Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 16:22

Επειδή, λέγει, η μεν ψυχή του Λαζάρου είναι απασχολημένη με τα παρόντα και δεν στρέφεται προς τίποτε από όσα έχει αφήσει πίσω, ενώ ο πλούσιος παραμένει και μετά τον θάνατό του προσκολλημένος στη σαρκική ζωή σαν με κάποιου είδους ιξό, την οποία δεν απέβαλε καθαρά ούτε όταν έπαψε να ζει, αλλά εξακολουθεί να έχει ως μέριμνά του τη σάρκα και το αίμα (διότι με το να ικετεύει να απαλλαγούν από τα δεινά όσοι συμμερίζονται τη συγγένειά του, είναι προφανές ότι δεν έχει ακόμη ελευθερωθεί από τη σαρκική προσκόλληση)· από αυτά λοιπόν τα αφηγήματα, λέγει, θεωρούμε ότι ο Κύριος δογματίζει το εξής: ότι πρέπει κατεξοχήν όσοι ζουν στη σάρκα, μέσω της ενάρετης ζωής, να χωρίζονται κατά κάποιον τρόπο και να αποδεσμεύονται από τη σχέση τους με αυτήν, ώστε μετά τον θάνατο να μην έχουμε πάλι ανάγκη από άλλον θάνατο, ο οποίος θα αποκαθάρει τα υπολείμματα της σαρκικής κόλλας. Αντιθέτως, σαν να έχουν διαρραγεί τα δεσμά γύρω από την ψυχή, να γίνει για εκείνην ελαφρύς και άνετος ο δρόμος προς το αγαθό, χωρίς καμία σωματική οδύνη να την αποτραβά προς τον εαυτό της.

Αν αυτά τα επιβλέπει ο Θεός, όπως βεβαίως και τα επιβλέπει, ποιο τέλος του βίου αναμένετε, εσείς οι μισόπτωχοι; Πείτε μου· ή μήπως δεν γνωρίζετε ότι εξαιτίας τέτοιων ανθρώπων το ιερό Ευαγγέλιο ανακράζει και μαρτυρεί όλα τα φρικώδη και φοβερά παραδείγματα; Έτσι, είναι καταγεγραμμένο ότι οδύρεται βαριά και στενάζει εκείνος που έζησε μέσα στον βύσσο και τώρα συνέχεται μέσα στην άβυσσο των δεινών· ενώ κάποιος άλλος πάλι, με όμοιο χαρακτήρα, καταδικάστηκε σε απροσδόκητο θάνατο, καθώς το βράδυ σχεδίαζε την πρωινή του απόλαυση και τελικά δεν πρόλαβε να αντικρίσει την ακτίνα της αυγής. Ας μην είμαστε θνητοί ως προς την πίστη και αθάνατοι ως προς την απόλαυση· διότι αυτήν την αντίληψη έχουμε εμείς που θέλουμε να τα προσφέρουμε όλα στην κολακεία της σάρκας, σαν να είμαστε οικοδεσπότες δίχως διαδόχους, σαν να είμαστε παντοτινοί κύριοι των επίγειων αγαθών, μεριμνώντας το θέρος για τη σπορά και προσδοκώντας κατά τη σπορά την ευφροσύνη του θέρους· φυτεύοντας το πλατάνι και ελπίζοντας στη σκιά του υψηλού δέντρου· φυτεύοντας τον σπόρο του φοίνικα και αναμένοντας τη γλυκύτητα των καρπών του. Και αυτά μάλιστα τα κάνουμε συχνά όταν πια έχουμε ασπρισμένα μαλλιά, όταν έχει ήδη επέλθει το φθινόπωρο της ηλικίας μας, όταν είναι εγγύς ο χειμώνας του θανάτου, και δεν απομένει πλέον στη ζωή μας ένας κύκλος ετών, παρά μόνο τρεις ή τέσσερις ημέρες.

Αλλά για ποιον λόγο τον μεν φτωχό τον καλεί με το όνομά του, ενώ τον πλούσιο τον παρουσίασε ανώνυμα; Μπορεί κανείς να πει ότι το μεν όνομα αυτού του φτωχού, σύμφωνα με την ευαγγελική φωνή, είναι εγγεγραμμένο στους ουρανούς, ενώ του πλουσίου και η μνήμη μαζί με το όνομά του εξαλείφθηκε από εκεί και χάθηκε. Διότι και ο Ψαλμωδός λέει για τέτοιου είδους ανθρώπους: «δεν θα μνημονεύσω τα ονόματά τους με τα χείλη μου». Επειδή όμως και ο κάθε πλούσιος μπορεί να αντιληφθεί την παραβολή ως αναφερόμενη στον εαυτό του, και, αναλογιζόμενος ότι ο ίδιος είναι εκείνος, να λάβει από αυτό αφορμή για μετάνοια, ο πλούσιος παρουσιάστηκε ανώνυμα, ώστε με αυτόν τον τρόπο ο λόγος να αφορά τον κάθε πλούσιο ξεχωριστά. Από την άλλη πλευρά, κανένας από τους φτωχούς δεν επιτρέπεται να θεωρήσει τον εαυτό του Λάζαρο, ακόμη και αν βρίσκεται στην ίδια κατάσταση με εκείνον· διότι πρέπει να αναμένει κανείς με ταπείνωση τη δεσποτική κρίση. Γι' αυτόν λοιπόν τον λόγο, ο φτωχός αναφέρθηκε με το όνομά του. «Συνέβη δε», λέει, «να πεθάνει ο φτωχός και να μεταφερθεί από τους αγγέλους στους κόλπους του Αβραάμ». Με υπερκόσμια τιμή, σαν αθλητής, ο φτωχός οδηγείται προς τα στεφάνια.

Αφού δε ο Κύριος έδειξε τον πλούσιο που δεν σώζεται, μας δείχνει αμέσως και τον πλούσιο που σώζεται· τέτοιος είναι ο Αβραάμ. Δεν τον ονομάζει όμως πλούσιο, επειδή είχε την αρετή, η οποία ήταν ανώτερη από τον πλούτο· διότι επεδείκνυε αγάπη και διάθεση πατέρα προς όλους· γι' αυτό και λαμβάνει την ονομασία του από το ανώτερο από όσα διέθετε, δηλαδή την αρετή· διότι το όνομα Αβραάμ ερμηνεύεται ως «πατέρας πολλών». Εκείνος όμως ο πλούσιος δεν είχε τίποτα ανώτερο από τον γήινο και παροδικό πλούτο· γι' αυτό και ονομαζόταν από αυτόν. Βέβαια, δεν στερήθηκε τη σωτηρία εξαιτίας του πλούτου, αλλά εξαιτίας της φιληδονίας, της ασπλαχνίας και της εχθρότητάς του προς τους ξένους· διότι και ο Αβραάμ ήταν πλούσιος, αλλά εξαιτίας της φιλοθεΐας, της ευσπλαχνίας και της φιλοξενίας του όχι μόνο σώθηκε, αλλά έγινε και τόπος για αυτούς που σώζονται. Γι' αυτό και ο Λάζαρος, όταν πέθανε, μεταφέρθηκε από τους αγγέλους (διότι αυτοί είναι υπηρέτες, σύμφωνα με τον Παύλο, «για εκείνους που πρόκειται να κληρονομήσουν τη σωτηρία»)· μεταφέρθηκε, λοιπόν, από αυτούς στους κόλπους του Αβραάμ· και κόλπος του Αβραάμ είναι η χώρα των ζώντων, η κατοικία εκείνων που ευφραίνονται αιώνια, η περιοχή των αιώνιων αγαθών. «Πέθανε δε», λέει, «και ο πλούσιος, και ετάφη».

Ίσως ο Λάζαρος, όταν πέθανε, δεν αξιώθηκε ούτε καν ταφής, καθώς δεν είχε κανέναν να τον κηδεύσει· γι' αυτό στην περίπτωσή του δεν γίνεται καμία απολύτως μνεία για ταφή, ενώ εδώ προστίθεται ότι, αφού πέθανε ο πλούσιος, «και ετάφη»· συγχρόνως όμως και για να καταδειχθεί η ματαιοδοξία και η πολυτέλεια των πλουσίων που φτάνει μέχρι τον τάφο. Αλλά ένας τέτοιος τάφος τέτοιων πλουσίων γίνεται γι' αυτούς πύλη, αλίμονο!, του άδη και των βασάνων του κάτω κόσμου· διότι ετάφη, λέει, ο πλούσιος, «και στον άδη, σηκώνοντας τα μάτια του ενώ βρισκόταν μέσα σε βάσανα, βλέπει τον Αβραάμ από μακριά, και τον Λάζαρο στους κόλπους του». Κάποτε, κάτω, πεταμένον μπροστά στην πύλη του, χτυπημένον από την πείνα, να κυλιέται στη σκόνη του εδάφους και μη μπορώντας καν να κινηθεί, ο πλούσιος έβλεπε τον Λάζαρο, και τον παραβλέπε· τώρα, κειτόμενος κάτω ο ίδιος και βασανιζόμενος και μη δυνάμενος να αποφύγει τα βάσανα, σηκώνοντας το βλέμμα βλέπει ψηλά τον Λάζαρο, να διατρίβει σε σκηνές αναπαύσεως με πολλή άνεση και να κατοικεί στους κόλπους του Αβραάμ, και πλέον δεν θεωρεί σωστό να τον αγνοήσει, αλλά μάλλον παρακαλεί να μην παραβλεφθεί από αυτόν που ο ίδιος είχε παραβλέψει προηγουμένως· εκεί όπου υπήρχε τόπος ελέους, δεν το αναζήτησε ούτε φρόντισε γι' αυτό, ενώ εκεί όπου η δικαιοσύνη είναι αμείλικτη, μάταια ζητά το έλεος· διότι, όπως λέει, «φωνάζοντας είπε: πάτερ Αβραάμ, ελέησέ με και στείλε τον Λάζαρο, για να βουτήξει την άκρη του δακτύλου του στο νερό, και να δροσίσει τη γλώσσα μου· διότι οδυνώμαι μέσα σε τούτη τη φλόγα».

«Χάθηκε»: Του θανάτου προφανώς και του διαβόλου· διότι έγινε μέγας ήχος και θόρυβος όταν συντρίφθηκαν οι χάλκινες πύλες και οι σιδερένιοι μοχλοί και γκρεμίστηκαν τα αδαμάντινα τείχη. «Και ο Κύριος»: Ως ατελεύτητος και αδιάδοχος βασιλιάς. «Ετοίμασε»: Κατά τη συντέλεια προφανώς, όταν πρόκειται να κρίνει όλα τα έθνη. «Και αυτός θα κρίνει»: Διότι υπάρχει σε αυτόν δικαιοσύνη και ευθύτητα· διότι απροσωπόληπτα θα κρίνει τότε ο Θεός. «Και έγινε»: Καταφυγή και βοήθεια των δικαίων τότε ο Θεός γίνεται, εκείνων που έζησαν εδώ με υπομονή μέσα στην πενία και τη φτώχεια. Και αυτό το γνωρίσαμε από τον Λάζαρο και τον πλούσιο. «Και ας ελπίσουν»: Διότι για όσους έχουν γνωρίσει αληθινά το όνομα του Κυρίου, ο Θεός είναι αληθινά αψευδής ελπίδα και καταφυγή. «Ψάλατε στον Κύριο»: Δηλαδή, με ψαλμούς δοξάστε τον Θεό μέσα στην Εκκλησία· διότι σε αυτήν κατοικεί ο Θεός. «Αναγγείλατε»: Πείτε, λέει, στα έθνη τα έργα του και κηρύξτε σε αυτά τα θαυμάσιά του, ότι ήλθε αυτός που αναζητά το χαμένο και σώζει το πλανεμένο, ώστε να προτραπούν προς την κλήση της πίστεως. «Διότι εκζητώντας»: Διότι ο Θεός θα πάρει εκδίκηση από αυτούς που αιματοκύλισαν τα χέρια των εθνών στις ειδωλολατρικές θυσίες. «Δεν λησμόνησε»: Διότι δεν παραμέλησε όσους στερούνταν την πίστη, προφανώς τα έθνη, αλλά επιστρέφοντάς τους, τους έσωσε πλουτίζοντάς τους με τη χάρη. «Ελέησόν με»: Αυτά φωνάζει η Εκκλησία, διότι την ταπείνωσαν πολύ οι δαίμονες.

Ο Προκόπιος, προχωρώντας στο μέσο, απηύθυνε μια κοινή παραίνεση προς αυτούς που ήταν μεθυσμένοι: «Άνδρες, είστε αδελφοί. Γιατί αδικείτε ο ένας τον άλλον; Για ποιο λόγο αγνοείτε ότι αλληλοεξοντώνεστε με τα ξίφη σας; Και γιατί δεν γνωρίζετε ότι ο καθένας σας τοξεύεται από τα δικά του βέλη ή από τα βέλη του γείτονά του; Δώστε μου τα μάτια σας εσείς που είστε τυφλοί στην κρίση, ή μάλλον, εσείς που είστε χωλοί στη διάνοια, εμπιστευτείτε μου πρώτα τα πόδια σας. Γιατί συγκρίνετε το θείο με τα είδωλα και εξομοιώνετε τον Ποιητή των πάντων με τα κτήνη, και παραβάλλετε Εκείνον που εμφυσά ζωή στην κτίση με τα άψυχα, και κατατάσσετε τον φυτευτή της λογικής ανάμεσα στα άλογα ζώα; Γιατί, επίσης, εγκαταλείποντας την αρετή μεθάτε με τις ηδονές; Το χρυσάφι δεν είναι δικό μας, αλλά ανήκει στη γη που παραλάβαμε, και οφείλαμε να το καταπατούμε. Ο άργυρος είναι κτήμα του πηλού· και πώς θα μπορέσει ο πηλός να ευεργετήσει τη λογική ψυχή; Ο πλούτος των ενδυμάτων είναι τροφή για τους σκόρους και απάτη των οφθαλμών, που μάταια δημιουργεί ψευδαισθήσεις και παραπλανά τον άνθρωπο. Δεν ήταν ντυμένος με βύσσο ο πολυθρύλητος πλούσιος; Αλλά, τη βύσσο τη διαδέχθηκε το καμίνι και το χωνευτήρι των μελών και το φλεγόμενο τηγάνι της γλώσσας.»

Δόξα σε Εκείνον που μας σώζει με τα δεξιά και τα αριστερά και που μέσα σε όλα αυτά μας παρέχει αφορμή για την εύρεση της ζωής μας. Διότι, εκείνους που αδυνατούν από δική τους θέληση να κερδίσουν τη ζωή τους, μέσα από ακούσιες θλίψεις προάγει τις ψυχές τους στην αρετή. Επειδή και εκείνος ο φτωχός Λάζαρος δεν στερούνταν τα αγαθά αυτού του κόσμου από δική του θέληση, αλλά και το σώμα του ήταν γεμάτο πληγές. Δύο πικρά πάθη υπήρχαν σε αυτόν, καθένα από τα οποία ήταν χειρότερο από το άλλο, όμως στο τέλος τιμήθηκε στους κόλπους του Αβραάμ.

ΛΟΓΟΣ ΚΕ' ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΥΠΟΜΟΝΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΓΑΠΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΚΑΙ ΠΩΣ Η ΘΕΙΑ ΑΝΤΙΛΗΨΗ ΒΡΙΣΚΕΤΑΙ ΜΕΣΑ ΣΕ ΑΥΤΗΝ. Όσο περιφρονήσει ο άνθρωπος αυτόν τον κόσμο και επιδείξει σπουδή στον φόβο του Θεού, τόσο τον προσεγγίζει η θεία πρόνοια και αισθάνεται μυστικά τη βοήθειά της και του δίνονται καθαροί λογισμοί για να την κατανοήσει. Και αν κάποιος στερηθεί με τη θέλησή του τα κοσμικά αγαθά, ανάλογα με τη στέρησή του από αυτά, κατά τόσο τον ακολουθεί το έλεος του Θεού και τον στηρίζει η φιλανθρωπία του Θεού. Δόξα σε Εκείνον που μας σώζει με τα δεξιά και τα αριστερά και μέσα σε όλα αυτά παρέχει αφορμή για την εύρεση της ζωής μας. Διότι τις ψυχές εκείνων που αδυνατούν από δική τους θέληση να αποκτήσουν τη ζωή, τις οδηγεί προς την αρετή μέσα από ακούσιες θλίψεις. Διότι και εκείνος ο φτωχός Λάζαρος δεν στερούνταν τα αγαθά αυτού του κόσμου από δική του θέληση, αλλά και το σώμα του ήταν χτυπημένο από πληγές και είχε δύο πικρά πάθη, από τα οποία το καθένα ήταν χειρότερο από το άλλο, όμως τελικά τιμήθηκε στους κόλπους του Αβραάμ. Ο Θεός είναι κοντά στη θλιμμένη καρδιά εκείνου που Τον επικαλείται μέσα στη θλίψη.

Διότι, μόλις ανέβηκε στην πυρά, ο καπνός που υψώθηκε και κατέλαβε τον αέρα, έπνιξε όλους τους δαίμονες που πετούσαν σε αυτόν, έδιωξε τον διάβολο και καθάρισε την ίδια τη φύση του αέρα. Επειδή, δηλαδή, ο αέρας είχε μολυνθεί από τον καπνό των ειδώλων, υψωνόταν απέναντί του ένας άλλος καπνός, ο οποίος καθάριζε την κηλίδα που του είχε προκληθεί από εκείνα. Αλλά και η εικόνα της πηγής θα ταίριαζε σε εκείνη την πυρά. Διότι, όπως ακριβώς βγάζοντας κανείς το ένδυμά του μέσα σε μια πηγή καθαρίζει το σώμα του, έτσι και αυτή, μέσα σε εκείνη τη φλόγα, αποβάλλοντας τη σάρκα της πιο εύκολα από κάθε ένδυμα και λαμπρύνοντας την ψυχή της, έσπευδε προς τον Νυμφίο, με αγγέλους να τη συνοδεύουν κρατώντας λαμπάδες. Διότι, αν οι άγγελοι οδήγησαν εκείνον τον γεμάτο πληγές Λάζαρο στους κόλπους του Αβραάμ, πολύ περισσότερο αναχώρησαν συνοδεύοντας αυτήν ως τιμητική φρουρά, αφού την παρέλαβαν από το καμίνι σαν από κάποια ιερή παστάδα και νυμφικό θάλαμο, και την ανέβαζαν στον επουράνιο νυμφώνα. Και για ποιον λόγο ονόμασα βαφή εκείνη την πυρά; Διότι, όπως ακριβώς μέσα σε μια θαυμαστή βαφή, αφού έγινε βασιλική πορφύρα, στελνόταν προς τον επουράνιο Βασιλέα, και με πολλή παρρησία ανέβαινε στις ουράνιες αψίδες, ενώ ο ίδιος ο Χριστός κρατούσε με αόρατο χέρι την άγια κεφαλή της μάρτυρος, βαπτίζοντάς την στη φωτιά όπως ακριβώς στο νερό. Ώ, τι θαυμαστή πυρά!

Βʹ. Αλλά υπάρχουν μερικοί άνθρωποι γεμάτοι από τόση ανοησία, ώστε να θεωρούν ψευδείς τις θεόπνευστες Γραφές και να παρερμηνεύουν αλληγορικά τη δικαιοσύνη του Θεού. Διότι έχω ακούσει κάποιους φιλαμαρτήμονες, οι οποίοι κατέχονται από πολλή φιληδονία, να λέγουν τέτοια πράγματα, ότι δηλαδή ο Θεός τα απείλησε αυτά για να φοβίσει τους ανθρώπους· διότι, μη γένοιτο, δεν είναι δυνατόν να τιμωρήσει κάποιον, αφού είναι ελεήμων, και μάλιστα από εκείνους που τον έχουν επιγνώσει. Ακούστε, λοιπόν, εσείς οι άνθρωποι που έχετε χάσει τον νου σας, εσείς που πείθεστε στην υποβολή του μισόκαλου, ο οποίος χαίρεται με την απώλειά σας. Διότι, προκειμένου να μην φοβηθούμε και αλλάξουμε τη ζωή μας προς το ενάρετο, και αποφύγουμε τα βασανιστήρια της κολάσεως, γι' αυτόν τον λόγο μας οδήγησε σε αυτήν την αφοβία· ώστε, αμελώντας στην παρούσα ζωή, να ρίξουμε τους εαυτούς μας στον ίδιο τον πυθμένα του άδη. Πείτε μου, λοιπόν, εσείς που βγάζετε τον Θεό ψεύτη, εσείς που θεωρείτε τις άγιες Γραφές ως απλά και μόνο κενά λόγια, και όχι ως αλήθεια, τι νομίζετε, ω ανόητοι; Δεν κολάζεται εκείνος ο πλούσιος, ο οποίος περιφρόνησε τον Λάζαρο; Δεν αποβάλλονται από τον νυμφώνα οι μωρές παρθένες; Δεν αναχωρούν στο πυρ το ετοιμασμένο για τον διάβολο και τους αγγέλους του εκείνοι που δεν έθρεψαν τον Χριστό; Δεν ρίπτεται στο πυρ, δεμένος χειροπόδαρα, εκείνος που φορούσε ρυπαρά ενδύματα; Δεν παραδίδεται στους βασανιστές εκείνος που απαίτησε τα εκατό δηνάρια;

Διότι πολλές φορές άκουσα πολλούς να λένε ότι, επειδή κατά τη διάρκεια της ημέρας περιφρόνησαν την αρωγή προς τους φτωχούς, μέσα στη νύχτα είδαν τους εαυτούς τους δεμένους με σχοινιά να σύρονται από τα χέρια των πενήτων, να κατασπαράσσονται και να υποφέρουν μύρια δεινά. Αλλά αυτά βέβαια είναι ύπνος και όνειρο, και πρόσκαιρη τιμωρία· εμείς όμως δεν φοβόμαστε, πες μου, μήπως τυχόν δούμε αυτόν τον πένητα που θρηνεί, φωνάζει και οδύρεται, στους κόλπους του Αβραάμ, όπως ακριβώς είδε κάποτε τον Λάζαρο εκείνος ο πλούσιος; Τα όσα ακολουθούν τα αφήνω στη συνείδησή σας, εκείνα τα πικρά και απαρηγόρητα κολαστήρια, το πώς ζήτησε νερό, πώς δεν έλαβε ούτε μια σταγόνα, πώς η γλώσσα του κατακαιγόταν, πώς, αν και ικέτευσε θερμά, δεν βρήκε καμία συγχώρεση, και πώς τιμωρούνταν αιώνια. Αλλά μακάρι να μη συμβεί ποτέ σε εμάς να τα μάθουμε αυτά εμπειρικά, αλλά, αφού τα ακούσαμε μέσα από τα λόγια, να αποφύγουμε την απειλή της πραγματοποίησής τους, και, αφού αναδειχθούμε άξιοι της φιλοφροσύνης του προπάτορα Αβραάμ, να εισέλθουμε στον ίδιο με εκείνον τόπο, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο πρέπει στον Πατέρα η τιμή, η δόξα και το κράτος, συν τω Αγίω Πνεύματι, νυν και αεί, και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Αλλά, κάνοντας και πάλι μια μικρή ανασκόπηση, θα υπενθυμίσω στον καθένα συνοπτικά τα δέοντα. Εσείς, οι σκληροί πλούσιοι που ευφραίνεστε καθημερινά, θυμηθείτε εκείνον τον ανελεήμονα πλούσιο, στον οποίο η ασπλαχνία δεν του επιτρέπει να διαβεί και να δει εκείνο το χάσμα, το οποίο του έσκαψε η ίδια η ασπλαχνία του, και φρίξτε· όσοι καυχιέστε μόνο για την παρθενία σας και είστε γεμάτοι από σκληρότητα, μην ξεχνάτε τις μωρές παρθένες· όσοι κλείνετε τα σπλάχνα σας απέναντι σε αυτούς που έχουν ανάγκη, να αναλογίζεστε πάντοτε εκείνους που θα σταθούν στα αριστερά και με πολλή ντροπή θα έχουν σκυμμένο το κεφάλι τους, ακούγοντας εκείνη την οδυνηρή φωνή να λέει: «Πηγαίνετε μακριά μου, καταραμένοι, στο αιώνιο πυρ», και φρίξτε· όσοι αρπάζετε τα ξένα, ακούστε Εκείνον που μιλάει μέσω του στόματος των αγίων: «Εκείνος που άδικα απλώνει τα χέρια του δεν θα μείνει ατιμώρητος»· και πάλι: «Εγώ ο Κύριος μισώ την αρπαγή που προέρχεται από αδικία»· και αλλού: «Μην επιθυμείτε την αρπαγή». Όσοι καταθλίβετε ορφανά και χήρες, αναλογιστείτε ποιος είναι ο προστάτης και εκδικητής τους· διότι ο Θεός, όπως είπε ο Δαβίδ, είναι ο πατέρας των ορφανών και ο κριτής των χηρών. Και οι παρθένοι που υπερηφανεύεστε εις βάρος των εγγάμων, θυμηθείτε τον Χριστό που είπε μέσω του στόματος του Παύλου: «Τίμιος είναι ο γάμος, και η κοίτη αμίαντη».

Βρισκόταν δίπλα στην πύλη σου, τώρα όμως βρίσκεται στους κόλπους του Αβραάμ· εσύ αναπαυόσουν κάτω από μεγάλες στέγες, τώρα όμως βρίσκεσαι στο πυρ της γεέννης. εʹ. Ας τα ακούσουν αυτά οι πλούσιοι· ή μάλλον όχι οι πλούσιοι, αλλά οι ανελεήμονες. Διότι δεν τιμωρήθηκε επειδή ήταν πλούσιος, αλλά επειδή δεν έδειξε έλεος. Διότι είναι δυνατόν, εκείνος που πλουτεί και ελεεί, να αξιωθεί κάθε αγαθό.

Επομένως, όσο περισσότερα αποκτά κανείς, τόσο περισσότερο φτωχός γίνεται· διότι εκείνος που επιθυμεί περισσότερα, είναι περισσότερο φτωχός. Όταν, λοιπόν, έχει εκατό τάλαντα, δεν είναι πάρα πολύ φτωχός, διότι επιθυμεί χίλια. Όταν όμως λάβει χίλια, τότε γίνεται περισσότερο φτωχός· διότι λέει πως πλέον δεν έχει ανάγκη από χίλια, όπως προηγουμένως, αλλά από δέκα χιλιάδες. Εάν, όμως, ισχυρίζεσαι ότι το να επιθυμείς και να μην αποκτάς είναι ηδονή, μου φαίνεται ότι αγνοείς παντελώς τη φύση της ηδονής. Διότι, το ότι κάτι τέτοιο δεν είναι ηδονή, αλλά κόλαση, ας το εξετάσουμε μεταφέροντάς το πάλι σε κάποιο άλλο παράδειγμα. Όταν διψούμε, δεν νιώθουμε ευχαρίστηση πίνοντας για τον λόγο ότι καταπαύουμε τη δίψα μας, και γι' αυτό ακριβώς το να πίνουμε αποτελεί ηδονή, επειδή μας απαλλάσσει από ένα μεγάλο βάσανο, εννοώ την επιθυμία του να πιούμε; Αυτό είναι σε όλους προφανές. Εάν, επομένως, επρόκειτο να βρισκόμαστε συνεχώς σε μια τέτοια κατάσταση επιθυμίας, σε τίποτα δεν θα υπολειπόμασταν ως προς την κόλαση από τον πλούσιο στην ιστορία του Λαζάρου· επειδή και για εκείνον αυτό ακριβώς ήταν η κόλαση, το ότι, αν και επιθυμούσε σφοδρά μια μικρή σταγόνα, δεν υπήρχε κανείς να του την προσφέρει. Αυτό ακριβώς μου φαίνεται ότι παθαίνουν διαρκώς και οι φιλάργυροι, και ότι βρίσκονται στην ίδια κατάσταση με εκείνον που παρακαλούσε να απολαύσει αυτή τη σταγόνα και δεν το κατόρθωνε· διότι η δική τους ψυχή καίγεται περισσότερο από τη δική του. Και πολύ σωστά είπε κάποιος ότι οι φιλάργυροι είναι σαν τους υδρωπικούς.

Βλέπεις ότι θα μπορέσουμε να θέσουμε όχι μόνο δύο αντί του μηδενός, αλλά και τρία, και πέντε, και δέκα, και είκοσι, και αμέτρητα αντί του μηδενός; Για να το μάθεις δε αυτό ακριβώς με ένα παράδειγμα, δες τον πλούσιο και τον Λάζαρο· ο μεν ένας απόλαυσε τα παρόντα, ο δε άλλος τα μελλοντικά. Σου φαίνεται, λοιπόν, ότι είναι απολύτως ισοδύναμα, το να κολάζεται κανείς σε όλο τον χρόνο, και το να πεινά για μια σύντομη ώρα; Το να ασθενεί κανείς σε φθαρτό σώμα, και το να κατακαίγεται σκληρά σε αθάνατο; Το να στεφανώνεται και να απολαμβάνει αθάνατη τρυφή μετά από εκείνη τη μικρή αρρώστια, και το να βασανίζεται ατελεύτητα μετά από τη σύντομη απόλαυση των εγκοσμίων; Και ποιος θα μπορούσε να τα υποστηρίξει αυτά; Διότι, τι θέλεις να εξετάσουμε; Την ποσότητα, την ποιότητα, τη δίκαιη τάξη του Θεού, την απόφαση για τον καθένα; Μέχρι πότε θα ξεστομίζετε λόγια σκαθαριών, τα οποία κυλιούνται συνεχώς μέσα στον βούρκο; Διότι αυτά δεν είναι γνωρίσματα λογικών ανθρώπων, το να θυσιάζουν δηλαδή μια τόσο πολύτιμη ψυχή για το τίποτα, ενώ θα έπρεπε με λίγο κόπο να κερδίσουν τους ουρανούς.

Διότι, εάν τιμωρούσε και θανάτωνε αμέσως μετά τη διάπραξη των αμαρτημάτων, πώς θα σωζόταν ο Παύλος, πώς δε ο Πέτρος, οι κορυφαίοι διδάσκαλοι της οικουμένης; Πώς θα καρπωνόταν ο Δαβίδ τη σωτηρία που προέκυψε από τη μετάνοια; Πώς οι Γαλάτες; Πώς και τόσοι άλλοι; Για τον λόγο αυτόν, ούτε απαιτεί από όλους τιμωρία εδώ, αλλά από μερικούς μόνο, ούτε από όλους εκεί, αλλά άλλον μεν τιμωρεί εδώ, άλλον δε εκεί, ώστε και τους πλέον αναίσθητους να αφυπνίσει μέσω εκείνων που τιμωρεί, και να τους κάνει να προσδοκούν τα μέλλοντα (τη μέλλουσα κρίση) μέσω εκείνων που δεν τιμωρεί. Ή μήπως δεν βλέπεις πολλούς να τιμωρούνται εδώ, όπως εκείνους που καταπλακώθηκαν από τον πύργο, όπως εκείνους των οποίων το αίμα ο Πιλάτος ανέμειξε με τις θυσίες τους, όπως όσους μεταξύ των Κορινθίων πέθαναν με πρόωρο θάνατο επειδή συμμετείχαν αναξίως στα μυστήρια, όπως τον Φαραώ, όπως όσους από τους Ιουδαίους κατασφάχτηκαν από τους βαρβάρους, και όπως πολλούς άλλους, και τότε και τώρα και στο διηνεκές; Υπάρχουν όμως και άλλοι, οι οποίοι αν και αμάρτησαν πολύ, απήλθαν από τη ζωή χωρίς να τιμωρηθούν εδώ· όπως ο πλούσιος στην ιστορία του Λαζάρου, και όπως πολλοί άλλοι.

Αλλά ποια ανάγκη υπάρχει για συλλογισμούς, όταν πρέπει να στραφούμε στα ίδια τα πρόσωπα; Ο Λάζαρος ήταν φτωχός, και μάλιστα πάρα πολύ φτωχός· πλούσιος δε ήταν εκείνος που τον προσπερνούσε, ενώ αυτός κειτόταν στην πύλη. Ποιος, λοιπόν, εισήλθε στη βασιλεία και απολάμβανε τη μακαριότητα στους κόλπους του Αβραάμ; Και ποιος κατακαιγόταν, μην έχοντας στην εξουσία του ούτε μία σταγόνα;

Έπειτα, ο μεν Χριστός δεν απαξιώνει να τους καλεί στην τράπεζα μαζί με τον βασιλιά· διότι και οι δύο καλούνται από κοινού. Εσύ, όμως, ίσως απαξιώνεις ακόμη και να θεαθείς να δίνεις ελεημοσύνη στους φτωχούς ή και να συνομιλείς μαζί τους; Ω, τι αλαζονεία και υπεροψία! Πρόσεξε μήπως πάθουμε τα ίδια με εκείνον τον πλούσιο. Εκείνος απαξίωνε έστω και να αντικρίσει τον Λάζαρο, και δεν του παρείχε ούτε οροφή ούτε στέγη, αλλά τον άφηνε πεταμένο έξω, κοντά στην πύλη, και ούτε καν τον αξίωσε να του απευθύνει τον λόγο. Αλλά δες πώς, όταν περιήλθε σε ανάγκη και χρειάστηκε τη βοήθειά του, απέτυχε να την λάβει.

Ας φρίξουμε, λοιπόν, για αυτό το πράγμα, ας αποφύγουμε την αμαρτία. Αυτό έκανε άνω κάτω την οικουμένη, αυτό τα συνέχεε όλα, αυτό μας απομακρύνει από τη μακαριότατη δουλεία του Χριστού. Διότι λέει η Γραφή: δεν μπορείτε να δουλεύετε στον Θεό και στον μαμωνά. Επειδή ο μαμωνάς δίνει εντελώς αντίθετες εντολές από τον Χριστό. Διότι ο μεν Χριστός λέει: «Να δίνεις σε αυτούς που έχουν ανάγκη»· ο δε μαμωνάς: «Να αρπάζεις από αυτούς που έχουν ανάγκη». Ο Χριστός λέει: «Να συγχωρείς και αυτούς που σε επιβουλεύονται και σε αδικούν»· αυτός αντίθετα: «Να στήνεις παγίδες εναντίον εκείνων που δεν αδικούν σε τίποτα». Ο Χριστός λέει: «Να είσαι φιλάνθρωπος και ήμερος»· αυτός αντίθετα: «Να είσαι ωμός και σκληρός, και να θεωρείς ότι τα δάκρυα των φτωχών δεν είναι τίποτα», ώστε να καταστήσει αυστηρό για εμάς τον Κριτή κατά την ημέρα εκείνη. Διότι τότε θα σταθούν μπροστά στα μάτια μας όλα όσα έχουμε πράξει, καθώς και εκείνοι που αδικήθηκαν και απογυμνώθηκαν από εμάς, αποκλείοντάς μας κάθε απολογία. Εάν δηλαδή ο Λάζαρος, αν και δεν αδικήθηκε σε τίποτα από τον πλούσιο, αλλά επειδή απλώς δεν απόλαυσε τα αγαθά εκείνου, στάθηκε τότε ως πικρός κατήγορος και δεν τον άφησε να βρει καμία συγγνώμη, ποια απολογία, πες μου, θα βρουν εκείνοι οι οποίοι, εκτός από το ότι δεν προσφέρουν ελεημοσύνη από τα δικά τους, αρπάζουν και τα ξένα και καταστρέφουν τα σπίτια των ορφανών; Εάν εκείνοι που δεν έθρεψαν τον Χριστό όταν πεινούσε επισώρευσαν τόσο πυρ στο κεφάλι τους, εκείνοι που αρπάζουν όσα δεν τους ανήκουν καθόλου, που μηχανεύονται αμέτρητες δικαστικές διαμάχες και ιδιοποιούνται αδίκως τις περιουσίες των πάντων, ποια παρηγοριά θα απολαύσουν;

Διότι, την ώρα που συντελούνταν η επίθεση, δεν τους επέτρεψε να εμφανιστούν, ώστε να μην τρομάξει με αυτόν τον τρόπο το θήραμα. Όταν όμως τον έλεγξε στα πάντα και τον εξανάγκασε να τραπεί σε φυγή, τότε εμφανίζονται εκείνοι· για να μάθεις και εσύ ότι και εσένα, μετά τις νίκες εναντίον του, θα σε υποδεχθούν άγγελοι, επευφημώντας και δορυφορώντας σε στα πάντα. Έτσι άλλωστε και τον Λάζαρο, μετά το καμίνι της φτώχειας, της πείνας και κάθε στενοχώριας, τον παρέλαβαν άγγελοι και απήλθαν. Διότι, όπως ακριβώς ανέφερα προηγουμένως, ο Χριστός φανερώνει τώρα πολλά, τα οποία πρόκειται να απολαύσουμε και εμείς. Εφόσον, λοιπόν, όλα αυτά έγιναν για χάρη σου, δείξε ζήλο και μιμήσου τη νίκη. Και αν σε πλησιάσει κάποιος από τους υπηρέτες εκείνου του δαίμονα, και από εκείνους που συμμερίζονται τα φρονήματά του, χλευάζοντας και λέγοντας: «Αν είσαι θαυμαστός και μεγάλος, μετακίνησε το βουνό», μην ταραχθείς ούτε να θορυβηθείς· αλλά με επιείκεια να απαντήσεις, και να πεις αυτό ακριβώς που άκουσες να λέει ο Δεσπότης σου: «Δεν θα εκπειράσεις Κύριον τον Θεό σου».

Αλλά και εξαιτίας του πλούτου, ισχυρίζονται μερικοί, πολλοί αρπάζουν και γίνονται πλεονέκτες. Όχι όμως εξαιτίας του πλούτου, αλλά εξαιτίας της δικής τους αφροσύνης· και γι' αυτό είναι μάρτυρας πάλι ο ίδιος αυτός άνθρωπος, ο οποίος, αν και βρισκόταν σε τόσο μεγάλο πλούτο, όχι μόνο δεν άρπαξε τα ξένα, αλλά έδινε και τα δικά του, και ετοίμαζε καταφύγιο για τους ξένους, λέγοντας τα εξής: «Η οικία μου ήταν ανοιχτή σε κάθε ξένο που ερχόταν». Και ο Αβραάμ, αν και είχε τόσο πλούτο, τα δαπανούσε όλα για τους περαστικούς· και ούτε αυτόν, ούτε εκείνον τους έκανε πλεονέκτες ο πλούτος, όπως ακριβώς ούτε εκείνον, ούτε τον Λάζαρο τους έκανε βλάσφημους η φτώχεια. Αντιθέτως, τόσο πολύ έλαμψαν και οι δύο, μολονότι στερούνταν ακόμη και την αναγκαία τροφή, ώστε ο μεν πρώτος να λάβει τη μαρτυρία από τον Θεό, ο Οποίος γνωρίζει σαφώς τα απόκρυφα· ο δε δεύτερος να μεταφερθεί από αυτήν τη ζωή με τη συνοδεία αγγέλων που προπορεύονταν, και να γίνει ομόσκηνος με τον πατριάρχη, και να απολαμβάνει τα ίδια αγαθά με εκείνον.

Β΄. Αλλά τι; Όποιοι είναι οι μισθοί του καθενός, τέτοιες είναι και οι ανταποδόσεις. Συνέβη δε, λέει, να πεθάνει ο φτωχός, και να μεταφερθεί από τους αγγέλους στους κόλπους του Αβραάμ. Μόλις κάποτε ο φτωχός, αφού λυτρώθηκε από την τρικυμιώδη φτώχεια, κατέπλευσε στο γαλήνιο λιμάνι του Αβραάμ. Διότι συνέβη, λέει, να πεθάνει ο Λάζαρος, και να μεταφερθεί από τους αγγέλους στους κόλπους του Αβραάμ. Βλέπεις πώς η φτώχεια, μετά την έξοδο από την παρούσα ζωή, έχει αγγέλους ως δορυφόρους; Συνέβη δε να πεθάνει και ο πλούσιος και να ταφεί. Αμέσως για τον πλούσιο ορίζεται η ταφή, σύμφωνα με αυτό που λέγεται από τον Δαβίδ: «Και οι τάφοι τους θα είναι κατοικίες τους στον αιώνα». Γι' αυτό σου λέγεται: Φτωχέ, «μη φοβάσαι όταν πλουτίσει κάποιος άνθρωπος, διότι όταν πεθάνει δεν θα τα πάρει όλα μαζί του, ούτε θα κατέβει μαζί του η δόξα του». Διότι τα εγκαταλείπει όλα εδώ: τους δούλους, τους σωματοφύλακες, τους υπηρέτες, τους παρασίτους, τους κόλακες, τα οχήματα, τα άλογα με τα χρυσά χαλινάρια, τα λουτρά, τα κτήματα, τα χρυσοστόλιστα σπίτια, τα ψηφιδωτά δάπεδα, τη βασιλεία, την εξουσία, την κυριαρχία· όλα τα εγκαταλείπει εδώ, και αναχωρεί γυμνός. Και καθώς βρισκόταν στον άδη, «σηκώνοντας τα μάτια του». Αναλογίσου σε πόσο βάθος βρισκόταν ο πλούσιος, και σε τι ύψος ο φτωχός. Και υψώνοντας, λέει, τα μάτια του ο πλούσιος, είδε τον Αβραάμ, και τον Λάζαρο στους κόλπους του.

Γι' αυτόν τον λόγο σου διαβάστηκαν αυτά, ώστε να μην βαδίσεις στα ίδια ίχνη του ανελέητου πλουσίου και πέσεις στην ίδια τιμωρία της γέεννας. Εσύ, όμως, ο φτωχός, μην ολιγωρείς, ούτε να αποκάμεις κλυδωνιζόμενος στην τρικυμία της φτώχειας. Να αποβλέπεις προς τον λαμπρότατο Λάζαρο· εκεί να έχεις προσηλωμένο το βλέμμα και τη νύχτα και την ημέρα, ώστε, κυβερνώντας τη ζωή σου με το πηδάλιο της υπομονής, να φτάσεις στο ίδιο λιμάνι της αναπαύσεως, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Γνωρίζετε βεβαίως τούτο, ότι και αν ακόμη είμαστε οι αγριότεροι όλων, με την ευημερία είναι φυσικό να γινόμαστε ημερότεροι και αγαθότεροι. Αλλά εκείνος ούτε από την ευημερία δεν έγινε καλύτερος, αλλά παρέμενε αποθηριωμένος, και μάλιστα με τους τρόπους του επισκίασε την ωμότητα και την απανθρωπιά κάθε θηρίου. Κι όμως, αυτός μεν που ζούσε μέσα στην πονηρία και την απανθρωπιά απολάμβανε κάθε ευημερία, ο δε δίκαιος και εργάτης της αρετής βρισκόταν στα έσχατα δεινά. Διότι, το ότι ο Λάζαρος ήταν δίκαιος, πάλι και εδώ το απέδειξε το τέλος του, και πριν από το τέλος, αυτή η ίδια η υπομονή του στη φτώχεια. Άραγε δεν σας φαίνεται σαν να βλέπετε παρόντα τα ίδια τα γεγονότα; Γεμάτο ήταν το πλοίο του πλουσίου από εμπορεύματα, και έπλεε με ούριο άνεμο. Αλλά μην απορείτε· διότι όδευε ολοταχώς προς ναυάγιο, επειδή δεν θέλησε να διαθέσει το φορτίο του με ευλάβεια. Θέλεις να σου πω και μία άλλη κακία του;

Τίποτε από αυτά δεν είπε ούτε το σκέφτηκε. Από πού είναι αυτό φανερό; Από το γεγονός ότι τον παρέλαβαν οι άγγελοι ως τιμητική συνοδεία και τον εγκατέστησαν στον κόλπο του Αβραάμ· δεν θα απολάμβανε δε τόση τιμή, εάν ήταν βλάσφημος. Έτσι λοιπόν, οι περισσότεροι θαυμάζουν τον άνθρωπο μόνο για τούτο, επειδή βρισκόταν σε πενία· εγώ όμως αποδεικνύω ότι αυτός υπέμεινε εννέα στον αριθμό τιμωρίες, όχι για να κολαστεί, αλλά για να γίνει λαμπρότερος· πράγμα το οποίο άλλωστε και έγινε.

ιʹ. Επιπλέον, πέρα από αυτά, πρόσθετη οδύνη τού προκαλούσε το γεγονός ότι έβλεπε κάποιον άλλον να ευημερεί· όχι επειδή ήταν φθονερός και πονηρός, αλλά επειδή είναι στη φύση όλων μας να αντιλαμβανόμαστε με μεγαλύτερη ακρίβεια τις δικές μας συμφορές μέσα από την ευημερία των άλλων. Στην περίπτωση όμως του πλουσίου, υπήρχε και κάτι άλλο, ακόμη μεγαλύτερο, που μπορούσε να τον πληγώσει βαθιά. Διότι δεν αποκτούσε εντονότερη αίσθηση των δικών του δεινών μόνο συγκρίνοντας τη δική του δυστυχία με την ευημερία εκείνου, αλλά και αναλογιζόμενος ότι ο μεν ένας, που ζούσε με σκληρότητα και απανθρωπιά, προόδευε στα πάντα, ενώ αυτός, που ζούσε με αρετή και πραότητα, υπέφερε τα έσχατα δεινά· και εξαιτίας αυτού υπέμενε και πάλι απαρηγόρητη θλίψη. Διότι, εάν ο άνθρωπος εκείνος ήταν δίκαιος, εάν ήταν επιεικής, εάν ήταν αξιοθαύμαστος, εάν ήταν γεμάτος από κάθε αρετή, δεν θα τον λυπούσε. Τώρα όμως, επειδή ζούσε με την πονηρία και είχε φτάσει στο έσχατο σημείο της κακίας, επιδεικνύοντας τόση απανθρωπιά, τρέφοντας διαθέσεις χειρότερες και από εχθρού, προσπερνώντας τον αναιδέστατα και ανελέητα σαν να ήταν πέτρα, και παρόλα αυτά απολαμβάνοντας τόση ευπορία· αναλογίσου πόσο φυσικό ήταν να καταποντίζεται η ψυχή του φτωχού σαν από αλλεπάλληλα κύματα. Αναλογίσου σε τι κατάσταση ήταν φυσικό να βρίσκεται ο Λάζαρος, βλέποντας παρασίτους, κόλακες και υπηρέτες να ανεβαίνουν, να κατεβαίνουν, να βγαίνουν, να μπαίνουν, να τρέχουν πάνω κάτω, να θορυβούν, να μεθούν, να χοροπηδούν και να επιδεικνύουν κάθε άλλη ακολασία.

Διότι αυτός δεν υπέμεινε μόνον έναν και δύο και τρεις, αλλά πάρα πολλούς άθλους αρετής· την πενία εννοώ, την αρρώστια, την έλλειψη προστατών, το να υπομένει όλα εκείνα τα κακά ενώ βρισκόταν δίπλα σε οικία που μπορούσε να τα εξαλείψει, και το να μην αξιώνεται κανέναν λόγο παρηγορίας· το να βλέπει εκείνον που τον περιφρονούσε να απολαμβάνει τόση τρυφή, και όχι απλώς να απολαμβάνει την τρυφή, αλλά και να ζει μέσα στην πονηρία και να μην υφίσταται κανένα δεινό· το να μην έχει να αντικρίσει κανέναν άλλον Λάζαρο, το να μην μπορεί να φιλοσοφήσει τίποτα περί αναστάσεως, το να αποκτά, μαζί με τα προαναφερθέντα κακά, και κακή υπόληψη στους πολλούς εξαιτίας εκείνων των συμφορών του· το να βλέπει όχι για δύο ή τρεις ημέρες, αλλά καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής του, τον εαυτό του να βρίσκεται σε αυτά τα δεινά και τον πλούσιο στα αντίθετα.

Επειδή, λοιπόν, με πολλή προθυμία δεχθήκατε εκείνους τους λόγους, ελάτε να σας αποδώσουμε και τα υπόλοιπα. Τον είδατε τότε στην πύλη του πλουσίου, τον βλέπετε σήμερα στους κόλπους του Αβραάμ· τον είδατε να τον γλείφουν οι σκύλοι, τον βλέπετε να δορυφορείται από τους αγγέλους· τον είδατε τότε στη φτώχεια, τον βλέπετε τώρα στην τρυφή· τον είδατε στην πείνα, τον βλέπετε σε πολλή αφθονία· τον είδατε να αγωνίζεται, τον βλέπετε να στεφανώνεται· είδατε τους πόνους του, βλέπετε τις αμοιβές του και εσείς οι πλούσιοι και εσείς οι φτωχοί· οι πλούσιοι αφενός, για να μη νομίζετε ότι ο πλούτος είναι κάτι σπουδαίο χωρίς την αρετή, και οι φτωχοί αφετέρου, για να μη νομίζετε ότι η φτώχεια είναι κάτι κακό· διότι και για τους δύο αυτός στέκεται διδάσκαλος. Επειδή, αν εκείνος, ενώ βρισκόταν στη φτώχεια δεν δυσανασχέτησε, ποια συγγνώμη θα έχουν εκείνοι που το πράττουν αυτό ενώ βρίσκονται στον πλούτο; Αν ενώ βρισκόταν στην πείνα και σε τόσα δεινά ευχαριστούσε τον Θεό, ποια απολογία θα έχουν όσοι ζουν με αφθονία και δεν θέλουν να φθάσουν στην ίδια αρετή; Και πάλι, οι φτωχοί που αγανακτούν και δυσφορούν εξαιτίας της φτώχειας, ποια συγγνώμη θα έχουν, όταν αυτός, ζώντας με πείνα, φτώχεια, εγκατάλειψη και συνεχή αρρώστια στην οικία κάποιου πλουσίου, περιφρονούμενος από όλους, και χωρίς να έχει τη δυνατότητα να δει κανέναν άλλον που να έχει πάθει τα ίδια με αυτόν, φαίνεται να φιλοσοφεί με αυτόν τον τρόπο;

Διότι έχουμε συνηθίσει να κρίνουμε τη φτώχεια και τον πλούτο με βάση τη διάθεση της ψυχής, και όχι με το μέγεθος της περιουσίας. Όπως ακριβώς, λοιπόν, δεν θα λέγαμε ότι είναι υγιής αυτός που διαρκώς διψά, έστω κι αν απολαμβάνει αφθονία, έστω κι αν είναι ξαπλωμένος δίπλα σε ποτάμια και πηγές (διότι ποιο είναι το όφελος από εκείνη την αφθονία των νερών, όταν το πάθος της δίψας παραμένει άσβεστο;), έτσι ακριβώς ας πράξουμε και στην περίπτωση των πλουσίων: αυτούς που επιθυμούν πάντοτε και διψούν για τα ξένα, ας μην τους θεωρούμε ποτέ υγιείς, ούτε ότι απολαμβάνουν κάποια αφθονία. Διότι εκείνος που δεν μπορεί να χαλιναγωγήσει τη δική του επιθυμία, έστω κι αν έχει περιβληθεί με τα πάντα, πώς θα βρεθεί ποτέ σε ευπορία; Αντιθέτως, αυτούς που αρκούνται στα δικά τους, αγαπούν όσα έχουν και δεν εποφθαλμιούν τις ξένες περιουσίες, ακόμη κι αν είναι οι πιο άποροι από όλους, πρέπει να τους θεωρούμε ως τους πιο εύπορους όλων. Διότι εκείνος που δεν έχει ανάγκη τα ξένα, αλλά αγαπά να ζει με αυτάρκεια, είναι από όλους ο πιο εύπορος. Αλλά, εάν νομίζετε σωστό, ας επανέλθουμε στο προκείμενο θέμα. Συνέβη, λέει, να πεθάνει ο Λάζαρος και να μεταφερθεί από τους αγγέλους.

Διότι συνέβη, λέει, να πεθάνει και να μεταφερθεί από τους αγγέλους. Όμως, δεν οδηγούνται εκεί μόνο οι ψυχές των δικαίων, αλλά και εκείνων που ζουν μέσα στην πονηρία· και αυτό πάλι καθίσταται φανερό από έναν άλλο πλούσιο. Διότι, επειδή η γη του έδωσε πλούσια σοδειά, είπε μέσα του: «Τι να κάνω; Θα γκρεμίσω τις αποθήκες μου και θα χτίσω μεγαλύτερες». Τίποτα δεν είναι πιο άθλιο από μια τέτοια σκέψη. Πράγματι, γκρέμισε τις αποθήκες του· διότι ασφαλείς αποθήκες δεν είναι οι τοίχοι, αλλά τα στομάχια των φτωχών· αυτός όμως, αφήνοντας εκείνες, ασχολούνταν με τοίχους. Τι του λέει λοιπόν ο Θεός; «Άφρον, αυτήν τη νύχτα απαιτούν την ψυχή σου από εσένα». Και πρόσεξε: εδώ λέει ότι μεταφέρθηκε από τους αγγέλους, ενώ εκεί ότι την απαιτούν· και τον μεν τον οδηγούσαν ως δεσμώτη, ενώ τον άλλον τον συνόδευαν τιμητικά ως στεφανωμένο νικητή.

Και όπως ακριβώς στον στίβο, εκείνον που έχει δεχθεί πολλά τραύματα και είναι καταραντισμένος από το αίμα, και έπειτα έχει στεφανωθεί στο κεφάλι, όσοι στέκονται έξω από τον στίβο τον υποδέχονται και τον οδηγούν στο σπίτι με πολλές επευφημίες, χειροκροτώντας, εγκωμιάζοντας και θαυμάζοντάς τον· έτσι και τον Λάζαρο τον παρέλαβαν τότε οι άγγελοι. Του άλλου όμως την ψυχή την απαιτούσαν κάποιες φοβερές δυνάμεις, που ίσως είχαν αποσταλεί γι' αυτόν ακριβώς τον σκοπό. Διότι η ψυχή δεν αναχωρεί από μόνη της προς εκείνη τη ζωή, επειδή κάτι τέτοιο δεν είναι καν δυνατόν. Διότι, αν όταν μεταβαίνουμε από πόλη σε πόλη έχουμε ανάγκη από κάποιον να μας καθοδηγεί, πόσο μάλλον η ψυχή, όταν αποσχιστεί από τη σάρκα και μεταβαίνει στη μέλλουσα ζωή, θα έχει ανάγκη από εκείνους που θα την οδηγήσουν. Γι' αυτόν τον λόγο, πολλές φορές διστάζει και υπαναχωρεί προς τα κάτω στο βάθος, και φοβάται και φρίττει, καθώς πρόκειται να πετάξει μακριά από τη σάρκα. Διότι πάντοτε μας κεντρίζει η συνείδηση των αμαρτημάτων, πολύ περισσότερο όμως κατ' εκείνη την ώρα, όταν πρόκειται να οδηγηθούμε από εδώ για να λογοδοτήσουμε εκεί, μπροστά στο φοβερό δικαστήριο.

Γι' αυτό πρέπει να προετοιμαζόμαστε συνεχώς για την αναχώρησή μας από εδώ. Διότι τι θα συμβεί εάν το βράδυ αποφασίσει ο Δεσπότης να μας καλέσει; Και τι εάν μας καλέσει αύριο; Το μέλλον είναι άδηλο, προκειμένου να βρισκόμαστε διαρκώς σε πνευματικό αγώνα και να είμαστε έτοιμοι για εκείνη την αποδημία, όπως ακριβώς και αυτός ο Λάζαρος βρισκόταν πάντοτε σε κατάσταση υπομονής και καρτερίας· γι' αυτό και οδηγήθηκε στους ουρανούς με τόσο μεγάλη τιμή. Πέθανε δε και ο πλούσιος και ετάφη, σαν να ήταν η ψυχή του θαμμένη μέσα στο σώμα του ως σε μνήμα, και σαν να περιέφερε τη σάρκα του ως τάφο. Διότι, δεμένος σαν με κάποια αλυσίδα από τη μέθη και τη λαιμαργία, την κατέστησε κατ' αυτόν τον τρόπο άπρακτη και νεκρή. Μην προσπεράσεις απλώς, αγαπητέ, το ότι «ετάφη»· αλλά αναλογίσου εδώ μαζί μου τα αργυροποίκιλτα τραπέζια, τις κλίνες, τους τάπητες, τα σκεπάσματα και όλα τα άλλα είδη του οίκου, τα μύρα, τα αρώματα, τον άφθονο άκρατο οίνο, τις ποικιλίες των εδεσμάτων, τα καρυκεύματα, τους μάγειρες, τους κόλακες, τους σωματοφύλακες, τους υπηρέτες και όλη την άλλη χλιδή, η οποία έχει πλέον σβήσει και μαραθεί. Όλα έγιναν στάχτη, όλα τέφρα και σκόνη, θρήνοι και οδυρμοί, καθώς κανείς πλέον δεν μπορούσε να βοηθήσει, ούτε να επαναφέρει την ψυχή που είχε αναχωρήσει. Τότε διαψευδόταν η δύναμη του χρυσού και της μεγάλης περιουσίας.

Διότι, έπειτα από τόση περιποίηση, γυμνός και μόνος οδηγούνταν στον θάνατο, χωρίς να μπορεί να πάρει μαζί του τίποτε από εδώ από την τόση περιουσία του, αλλά οδηγούνταν έρημος και απροστάτευτος. Κανείς από αυτούς που τον υπηρετούσαν, κανείς από όσους θα μπορούσαν να τον βοηθήσουν δεν ήταν παρών για να τον απαλλάξει από την κόλαση και την τιμωρία, αλλά, αφού αποσπάστηκε από όλα εκείνα, παραδιδόταν μόνος του στο να υπομένει τις αφόρητες τιμωρίες. Πράγματι, «Κάθε σάρκα είναι σαν το χορτάρι, και κάθε δόξα ανθρώπου σαν το άνθος του χόρτου. Ξεράθηκε το χορτάρι, και το άνθος του έπεσε· το δε ρήμα του Κυρίου μένει στον αιώνα». Ήλθε ο θάνατος, και τα έσβησε όλα εκείνα· και αφού τον έπιασε σαν αιχμάλωτο, έτσι τον πήρε μαζί του, με σκυμμένο το κεφάλι, γεμάτο ντροπή, χωρίς καμία παρρησία, να τρέμει και να φοβάται, σαν να είχε απολαύσει όλη εκείνη την τρυφή μέσα σε όνειρα. Και στο εξής ο πλούσιος γινόταν ικέτης του φτωχού, και παρακαλούσε για το δικό του τραπέζι, εκείνου που κάποτε λιμοκτονούσε και βρισκόταν εκτεθειμένος στα στόματα των σκύλων. Και η κατάσταση αντιστράφηκε, και μάθαιναν πλέον όλοι ποιος ήταν πραγματικά ο πλούσιος και ποιος ήταν ο φτωχός, και ότι ο μεν Λάζαρος ήταν ο πλουσιότερος από όλους, ενώ αυτός ήταν ο φτωχότερος όλων.

Όταν, λοιπόν, δεις κάποιον να ζει μεν μέσα στην πονηρία, χωρίς όμως να υφίσταται κανένα δεινό εδώ, μην τον μακαρίσεις, αλλά δάκρυσε και θρήνησε, διότι πρόκειται να υποστεί όλα τα δεινά εκεί· όπως ακριβώς συνέβη και με αυτόν τον πλούσιο. Πάλι, όταν δεις κάποιον να επιμελείται την αρετή και να υπομένει αμέτρητους πειρασμούς, μακάρισέ τον και ζήλωσέ τον, αναλογιζόμενος ότι όλα του τα αμαρτήματα εξαλείφονται εδώ, και ότι πολλοί μισθοί ετοιμάζονται εκεί για την υπομονή του· όπως ακριβώς συνέβη και στην περίπτωση αυτού του Λαζάρου.

Γνωρίζοντας, λοιπόν, όλα αυτά, αγαπητοί, ας προσέχουμε τον εαυτό μας με κάθε ακρίβεια· και αν τιμωρούμαστε, ας ευχαριστούμε· και αν ζούμε σε ευημερία, ας προφυλάσσουμε τον εαυτό μας και, σωφρονιζόμενοι από τις τιμωρίες των άλλων, ας ευχαριστούμε τον Θεό με μετάνοια, κατάνυξη και συνεχή εξομολόγηση. Και αν έχουμε διαπράξει κάποιο σφάλμα κατά τον παρόντα βίο, αφού το αποβάλουμε, και αφού με πολλή προθυμία καθαρίσουμε κάθε κηλίδα της ψυχής μας, ας παρακαλούμε τον Θεό να μας αξιώσει όλους, όταν αναχωρήσουμε από εδώ, να μεταβούμε εκεί με τέτοιον τρόπο, ώστε, όχι μαζί με τον πλούσιο, αλλά μαζί με τον Λάζαρο να απολαύσουμε τους κόλπους του πατριάρχη και να εντρυφήσουμε στα αθάνατα αγαθά. Είθε όλοι μας να αξιωθούμε να τα επιτύχουμε αυτά, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο ανήκει στον Πατέρα η δόξα, καθώς και στο Άγιο Πνεύμα, στους αιώνες των αιώνων.

Ομιλία τέταρτη για τον πλούσιο και τον Λάζαρο· και ότι η συνείδηση συνηθίζει να μας υπενθυμίζει παλαιά αμαρτήματα, καθώς και για τον Ιωσήφ. αʹ. Είναι ανάγκη σήμερα να παρουσιάσουμε το τέλος της παραβολής του Λαζάρου. Διότι εσείς μεν ίσως νομίζετε ότι το έργο μας έχει ολοκληρωθεί πλήρως· εγώ όμως δεν πρόκειται να εκμεταλλευθώ την άγνοιά σας για να σας εξαπατήσω, ούτε θα αποχωρήσω προτού λάβω και αναδείξω κάθε εναπομείναν νόημα· επειδή και ο γεωργός, αφού τρυγηθεί ολόκληρο το αμπέλι, δεν αποχωρεί, προτού κόψει και τις τελευταίες ρώγες.

Ανάτρεξε στην παραβολή· εάν σε ταράζει το ναυάγιο των λογισμών, κατάφυγε στο λιμάνι, λάβε παρηγοριά από τη διήγηση, αναλογίσου τον Λάζαρο που καταφρονείται, αναλογίσου τον πλούσιο που ευημερεί και απολαμβάνει την τρυφή, και τίποτα από όσα συμβαίνουν στον βίο ας μην σε θορυβεί. Διότι, εάν διαθέτεις ακριβή και ορθό λογισμό, δεν σε καταποντίζουν τα κύματα, δεν βυθίζεται το πλοίο, εφόσον με τη διάκριση των λογισμών ξεχωρίζεις τη φύση των πραγμάτων. Τι μου λες; «Το σώμα μου ταλαιπωρείται»; Ας μη βλάπτεται η διάνοιά σου. «Ο τάδε είναι πλούσιος και πονηρός»; Και τι σημαίνει αυτό; Η κακία δεν είναι κάτι το αισθητό. Μην εξετάζεις τον άνθρωπο από τα εξωτερικά του, αλλά από τα εσωτερικά.

Ευχαριστούσε και δόξαζε τον Θεό. Συνέβη να πεθάνουν· πέθανε ο πλούσιος και τάφηκε· αναχώρησε και ο Λάζαρος· διότι δεν θα μπορούσα να πω ότι πέθανε. Διότι του μεν πλουσίου ο θάνατος είναι θάνατος και τάφος, του δε φτωχού ο θάνατος είναι αποδημία και μετάσταση προς το καλύτερο, και πορεία από τον στίβο του αγώνα προς τα βραβεία, από το πέλαγος προς το λιμάνι, από την παράταξη της μάχης προς το τρόπαιο, από τους ιδρώτες προς τον στέφανο. Αναχώρησαν και οι δύο εκεί, όπου βρίσκονται τα αληθινά πράγματα· διαλύθηκε το θέατρο και αποκαλύφθηκαν τα προσωπεία.

ΣΤ΄. Γι' αυτό δεν επεκτείνω τον λόγο μου, για να μην προκαλέσω σύγχυση στον ακροατή με το πλήθος των λεγομένων· αλλά θέλω να παρουσιάσω τη θεατρική παράσταση μέσα από δύο προσωπεία. Δύο προσωπεία χρησιμοποίησα, χαράσσοντας για εσάς τον δρόμο μέσα από αυτά τα δύο, και παρέχοντας την αφορμή. Διεύρυνα τη διάνοιά σας με τη διήγηση του παρόντος βίου, ώστε ο καθένας να κατανοήσει πλήρως τη διαφορά των πραγμάτων. Δύο, λοιπόν, προσωπεία· ο ένας είχε το προσωπείο του πλουσίου, και ο άλλος του φτωχού· ο Λάζαρος το προσωπείο του φτωχού, και ο πλούσιος το προσωπείο του πλουσίου· διότι τα φαινόμενα είναι προσωπεία, και όχι η αλήθεια των πραγμάτων. Αναχώρησαν και οι δύο για εκεί, και ο πλούσιος και ο φτωχός· τον Λάζαρο τον παρέλαβαν οι άγγελοι· μετά τους σκύλους οι άγγελοι, μετά την πύλη του πλουσίου ο κόλπος του Αβραάμ, μετά την πείνα η αφθονία που δεν έχει τέλος, μετά τη θλίψη η ακατάλυτη άνεση· εκείνον όμως τον πλούσιο, μετά τον πλούτο τον βρήκε η φτώχεια, μετά την πλούσια τράπεζα η κόλαση και η τιμωρία, μετά την άνεση οι αβάσταχτες οδύνες.