Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 16:22

Ομιλία του εν αγίοις πατρός ημών Αστερίου επισκόπου Αμασείας, από το κατά Λουκάν ευαγγέλιο, για τον πλούσιο και τον Λάζαρο. Όχι μόνο με αποφαντικά και δογματικά θεσπίσματα εκπαιδεύει τους ανθρώπους ο Θεός και Σωτήρας μας, ώστε να μισούν την κακία και να αγαπούν την αρετή, αλλά και με τα εναργή υποδείγματα παραδίδει σαφή τα μαθήματα της αγαθής πολιτείας, με έργα και με λόγια ταυτόχρονα προάγοντάς μας στην κατανόηση της αγαθής και φιλόθεης ζωής. Έτσι λοιπόν και τώρα, αφού μας έχει προείπει σε πολλά σημεία, τόσο μέσω προφητικών και ευαγγελικών στομάτων όσο και με τη δική του φωνή, να αποστρεφόμαστε τον υπερήφανο και αλαζονικό πλούτο και να αγαπούμε το φιλάνθρωπο φρόνημα και τη δίκαιη πενία, προκειμένου να καταστήσει πιο βέβαιη τη συμβουλή για το καλό, τεκμηριώνει τον λόγο με πρακτικά παραδείγματα. Περιγράφει, λοιπόν, στη διήγηση τον πλούσιο και τον φτωχό, υποδεικνύοντας του μεν την επιδεικτική απόλαυση, του δε τη θλιμμένη ζωή, καθώς και πού κατέληξε το τέλος του βίου αμφοτέρων, ώστε, παρατηρώντας την αλήθεια από τα έργα των άλλων, να γίνουμε συνετοί κριτές των δικών μας πράξεων.

Συνέβη δε να πεθάνει ο φτωχός και να μεταφερθεί από τους αγγέλους στον κόλπο του Αβραάμ. Βλέπεις τους διακονητές του δικαίου και φτωχού και τους υπηρέτες της μεταστάσεώς του; Διότι άγγελοι τον συνόδευαν τιμητικά, κοιτάζοντάς τον με βλέμμα γαλήνιο και πράο και προμηνύοντας με την εμφάνισή τους τη θεραπεία και την ανάπαυση που τον περίμενε. Αφού λοιπόν μεταφέρθηκε, τοποθετήθηκε στους κόλπους του πατριάρχη, πράγμα το οποίο παρέχει αφορμή προβληματισμού σε όσους ερευνούν με ευχαρίστηση τα βάθη των Γραφών.

Συνέβη δε να πεθάνει ο φτωχός. Είναι διπλή η σημασία της λέξης για τον φτωχό· η μία δηλώνει την έλλειψη των αναγκαίων, και η άλλη τη μετριοφροσύνη και την ταπεινότητα του ήθους. Ας μην οικειοποιείται λοιπόν τον έπαινο της αρετής αυτός που στερείται τα υλικά αγαθά και δεν έχει χρήματα, και είναι ντυμένος με ελεεινό πανωφόρι, ούτε να νομίζει ότι η φτώχεια θα του είναι αρκετή για τη σωτηρία. Διότι δεν επαινείται εκείνος που είναι φτωχός από ανάγκη, αλλά θαυμάζεται εκείνος που με τη θέλησή του ταπεινώνει το φρόνημά του.

Αξίζει δε να εξετάσουμε με σύνεση και την εκφορά του καθενός από τους δύο νεκρούς. Διότι ο μεν φτωχός, όταν κοιμήθηκε, είχε αγγέλους ως συνοδούς και υπηρέτες, οι οποίοι τον οδηγούσαν με αγαθή ελπίδα στον τόπο της αναπαύσεως, ενώ ο πλούσιος, λέγει, όταν πέθανε, ετάφη. Διότι τίποτε δεν είναι προτιμότερο από το να χρησιμοποιήσουμε την ίδια τη λέξη της Γραφής, η οποία επαρκώς μέσω μίας μόνο λέξεως ερμηνεύει το άδοξο τέλος του πλουσίου. Διότι ο αμαρτωλός πεθαίνοντας όντως θάπτεται, επειδή είναι χωματένιος ως προς το σώμα, αλλά γήινος και ως προς την ψυχή, και επειδή καταβίβασε το φυσικό της αξίωμα με την προσκόλληση της σάρκας στην ύλη, μην αφήνοντας καμία αγαθή ανάμνηση της ζωής του, αλλά σκεπαζόμενος από άτιμη λήθη και πεθαίνοντας τον θάνατο των ζώων.

Διότι εσένα μεν θα σε ακολουθήσει η αμαρτία ως πικρό εφόδιο, καθώς θα πορεύεσαι την αναγκαία πορεία, ενώ η απόλαυση των αποκτημάτων σου θα εγκαταλειφθεί σε ανθρώπους που δεν γνωρίζεις. Και τότε θα θαυμάσεις τον Δαβίδ που λέει: θησαυρίζει και δεν γνωρίζει για ποιον τα συγκεντρώνει. Θα αναγνωρίσεις δε και τον πλούσιο, το αντίθετο του Λαζάρου, για τον οποίο μόλις μας αναγνώστηκε η περικοπή από τα ευαγγέλια, όχι ως μύθο που πλάστηκε για να προκαλέσει κατάπληξη, αλλά ως ακριβή προτύπωση που παραδόθηκε για το μέλλον.

Ερώτηση 70. Τι συμβαίνει λοιπόν; Κανείς από όσους ταλαιπωρήθηκαν σε αυτόν τον βίο δεν εισέρχεται εκεί στη γέεννα, ούτε πάλι κανείς από όσους ευημέρησαν εδώ εισέρχεται εκεί στη βασιλεία των ουρανών; Απόκριση. Ναι. Διότι κάποιοι μεν από τους ανθρώπους αμάρτησαν βαριά και παιδεύτηκαν εδώ ελάχιστα, και υπόκεινται οπωσδήποτε στο να τιμωρηθούν εκεί, όπως διαπιστώνουμε στην περίπτωση των κατοίκων των Σοδόμων· άλλοι πάλι προσέφεραν στον Θεό πολλούς κόπους και γεύτηκαν εδώ μικρή ευημερία, και τους επιφυλάσσεται στο εξής η βασιλεία των ουρανών, όπως συμβαίνει με τον Αβραάμ, τον Νώε και τον Μελχισεδέκ. Άλλοι αμάρτησαν πολύ και δεν υπέστησαν κανένα κακό εδώ, όπως ο πλούσιος στην περίπτωση του Λαζάρου, και υπόκεινται εκεί στην πιο σκληρή κόλαση από όλες· άλλοι έζησαν για τον Θεό καθ' όλο τον χρόνο τους περιφερόμενοι με προβιές και κατσικίσια δέρματα, έχοντας απαρνηθεί κάθε επίγεια απόλαυση, οι οποίοι και αξιώνονται από τον Θεό μεγαλύτερες δωρεές από όλους· άλλοι δε αμάρτησαν απέναντι στον Θεό εν μέρει, και παιδεύτηκαν επάξια για όσα αμάρτησαν, και λυτρώθηκαν εκεί από την αιώνια κόλαση, όπως ο φτωχός Λάζαρος. Επομένως, μέσα από όσα ειπώθηκαν μάθαμε ότι κάποιοι από τους ανθρώπους κολάζονται και εκεί και εδώ· άλλοι μόνο εδώ· και άλλοι εδώ μεν καθόλου, εκεί όμως επώδυνα. Όπως ακριβώς συμβαίνει και το αντίθετο: ότι κάποιοι απολαμβάνουν και εδώ και εκεί· άλλοι εδώ μεν καθόλου, αλλά απολαμβάνουν εκεί.

Απόκριση. Το μεν «κατά συγκυρίαν» δηλώνει αυτό που γίνεται από θεία οικονομία· ιερέας δε είναι ο νόμος· λευίτης είναι οι διδάσκαλοι της λευιτικής ιεροσύνης· και Σαμαρείτης είναι ο Χριστός. Ερώτηση λβ΄. Και γιατί ο Χριστός λέγεται Σαμαρείτης; Απόκριση. Επειδή οι Ιουδαίοι τον αποκαλούσαν έτσι, λέγοντας: «Σαμαρείτης είσαι εσύ, και έχεις δαιμόνιο». Ερώτηση λγ΄. «Συνέβη δε», λέει, «να πεθάνει ο Λάζαρος και να μεταφερθεί από τους αγγέλους στους κόλπους του Αβραάμ». Γιατί πεθαίνει πρώτος ο Λάζαρος πριν από τον πλούσιο;

Ερώτηση λε΄. Και γιατί ο πλούσιος δεν βλέπει τον Λάζαρο κοντά σε κάποιον άλλον δίκαιο, αλλά στους κόλπους του Αβραάμ; Απόκριση. Επειδή ο Αβραάμ ήταν φιλόξενος. Προκειμένου, λοιπόν, να ελεγχθεί η δική του μισοξενία, γι' αυτόν τον λόγο τον βλέπει μαζί με εκείνον. Διότι εκείνος φιλοξενούσε ακόμη και τους περαστικούς, ενώ αυτός παρέβλεπε ακόμη και εκείνον που κειτόταν μέσα.

Αφού είπε αυτά και σχημάτισε πάνω του το σημείο του σταυρού, προχωρούσε προς το μαρτυρικό χτύπημα, χωρίς να αλλάξει καθόλου το χρώμα του ούτε να αλλοιωθεί στο ελάχιστο η λαμπρότητα του προσώπου του. Διότι η διάθεσή του δεν ήταν κάποιου που επρόκειτο να συναντήσει δήμιο, αλλά κάποιου που θα παρέδιδε τον εαυτό του σε χέρια αγγέλων, οι οποίοι, μόλις θα τον παραλάμβαναν νεοσφαγιασθέντα, θα τον μετέφεραν στη μακάρια ζωή, όπως ακριβώς τον Λάζαρο. Ποιος θα μπορέσει να διηγηθεί τη βοή εκείνου του πλήθους; Ποια βροντή εξαπέλυσε ποτέ από τα σύννεφα στη γη τόσο δυνατό ήχο, όσος ανέβηκε τότε από τα κάτω προς τον ουρανό; Αυτό είναι το στάδιο εκείνου του στεφανωμένου μάρτυρα. Αυτή η ημέρα αντίκρισε εκείνο το θαυμαστό θέαμα, το οποίο δεν αμαύρωσε ο χρόνος ούτε το εξασθένησε η συνήθεια· ούτε το ξεπέρασε η υπερβολή των όσων συνέβησαν μεταγενέστερα. Διότι, όπως ακριβώς βλέποντας πάντοτε τον ήλιο, πάντοτε τον θαυμάζουμε, έτσι και τη μνήμη εκείνου του άνδρα τη διατηρούμε πάντοτε νωπή. Διότι αιώνια θα είναι η μνήμη του δικαίου, και ανάμεσα στους ανθρώπους πάνω στη γη, όσο υπάρχει η γη, και στους ουρανούς, και ενώπιον του δίκαιου Κριτή· στον Οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Ας δώσουμε λοιπόν, αδελφοί, την ελευθερία στον πλούτο που επιθυμεί να ξεχειλίσει προς τους ενδεείς· ας μην προσπεράσουμε τους Λαζάρους που ακόμη και τώρα κείτονται μπροστά στα μάτια μας· ούτε να τους στερήσουμε τα ψίχουλα της τράπεζάς μας που τους αρκούν για να χορτάσουν, ούτε, μιμούμενοι εκείνον τον σκληρόκαρδο πλούσιο, να καταλήξουμε στην ίδια με αυτόν φλόγα της γέεννας.

Και αν μεν στρέψει το βλέμμα του στη γη επειδή ντρέπεται για τη συμφορά του, λέμε ότι είναι εργάτης της υποκρισίας· αν όμως μας κοιτάξει με παρρησία εξαιτίας του βαρύτατου κεντριού της πείνας, τον αποκαλούμε πάλι αναιδή και βίαιο. Και αν τύχει να καλύπτεται με γερά ενδύματα που του έδωσε κάποιος, τον αποδιώχνουμε ως άπληστο, και ορκιζόμαστε ότι προσποιείται τη φτώχεια· αν όμως σκεπάζεται με σάπια ράκη, τον διώχνουμε πάλι ως δυσώδη. Και ούτε το γεγονός ότι εκείνος αναμειγνύει το όνομα του Κτίστη στις ικεσίες του, ούτε ότι μας εξορκίζει συνεχώς να μην περιπέσουμε και εμείς σε τέτοια δεινά, δύναται να κάμψει την ανελέητη προαίρεσή μας. Εξαιτίας αυτών, φοβάμαι ένα πυρ της γέεννας βαρύτερο από εκείνο που υπέστη ο πλούσιος ο οποίος περιφρόνησε τον Λάζαρο. Για να μη συμβεί όμως αυτό, ας αποκτήσουμε το έλεος ασκώντας έλεος, ώστε να επιτύχουμε και τα αιώνια αγαθά εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος μαζί με τον άναρχο Πατέρα Του και το ζωοποιό Πνεύμα, νυν και αεί, και εις τους αιώνας των αιώνων.

Ή, επίσης, προβάλλονται από τον Θεό ως υπόδειγμα στους φυγόπονους εκείνοι που έχουν τη δύναμη να υπομείνουν τα δεινά μέχρι θανάτου· όπως ο Λάζαρος, ο οποίος, αν και ταλαιπωρούνταν από τέτοιες πληγές, πουθενά δεν έχει γραφεί ούτε ότι ζήτησε κάτι από τον πλούσιο, ούτε ότι δυσαρεστήθηκε με τη δοκιμασία του· γι' αυτό και έτυχε της αναπαύσεως στον κόλπο του Αβραάμ, επειδή απέλαβε τα κακά κατά τη διάρκεια της ζωής του. Βρίσκουμε, όμως, και άλλη αιτία για τις ασθένειες που συμβαίνουν στους αγίους, όπως στην περίπτωση του Αποστόλου.

Ας σκεφτούμε λοιπόν, αγαπητοί, κάτι φιλάνθρωπο για τους εαυτούς μας, και το βάρος του πλούτου, εάν βέβαια θέλουμε πραγματικά να το μετατρέψουμε σε δικό μας όφελος, ας το διανείμουμε σε πολλούς, οι οποίοι θα το σηκώσουν με μεγάλη χαρά, και θα το κλείσουν μέσα στους κόλπους του Δεσπότου, στα άσυλα ταμεία, όπου ο σκόρος δεν καταστρέφει, ούτε οι ληστές διαρρηγνύουν ούτε κλέβουν. Ας δώσουμε την ελευθερία στον πλούτο να ξεχειλίσει προς εκείνους που έχουν ανάγκη. Ας μην προσπεράσουμε τους Λαζάρους που και τώρα ακόμη κείτονται μπροστά στα μάτια μας, ούτε να τους στερήσουμε με φθόνο τα ψίχουλα της τράπεζάς μας που αρκούν για να χορτάσουν· ούτε, μιμούμενοι εκείνον τον σκληρό πλούσιο, να καταλήξουμε στην ίδια με εκείνον φλόγα της γεέννης. Διότι με πολλά λόγια θα παρακαλέσουμε τότε τον Αβραάμ, και με πολλά τον καθένα από εκείνους που έζησαν ενάρετα· αλλά κανένα κέρδος δεν θα προκύψει για εμάς από τις κραυγές. Διότι, αδελφός δεν μπορεί να λυτρώσει, θα λυτρώσει άραγε άλλος άνθρωπος; Αλλά ο καθένας από αυτούς θα μας πει υψώνοντας τη φωνή: Μην αναζητάς φιλανθρωπία, την οποία εσύ ο ίδιος δεν έδειξες στους άλλους· ούτε να θέλεις να λάβεις τόσο μεγάλα αγαθά, εσύ που τσιγκουνεύτηκες τα ελάχιστα. Απόλαυσε αυτά που συγκέντρωσες κατά τη διάρκεια της ζωής σου. Χύσε δάκρυα τώρα, επειδή τότε, βλέποντας τον αδελφό σου να δακρύζει, δεν τον ελέησες.

Διότι είναι αναγκαίο να πούμε τι ακριβώς νοούν, τι λέγουν και τι επιχειρούν να διδάξουν στους άλλους: Ενώ ο άγιος Ευαγγελιστής λέγει ότι ο Υιός βρίσκεται στον κόλπο του Θεού και Πατρός, και έπειτα τα τέκνα της Εκκλησίας το κατανοούν ορθώς, και διαβεβαιώνουν εξαιτίας αυτού ότι Εκείνος υπάρχει εκ του Πατρός και εν τω Πατρί, και ότι πρέπει να διατηρείται το γνήσιο της γέννησης, και πολύ δικαιολογημένα αγωνίζονται για αυτά, αμέσως εκείνοι που είναι μεθυσμένοι από κάθε είδους αμάθεια χλευάζουν, και μάλιστα αποτολμούν να πουν: «Ανοησίες είναι αυτά που λέτε εσείς· διότι δεν δοξάζετε με ορθό τρόπο τα περί του Θεού, επειδή από το γεγονός ότι λέγεται πως ο Υιός βρίσκεται στον κόλπο του Πατρός νομίζετε πως προέρχεται από Αυτόν, θεωρώντας Τον οπωσδήποτε ως όντα της ουσίας Του, και υπολαμβάνοντας ανόητα ότι είναι καρπός της αγέννητης φύσης. Ή μήπως δεν ακούσατε, λένε, στις ευαγγελικές παραβολές, όταν ο ίδιος ο Χριστός διηγούνταν τα περί του πλουσίου και του Λαζάρου, ότι συνέβη να πεθάνει ο Λάζαρος, “και να μεταφερθεί από τους αγγέλους στον κόλπο του Αβραάμ;” Θα παραδεχθείτε, λοιπόν, εξαιτίας του ότι ο Λάζαρος βρέθηκε στον κόλπο του Αβραάμ, ότι προέρχεται από αυτόν και υπάρχει εν αυτώ κατά φύση, ή μήπως ορθά θα παραιτηθείτε από το να το λέτε αυτό, και θα συμφωνήσετε και εσείς μαζί μας ότι με τον κόλπο νοείται η αγάπη; Επομένως, λέμε ότι ο Υιός βρίσκεται στον κόλπο του Θεού και Πατρός, αντί του “μέσα στην αγάπη Του”, καθώς και ο Ίδιος κάπου λέγει: “Ο Πατήρ αγαπά τον Υιό”».

Ανώνυμος είναι ο πλούσιος ενώπιον του Θεού, ως άσπλαχνος· διότι είπε κάπου μέσω της φωνής του Ψαλμωδού για εκείνους που δεν τον φοβούνται, ότι «Δεν θα μνημονεύσω τα ονόματά τους με τα χείλη μου.» Αντιθέτως, όπως είπα, ο φτωχός αναφέρεται ονομαστικά στη γλώσσα του Θεού. Αλλά ας δούμε την αλαζονεία του πλουσίου, η οποία δεν βασιζόταν σε κανένα από τα αναγκαία. Τι λέει λοιπόν γι' αυτόν ο Χριστός; «Και ντυνόταν με πορφύρα και βύσσο», δηλαδή, φρόντιζε να ντύνεται καλά με πολυτελέστατα ενδύματα.— (A f. 220 b, E f. 255) Ο δε φτωχός ήταν ριγμένος δίπλα στην πύλη, δεσμευμένος από την αρρώστια και τη φτώχεια, και δεν αξιωνόταν καμίας προσοχής· στερημένος από συμπόνια και φροντίδα, αναζητούσε για να χορτάσει από το τραπέζι του πλουσίου τα υπολείμματα που έπεφταν και τα πιο άχρηστα αποφάγια· και βασανιζόταν επιπλέον από μια βαρύτατη ασθένεια· αλλά και «τα σκυλιά, λέει, έγλειφαν τις πληγές του», και μάλλον όχι για να τον βλάψουν, όπως είναι φυσικό, αλλά σαν να συμπάσχουν και να τον θεραπεύουν· διότι με τη δική τους γλώσσα καταπραΰνουν και τις δικές τους πληγές, αφαιρώντας σαν να λέμε αυτό που προκαλεί πόνο και αλείφοντάς το με στοργή. Ενώ ο πλούσιος, όντας σκληρότερος και από τα θηρία, αποδεικνυόταν ανάλγητος, άσπλαχνος και γεμάτος από κάθε απανθρωπιά. <Συνέβη δε να πεθάνει ο φτωχός, κ.τ.λ.> Πέθανε δε και ο πλούσιος, και ετάφη, κ.τ.λ.

λ.> (A f. 223 b, E f. 263 b) Αλλά δεν ήταν έτσι ο Λάζαρος αυτός, αλλά αναχωρούσε με κάθε τιμητική συνοδεία και με τις πιο χρηστές ελπίδες· διότι για όσους έχουν τις ελπίδες τους στον Θεό, η αναχώρηση από αυτόν τον κόσμο θα αποτελούσε μετάβαση από τη θλίψη [στον κώδικα Α: ακακίας] και τους πόνους. Και κάτι τέτοιο δίδαξε ο Σολομών λέγοντας: «Στα μάτια των αφρόνων φάνηκε ότι πέθαναν, και η έξοδός τους θεωρήθηκε συμφορά, και η αναχώρησή τους από εμάς, συντριβή· αυτοί όμως βρίσκονται σε ειρήνη, και η ελπίδα τους είναι πλήρης αθανασίας.» Διότι τους δίνεται μέτρο παρηγορίας ίσο με τους πόνους τους· ή ίσως οι αμοιβές να είναι και μεγαλύτερες από τους πόνους· επειδή ο Χριστός είπε ότι «Μέτρο καλό, συμπιεσμένο, σαλευμένο και ξεχειλισμένο θα σας δώσουν στον κόλπο σας.» Επομένως, «ο μεν Λάζαρος μεταφέρθηκε μέσω των αγίων αγγέλων, λέει, στους κόλπους του Αβραάμ· ο δε πλούσιος πέθανε,» λέει, «και ετάφη»· διότι γι' αυτόν, που υπήρξε σκληρός και άσπλαχνος, η απαλλαγή από το σώμα συνιστούσε θάνατο· διότι μεταβαίνει από την τρυφή στην κόλαση· από τη δόξα στην ατιμία· από το φως στο σκοτάδι.

Διότι έχει θαυμαστεί ο μακάριος Ιώβ λέγοντας για τον εαυτό του: «Οι αδύναμοι δεν στερήθηκαν ποτέ τη βοήθεια που είχαν ανάγκη· και τα μάτια της χήρας δεν τα άφησα να μαραζώσουν. Εάν έφαγα το ψωμί μου μόνος, και δεν έδωσα μερίδιο στο ορφανό. Εάν περιφρόνησα γυμνό που χανόταν, και δεν τον έντυσα. Εάν οι αδύναμοι δεν με ευλόγησαν, και από το μαλλί των αμνών μου δεν ζεστάθηκαν οι ώμοι τους. Εάν σήκωσα το χέρι μου εναντίον ορφανού, έχοντας την πεποίθηση ότι διαθέτω πολλή υποστήριξη. Τότε ας αποκοπεί ο ώμος μου από την κλείδα, και ο βραχίονάς μου ας συντριβεί από τον αγκώνα.» 5. Έχει κατακριθεί, εξάλλου, και υφίσταται αναπόφευκτη την κόλαση ο πλούσιος στα Ευαγγέλια, για τον οποίο λέει ο Σωτήρας: «Υπήρχε κάποιος πλούσιος άνθρωπος, ο οποίος ντυνόταν με πορφύρα και βύσσο, διασκεδάζοντας λαμπρά. Ένας φτωχός όμως, ονόματι Λάζαρος, ήταν ριγμένος στην πύλη του γεμάτος πληγές, και επιθυμούσε να χορτάσει από τα ψίχουλα που έπεφταν από το τραπέζι του πλουσίου· αλλά έρχονταν και οι σκύλοι και έγλειφαν τις πληγές του. Συνέβη δε να πεθάνει ο φτωχός, και να μεταφερθεί από τους αγγέλους στον κόλπο του Αβραάμ. Πέθανε επίσης και ο πλούσιος και ετάφη.»

Ο Λάζαρος, βρισκόμενος σε εκείνες τις οδυνηρές καταστάσεις και κυριευμένος από τον θάνατο, συνέβη να μετοικήσει από τα ανθρώπινα και να μεταφερθεί από τους αγγέλους στους κόλπους του Αβραάμ. Αντίθετα, εκείνος που περιβαλλόταν άμετρα από τις απολαύσεις του πλούτου, που ήταν αξιοζήλευτος και καλότυχος χάρη στα εγκώμια των κολάκων, και του οποίου τα χρόνια θεωρούνταν συχνά ανώτερα από αυτά των άλλων, υποκύπτοντας στους νόμους της φύσης και περνώντας τη θηλιά του θανάτου, εγκλείστηκε σε βαθύ σκοτάδι· και αντί για τα επίγεια αγαθά, έλαβε ως αντάλλαγμα την καταδίκη στον άδη, προκειμένου να εκτίσει την ποινή για την έλλειψη στοργής.

Οι δίκαιοι το τρισάγιο, οι αμαρτωλοί το τρισάθλιο. Οι δίκαιοι το άσμα, οι αμαρτωλοί το χάσμα. Οι δίκαιοι στους κόλπους του Αβραάμ, οι αμαρτωλοί στα βράσματα του Βελίαρ. Οι δίκαιοι στην ανάπαυση, οι αμαρτωλοί στην κατάκριση. Οι δίκαιοι δροσίζονται, οι αμαρτωλοί φλογίζονται. Οι δίκαιοι ευφραίνονται, οι αμαρτωλοί ξεραίνονται από τη λύπη. Οι δίκαιοι δοξάζονται, οι δε αμαρτωλοί λιώνουν. Οι δίκαιοι υψώνονται, οι δε αμαρτωλοί ταπεινώνονται. Οι δίκαιοι περιθάλπονται, οι δε αμαρτωλοί μαυρίζουν. Οι δίκαιοι χορταίνουν από τα αγαθά, οι δε αμαρτωλοί κλονίζονται.

Δεν προσφέρω πλέον τους κόπους μου στη ματαιότητα, ώστε μετά την αναχώρησή μου άλλοι να τους κληρονομήσουν και εγώ να υποστώ την τιμωρία, αλλά προσφέρω τους κόπους μου στον αγαθό και οικτίρμονα Θεό, ο οποίος παρέχει ζωή μετά τον θάνατο, και έχει ετοιμάσει για όσους τον αγαπούν αυτά που μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπων δεν ανέβηκαν. Ω ναι, αγαπητέ, να έχεις θάρρος και ας κραταιώνεται η καρδιά σου και να προσμένεις τον Κύριο· και η έξοδός σου θα γίνει εν ειρήνη. Εκεί θα δεις τους Δικαίους να χαίρονται για τη σωτηρία σου· εκεί θα αναπαυθείς στους κόλπους του Αβραάμ μαζί με τον Λάζαρο. Διότι επέλεξες την πτωχεία, έδειξες υπομονή στη θλίψη, υπέμεινες ονειδισμούς, δεν αποστράφηκες την εξουδένωση· για τον λόγο αυτόν θα σε δεχθούν με ευφροσύνη στις αιώνιες σκηνές, από όπου απέδρασε κάθε οδύνη, λύπη και στεναγμός. Εκεί θα δεις τη ζωή και το αληθινό φως, την ελπίδα όλης της κτίσης, τον λυτρωτή των ψυχών μας, τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, τον βασιλέα της δόξης, και η καρδιά σου θα χαρεί, και τη χαρά σου κανείς δεν θα την αφαιρέσει από εσένα. Αυτός δε ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός είθε να διαφυλάξει όλους μας άμεμπτους· στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν.

Ας μην παρασυρθούμε από τις φαντασιώσεις και τις δόξες αυτού του κόσμου· διότι σε τίποτα δεν διαφέρουν από τη σκιά. Διότι πολλοί πλούσιοι, αφού κοιμήθηκαν, ξύπνησαν φτωχοί· και αυτός που σήμερα είναι άρχοντας, αύριο χάνει την εξουσία του· και ο σημερινός βασιλιάς, αύριο θα πεθάνει. Μακάριοι δε είναι όσοι υπομένουν για τον Κύριο και αποστρέφονται την απάτη αυτού του κόσμου· διότι αυτοί πραγματικά θα κληρονομήσουν τη μόνιμη δόξα. Επειδή εκείνος ο πλούσιος ντυνόταν με λινό και πορφύρα, και διασκέδαζε κάθε μέρα με λαμπρότητα. Και τον καλοτύχιζαν οι γιοι αυτού του κόσμου, αλλά όχι οι Άγγελοι του Θεού. Ο δε Λάζαρος, ο φτωχός, που ήταν γεμάτος πληγές, βρισκόταν πεταμένος στην πύλη του πλούσιου, και επιθυμούσε να χορτάσει από τα ψίχουλα που έπεφταν από το τραπέζι του πλούσιου· αλλά ακόμη και τα σκυλιά έρχονταν και έγλειφαν τις πληγές του. Ο Λάζαρος λοιπόν δεν επιθυμούσε κάτι από τον ίδιο τον πλούσιο, ούτε από τα εδέσματα του τραπεζιού του, ούτε καν από όσα έτρωγε ο πλούσιος· αλλά επιθυμούσε τα ευτελή, από τα οποία έτρωγαν και τα σκυλιά. Και όσο ο μεν πλούσιος θαυμαζόταν και εξυμνούνταν από τους ανθρώπους αυτού του κόσμου για τη δόξα του, τόσο ο φτωχός περιφρονούνταν και θεωρούνταν βδέλυγμα από αυτούς· αλλά οι Άγγελοι του Θεού θαύμαζαν την υπομονή του. Όταν δε έφτασε το τέλος και των δύο, συνέβη ο μεν φτωχός να μεταφερθεί από τους Αγγέλους στον κόλπο του Αβραάμ, ο δε πλούσιος να ριχτεί στην κόλαση.

Μακάριος είναι αυτός που δεν τρώει το ψωμί του δωρεάν, αλλά με τον κόπο των δικών του χεριών, σύμφωνα με τον Απόστολο, και προσφέρει στους άλλους από τους δικούς του κόπους, διότι θα αναπαυθεί στους κόλπους του Αβραάμ. Αλίμονο δε σε αυτόν που ζει μέσα σε αμαρτήματα και δεν αναγνωρίζει τον καιρό της μετάνοιας, διότι εκεί θα μετανοεί θρηνώντας στους αιώνες ανώφελα.

Εκεί ο κόλπος του Αβραάμ υποδέχεται αυτούς που υπομένουν τις θλίψεις, όπως ακριβώς και τον Λάζαρο. Εκεί ανοίγονται οι θησαυροί των αιώνιων αγαθών· εκεί όπου βρίσκεται η άνω Ιερουσαλήμ, η μητέρα των πρωτοτόκων, ως νύμφη καλλωπισμένη που υποδέχεται εκείνους που εφαρμόζουν τις εντολές του Κυρίου. Εκεί, στη μακάρια γη των πράων, όπου όλα είναι ήρεμα και ατάραχα, όπου όλα είναι φωτεινά και θεάρεστα, όπου δεν υπάρχει κανένας που να αδικεί ή να τυραννιέται, όπου δεν υπάρχει αμαρτία και σκοτάδι.

Πάλι απέκοψε το «θα έρθουν από ανατολή και δύση και θα ανακλιθούν στη βασιλεία» και το «οι έσχατοι θα είναι πρώτοι» και το «προσήλθαν οι Φαρισαίοι λέγοντας, βγες έξω και φύγε, διότι ο Ηρώδης θέλει να σε σκοτώσει» και το «είπε: πηγαίνετε και πείτε σε αυτή την αλεπού» έως εκεί που είπε «δεν είναι δυνατόν να χαθεί προφήτης έξω από την Ιερουσαλήμ» και το «Ιερουσαλήμ, Ιερουσαλήμ, που σκοτώνεις τους προφήτες και λιθοβολείς τους απεσταλμένους» και το «πολλές φορές θέλησα να συγκεντρώσω τα τέκνα σου όπως η όρνιθα» και το «αφήνεται σε εσάς ο οίκος σας» και το «δεν πρόκειται να με δείτε, έως ότου πείτε: ευλογημένος». 〈μβ〉. Πάλι απέκοψε ολόκληρη την παραβολή των δύο υιών, αυτού που πήρε το μερίδιο των υπαρχόντων και το σπατάλησε ασώτως, και του άλλου. 〈μγ〉. «Ο νόμος και οι προφήτες έως τον Ιωάννη και καθένας βιάζεται να εισέλθει σε αυτήν». 〈μδ〉. Σχετικά με τον πλούσιο και τον φτωχό Λάζαρο, ότι μεταφέρθηκε από τους αγγέλους στον κόλπο του Αβραάμ. 〈με〉. «Τώρα δε αυτός παρηγορείται», ο ίδιος ο Λάζαρος. 〈μϛ〉. Είπε ο Αβραάμ: «Έχουν τον Μωυσή και τους προφήτες, ας ακούσουν αυτούς, επειδή ούτε αυτόν που ανασταίνεται από τους νεκρούς θα ακούσουν». 〈μζ〉. Απέκοψε το «να λέτε ότι είμαστε αχρείοι δούλοι· κάναμε αυτό που οφείλαμε να κάνουμε». 〈μη〉. Όταν συνάντησαν οι δέκα λεπροί.

Ότι δε η ψυχή είναι αθάνατη το δίδαξε ολοφάνερα ο Κύριος, μιλώντας και ο ίδιος προσωπικά και μέσω του Σολομώντα· ο ίδιος μεν, στην ιστορία του πλούσιου και του φτωχού Λαζάρου, δείχνοντας τον έναν να αναπαύεται στους κόλπους του Αβραάμ μετά την απόθεση του σώματος, και τον άλλον να βρίσκεται σε βάσανα, παρουσιάζοντας τον Αβραάμ να συνομιλεί μαζί του· μέσω του Σολομώντα δε, στο βιβλίο που επιγράφεται Σοφία, όπου είναι γραμμένο: «Οι ψυχές των δικαίων βρίσκονται στο χέρι του Θεού, και δεν πρόκειται να τις αγγίξει βάσανο. Φάνηκε στα μάτια των άφρονων ότι πέθαναν, και θεωρήθηκε συμφορά η έξοδός τους και συντριβή η απομάκρυνσή τους από εμάς· αυτοί όμως βρίσκονται σε ειρήνη, και η ελπίδα τους είναι γεμάτη αθανασία». Επομένως, η ανάσταση αφορά το σώμα και όχι την ψυχή. Διότι κανείς δεν ανασταίνει αυτόν που στέκεται όρθιος, αλλά αυτόν που είναι πεσμένος, όπως ακριβώς δεν θεραπεύουν αυτόν που είναι υγιής, αλλά αυτόν που πάσχει.

Προς το παρόν, λοιπόν, να παρηγορείστε ενθυμούμενες τον Θεό· και ας αποτελέσουν για εσάς αφορμή για μια πιο αισιόδοξη ζωή οι κόλποι του Αβραάμ, οι οποίοι δέχθηκαν την ιερή της ψυχή. Ας είναι άλλωστε παρηγορητής και ο ίδιος ο Θεός, στον οποίο εκείνη, αφού πολιτεύθηκε ενάρετα σε όλη της τη ζωή, εμπιστεύθηκε όσο ζούσε τη ζωή της και εσάς, τα παιδιά της, και όταν μετέστη από αυτήν, παρέδωσε το πνεύμα της και πάλι εσάς, τα παιδιά της. Ας παρηγορήσει δε και εμάς, που από την άλλη πλευρά αισθανόμαστε ότι, για αυτό που συνέβη, δεν έχουμε πονέσει στην ψυχή καθόλου λιγότερο από εσάς, τα γνησιότατα παιδιά της.

ΙΒʹ. Οι σοφοί και οι φιλόσοφοι, και όσοι επιδεικνύετε σεμνότητα με τη γενειάδα και τον τρίβωνα, οι σοφιστές, οι γραμματιστές και οι κυνηγοί των δημόσιων χειροκροτημάτων, δεν γνωρίζω πώς θα μπορούσατε να ονομαστείτε σοφοί, εφόσον δεν κατέχετε τον πρώτο λόγο. Εσείς που μεριμνάτε για τον πλούτο, ακούστε εκείνον που λέει: «Εάν ο πλούτος ρέει, μην προσηλώνετε σε αυτόν την καρδιά σας»· να γνωρίζετε ότι εναποθέτετε το θάρρος σας σε αβέβαιο πράγμα. Ξεφόρτωσε κάτι από το πλοίο, για να ταξιδέψεις ελαφρύτερος. Ίσως έτσι αφαιρέσεις κάτι από τον εχθρό, στον οποίο πρόκειται να περιέλθουν τα αγαθά σου. Εσείς που ζείτε μέσα στην τρυφή, αφαιρέστε κάτι από την κοιλιά και δώστε το στο πνεύμα. Ο φτωχός βρίσκεται κοντά· βοήθησε την ασθένειά του· απόβαλε σε αυτόν κάτι από τα περιττά σου. Γιατί να ταλαιπωρείσαι εσύ από δυσπεψία, ενώ αυτός πεινά; Και εσύ να κραιπαλάς, ενώ αυτός υποφέρει από υδρωπικία; Και εσύ να επιβαρύνεις τον κορεσμό με κορεσμό, ενώ αυτός καταρρέει από την αρρώστια; Μην παραβλέψεις τον δικό σου Λάζαρο εδώ, για να μη σε καταστήσει τον πλούσιο της άλλης ζωής.

Και ο ίδιος ο Ιησούς στο υπερώο κοινωνεί το μυστήριο σε εκείνους που μυούνται στα υψηλότερα, για να καταδειχθεί τούτο: ότι αφενός πρέπει ο Θεός να κατέλθει κατά κάποιο τρόπο προς εμάς, πράγμα που γνωρίζω ότι συνέβη και παλαιότερα επί Μωυσή, και αφετέρου πρέπει εμείς να ανέλθουμε, και έτσι να υπάρξει κοινωνία του Θεού με τους ανθρώπους, καθώς συγκεράννυται η αξία τους. Όσο δε το καθένα παραμένει στη δική του κατάσταση, το μεν στο ύψος του, το δε στην ταπείνωσή του, η αγαθότητα παραμένει αμέτοχη και η φιλανθρωπία ακοινώνητη· και υπάρχει στη μέση χάσμα μεγάλο και αδιάβατο, το οποίο δεν χωρίζει μόνο τον πλούσιο από τον Λάζαρο και από τους ποθητούς κόλπους του Αβραάμ, αλλά την κτιστή και ρευστή φύση από την άκτιστη και αμετάβλητη.

Ας σε πείσει ο πλούσιος και ο Λάζαρος· ο μεν πρώτος τιμωρήθηκε μόνο και μόνο επειδή ζούσε μέσα στην τρυφή, ενώ ο άλλος βασανιζόταν και από την έλλειψη τροφής και από τις πληγές (διότι και εκείνος, όπως εσύ, απωθούσε τον Λάζαρο)· ο δε δεύτερος, επειδή τα υπέμεινε όλα, τιμάται. Το πέρας του λόγου. Δέξου δε τον λόγο αυτόν με τρόμο.

Εγώ όμως, υποφέροντας και καταπονημένος από παντοειδή βάσανα, κλίνω τα γόνατα ενώπιόν σου. Στείλε μου γρήγορα τον Λάζαρο, για να δροσίσει με το υγρό του δάχτυλο την ξηραμένη από τη φλόγα γλώσσα μου, και το χάσμα ας μην με εμποδίζει πλέον, ούτε ο Αβραάμ ας με απορρίπτει μακριά από τους μεγάλους κόλπους του, εμένα τον πλούσιο στα πάθη. Αλλά είθε να απλώσεις το κραταιό σου χέρι και να προσφέρεις θεραπεία στις θλίψεις μου, και να δείξεις σε εμένα τη δύναμη όλων των θαυμάτων και των σημείων σου, όπως ακριβώς και στο παρελθόν.

Με καλείς, με καλείς. Προστρέχω. Φοβάμαι όμως το πυρ, το χάσμα, την καύση του πλουσίου. Ποιος θα με φέρει για να με παραδώσει στους κόλπους του Αβραάμ; Αλήθεια, πολλά υπέμεινα στον βίο· αυτά ελπίζω. Εάν με λυτρώσεις από εδώ, αυτά μου είναι υποφερτά. Εάν όμως δεν με λυτρώσεις, αλίμονο στον βίο! Αλίμονο στην έξοδο!

Εφόσον έχω έναν αγαθό Βασιλιά για τα δικά μου σφάλματα, ας μην γίνω εγώ ο ίδιος σκληρός απαιτητής απέναντι στους ομόδουλους οφειλέτες μου. Και ας περικόψω κρυφά ένα μέρος των χρεών με συνετή απόφαση, ώστε, όταν βρεθώ σε ανάγκη στο μέλλον, να βρω κάποια προστασία! Είθε να είμαι ο Λάζαρος εδώ, καθώς και στη μέλλουσα ζωή· ας είναι άλλος αλαζόνας εδώ, ενώ εκεί ατιμασμένος, υπομένοντας τις φλόγες αντί για τον κορεσμό.

Επειδή όμως η αμαρτία, παρεισφρέοντας, διέλυσε εκείνη την ένθεη αρμονία του χορού και, ρίχνοντας το ολίσθημα της απάτης κάτω από τα πόδια των πρώτων ανθρώπων, οι οποίοι συμπορεύονταν χορευτικά με τις αγγελικές δυνάμεις, προκάλεσε την πτώση τους, εξαιτίας της οποίας ο άνθρωπος αποσπάστηκε από τη σχέση του με τους αγγέλους, καθώς η πτώση διέλυσε την ένωσή τους, για τον λόγο αυτόν ο πεπτωκός έχει ανάγκη από πολλούς ιδρώτες και κόπους, ώστε, αφού καταπολεμήσει και ανατρέψει εκείνον που του επιτέθηκε κατά την πτώση, να ανορθωθεί και πάλι, λαμβάνοντας ως βραβείο για τη νίκη του εναντίον του πολεμίου τη συμμετοχή στη θεία χοροστασία. Όταν, λοιπόν, ακούσεις την επιγραφή των Ψαλμών να συνδέει το «Υπέρ Μαελέθ» με τη φράση «Εις το τέλος», τότε να γνωρίζεις ότι μέσω αυτού του αινίγματος σου προσφέρεται η συμβουλή να μην χαλαρώνεις στους αγώνες των πειρασμών, αλλά να αποβλέπεις στο τέλος της νίκης. Και αυτό σημαίνει το να καταταχθεί και η δική σου ψυχή, αφού πρώτα καθαρθεί μέσω των προσβολών των πειρασμών, στην αγγελική χορεία. Όπως ακριβώς ακούσαμε από τα λόγια του Κυρίου ότι συνέβη και στην περίπτωση του Λαζάρου. Αυτός, επειδή μέσα από την υπομονή των παθημάτων του σε όλο το στάδιο του βίου του διαφύλαξε τον εαυτό του ακατάπτωτο, όταν διαλύθηκε η σωματική του σκηνή και νικήθηκε στο στάδιο της ζωής αυτός που τον πολεμούσε, βρέθηκε αμέσως ανάμεσα στους αγγέλους. «Διότι συνέβη», λέγει, «να πεθάνει ο φτωχός και να μεταφερθεί από τους αγγέλους».

Αν δεν υπάρχει ανάσταση, αλλά το τέλος του βίου είναι ο θάνατος, κατάργησέ μου τις κατηγορίες και τους ψόγους, δώσε ανεμπόδιστη την εξουσία στον δολοφόνο, άφησε τον μοιχό να επιβουλεύεται τους γάμους με θράσος, ας τρυφά εις βάρος των ξένων ο πλεονέκτης, κανείς ας μην ανακόπτει τον λοίδορο, ας ορκίζεται συνεχώς ψευδώς ο επίορκος, διότι ο θάνατος περιμένει και τον εύορκο, ας ψεύδεται άλλος όσο θέλει, διότι δεν υπάρχει κανένας καρπός της αλήθειας, κανείς ας μην ελεεί τον πένητα, διότι το έλεος είναι χωρίς αμοιβή. Αυτά τα φρονήματα προκαλούν σύγχυση χειρότερη από τον κατακλυσμό και αποβάλλουν κάθε σώφρονα λογική, ενώ παροξύνουν κάθε μανιακή και ληστρική σκέψη· διότι, αν δεν υπάρχει ανάσταση, δεν υπάρχει ούτε κρίση, και αν η κρίση έχει αναιρεθεί, αποβάλλεται μαζί της και ο φόβος του Θεού· και όπου ο φόβος δεν σωφρονίζει, εκεί χορεύει ο διάβολος μαζί με την αμαρτία. Και πολύ ταιριαστά για τέτοιου είδους ανθρώπους συνέγραψε ο Δαβίδ εκείνον τον ψαλμό: «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: δεν υπάρχει Θεός. Διαφθάρηκαν και έγιναν βδελυροί στα έργα τους». Αν δεν υπάρχει ανάσταση, είναι μύθος ο Λάζαρος και ο πλούσιος και το φρικώδες χάσμα και η ασυγκράτητη φλόγωση του πυρός και η φλεγόμενη γλώσσα και η ποθητή σταγόνα του νερού και το δάχτυλο του φτωχού. Διότι είναι ολοφάνερο ότι όλα αυτά απεικονίζουν τη μελλοντική κατάσταση της αναστάσεως· επειδή η γλώσσα και το δάχτυλο δεν νοούνται ως μέλη της ασώματης ψυχής, αλλά ως μέρη του σώματος.

Πόσο καλά ήταν μέχρι το σημείο αυτό τα όσα διηγηθήκαμε. Πόσο μακάριο θα ήταν να καταλήξει ο λόγος σε αυτά. Αλλά μετά από αυτά, τι; Καλέστε τις γυναίκες που θρηνούν, λέει ο Ιερεμίας. Διότι δεν είναι δυνατόν διαφορετικά να καταπραϋνθεί η φλεγόμενη καρδιά που φουσκώνει από τον πόνο, εάν δεν ανακουφιστεί με στεναγμούς και δάκρυα. Τότε, η ελπίδα της επιστροφής παρηγορούσε για τον χωρισμό, τώρα όμως χωρίστηκε από εμάς με τον έσχατο χωρισμό. Ένα μεγάλο χάσμα έχει στηθεί ανάμεσα σε αυτόν και την Εκκλησία. Αυτός μεν αναπαύεται στους κόλπους του Αβραάμ, αλλά εκείνος που θα μεταφέρει τη σταγόνα του νερού, για να δροσίσει τη γλώσσα εκείνων που οδυνώνται, δεν υπάρχει. Χάθηκε εκείνη η ομορφιά, σιωπά η φωνή, έκλεισαν τα χείλη, πέταξε μακριά η χάρη, η ευλογία έγινε πια μια απλή διήγηση. Κάποτε και ο Ηλίας ελύπησε τον ισραηλιτικό λαό, όταν αναλήφθηκε από τη γη προς τον Θεό. Όμως, τον χωρισμό τον παρηγορούσε ο Ελισσαίος, στολισμένος με τη μηλωτή του δασκάλου του. Τώρα, όμως, το τραύμα είναι αθεράπευτο, διότι και ο Ηλίας αναλήφθηκε και ο Ελισσαίος δεν έμεινε πίσω. Ακούσατε κάποιες σκυθρωπές και θρηνητικές φωνές του Ιερεμία, με τις οποίες θρήνησε την ερημωμένη πόλη των Ιεροσολύμων, ο οποίος αφού διηγήθηκε περιπαθώς διάφορα άλλα, λέει και τούτο: Οι οδοί της Σιών πενθούν. Αυτά βέβαια ειπώθηκαν τότε, τώρα όμως έχουν εκπληρωθεί.

Για τον λόγο αυτόν και ο μέγας Δαβίδ, αν και έβλεπε γύρω του το ύψιστο μέτρο της ανθρώπινης ευημερίας (εννοώ βεβαίως τη βασιλεία), γεμίζει με άφθονη πίκρα τη ζωή του στενάζοντας με θρήνους και πενθώντας για την παράταση της εν σαρκί παροικίας του· και λιώνοντας από την επιθυμία των ανώτερων αγαθών, λέει: «Αλίμονό μου, διότι η παροικία μου παρατάθηκε». Σε άλλο δε σημείο, ατενίζοντας προσηλωμένα το κάλλος των θείων σκηνωμάτων, λέει ότι εκλείπει από την επιθυμία, κρίνοντας ως προτιμότερο για τον εαυτό του το να ταχθεί στην τελευταία θέση εκεί, παρά να κατέχει τα πρωτεία στα παρόντα. Εάν δε κάποιος θα ήθελε να κατανοήσει με μεγαλύτερη ακρίβεια τη δύναμη αυτού του μακαριζόμενου πένθους, ας εξετάσει ο ίδιος τη διήγηση για τον Λάζαρο και τον πλούσιο, μέσω της οποίας η διδασκαλία αυτή μας αποσαφηνίζεται πιο ξεκάθαρα.

Εφόσον, λοιπόν, η ψυχή ελκύει και πάλι προς τον εαυτό της το συγγενικό και οικείο της στοιχείο, ποια δυσκολία, πες μου, μπορεί να εμποδίσει τη θεία δύναμη ως προς την επανένωση των οικείων στοιχείων, τα οποία σπεύδουν προς το οικείο τους μέρος με κάποια ανέκφραστη ελκτική δύναμη της φύσης; Διότι το ότι παραμένουν στην ψυχή, ακόμη και μετά τη διάλυση, κάποια σημάδια της σωματικής μας σύστασης, το αποδεικνύει ο διάλογος στον Άδη, όπου, ενώ τα σώματα είχαν παραδοθεί στον τάφο, παρέμεινε στις ψυχές κάποιο σωματικό γνώρισμα, μέσω του οποίου και ο Λάζαρος αναγνωριζόταν και ο πλούσιος δεν παρέμενε άγνωστος. Επομένως, δεν είναι καθόλου παράλογο να πιστεύουμε ότι ο διαχωρισμός των σωμάτων που ανασταίνονται γίνεται από την κοινή ύλη προς το ιδιαίτερο και ατομικό στοιχείο, και μάλιστα για εκείνον που εξετάζει τη φύση μας με μεγαλύτερη επιμέλεια.

Η διδάσκαλος λοιπόν είπε: «Ο λόγος εκθέτει μεν το διήγημα με τρόπο πιο σωματικό, διασπείρει όμως πολλές αφορμές, μέσω των οποίων προσκαλεί τον προσεκτικό μελετητή σε μια λεπτότερη θεώρηση. Διότι, το να χωρίζει με μέγα χάσμα το κακό από το καλύτερο, το να παρουσιάζει αυτόν που οδυνάται να έχει ανάγκη από μια σταγόνα που φέρεται με το δάκτυλο, και το να προβάλλει τους κόλπους του πατριάρχη ως ανάπαυση για εκείνον που ταλαιπωρήθηκε σε τούτη τη ζωή, καθώς και το να διηγείται πριν από αυτά ότι πέθαναν και παραδόθηκαν σε ταφή, απομακρύνει κάθε άλλο παρά λίγο από την πρόχειρη κατανόηση εκείνον που δεν ακολουθεί ασύνετα τα λεγόμενα. Διότι, ποιούς οφθαλμούς σηκώνει στον άδη ο πλούσιος, εφόσον άφησε αυτούς της σάρκας στον τάφο; Και πώς αισθανόταν τη φλόγα το ασώματο ον; Ποιά γλώσσα επιθυμεί να δροσιστεί από τη σταγόνα, εφόσον δεν διέθετε πλέον τη σάρκινη; Και ποιό είναι το δάκτυλο που του μεταφέρει τη ρανίδα; Και αυτοί οι κόλποι της αναπαύσεως, τι είναι; Διότι, εφόσον τα σώματα βρίσκονται στους τάφους, και η ψυχή ούτε βρίσκεται μέσα σε σώμα ούτε συντίθεται από μέρη, θα ήταν αδύνατο να προσαρμόσουμε τη δομή του διηγήματος, κατά την πρόχειρη κατανόησή του, στην αλήθεια, εάν δεν αναγάγει κανείς το κάθε επιμέρους στοιχείο σε μια νοητή θεώρηση· ώστε να μη νομίζουμε ότι το χάσμα που εμποδίζει την επικοινωνία εκείνων που είναι ασυμβίβαστοι, αποτελεί χωρική απόσταση της γης· διότι για το ασώματο και νοερό στοιχείο, ποιός θα ήταν ο κόπος να διασχίσει το χάσμα, ακόμη κι αν ήταν το μέγιστο; Διότι το εκ φύσεως νοερό ον βρίσκεται αχρόνως εκεί που επιθυμεί». — Γ.

Όπως, λοιπόν, από κάποια καταχρηστική χρήση της γλώσσας ονομάζουμε κόλπο ένα συγκεκριμένο περίγραμμα του πελάγους, έτσι φαίνεται ότι ο λόγος υποδηλώνει τη φανέρωση εκείνων των αμέτρητων αγαθών με την ονομασία του κόλπου. Στον κόλπο αυτόν, όλοι όσοι διαπλέουν τον παρόντα βίο δια της αρετής, όταν αναχωρήσουν από εδώ, προσορμίζουν τις ψυχές τους σαν σε ένα ακατάκλυστο από τις τρικυμίες λιμάνι. Για τους υπόλοιπους, αντίθετα, η στέρηση των όσων τους φαίνονταν ως αγαθά γίνεται φλόγα που σιγοκαίει την ψυχή, η οποία αποζητά για παρηγοριά μια σταγόνα από το πέλαγος των αγαθών που κατακλύζουν τους οσίους, χωρίς ωστόσο να την αποκτά.

Το ότι, επομένως, αυτή [η ψυχή] που βρίσκεται σε ολόκληρο το πλήρωμα των στοιχείων βρίσκεται και στο καθένα από αυτά, δεν είναι καθόλου παράλογο. Και έτσι, αν κάποιος αποβλέπει στα στοιχεία στα οποία ενυπάρχουν δυνάμει τα επιμέρους μέλη του σώματος, και υποθέσει ότι η Γραφή εννοεί πως γύρω από αυτήν υπάρχει και δάχτυλο και οφθαλμός και γλώσσα και όλα τα υπόλοιπα μετά τη διάλυση της σωματικής σύνθεσης, δεν θα απομακρυνθεί από το λογικό. Εάν, λοιπόν, τα επιμέρους στοιχεία απομακρύνουν τον νου από τη σωματική αντίληψη της διήγησης, είναι προφανώς λογικό να μην θεωρούμε και τον Άδη, που μνημονεύθηκε τώρα, ως κάποιον τόπο που ονομάζεται έτσι, αλλά ως κάποια αόρατη και ασώματη κατάσταση ζωής, στην οποία διδασκόμαστε από τη Γραφή ότι διαβιοί η ψυχή. Αλλά διδασκόμαστε και ένα άλλο δόγμα στη διήγηση για τον πλούσιο και τον φτωχό, το οποίο έχει μεγάλη συνάφεια με όσα έχουν εξεταστεί. Παρουσίασε εκείνον τον εμπαθή και φιλόσαρκο, όταν αντιλήφθηκε το αναπόφευκτο της δικής του συμφοράς, να μεριμνά για τους συγγενείς του που ζούσαν πάνω στη γη· και, ενώ ο Αβραάμ του είπε ότι η ζωή όσων ζουν με το σώμα δεν στερείται θείας πρόνοιας, αλλά έχουν απρόσκοπτα στη διάθεσή τους την καθοδήγηση του Νόμου και των προφητών, εκείνος να εξακολουθεί να ικετεύει τον δίκαιο, ώστε το κήρυγμα να τους γίνει πιο πειστικό εξαιτίας του παράδοξου γεγονότος, αν δηλαδή τους αναγγελλόταν από κάποιον που είχε επανέλθει στη ζωή από τους νεκρούς. Γ. Ποιο είναι, λοιπόν, είπα εγώ, το δόγμα σε αυτά; —Μ.