Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 16:24

«Χάθηκε»: Του θανάτου προφανώς και του διαβόλου· διότι έγινε μέγας ήχος και θόρυβος όταν συντρίφθηκαν οι χάλκινες πύλες και οι σιδερένιοι μοχλοί και γκρεμίστηκαν τα αδαμάντινα τείχη. «Και ο Κύριος»: Ως ατελεύτητος και αδιάδοχος βασιλιάς. «Ετοίμασε»: Κατά τη συντέλεια προφανώς, όταν πρόκειται να κρίνει όλα τα έθνη. «Και αυτός θα κρίνει»: Διότι υπάρχει σε αυτόν δικαιοσύνη και ευθύτητα· διότι απροσωπόληπτα θα κρίνει τότε ο Θεός. «Και έγινε»: Καταφυγή και βοήθεια των δικαίων τότε ο Θεός γίνεται, εκείνων που έζησαν εδώ με υπομονή μέσα στην πενία και τη φτώχεια. Και αυτό το γνωρίσαμε από τον Λάζαρο και τον πλούσιο. «Και ας ελπίσουν»: Διότι για όσους έχουν γνωρίσει αληθινά το όνομα του Κυρίου, ο Θεός είναι αληθινά αψευδής ελπίδα και καταφυγή. «Ψάλατε στον Κύριο»: Δηλαδή, με ψαλμούς δοξάστε τον Θεό μέσα στην Εκκλησία· διότι σε αυτήν κατοικεί ο Θεός. «Αναγγείλατε»: Πείτε, λέει, στα έθνη τα έργα του και κηρύξτε σε αυτά τα θαυμάσιά του, ότι ήλθε αυτός που αναζητά το χαμένο και σώζει το πλανεμένο, ώστε να προτραπούν προς την κλήση της πίστεως. «Διότι εκζητώντας»: Διότι ο Θεός θα πάρει εκδίκηση από αυτούς που αιματοκύλισαν τα χέρια των εθνών στις ειδωλολατρικές θυσίες. «Δεν λησμόνησε»: Διότι δεν παραμέλησε όσους στερούνταν την πίστη, προφανώς τα έθνη, αλλά επιστρέφοντάς τους, τους έσωσε πλουτίζοντάς τους με τη χάρη. «Ελέησόν με»: Αυτά φωνάζει η Εκκλησία, διότι την ταπείνωσαν πολύ οι δαίμονες.

Ο Προκόπιος, προχωρώντας στο μέσο, απηύθυνε μια κοινή παραίνεση προς αυτούς που ήταν μεθυσμένοι: «Άνδρες, είστε αδελφοί. Γιατί αδικείτε ο ένας τον άλλον; Για ποιο λόγο αγνοείτε ότι αλληλοεξοντώνεστε με τα ξίφη σας; Και γιατί δεν γνωρίζετε ότι ο καθένας σας τοξεύεται από τα δικά του βέλη ή από τα βέλη του γείτονά του; Δώστε μου τα μάτια σας εσείς που είστε τυφλοί στην κρίση, ή μάλλον, εσείς που είστε χωλοί στη διάνοια, εμπιστευτείτε μου πρώτα τα πόδια σας. Γιατί συγκρίνετε το θείο με τα είδωλα και εξομοιώνετε τον Ποιητή των πάντων με τα κτήνη, και παραβάλλετε Εκείνον που εμφυσά ζωή στην κτίση με τα άψυχα, και κατατάσσετε τον φυτευτή της λογικής ανάμεσα στα άλογα ζώα; Γιατί, επίσης, εγκαταλείποντας την αρετή μεθάτε με τις ηδονές; Το χρυσάφι δεν είναι δικό μας, αλλά ανήκει στη γη που παραλάβαμε, και οφείλαμε να το καταπατούμε. Ο άργυρος είναι κτήμα του πηλού· και πώς θα μπορέσει ο πηλός να ευεργετήσει τη λογική ψυχή; Ο πλούτος των ενδυμάτων είναι τροφή για τους σκόρους και απάτη των οφθαλμών, που μάταια δημιουργεί ψευδαισθήσεις και παραπλανά τον άνθρωπο. Δεν ήταν ντυμένος με βύσσο ο πολυθρύλητος πλούσιος; Αλλά, τη βύσσο τη διαδέχθηκε το καμίνι και το χωνευτήρι των μελών και το φλεγόμενο τηγάνι της γλώσσας.»

Βʹ. Αλλά υπάρχουν μερικοί άνθρωποι γεμάτοι από τόση ανοησία, ώστε να θεωρούν ψευδείς τις θεόπνευστες Γραφές και να παρερμηνεύουν αλληγορικά τη δικαιοσύνη του Θεού. Διότι έχω ακούσει κάποιους φιλαμαρτήμονες, οι οποίοι κατέχονται από πολλή φιληδονία, να λέγουν τέτοια πράγματα, ότι δηλαδή ο Θεός τα απείλησε αυτά για να φοβίσει τους ανθρώπους· διότι, μη γένοιτο, δεν είναι δυνατόν να τιμωρήσει κάποιον, αφού είναι ελεήμων, και μάλιστα από εκείνους που τον έχουν επιγνώσει. Ακούστε, λοιπόν, εσείς οι άνθρωποι που έχετε χάσει τον νου σας, εσείς που πείθεστε στην υποβολή του μισόκαλου, ο οποίος χαίρεται με την απώλειά σας. Διότι, προκειμένου να μην φοβηθούμε και αλλάξουμε τη ζωή μας προς το ενάρετο, και αποφύγουμε τα βασανιστήρια της κολάσεως, γι' αυτόν τον λόγο μας οδήγησε σε αυτήν την αφοβία· ώστε, αμελώντας στην παρούσα ζωή, να ρίξουμε τους εαυτούς μας στον ίδιο τον πυθμένα του άδη. Πείτε μου, λοιπόν, εσείς που βγάζετε τον Θεό ψεύτη, εσείς που θεωρείτε τις άγιες Γραφές ως απλά και μόνο κενά λόγια, και όχι ως αλήθεια, τι νομίζετε, ω ανόητοι; Δεν κολάζεται εκείνος ο πλούσιος, ο οποίος περιφρόνησε τον Λάζαρο; Δεν αποβάλλονται από τον νυμφώνα οι μωρές παρθένες; Δεν αναχωρούν στο πυρ το ετοιμασμένο για τον διάβολο και τους αγγέλους του εκείνοι που δεν έθρεψαν τον Χριστό; Δεν ρίπτεται στο πυρ, δεμένος χειροπόδαρα, εκείνος που φορούσε ρυπαρά ενδύματα; Δεν παραδίδεται στους βασανιστές εκείνος που απαίτησε τα εκατό δηνάρια;

Διότι πολλές φορές άκουσα πολλούς να λένε ότι, επειδή κατά τη διάρκεια της ημέρας περιφρόνησαν την αρωγή προς τους φτωχούς, μέσα στη νύχτα είδαν τους εαυτούς τους δεμένους με σχοινιά να σύρονται από τα χέρια των πενήτων, να κατασπαράσσονται και να υποφέρουν μύρια δεινά. Αλλά αυτά βέβαια είναι ύπνος και όνειρο, και πρόσκαιρη τιμωρία· εμείς όμως δεν φοβόμαστε, πες μου, μήπως τυχόν δούμε αυτόν τον πένητα που θρηνεί, φωνάζει και οδύρεται, στους κόλπους του Αβραάμ, όπως ακριβώς είδε κάποτε τον Λάζαρο εκείνος ο πλούσιος; Τα όσα ακολουθούν τα αφήνω στη συνείδησή σας, εκείνα τα πικρά και απαρηγόρητα κολαστήρια, το πώς ζήτησε νερό, πώς δεν έλαβε ούτε μια σταγόνα, πώς η γλώσσα του κατακαιγόταν, πώς, αν και ικέτευσε θερμά, δεν βρήκε καμία συγχώρεση, και πώς τιμωρούνταν αιώνια. Αλλά μακάρι να μη συμβεί ποτέ σε εμάς να τα μάθουμε αυτά εμπειρικά, αλλά, αφού τα ακούσαμε μέσα από τα λόγια, να αποφύγουμε την απειλή της πραγματοποίησής τους, και, αφού αναδειχθούμε άξιοι της φιλοφροσύνης του προπάτορα Αβραάμ, να εισέλθουμε στον ίδιο με εκείνον τόπο, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο πρέπει στον Πατέρα η τιμή, η δόξα και το κράτος, συν τω Αγίω Πνεύματι, νυν και αεί, και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Αυτή, αφού πήρε ως μαθητή της εκείνον τον πλούσιο, του προξένησε εκείνον τον τόπο της βασάνου, όπου, καθώς καταφλεγόταν, άφηνε δυνατές φωνές λέγοντας: «Οδυνώμαι μέσα σε τούτη τη φλόγα»· διότι τέτοιες δωρεές χαρίζει η ασπλαχνία σε όσους την αγαπούν. Αυτή άλλωστε έσκαψε και εκείνο το πελώριο χάσμα μπροστά του, ώστε να μην αποκτήσει ποτέ τη δύναμη να περάσει στον τόπο της ανέσεως και να βρει ανάπαυση· διότι αυτή τυγχάνει να είναι σκαφέας και δημιουργός των λάκκων· επειδή καμία άλλη τέχνη δεν γνωρίζει αυτό το θηρίο. Αλίμονό σου, ασπλαχνία, και στους μαθητές σου· αλίμονό σου, σκληρότητα, και στους κατόχους σου· ποιο είναι το όφελός σου να αποχωρίσεις ένα τόσο μεγάλο πλήθος ανθρώπων από τον Θεό;

Αλλά, κάνοντας και πάλι μια μικρή ανασκόπηση, θα υπενθυμίσω στον καθένα συνοπτικά τα δέοντα. Εσείς, οι σκληροί πλούσιοι που ευφραίνεστε καθημερινά, θυμηθείτε εκείνον τον ανελεήμονα πλούσιο, στον οποίο η ασπλαχνία δεν του επιτρέπει να διαβεί και να δει εκείνο το χάσμα, το οποίο του έσκαψε η ίδια η ασπλαχνία του, και φρίξτε· όσοι καυχιέστε μόνο για την παρθενία σας και είστε γεμάτοι από σκληρότητα, μην ξεχνάτε τις μωρές παρθένες· όσοι κλείνετε τα σπλάχνα σας απέναντι σε αυτούς που έχουν ανάγκη, να αναλογίζεστε πάντοτε εκείνους που θα σταθούν στα αριστερά και με πολλή ντροπή θα έχουν σκυμμένο το κεφάλι τους, ακούγοντας εκείνη την οδυνηρή φωνή να λέει: «Πηγαίνετε μακριά μου, καταραμένοι, στο αιώνιο πυρ», και φρίξτε· όσοι αρπάζετε τα ξένα, ακούστε Εκείνον που μιλάει μέσω του στόματος των αγίων: «Εκείνος που άδικα απλώνει τα χέρια του δεν θα μείνει ατιμώρητος»· και πάλι: «Εγώ ο Κύριος μισώ την αρπαγή που προέρχεται από αδικία»· και αλλού: «Μην επιθυμείτε την αρπαγή». Όσοι καταθλίβετε ορφανά και χήρες, αναλογιστείτε ποιος είναι ο προστάτης και εκδικητής τους· διότι ο Θεός, όπως είπε ο Δαβίδ, είναι ο πατέρας των ορφανών και ο κριτής των χηρών. Και οι παρθένοι που υπερηφανεύεστε εις βάρος των εγγάμων, θυμηθείτε τον Χριστό που είπε μέσω του στόματος του Παύλου: «Τίμιος είναι ο γάμος, και η κοίτη αμίαντη».

Πρόσεχε, λοιπόν, να μην περιφρονήσεις Εκείνον που πρόκειται να σε κρίνει· πρόσεχε, λοιπόν, μήπως επιμένοντας, καταστήσεις την ανομία σου μεγαλύτερη από την άφεση. Γι' αυτόν τον λόγο, το Παράκλητο και Αγαθό Πνεύμα προεξασφάλισε τα πάντα για όλους και υπενθύμισε τα πάντα: και πώς ο πόρνος εκδιώκεται με αισχύνη από τον βασιλικό γάμο, και πώς οι πέντε μωρές παρθένες αποκλείστηκαν έξω από την ουράνια χαρά εξαιτίας της σκληρότητάς τους, και πώς εκείνος ο πλούσιος, εξαιτίας της τρυφηλής ζωής και της ανελέητης διάθεσής του, κατέληξε σε εκείνον τον τόπο της βασάνου.

Έγινε μέρα; Και ένας τέτοιος άνθρωπος φοβάται τους συκοφάντες. Έφτασε η νύχτα; Τρέμει τους ληστές. Ήρθε ο θάνατος; Περισσότερο από τον θάνατο τον βασανίζει το γεγονός ότι τα αγαθά του γίνονται κτήμα άλλων. Απέκτησε παιδί; Μεγαλώνει η επιθυμία του για περισσότερα· και τότε νομίζει ότι είναι φτωχός. Δεν απέκτησε; Πονάει περισσότερο. Αυτόν λοιπόν καλοτυχίζεις, ο οποίος από πουθενά δεν μπορεί να νιώσει χαρά; Αυτόν φθονείς που κλυδωνίζεται σαν σε φουρτούνα, ενώ εσύ στέκεσαι στο γαλήνιο λιμάνι της φτώχειας; Όντως και αυτό είναι ελάττωμα της ανθρώπινης φύσης, το να μην υπομένει τα αγαθά με γενναιότητα, αλλά να φέρεται αλαζονικά μέσα στην ευημερία. Και αυτά μεν συμβαίνουν εδώ· όταν όμως αναχωρήσουμε για εκεί, άκου τι λέει ο πλούσιος, ο κύριος αμέτρητων αγαθών, όπως λες εσύ· διότι εγώ δεν θα τα ονόμαζα αυτά αγαθά, αλλά αδιάφορα πράγματα. Αυτός λοιπόν ο κύριος των αμέτρητων αγαθών, άκου τι λέει και σε τι ανάγκη έχει βρεθεί: «Πάτερ Αβραάμ», λέει, «στείλε τον Λάζαρο, για να στάξει με την άκρη του δαχτύλου του λίγο νερό στη γλώσσα μου, επειδή κατακαίγομαι». Διότι, ακόμη κι αν ο πλούσιος εκείνος δεν πάθαινε τίποτα από όσα προείπα, κι αν δηλαδή περνούσε ολόκληρη τη ζωή του με ασφάλεια και χωρίς καμία έγνοια –τι λέω ολόκληρη τη ζωή; Εκείνη τη μία στιγμή· διότι μια στιγμή είναι· διότι σαν μία στιγμή, λέει, είναι ολόκληρος ο παρών βίος μας μπροστά στην απέραντη αιωνιότητα– αν λοιπόν όλα του είχαν έρθει σύμφωνα με την επιθυμία του, άραγε δεν είναι αξιοθρήνητος εξαιτίας αυτών των λόγων, ή μάλλον εξαιτίας αυτών των καταστάσεων; Δεν ξεχείλιζε από κρασί το τραπέζι σου;

Βρισκόταν δίπλα στην πύλη σου, τώρα όμως βρίσκεται στους κόλπους του Αβραάμ· εσύ αναπαυόσουν κάτω από μεγάλες στέγες, τώρα όμως βρίσκεσαι στο πυρ της γεέννης. εʹ. Ας τα ακούσουν αυτά οι πλούσιοι· ή μάλλον όχι οι πλούσιοι, αλλά οι ανελεήμονες. Διότι δεν τιμωρήθηκε επειδή ήταν πλούσιος, αλλά επειδή δεν έδειξε έλεος. Διότι είναι δυνατόν, εκείνος που πλουτεί και ελεεί, να αξιωθεί κάθε αγαθό.

Επομένως, όσο περισσότερα αποκτά κανείς, τόσο περισσότερο φτωχός γίνεται· διότι εκείνος που επιθυμεί περισσότερα, είναι περισσότερο φτωχός. Όταν, λοιπόν, έχει εκατό τάλαντα, δεν είναι πάρα πολύ φτωχός, διότι επιθυμεί χίλια. Όταν όμως λάβει χίλια, τότε γίνεται περισσότερο φτωχός· διότι λέει πως πλέον δεν έχει ανάγκη από χίλια, όπως προηγουμένως, αλλά από δέκα χιλιάδες. Εάν, όμως, ισχυρίζεσαι ότι το να επιθυμείς και να μην αποκτάς είναι ηδονή, μου φαίνεται ότι αγνοείς παντελώς τη φύση της ηδονής. Διότι, το ότι κάτι τέτοιο δεν είναι ηδονή, αλλά κόλαση, ας το εξετάσουμε μεταφέροντάς το πάλι σε κάποιο άλλο παράδειγμα. Όταν διψούμε, δεν νιώθουμε ευχαρίστηση πίνοντας για τον λόγο ότι καταπαύουμε τη δίψα μας, και γι' αυτό ακριβώς το να πίνουμε αποτελεί ηδονή, επειδή μας απαλλάσσει από ένα μεγάλο βάσανο, εννοώ την επιθυμία του να πιούμε; Αυτό είναι σε όλους προφανές. Εάν, επομένως, επρόκειτο να βρισκόμαστε συνεχώς σε μια τέτοια κατάσταση επιθυμίας, σε τίποτα δεν θα υπολειπόμασταν ως προς την κόλαση από τον πλούσιο στην ιστορία του Λαζάρου· επειδή και για εκείνον αυτό ακριβώς ήταν η κόλαση, το ότι, αν και επιθυμούσε σφοδρά μια μικρή σταγόνα, δεν υπήρχε κανείς να του την προσφέρει. Αυτό ακριβώς μου φαίνεται ότι παθαίνουν διαρκώς και οι φιλάργυροι, και ότι βρίσκονται στην ίδια κατάσταση με εκείνον που παρακαλούσε να απολαύσει αυτή τη σταγόνα και δεν το κατόρθωνε· διότι η δική τους ψυχή καίγεται περισσότερο από τη δική του. Και πολύ σωστά είπε κάποιος ότι οι φιλάργυροι είναι σαν τους υδρωπικούς.

Βλέπεις ότι θα μπορέσουμε να θέσουμε όχι μόνο δύο αντί του μηδενός, αλλά και τρία, και πέντε, και δέκα, και είκοσι, και αμέτρητα αντί του μηδενός; Για να το μάθεις δε αυτό ακριβώς με ένα παράδειγμα, δες τον πλούσιο και τον Λάζαρο· ο μεν ένας απόλαυσε τα παρόντα, ο δε άλλος τα μελλοντικά. Σου φαίνεται, λοιπόν, ότι είναι απολύτως ισοδύναμα, το να κολάζεται κανείς σε όλο τον χρόνο, και το να πεινά για μια σύντομη ώρα; Το να ασθενεί κανείς σε φθαρτό σώμα, και το να κατακαίγεται σκληρά σε αθάνατο; Το να στεφανώνεται και να απολαμβάνει αθάνατη τρυφή μετά από εκείνη τη μικρή αρρώστια, και το να βασανίζεται ατελεύτητα μετά από τη σύντομη απόλαυση των εγκοσμίων; Και ποιος θα μπορούσε να τα υποστηρίξει αυτά; Διότι, τι θέλεις να εξετάσουμε; Την ποσότητα, την ποιότητα, τη δίκαιη τάξη του Θεού, την απόφαση για τον καθένα; Μέχρι πότε θα ξεστομίζετε λόγια σκαθαριών, τα οποία κυλιούνται συνεχώς μέσα στον βούρκο; Διότι αυτά δεν είναι γνωρίσματα λογικών ανθρώπων, το να θυσιάζουν δηλαδή μια τόσο πολύτιμη ψυχή για το τίποτα, ενώ θα έπρεπε με λίγο κόπο να κερδίσουν τους ουρανούς.

Διότι, εάν τιμωρούσε και θανάτωνε αμέσως μετά τη διάπραξη των αμαρτημάτων, πώς θα σωζόταν ο Παύλος, πώς δε ο Πέτρος, οι κορυφαίοι διδάσκαλοι της οικουμένης; Πώς θα καρπωνόταν ο Δαβίδ τη σωτηρία που προέκυψε από τη μετάνοια; Πώς οι Γαλάτες; Πώς και τόσοι άλλοι; Για τον λόγο αυτόν, ούτε απαιτεί από όλους τιμωρία εδώ, αλλά από μερικούς μόνο, ούτε από όλους εκεί, αλλά άλλον μεν τιμωρεί εδώ, άλλον δε εκεί, ώστε και τους πλέον αναίσθητους να αφυπνίσει μέσω εκείνων που τιμωρεί, και να τους κάνει να προσδοκούν τα μέλλοντα (τη μέλλουσα κρίση) μέσω εκείνων που δεν τιμωρεί. Ή μήπως δεν βλέπεις πολλούς να τιμωρούνται εδώ, όπως εκείνους που καταπλακώθηκαν από τον πύργο, όπως εκείνους των οποίων το αίμα ο Πιλάτος ανέμειξε με τις θυσίες τους, όπως όσους μεταξύ των Κορινθίων πέθαναν με πρόωρο θάνατο επειδή συμμετείχαν αναξίως στα μυστήρια, όπως τον Φαραώ, όπως όσους από τους Ιουδαίους κατασφάχτηκαν από τους βαρβάρους, και όπως πολλούς άλλους, και τότε και τώρα και στο διηνεκές; Υπάρχουν όμως και άλλοι, οι οποίοι αν και αμάρτησαν πολύ, απήλθαν από τη ζωή χωρίς να τιμωρηθούν εδώ· όπως ο πλούσιος στην ιστορία του Λαζάρου, και όπως πολλοί άλλοι.

Ποια δικαιολογία λοιπόν θα έχουμε, πες μου, όταν στα μεν βιοτικά ζητήματα προτιμούμε τα κοπιαστικά, για να αναπαυθούμε λίγο, ή ούτε καν λίγο (διότι είναι αβέβαιη η ελπίδα)· ενώ στα πνευματικά πράττουμε το αντίθετο, και επισύρουμε πάνω μας ανείπωτη κόλαση για μια μικρή ραθυμία; Γι' αυτό σας παρακαλώ όλους, έστω και καθυστερημένα, να συνέλθετε κάποτε από αυτή την παραφροσύνη. Διότι κανένας δεν θα μας διασώσει εκείνο τον καιρό, ούτε αδελφός, ούτε πατέρας, ούτε παιδί, ούτε φίλος, ούτε γείτονας, ούτε κανένας άλλος· αλλά αν προδοθούμε από τα έργα μας, όλα θα χαθούν, και θα καταστραφούμε οπωσδήποτε. Πόσο θρήνησε εκείνος ο πλούσιος, και παρακάλεσε τον πατριάρχη, και ζήτησε να σταλεί ο Λάζαρος; Αλλά άκουσε τι του έλεγε ο Αβραάμ: Υπάρχει χάσμα ανάμεσα σε εσάς και σε εμάς, ώστε ούτε όσοι θέλουν να μπορούν να διαβούν εκεί. Πόσο παρακάλεσαν εκείνες οι παρθένες τις συνομήλικές τους για λίγο λάδι; Αλλά άκουσε τι τους λένε και εκείνες: Μήπως δεν φτάσει και για σας και για μας· και κανένας δεν μπόρεσε να τις εισαγάγει στον νυμφώνα. Αναλογιζόμενοι, λοιπόν, αυτά, ας επιμεληθούμε κι εμείς τη ζωή μας.

Ακόμη κι αν μεθάς και ζεις συνεχώς μέσα στην κραιπάλη, άκουσε τον πλούσιο που λέει: «Στείλε τον Λάζαρο, για να δροσίσει με την άκρη του δακτύλου του την καταφλεγόμενη γλώσσα μου», και πώς δεν εισακούεται· και τότε θα απομακρυνθείς από το πάθος. Εάν πάλι αγαπάς την τρυφηλή ζωή, αναλογίσου την εκεί θλίψη και στενοχώρια, και δεν θα τη λογαριάζεις πλέον καθόλου· εάν όμως είσαι σκληρός και ανελέητος, θυμήσου εκείνες τις παρθένες, οι οποίες, επειδή έσβησαν οι λαμπάδες τους, αποκλείστηκαν έτσι από τον νυμφώνα, και γρήγορα θα γίνεις φιλάνθρωπος.

Αλλά ποια ανάγκη υπάρχει για συλλογισμούς, όταν πρέπει να στραφούμε στα ίδια τα πρόσωπα; Ο Λάζαρος ήταν φτωχός, και μάλιστα πάρα πολύ φτωχός· πλούσιος δε ήταν εκείνος που τον προσπερνούσε, ενώ αυτός κειτόταν στην πύλη. Ποιος, λοιπόν, εισήλθε στη βασιλεία και απολάμβανε τη μακαριότητα στους κόλπους του Αβραάμ; Και ποιος κατακαιγόταν, μην έχοντας στην εξουσία του ούτε μία σταγόνα;

Έπειτα, ο μεν Χριστός δεν απαξιώνει να τους καλεί στην τράπεζα μαζί με τον βασιλιά· διότι και οι δύο καλούνται από κοινού. Εσύ, όμως, ίσως απαξιώνεις ακόμη και να θεαθείς να δίνεις ελεημοσύνη στους φτωχούς ή και να συνομιλείς μαζί τους; Ω, τι αλαζονεία και υπεροψία! Πρόσεξε μήπως πάθουμε τα ίδια με εκείνον τον πλούσιο. Εκείνος απαξίωνε έστω και να αντικρίσει τον Λάζαρο, και δεν του παρείχε ούτε οροφή ούτε στέγη, αλλά τον άφηνε πεταμένο έξω, κοντά στην πύλη, και ούτε καν τον αξίωσε να του απευθύνει τον λόγο. Αλλά δες πώς, όταν περιήλθε σε ανάγκη και χρειάστηκε τη βοήθειά του, απέτυχε να την λάβει.

Εάν εδώ του δώσουμε να πιει, δεν θα πούμε όπως ο πλούσιος: «Στείλε τον Λάζαρο, για να στάξει με την άκρη του δακτύλου του στη γλώσσα μας που κατακαίγεται». Εάν εδώ τον δεχθούμε στα σπίτια μας, εκείνος θα ετοιμάσει για εμάς εκεί πολλές κατοικίες. Εάν πάμε σε αυτόν ενώ βρίσκεται στη φυλακή, και αυτός θα μας απαλλάξει από τα δεσμά. Εάν τον φιλοξενήσουμε ενώ είναι ξένος, δεν θα μας παραβλέψει όταν εμείς θα είμαστε ξένοι προς τη βασιλεία των ουρανών, αλλά θα μας κάνει μετόχους της άνω πόλεως. Εάν τον επισκεφθούμε ενώ είναι ασθενής, γρήγορα θα μας ελευθερώσει και αυτός από τις δικές μας ασθένειες. Επειδή, λοιπόν, λαμβάνουμε μεγάλα ενώ δίνουμε μικρά, ας δώσουμε έστω τα μικρά, για να κερδίσουμε τα μεγάλα. Όσο είναι ακόμη καιρός, ας σπείρουμε, για να θερίσουμε.

Ας φρίξουμε, λοιπόν, για αυτό το πράγμα, ας αποφύγουμε την αμαρτία. Αυτό έκανε άνω κάτω την οικουμένη, αυτό τα συνέχεε όλα, αυτό μας απομακρύνει από τη μακαριότατη δουλεία του Χριστού. Διότι λέει η Γραφή: δεν μπορείτε να δουλεύετε στον Θεό και στον μαμωνά. Επειδή ο μαμωνάς δίνει εντελώς αντίθετες εντολές από τον Χριστό. Διότι ο μεν Χριστός λέει: «Να δίνεις σε αυτούς που έχουν ανάγκη»· ο δε μαμωνάς: «Να αρπάζεις από αυτούς που έχουν ανάγκη». Ο Χριστός λέει: «Να συγχωρείς και αυτούς που σε επιβουλεύονται και σε αδικούν»· αυτός αντίθετα: «Να στήνεις παγίδες εναντίον εκείνων που δεν αδικούν σε τίποτα». Ο Χριστός λέει: «Να είσαι φιλάνθρωπος και ήμερος»· αυτός αντίθετα: «Να είσαι ωμός και σκληρός, και να θεωρείς ότι τα δάκρυα των φτωχών δεν είναι τίποτα», ώστε να καταστήσει αυστηρό για εμάς τον Κριτή κατά την ημέρα εκείνη. Διότι τότε θα σταθούν μπροστά στα μάτια μας όλα όσα έχουμε πράξει, καθώς και εκείνοι που αδικήθηκαν και απογυμνώθηκαν από εμάς, αποκλείοντάς μας κάθε απολογία. Εάν δηλαδή ο Λάζαρος, αν και δεν αδικήθηκε σε τίποτα από τον πλούσιο, αλλά επειδή απλώς δεν απόλαυσε τα αγαθά εκείνου, στάθηκε τότε ως πικρός κατήγορος και δεν τον άφησε να βρει καμία συγγνώμη, ποια απολογία, πες μου, θα βρουν εκείνοι οι οποίοι, εκτός από το ότι δεν προσφέρουν ελεημοσύνη από τα δικά τους, αρπάζουν και τα ξένα και καταστρέφουν τα σπίτια των ορφανών; Εάν εκείνοι που δεν έθρεψαν τον Χριστό όταν πεινούσε επισώρευσαν τόσο πυρ στο κεφάλι τους, εκείνοι που αρπάζουν όσα δεν τους ανήκουν καθόλου, που μηχανεύονται αμέτρητες δικαστικές διαμάχες και ιδιοποιούνται αδίκως τις περιουσίες των πάντων, ποια παρηγοριά θα απολαύσουν;

Μέχρι πότε θα μοιάζουμε με τα θηρία και θα αγνοούμε την ίδια μας τη φύση εξαιτίας της πλεονεξίας; Πολλοί αναστενάζουν για αυτά· όμως δεν θέλω να έχετε αυτή την ευσπλαχνία μόνο τώρα, αλλά παντοτινά. Αναλογίσου, σε παρακαλώ, εκείνη την ημέρα, όταν θα παραστούμε μπροστά στο βήμα του Χριστού· όταν θα παρακαλούμε να ελεηθούμε, και ο Χριστός, αφού τους φέρει στο μέσο, μας πει: «Για ένα ψωμί και έναν οβολό, προκαλέσατε τέτοια τρικυμία σε αυτές τις ψυχές»· τι θα πούμε; Και τι θα απολογηθούμε; Διότι, το ότι θα τους φέρει στο μέσο, άκου τι λέει: «Εφόσον δεν το πράξατε σε έναν από αυτούς, ούτε σε εμένα το πράξατε». Διότι τότε εκείνοι δεν θα μας πουν πλέον τίποτα, αλλά ο Θεός θα μας ελέγξει εκ μέρους τους. Επειδή και τον Λάζαρο τον είδε ο πλούσιος· και ο μεν Λάζαρος δεν του είπε τίποτα, ο δε Αβραάμ μίλησε για λογαριασμό του. Το ίδιο θα συμβεί και με τους φτωχούς που τώρα καταφρονούνται από εμάς.

Γι’ αυτό και είναι αναπόφευκτη για εσάς η καταδίκη και εδώ και εκεί. Διότι από τους ανθρώπους άλλοι μεν τιμωρούνται και εδώ και εκεί· άλλοι δε μόνο εδώ· άλλοι δε μόνο εκεί· και άλλοι ούτε εδώ, ούτε εκεί. Και εδώ και εκεί, όπως αυτοί εδώ· (διότι και εδώ τιμωρήθηκαν, όταν υπέστησαν εκείνα τα ανεπανόρθωτα δεινά κατά την άλωση της πόλεως· και εκεί θα υποστούν βαρύτατη τιμωρία·) όπως οι πολίτες των Σοδόμων, όπως και πολλοί άλλοι. Μόνο εκεί, όπως ο πλούσιος που καταφλεγόταν και δεν είχε στην εξουσία του ούτε μία σταγόνα. Μόνο εδώ, όπως εκείνος που έπεσε σε πορνεία μεταξύ των Κορινθίων. Ούτε εδώ, ούτε εκεί, όπως οι απόστολοι, όπως οι προφήτες, όπως ο μακάριος Ιώβ· διότι όσα υπέφεραν δεν αποτελούσαν τιμωρία, αλλά αγώνες και παλαίσματα.

Τι θα πεις τότε; Τότε θα θυμηθείς τα λόγια μου. Αλλά ποιο θα είναι το όφελός σου; Κανένα· διότι και εκείνος ο πλούσιος τα θυμήθηκε και ζητούσε καιρό μετανοίας, αλλά δεν αποκόμισε κανένα κέρδος. Όμως έλεγε: «Στείλε τον Λάζαρο, για να βουτήξει την άκρη του δαχτύλου του στο νερό και να δροσίσει τη γλώσσα μου, επειδή οδυνώμαι πάρα πολύ». Αλλά δεν έστειλε τον Λάζαρο, όχι επειδή μία ρανίδα θα προκαλούσε ζημία στη μεγάλη πηγή του παραδείσου, αλλά διότι η σταγόνα της ελεημοσύνης είναι εντελώς ασυμβίβαστη με τη σκληροκαρδία. Διότι, επειδή ακριβώς καταφρονήθηκε κατά τον καιρό του αγώνα, κατά τον καιρό του στεφάνου δεν τον αξίωσε καμίας παρηγοριάς.

Γιατί, λοιπόν, δεν είδε ο Λάζαρος τον πλούσιο; Επειδή αυτός που βρίσκεται στο φως δεν βλέπει αυτόν που βρίσκεται στο σκοτάδι, αλλά αυτός που είναι στο σκοτάδι βλέπει εκείνον που είναι στο φως. Και είπε: «Πάτερ Αβραάμ, ελέησέ με». Τώρα λες «Ελέησε», όταν δεν υπάρχει πια καιρός για έλεος. Δεν άκουσες αυτόν που λέει: «Ανίλεη θα είναι η κρίση για εκείνον που δεν έδειξε έλεος»; Τώρα μετανοείς, όταν δεν υπάρχει πλέον καιρός για εξομολόγηση. Δεν άκουσες τον Δαβίδ που λέει: «Και στον άδη, ποιος θα σε εξομολογηθεί;» «Ελέησέ με, και στείλε τον Λάζαρο». Τον Λάζαρο τώρα τον γνωρίζεις; Τώρα αναγνωρίζεις αυτόν που βρισκόταν πάνω στην κοπριά, τον οποίο κάποτε δεν ήθελες να τιμήσεις ούτε όσο τους σκύλους σου; Έκλεισες τα σπλάχνα σου απέναντί του κατά τη διάρκεια της εύπορης ζωής σου· κλείνω κι εγώ τώρα τους κόλπους της αναπαύσεως κατά τον καιρό της τιμωρίας. Δεν άκουσες τον Θεό που σου φώναζε μέσω όλων των προφητών και έλεγε: «Να τηρείς το έλεος και τη δικαιοσύνη, και να πλησιάζεις τον Θεό σου, διότι έλεος θέλω μάλλον παρά θυσία»· και, «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν»· και πάλι, «Αυτός που ελεεί τον φτωχό, δανείζει τον Θεό»; Όπου, λοιπόν, έσπειρες, εκεί ζήτα και να θερίσεις· όπου δάνεισες, εκεί και να απαιτήσεις. Εσύ όμως δεν έριξες ποτέ σου σπόρο ελεημοσύνης, ούτε δάνεισες τον Θεό μέσω της ελεημοσύνης προς τον φτωχό, αλλά τα θησαύρισες όλα για τη δική σου κοιλιά. Όπου είχες τον θησαυρό σου, εκεί έχε και την καρδιά σου.

Ελέησέ με και στείλε τον Λάζαρο, για να βουτήξει την άκρη του δαχτύλου του στο νερό και να δροσίσει τη γλώσσα μου, διότι υποφέρω φρικτά μέσα σε αυτήν τη φλόγα. Τιμωρείται στη γλώσσα του, με την οποία ελάμβανε την τροφή του· ζητούσε μια σταγόνα νερό, επειδή ποτέ δεν προσέφερε ούτε ένα ποτήρι κρύο νερό στο όνομα ενός μαθητή σε κάποιον που διψούσε. Αν κατά τη διάρκεια της ζωής σου είχες κάνει τον Λάζαρο κοινωνό των αγαθών σου, τώρα θα μοιραζόσουν μαζί του τη Βασιλεία· αν είχες δείξει μέριμνα για τον φτωχό, τώρα θα είχες λυτρωθεί από την οδυνηρή κρίση. Διότι, «μακάριος είναι εκείνος που δείχνει ενδιαφέρον για τον φτωχό και τον πένητα· σε ημέρα συμφοράς θα τον λυτρώσει ο Κύριος». Εξομάλυνε εκείνο το γεμάτο φλόγες χάσμα με την πλούσια προσφορά των χρημάτων σου προς τους φτωχούς· δρόσισε τώρα με το έλεος, και αμέσως έσβησες το καμίνι· θρέψε τα ορφανά, και εξόντωσες τους ακοίμητους σκώληκες· σταμάτησε το δάκρυ της χήρας, και ξέπλυνες την ψυχή σου από το πένθος των αμαρτημάτων.

Γι' αυτόν τον λόγο σου διαβάστηκαν αυτά, ώστε να μην βαδίσεις στα ίδια ίχνη του ανελέητου πλουσίου και πέσεις στην ίδια τιμωρία της γέεννας. Εσύ, όμως, ο φτωχός, μην ολιγωρείς, ούτε να αποκάμεις κλυδωνιζόμενος στην τρικυμία της φτώχειας. Να αποβλέπεις προς τον λαμπρότατο Λάζαρο· εκεί να έχεις προσηλωμένο το βλέμμα και τη νύχτα και την ημέρα, ώστε, κυβερνώντας τη ζωή σου με το πηδάλιο της υπομονής, να φτάσεις στο ίδιο λιμάνι της αναπαύσεως, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Γνωρίζετε βεβαίως τούτο, ότι και αν ακόμη είμαστε οι αγριότεροι όλων, με την ευημερία είναι φυσικό να γινόμαστε ημερότεροι και αγαθότεροι. Αλλά εκείνος ούτε από την ευημερία δεν έγινε καλύτερος, αλλά παρέμενε αποθηριωμένος, και μάλιστα με τους τρόπους του επισκίασε την ωμότητα και την απανθρωπιά κάθε θηρίου. Κι όμως, αυτός μεν που ζούσε μέσα στην πονηρία και την απανθρωπιά απολάμβανε κάθε ευημερία, ο δε δίκαιος και εργάτης της αρετής βρισκόταν στα έσχατα δεινά. Διότι, το ότι ο Λάζαρος ήταν δίκαιος, πάλι και εδώ το απέδειξε το τέλος του, και πριν από το τέλος, αυτή η ίδια η υπομονή του στη φτώχεια. Άραγε δεν σας φαίνεται σαν να βλέπετε παρόντα τα ίδια τα γεγονότα; Γεμάτο ήταν το πλοίο του πλουσίου από εμπορεύματα, και έπλεε με ούριο άνεμο. Αλλά μην απορείτε· διότι όδευε ολοταχώς προς ναυάγιο, επειδή δεν θέλησε να διαθέσει το φορτίο του με ευλάβεια. Θέλεις να σου πω και μία άλλη κακία του;

ιʹ. Επιπλέον, πέρα από αυτά, πρόσθετη οδύνη τού προκαλούσε το γεγονός ότι έβλεπε κάποιον άλλον να ευημερεί· όχι επειδή ήταν φθονερός και πονηρός, αλλά επειδή είναι στη φύση όλων μας να αντιλαμβανόμαστε με μεγαλύτερη ακρίβεια τις δικές μας συμφορές μέσα από την ευημερία των άλλων. Στην περίπτωση όμως του πλουσίου, υπήρχε και κάτι άλλο, ακόμη μεγαλύτερο, που μπορούσε να τον πληγώσει βαθιά. Διότι δεν αποκτούσε εντονότερη αίσθηση των δικών του δεινών μόνο συγκρίνοντας τη δική του δυστυχία με την ευημερία εκείνου, αλλά και αναλογιζόμενος ότι ο μεν ένας, που ζούσε με σκληρότητα και απανθρωπιά, προόδευε στα πάντα, ενώ αυτός, που ζούσε με αρετή και πραότητα, υπέφερε τα έσχατα δεινά· και εξαιτίας αυτού υπέμενε και πάλι απαρηγόρητη θλίψη. Διότι, εάν ο άνθρωπος εκείνος ήταν δίκαιος, εάν ήταν επιεικής, εάν ήταν αξιοθαύμαστος, εάν ήταν γεμάτος από κάθε αρετή, δεν θα τον λυπούσε. Τώρα όμως, επειδή ζούσε με την πονηρία και είχε φτάσει στο έσχατο σημείο της κακίας, επιδεικνύοντας τόση απανθρωπιά, τρέφοντας διαθέσεις χειρότερες και από εχθρού, προσπερνώντας τον αναιδέστατα και ανελέητα σαν να ήταν πέτρα, και παρόλα αυτά απολαμβάνοντας τόση ευπορία· αναλογίσου πόσο φυσικό ήταν να καταποντίζεται η ψυχή του φτωχού σαν από αλλεπάλληλα κύματα. Αναλογίσου σε τι κατάσταση ήταν φυσικό να βρίσκεται ο Λάζαρος, βλέποντας παρασίτους, κόλακες και υπηρέτες να ανεβαίνουν, να κατεβαίνουν, να βγαίνουν, να μπαίνουν, να τρέχουν πάνω κάτω, να θορυβούν, να μεθούν, να χοροπηδούν και να επιδεικνύουν κάθε άλλη ακολασία.

Διότι αυτός δεν υπέμεινε μόνον έναν και δύο και τρεις, αλλά πάρα πολλούς άθλους αρετής· την πενία εννοώ, την αρρώστια, την έλλειψη προστατών, το να υπομένει όλα εκείνα τα κακά ενώ βρισκόταν δίπλα σε οικία που μπορούσε να τα εξαλείψει, και το να μην αξιώνεται κανέναν λόγο παρηγορίας· το να βλέπει εκείνον που τον περιφρονούσε να απολαμβάνει τόση τρυφή, και όχι απλώς να απολαμβάνει την τρυφή, αλλά και να ζει μέσα στην πονηρία και να μην υφίσταται κανένα δεινό· το να μην έχει να αντικρίσει κανέναν άλλον Λάζαρο, το να μην μπορεί να φιλοσοφήσει τίποτα περί αναστάσεως, το να αποκτά, μαζί με τα προαναφερθέντα κακά, και κακή υπόληψη στους πολλούς εξαιτίας εκείνων των συμφορών του· το να βλέπει όχι για δύο ή τρεις ημέρες, αλλά καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής του, τον εαυτό του να βρίσκεται σε αυτά τα δεινά και τον πλούσιο στα αντίθετα.

Επειδή, λοιπόν, με πολλή προθυμία δεχθήκατε εκείνους τους λόγους, ελάτε να σας αποδώσουμε και τα υπόλοιπα. Τον είδατε τότε στην πύλη του πλουσίου, τον βλέπετε σήμερα στους κόλπους του Αβραάμ· τον είδατε να τον γλείφουν οι σκύλοι, τον βλέπετε να δορυφορείται από τους αγγέλους· τον είδατε τότε στη φτώχεια, τον βλέπετε τώρα στην τρυφή· τον είδατε στην πείνα, τον βλέπετε σε πολλή αφθονία· τον είδατε να αγωνίζεται, τον βλέπετε να στεφανώνεται· είδατε τους πόνους του, βλέπετε τις αμοιβές του και εσείς οι πλούσιοι και εσείς οι φτωχοί· οι πλούσιοι αφενός, για να μη νομίζετε ότι ο πλούτος είναι κάτι σπουδαίο χωρίς την αρετή, και οι φτωχοί αφετέρου, για να μη νομίζετε ότι η φτώχεια είναι κάτι κακό· διότι και για τους δύο αυτός στέκεται διδάσκαλος. Επειδή, αν εκείνος, ενώ βρισκόταν στη φτώχεια δεν δυσανασχέτησε, ποια συγγνώμη θα έχουν εκείνοι που το πράττουν αυτό ενώ βρίσκονται στον πλούτο; Αν ενώ βρισκόταν στην πείνα και σε τόσα δεινά ευχαριστούσε τον Θεό, ποια απολογία θα έχουν όσοι ζουν με αφθονία και δεν θέλουν να φθάσουν στην ίδια αρετή; Και πάλι, οι φτωχοί που αγανακτούν και δυσφορούν εξαιτίας της φτώχειας, ποια συγγνώμη θα έχουν, όταν αυτός, ζώντας με πείνα, φτώχεια, εγκατάλειψη και συνεχή αρρώστια στην οικία κάποιου πλουσίου, περιφρονούμενος από όλους, και χωρίς να έχει τη δυνατότητα να δει κανέναν άλλον που να έχει πάθει τα ίδια με αυτόν, φαίνεται να φιλοσοφεί με αυτόν τον τρόπο;

Διότι, έπειτα από τόση περιποίηση, γυμνός και μόνος οδηγούνταν στον θάνατο, χωρίς να μπορεί να πάρει μαζί του τίποτε από εδώ από την τόση περιουσία του, αλλά οδηγούνταν έρημος και απροστάτευτος. Κανείς από αυτούς που τον υπηρετούσαν, κανείς από όσους θα μπορούσαν να τον βοηθήσουν δεν ήταν παρών για να τον απαλλάξει από την κόλαση και την τιμωρία, αλλά, αφού αποσπάστηκε από όλα εκείνα, παραδιδόταν μόνος του στο να υπομένει τις αφόρητες τιμωρίες. Πράγματι, «Κάθε σάρκα είναι σαν το χορτάρι, και κάθε δόξα ανθρώπου σαν το άνθος του χόρτου. Ξεράθηκε το χορτάρι, και το άνθος του έπεσε· το δε ρήμα του Κυρίου μένει στον αιώνα». Ήλθε ο θάνατος, και τα έσβησε όλα εκείνα· και αφού τον έπιασε σαν αιχμάλωτο, έτσι τον πήρε μαζί του, με σκυμμένο το κεφάλι, γεμάτο ντροπή, χωρίς καμία παρρησία, να τρέμει και να φοβάται, σαν να είχε απολαύσει όλη εκείνη την τρυφή μέσα σε όνειρα. Και στο εξής ο πλούσιος γινόταν ικέτης του φτωχού, και παρακαλούσε για το δικό του τραπέζι, εκείνου που κάποτε λιμοκτονούσε και βρισκόταν εκτεθειμένος στα στόματα των σκύλων. Και η κατάσταση αντιστράφηκε, και μάθαιναν πλέον όλοι ποιος ήταν πραγματικά ο πλούσιος και ποιος ήταν ο φτωχός, και ότι ο μεν Λάζαρος ήταν ο πλουσιότερος από όλους, ενώ αυτός ήταν ο φτωχότερος όλων.

δ'. Πολλές φορές, λοιπόν, κάποιος από αυτούς που πλουτίζουν εδώ, βρέθηκε να είναι εκεί πιο φτωχός από όλους, όπως ακριβώς και αυτός ο πλούσιος. Διότι, όταν τον κατέλαβε το βράδυ, δηλαδή ο θάνατος, και εξήλθε από το θέατρο της παρούσας ζωής, και απέθεσε το προσωπείο, φάνηκε εκεί να είναι πιο φτωχός από όλους, και τόσο φτωχός, ώστε να μην εξουσιάζει ούτε μία σταγόνα νερού, αλλά να επαιτεί γι' αυτήν, και να μην ικανοποιείται ούτε καν αυτό το αίτημά του. Τι πιο φτωχό θα μπορούσε να υπάρξει από αυτήν τη φτώχεια; Και άκουσε πώς: διότι, αφού σήκωσε τα μάτια του, λέει προς τον Αβραάμ: «Πάτερ, ελέησόν με, και στείλε τον Λάζαρο, για να βουτήξει το άκρο του δακτύλου του στο νερό, και να στάξει στο στόμα μου». Βλέπεις πόση είναι η θλίψη; Όταν βρισκόταν δίπλα του τον προσπερνούσε, και τώρα που βρίσκεται μακριά τον καλεί· αυτόν που πολλές φορές, μπαίνοντας και βγαίνοντας, δεν έβλεπε, αυτόν από μακριά τον βλέπει πλέον με ακρίβεια. Και για ποιον λόγο τον βλέπει; Πολλές φορές ίσως είπε ο πλούσιος αυτός: «Τι ανάγκη έχω την ευλάβεια και την αρετή; Όλα μου ρέουν άφθονα σαν από πηγές, απολαμβάνω πολλή αφθονία, πολλή ευημερία, δεν υφίσταμαι τίποτα το απροσδόκητο· για ποιον λόγο να ασκήσω την αρετή;»

Αλλά ας επαναφέρουμε πάλι τον λόγο στο θέμα μας. Βλέποντάς τον, λοιπόν, στους κόλπους του Αβραάμ, λέει: Πάτερ Αβραάμ, ελέησέ με και στείλε τον Λάζαρο. Για ποιον λόγο δεν απηύθυνε τον λόγο προς τον Λάζαρο; Μου φαίνεται ότι ντράπηκε και κοκκίνισε, και, κρίνοντας από τα δικά του πεπραγμένα, νόμιζε ότι εκείνος οπωσδήποτε θα του κρατούσε μνησικακία. Διότι, έλεγε, αν εγώ, που απολάμβανα τόση ευπορία και δεν είχα αδικηθεί σε τίποτα, περιφρόνησα τον άνθρωπο που βρισκόταν σε τόσα δεινά και δεν του μετέδωσα ούτε ψίχουλα, πολύ περισσότερο αυτός που τόσο πολύ περιφρονήθηκε δεν θα συγκατανεύσει να μου κάνει τη χάρη. Αυτά δεν τα λέμε κατηγορώντας τον Λάζαρο· διότι εκείνος βεβαίως δεν είχε τέτοια διάθεση, μη γένοιτο· αλλά επειδή αυτός, φοβούμενος αυτά, δεν κάλεσε εκείνον, αλλά φώναξε τον Αβραάμ, τον οποίο θεωρούσε ότι αγνοούσε τα όσα είχαν συμβεί· και επιζήτησε το δάχτυλο εκείνο, το οποίο πολλές φορές είχε αφήσει να το γλείψουν οι γλώσσες των σκύλων. Τι απαντά, λοιπόν, εκείνος; Τέκνο, απέλαβες τα αγαθά σου κατά τη ζωή σου. Δες τη φιλοσοφία, δες τη φιλοστοργία του δικαίου.

δ΄. Ας σας αναπτύξουμε λοιπόν πάλι τη συνέχεια της παραβολής. Ποια είναι δε η συνέχεια; Όταν ο πλούσιος είπε: «Στείλε τον Λάζαρο για να στάξει με την άκρη του δακτύλου του και να δροσίσει τη γλώσσα μου», ας ακούσουμε τι λέει ο Αβραάμ: «Παιδί μου, θυμήσου ότι εσύ απόλαυσες τα αγαθά σου στη ζωή σου, και ο Λάζαρος αντίστοιχα τα δεινά· και τώρα αυτός μεν παρηγορείται, ενώ εσύ βασανίζεσαι. Και επιπλέον όλων αυτών, έχει στηριχθεί ένα μεγάλο χάσμα μεταξύ ημών και υμών, έτσι ώστε εκείνοι που θέλουν να διαβούν από εκεί προς εμάς να μην μπορούν, ούτε να περνούν προς τα εκεί όσοι βρίσκονται εδώ».

Όταν, λοιπόν, δεις κάποιον να ζει μεν μέσα στην πονηρία, χωρίς όμως να υφίσταται κανένα δεινό εδώ, μην τον μακαρίσεις, αλλά δάκρυσε και θρήνησε, διότι πρόκειται να υποστεί όλα τα δεινά εκεί· όπως ακριβώς συνέβη και με αυτόν τον πλούσιο. Πάλι, όταν δεις κάποιον να επιμελείται την αρετή και να υπομένει αμέτρητους πειρασμούς, μακάρισέ τον και ζήλωσέ τον, αναλογιζόμενος ότι όλα του τα αμαρτήματα εξαλείφονται εδώ, και ότι πολλοί μισθοί ετοιμάζονται εκεί για την υπομονή του· όπως ακριβώς συνέβη και στην περίπτωση αυτού του Λαζάρου.

Αλλά από τη συνήθεια πολλές φορές η γλώσσα ορμά να προφέρει εκείνη την πονηρή λέξη. Αλλά όταν ορμήσει, πριν προφέρει τη λέξη, δάγκωσέ την με τα δόντια σου δυνατά από παντού. Είναι καλύτερο να τρέξει αίμα από αυτήν τώρα, παρά τότε που θα επιθυμεί μία σταγόνα να μην μπορέσει να βρει αυτήν την παρηγοριά· είναι καλύτερο να υπομείνει αυτή έναν πρόσκαιρο πόνο, παρά να υποστεί τότε την τιμωρία της αιώνιας κολάσεως, όπως ακριβώς και η γλώσσα του πλουσίου, η οποία τότε φλεγόταν και δεν βρήκε καμία απολύτως παρηγοριά. Ο Θεός πρόσταξε να αγαπάς τους εχθρούς σου· εσύ όμως αποστρέφεσαι τον Θεό που σε αγαπά; Να μιλάς με καλά λόγια για εκείνους που σε κακομεταχειρίζονται, να ευλογείς αυτούς που σε λοιδορούν· εσύ όμως κακολογείς τον ευεργέτη και προστάτη χωρίς να έχεις αδικηθεί σε τίποτα; Μήπως τάχα δεν μπορούσε να άρει τον πειρασμό; Τον επέτρεψε, όμως, για να γίνεις πιο δοκιμασμένος. Αλλά ιδού, λέει, καταρρέω και χάνομαι. Αυτό δεν συμβαίνει εξαιτίας της φύσεως του πειρασμού, αλλά εξαιτίας της δικής σου ραθυμίας.

Διότι δεν είναι δυνατόν να βοηθήσει κανείς, έστω κι αν είναι αδελφός, έστω κι αν είναι πατέρας ή υιός. Πρόσεξε, για παράδειγμα: ο Αβραάμ αποκάλεσε τον πλούσιο τέκνο του, και όμως δεν στάθηκε ικανός να του επιδείξει τη μέριμνα του πατέρα· ο πλούσιος προσφώνησε πατέρα τον Αβραάμ, και δεν μπόρεσε να γευθεί την πατρική εύνοια την οποία είναι φυσικό να απολαμβάνει ένα τέκνο. Και τούτο, για να μάθεις ότι ούτε η συγγένεια, ούτε η φιλία, ούτε η συναισθηματική προσκόλληση, ούτε τίποτε άλλο από όσα υπάρχουν μπορεί να ωφελήσει εκείνον που έχει πλέον προδοθεί από την ίδια του τη ζωή.

Ομιλία τέταρτη για τον πλούσιο και τον Λάζαρο· και ότι η συνείδηση συνηθίζει να μας υπενθυμίζει παλαιά αμαρτήματα, καθώς και για τον Ιωσήφ. αʹ. Είναι ανάγκη σήμερα να παρουσιάσουμε το τέλος της παραβολής του Λαζάρου. Διότι εσείς μεν ίσως νομίζετε ότι το έργο μας έχει ολοκληρωθεί πλήρως· εγώ όμως δεν πρόκειται να εκμεταλλευθώ την άγνοιά σας για να σας εξαπατήσω, ούτε θα αποχωρήσω προτού λάβω και αναδείξω κάθε εναπομείναν νόημα· επειδή και ο γεωργός, αφού τρυγηθεί ολόκληρο το αμπέλι, δεν αποχωρεί, προτού κόψει και τις τελευταίες ρώγες.

Διότι και οι πέντε παρθένες παρακάλεσαν τις συνομήλικές τους για λάδι, και δεν το πέτυχαν· και εκείνος που έκρυψε το τάλαντο στη γη, μολονότι απολογήθηκε εκτενώς, εντούτοις καταδικάστηκε· και εκείνοι που δεν τον έθρεψαν όταν πεινούσε, ούτε τον πότισαν όταν διψούσε, αν και νόμιζαν ότι μπορούν να προφασιστούν άγνοια, ούτε και αυτοί βρήκαν συγγνώμη και δικαιολογία. Άλλοι πάλι δεν μπόρεσαν καν να πουν το παραμικρό, όπως εκείνος που ήταν ντυμένος με ρυπαρά ενδύματα· διότι όταν ελέγχθηκε, σιωπούσε. Και όχι μόνο αυτός, αλλά και ένας άλλος που μνησικάκησε εναντίον του πλησίον του και του απαίτησε εκατό δηνάρια, και έπειτα, όταν ελέγχθηκε από τον κύριό του ακριβώς γι' αυτά εξαιτίας της σκληρότητας και της απανθρωπιάς του, δεν είχε τίποτα να πει. Επομένως είναι φανερό ότι τίποτα δεν πρόκειται να μας υπερασπιστεί εκεί, εάν δεν έχουμε αγαθά έργα· αλλά είτε ικετεύουμε και παρακαλούμε, είτε σιωπούμε, με τον ίδιο τρόπο θα πέσει πάνω μας η κόλαση και η τιμωρία. Άκου λοιπόν πώς και αυτός έθεσε δύο αιτήματα στον Αβραάμ, αλλά και στα δύο απέτυχε. Διότι αρχικά ικέτευε για τον εαυτό του λέγοντας: «Στείλε τον Λάζαρο»· ύστερα όμως, όχι πλέον για τον εαυτό του, αλλά για τους αδελφούς του· εντούτοις δεν εκπληρώθηκε κανένα από τα αιτήματά του. Διότι το μεν πρώτο ήταν αδύνατο, το δε δεύτερο, αυτό υπέρ των αδελφών του, ήταν περιττό. Εν πάση περιπτώσει, εάν επιθυμείτε, ας ακούσουμε και αυτά τα ίδια τα λόγια με πολλή προσοχή.

Ανάτρεξε στην παραβολή· εάν σε ταράζει το ναυάγιο των λογισμών, κατάφυγε στο λιμάνι, λάβε παρηγοριά από τη διήγηση, αναλογίσου τον Λάζαρο που καταφρονείται, αναλογίσου τον πλούσιο που ευημερεί και απολαμβάνει την τρυφή, και τίποτα από όσα συμβαίνουν στον βίο ας μην σε θορυβεί. Διότι, εάν διαθέτεις ακριβή και ορθό λογισμό, δεν σε καταποντίζουν τα κύματα, δεν βυθίζεται το πλοίο, εφόσον με τη διάκριση των λογισμών ξεχωρίζεις τη φύση των πραγμάτων. Τι μου λες; «Το σώμα μου ταλαιπωρείται»; Ας μη βλάπτεται η διάνοιά σου. «Ο τάδε είναι πλούσιος και πονηρός»; Και τι σημαίνει αυτό; Η κακία δεν είναι κάτι το αισθητό. Μην εξετάζεις τον άνθρωπο από τα εξωτερικά του, αλλά από τα εσωτερικά.

ΣΤ΄. Γι' αυτό δεν επεκτείνω τον λόγο μου, για να μην προκαλέσω σύγχυση στον ακροατή με το πλήθος των λεγομένων· αλλά θέλω να παρουσιάσω τη θεατρική παράσταση μέσα από δύο προσωπεία. Δύο προσωπεία χρησιμοποίησα, χαράσσοντας για εσάς τον δρόμο μέσα από αυτά τα δύο, και παρέχοντας την αφορμή. Διεύρυνα τη διάνοιά σας με τη διήγηση του παρόντος βίου, ώστε ο καθένας να κατανοήσει πλήρως τη διαφορά των πραγμάτων. Δύο, λοιπόν, προσωπεία· ο ένας είχε το προσωπείο του πλουσίου, και ο άλλος του φτωχού· ο Λάζαρος το προσωπείο του φτωχού, και ο πλούσιος το προσωπείο του πλουσίου· διότι τα φαινόμενα είναι προσωπεία, και όχι η αλήθεια των πραγμάτων. Αναχώρησαν και οι δύο για εκεί, και ο πλούσιος και ο φτωχός· τον Λάζαρο τον παρέλαβαν οι άγγελοι· μετά τους σκύλους οι άγγελοι, μετά την πύλη του πλουσίου ο κόλπος του Αβραάμ, μετά την πείνα η αφθονία που δεν έχει τέλος, μετά τη θλίψη η ακατάλυτη άνεση· εκείνον όμως τον πλούσιο, μετά τον πλούτο τον βρήκε η φτώχεια, μετά την πλούσια τράπεζα η κόλαση και η τιμωρία, μετά την άνεση οι αβάσταχτες οδύνες.

Και δες τι γίνεται: Πήγαν εκεί, και διαλύθηκε το θέατρο· έπεσαν τα προσωπεία, και φαίνονται πλέον τα αληθινά πρόσωπα. Πήγαν και οι δύο εκεί, και βλέπει ο πλούσιος, ενώ ο ίδιος κατακαίγεται, τον Λάζαρο στους κόλπους του Αβραάμ να ευημερεί, να απολαμβάνει, να τρυφά· και του λέει: «Πάτερ Αβραάμ, στείλε τον Λάζαρο, για να στάξει με την άκρη του δαχτύλου του λίγο νερό στη γλώσσα μου, διότι κατακαίγομαι στις φλόγες». Τι απαντά λοιπόν ο Αβραάμ; «Τέκνο μου, έλαβες τα αγαθά σου, και ο Λάζαρος τα δεινά του· και τώρα αυτός παρηγορείται, ενώ εσύ οδυνάσαι. Επιπλέον, ένα αγεφύρωτο χάσμα έχει στηριχθεί ανάμεσα σε εμάς και σε εσάς, ώστε, εάν κάποιος θελήσει να περάσει από εδώ προς εσάς, να μην μπορεί». Προσέχετε· διότι είναι ωφέλιμος ο λόγος περί αυτών, ο οποίος αφενός προκαλεί φόβο, αφετέρου όμως καθαρίζει, προξενεί οδύνη, αλλά και διορθώνει. Αποδέξου τα όσα λέγονται. Όντας λοιπόν στα βασανιστήρια ο πλούσιος σήκωσε το βλέμμα του, και είδε τον Λάζαρο· είδε πράγματα πρωτόγνωρα. Στην πύλη σου βρισκόταν κάθε μέρα· δύο και τρεις φορές έμπαινες και έβγαινες, και δεν τον έβλεπες. Και τώρα που βρίσκεσαι στις φλόγες των βασανιστηρίων, τον βλέπεις από τέτοια απόσταση; Όταν ζούσες μέσα στον πλούτο, όταν περνούσε από το χέρι σου να τον δεις, δεν επεδίωξες να τον αντικρίσεις· γιατί τώρα βλέπεις τόσο καθαρά; Δεν βρισκόταν στην πύλη σου; Πώς δεν τον έβλεπες; Όταν ήταν κοντά σου δεν τον είδες, και τώρα τον βλέπεις από απόσταση, και μάλιστα ενώ μεσολαβεί ένα τόσο μεγάλο χάσμα; Και τι κάνει; Αποκαλεί τον Αβραάμ πατέρα. Γιατί αποκαλείς πατέρα εκείνον, του οποίου τη φιλοξενία δεν μιμήθηκες;