Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 16:24

Τι όφελος έχει ο άνθρωπος που έχει αποκτήσει χρήματα, αλλά δεν έχει αποκτήσει αρετή; Γιατί παίρνεις τα ξένα και χάνεις τα δικά σου; Έχω, λέει, εύφορη γη. Και τι μ' αυτό; Όμως δεν έχεις ψυχή εύφορη. Έχω δούλους. Αλλά δεν έχεις αρετή. Έχω ενδύματα. Αλλά δεν έχεις αποκτήσει ευσέβεια. Τα ξένα τα έχεις, ενώ τα δικά σου δεν τα έχεις. Αν κάποιος σου δώσει κάτι ως παρακαταθήκη, μπορώ άραγε να σε αποκαλέσω πλούσιο; Όχι. Γιατί; Διότι κατέχεις ξένα αγαθά. Διότι αυτό ακριβώς είναι η παρακαταθήκη. Και μακάρι να ήταν μόνο παρακαταθήκη, και να μη γινόταν για σένα προσθήκη τιμωρίας. Βλέποντας, λοιπόν, ο πλούσιος τον Λάζαρο, λέει: Πάτερ Αβραάμ, ελέησόν με. Λόγια πένητα, επαίτη, φτωχού. Πάτερ Αβραάμ, ελέησόν με. Τι θέλεις; Στείλε τον Λάζαρο. Αυτόν που μύριες φορές προσπέρασες, αυτόν που ούτε καν να τον δεις δεν θέλησες, αυτόν ζητάς τώρα να σταλεί σε σένα για σωτηρία; Στείλε τον Λάζαρο.

Φύλλα ήταν· ενέσκηψε ο χειμώνας και όλα ξεράθηκαν. Όνειρο ήταν· και μόλις ήρθε η ημέρα, το όνειρο παρήλθε. Σκιά ήταν· ήρθε η αλήθεια και η σκιά χάθηκε. Στείλε τον Λάζαρο. Και για ποιον λόγο δεν βλέπει κανέναν άλλον δίκαιο; Ούτε τον Νώε, ούτε τον Ιακώβ, ούτε τον Λωτ, ούτε τον Ισαάκ, παρά μόνο τον Αβραάμ; Γιατί; Επειδή ο Αβραάμ ήταν φιλόξενος και προσείλκυε τους οδοιπόρους στη σκηνή του. Επομένως, η φιλοξενία εκείνου καθίσταται ο μεγαλύτερος κατήγορος της απανθρωπίας τούτου. Στείλε τον Λάζαρο.

Ακούοντας αυτά ας φοβηθούμε, αγαπητοί, μήπως και εμείς δούμε φτωχούς και τους προσπεράσουμε, μήπως αντί για τον Λάζαρο εγερθούν τότε πολλοί κατήγοροι εναντίον μας. «Στείλε τον Λάζαρο, για να βουτήξει την άκρη του δακτύλου του στο νερό και να στάξει στη γλώσσα μου, επειδή κατακαίγομαι». Διότι με όποιο μέτρο μετράτε, με το ίδιο θα σας αντιμετρηθεί. Δεν έδωσες ψίχουλα; Δεν λαμβάνεις σταγόνα.

«Στείλε τον Λάζαρο, για να στάξει με την άκρη του δαχτύλου του στη γλώσσα μου, διότι κατακαίγομαι.» Και τι του λέει ο Αβραάμ; «Τέκνο μου, απέλαβες τα αγαθά σου στη ζωή σου, και ο Λάζαρος παρομοίως τα δεινά του· και τώρα αυτός εδώ παρηγορείται, ενώ εσύ οδυνάσαι.» Πάλι εδώ δεν είπε: «Έλαβες», αλλά «Απέλαβες». Μεγάλη διαφορά έχει η προσθήκη αυτού του συνδέσμου. Διότι, όπως πολλές φορές έχω πει στην αγάπη σας, οφείλουμε να είμαστε ερευνητές ακόμη και ως προς τις συλλαβές· «Ερευνάτε», λέγει, «τις Γραφές»· διότι ένα ιώτα ή μία κεραία πολλές φορές αναδεικνύει νέο νόημα. Και για να μάθεις ότι ακόμη και η προσθήκη ενός γράμματος δημιουργεί νόημα, αυτός ο πατριάρχης Αβραάμ ονομαζόταν προηγουμένως Άβραμ.

Και αυτός που προηγουμένως ούτε που γύριζε, ούτε ανεχόταν να δει τον Λάζαρο, τον φτωχό, τον ριγμένο στην πύλη, αλλά και τον αποστρεφόταν, θα λέγαμε, εξαιτίας της δυσωδίας των πληγών του και της δικής του μαλθακότητας, μέσα στην οποία περνούσε τη ζωή του με διαρκή τρυφηλότητα, τώρα ικετεύει τον πατριάρχη και λέει: «Πάτερ Αβραάμ, ελέησέ με και στείλε τον Λάζαρο, για να βρέξει την άκρη του δαχτύλου του στο νερό και να δροσίσει τη γλώσσα μου, διότι βασανίζομαι μέσα σε αυτήν τη φλόγα». Ικανά ήταν αυτά τα λόγια για να προκαλέσουν οίκτο· αλλά όμως ούτε και έτσι ωφελήθηκε σε κάτι περισσότερο· διότι ήταν άκαιρη η εξομολόγηση, και η παράκληση δεν έγινε στον δέοντα χρόνο. «Στείλε», λέει, «τον Λάζαρο εκείνον, τον φτωχό, τον οποίο προηγουμένως σιχαινόμουν, στον οποίο δεν έδινα μερίδιο ούτε από τα ψίχουλα· εκείνον παρακαλώ τώρα, και εκείνο το δάχτυλο αποζητώ, το οποίο έγλειφαν οι σκύλοι». Είδες πώς τον ταπείνωσε η τιμωρία; Είδες πώς σε στενό τέλος κατέληξε η ευρύχωρη οδός; Και δεν απευθύνει την ικεσία προς τον Λάζαρο, αλλά προς τον πατριάρχη. Εύλογα· διότι δεν τολμούσε ούτε να κοιτάξει κατάματα τον φτωχό. Διότι σκεφτόταν, νομίζω, τη δική του απανθρωπιά, και, αναλογιζόμενος την ανελεημοσύνη που του είχε επιδείξει, υποπτευόταν ότι ίσως δεν θα τον καταδεχόταν ούτε για να του απαντήσει. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο δεν απευθύνει την παράκληση προς αυτόν, αλλά ικετεύει τον πατριάρχη. Αλλά όμως, ούτε και έτσι κέρδισε κάτι περισσότερο.

γ'. Όταν, λοιπόν, τέτοια κακά αναμένουν τους αμαρτωλούς, ποιο θα ήταν το όφελος γι' αυτούς, ακόμη κι αν στο σπίτι τους, ακόμη κι αν πάνω στο ίδιο τους το κρεβάτι τερμάτιζαν τη ζωή τους; Όπως ακριβώς και στους δικαίους δεν θα προέκυπτε καμία απολύτως βλάβη από το να αποβάλουν την παρούσα ζωή με ξίφος και με σίδερο και με φωτιά, όταν πρόκειται να αποδημήσουν προς τα αθάνατα αγαθά. Αληθώς, ο θάνατος των αμαρτωλών είναι πονηρός. Τέτοιος ήταν ο θάνατος εκείνου του πλουσίου που περιφρόνησε τον Λάζαρο, ο οποίος, αφού τερμάτισε τον βίο του στο σπίτι του και πάνω στο κρεβάτι του, με φυσικό θάνατο και με την παρουσία των οικείων του, όταν απήλθε στην άλλη ζωή κατακαιγόταν, μη μπορώντας να βρει εκεί ούτε την ελάχιστη παραμυθία από την ευημερία που είχε κατά τον παρόντα βίο. Αλλά δεν συνέβη το ίδιο με τον Λάζαρο· αντίθετα, κείμενος πάνω στο ίδιο το έδαφος, με παρόντες τους σκύλους που του έγλειφαν τις πληγές, αφού υπέστη βίαιο θάνατο (διότι τι θα μπορούσε να είναι πιο οδυνηρό από την πείνα;), όταν απήλθε εκεί, απήλαυσε τα αιώνια αγαθά, εντρυφώντας στους κόλπους του Αβραάμ. Σε τι τον έβλαψε, λοιπόν, το γεγονός ότι πέθανε βιαίως; Και σε τι ωφέλησε τον πλούσιο το ότι δεν πέθανε βιαίως;

«Αυτό που εξουσιάζω», λέει, «σου το προσφέρω· το να αναχωρήσει όμως κάποιος από εδώ για εκεί, δεν εξαρτάται από εμάς». Ας ακούσουμε τι λέει ο πλούσιος προς τον Αβραάμ: «Πάτερ Αβραάμ, ελέησέ με και στείλε τον Λάζαρο, για να βουτήξει την άκρη του δακτύλου του στο νερό και να δροσίσει τη γλώσσα μου, διότι οδυνώμαι μέσα σε τούτη τη φλόγα». Γιατί, λοιπόν, δεν απευθύνει την ικεσία του προς τον Λάζαρο, αλλά προς τον πατριάρχη; Και πολύ δικαιολογημένα· διότι δεν τολμούσε ούτε καν να αντικρίσει τον φτωχό. Επειδή σκεφτόταν τη δική του απανθρωπιά, και, αναλογιζόμενος τη σκληρότητα και την έλλειψη ελέους που είχε επιδείξει απέναντί του, υποπτευόταν ότι ίσως δεν θα τον αξίωνε ούτε καν με μια απάντηση. Γι' αυτόν τον λόγο δεν απευθύνει την παράκληση προς εκείνον, αλλά ικετεύει τον πατριάρχη. Αλλά όμως, ούτε και έτσι κέρδισε κάτι περισσότερο. Βλέπεις πόση τιμή και πρωτοκαθεδρία απολαμβάνει εκείνος που κειτόταν δίπλα στην πύλη, ο καταφρονημένος, ο φτωχός, αυτός που πάλευε αδιάκοπα με την πείνα, που ήταν πολιορκημένος από τις πληγές, που βρισκόταν εκτεθειμένος στους σκύλους;

Εάν επιθυμείς να μεθάς και να ζεις τρυφηλά, άκουσε τον πλούσιο που λέει: Στείλε τον Λάζαρο, για να δροσίσει με την άκρη του δακτύλου του τη φλεγόμενη γλώσσα μου· και δες πώς δεν ικανοποιείται το αίτημά του· και έτσι γρήγορα θα απομακρυνθείς από το πάθος. Εάν σε φλέγει το πυρ μιας πονηρής επιθυμίας, αναλογίσου το πυρ εκείνης της κολάσεως, και το πρώτο, αφού σβήσει, θα εξαφανιστεί. Αναλογίσου δε, έστω και αν δεν υπήρχε το πυρ της κολάσεως, το να χωριστεί κανείς από τον Θεό και να απομακρυνθεί ατιμασμένος, πόση κόλαση είναι· δεν είναι δυνατόν, πιστέψτε με, να παρασταθεί με λόγια αυτό το μαρτύριο, δεν είναι δυνατόν. Διότι, εάν όσοι δεν βλέπουν το ηλιακό φως υπομένουν μια ζωή πιο πικρή από κάθε θάνατο, τι είναι φυσικό να πάθουμε εμείς, εάν στερηθούμε εκείνο το φως; Και γιατί άραγε ζούμε και αναπνέουμε και υπάρχουμε, εάν δεν αξιωθούμε εκείνης της θεωρίας; Εάν κανείς δεν μας επιτρέψει τότε να αντικρίσουμε τον Δεσπότη μας; Εάν κάποιος από εκείνους που έχουν ανατραφεί με ευγένεια ριφθεί σε μια φυλακή εδώ στη γη, η δυσωδία και μόνο, το να βρίσκεται στο σκοτάδι και το να είναι δεμένος μαζί με φονιάδες, του φαίνεται βαρύτερο από κάθε θάνατο· αναλογίσου τι θα συμβεί, όταν κατακαιγόμαστε εκεί μαζί με τους φονιάδες ολόκληρης της οικουμένης, χωρίς ούτε να βλέπουμε, ούτε να μας βλέπουν, αλλά ευρισκόμενοι μέσα σε ένα τόσο τεράστιο πλήθος, να νομίζουμε ότι είμαστε μόνοι μας.

Πού είναι οι ραβδούχοι; Πού οι δορυφόροι; Πού οι χρυσοχαλίνωτοι ίπποι; Πού οι παράσιτοι και η βασιλική τράπεζα; Δεν οδηγήθηκε άραγε στο μνήμα σαν δεμένος ληστής, παίρνοντας μαζί του γυμνή την ψυχή του από τον κόσμο, και κράζει με μάταιη φωνή: «Πατέρα Αβραάμ, στείλε τον Λάζαρο, για να βρέξει την άκρη του δακτύλου του και να δροσίσει τη γλώσσα μου, διότι κατακαίγομαι φρικτά»; Γιατί αποκαλείς πατέρα τον Αβραάμ, του οποίου τον βίο δεν μιμήθηκες; Εκείνος φιλοξενούσε στο σπίτι του κάθε άνθρωπο, ενώ εσύ δεν φρόντισες ούτε για έναν φτωχό. Δεν είναι άξιο πένθους και θρήνου το γεγονός ότι αυτός που είχε τόσο μεγάλο πλούτο, δεν αξιώθηκε ούτε μια σταγόνα νερού; Επειδή, λοιπόν, δεν έδωσε στον φτωχό ούτε ψίχουλα, δεν λαμβάνει ούτε σταγόνα νερού. Τον χειμώνα δεν έσπειρε έλεος· ήρθε το θέρος και δεν θέρισε. Και αυτό αποτελεί οικονομία του Δεσπότη, το ότι έθεσε αντίκρυ την κόλαση για τους ασεβείς και την ανάπαυση για τους δικαίους, ώστε να βλέπουν οι μεν τους δε και να αναγνωρίζονται μεταξύ τους. Διότι τότε κάθε μάρτυρας θα αναγνωρίσει τον δικό του τύραννο, και κάθε τύραννος τον δικό του μάρτυρα, τον οποίο βασάνισε. Και τα λόγια αυτά δεν είναι δικά μου· άκουσε τη Σοφία που λέει: «Τότε θα σταθεί ο δίκαιος με πολλή παρρησία κατά πρόσωπο εκείνων που τον έθλιψαν».

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και εκείνος ο πλούσιος βασανιζόταν σκληρά, τιμωρούμενος όχι μόνο για τη σκληρότητα που επέδειξε απέναντι στον Λάζαρο, αλλά και για την ευημερία, αφού, μολονότι την απολάμβανε συνεχώς μέσα σε τόση απανθρωπιά, ούτε καν χάρη σε αυτήν δεν έγινε καλύτερος.

Και ο Λάζαρος εκείνος, αφού περιέπεσε σε φυσική ασθένεια —κάτι που βέβαια δεν το έπαθε για τον Θεό—, επειδή υπέφερε ολοκληρωτικά και καρτέρησε και υπέμεινε γενναία την απουσία ανθρώπων για να τον περιποιηθούν, τη θλίψη από τις πληγές, από την πείνα, από την περιφρόνηση και την ωμότητα του πλουσίου, γνωρίζεις πόσο μεγάλα στεφάνια απόλαυσε. Καίτοι δεν βρίσκουμε να αναφέρουμε κανένα δικό του κατόρθωμα· όχι ότι ελέησε φτωχούς, όχι ότι συμπαραστάθηκε σε αδικημένους, όχι ότι έπραξε κάποιο τέτοιο αγαθό, παρά μόνο την κατάκλισή του στην πύλη του πλουσίου, και την αρρώστια, και τις γλώσσες των σκύλων, και την περιφρόνηση του πλουσίου εναντίον του, τα οποία όλα συνιστούσαν ακραία κακοπάθεια. Αλλά παρόλα αυτά, μολονότι δεν έπραξε τίποτε το γενναίο, επειδή απλώς υπέμεινε γενναία τη θλίψη εξαιτίας αυτών των δεινών, αξιώθηκε του ίδιου τόπου ανάπαυσης με τον πατριάρχη που είχε κατορθώσει τόσα πολλά.

Έτσι ας αναλογιστούμε και για τη γλώσσα· είναι ένα ξίφος που βρίσκεται στη μέση. Ακόνισέ την, λοιπόν, για να κατηγορήσεις τα δικά σου αμαρτήματα· μην κατευθύνεις το πλήγμα εναντίον του αδελφού σου. Για τον λόγο αυτόν ο Θεός την περιέβαλε με διπλό τείχος, με το φράγμα των δοντιών και το περίβλημα των χειλιών, για να μην εκφέρει εύκολα και απερίσκεπτα τα απρεπή λόγια. Χαλιναγώγησέ την εσωτερικά. Αλλά δεν το ανέχεται; Τότε σωφρόνισέ την μέσω των δοντιών, παραδίδοντας σε αυτά το σώμα της σαν σε δημίους, και κάνοντάς τα να τη δαγκώσουν· διότι είναι προτιμότερο να δαγκωθεί από τα δόντια τώρα που αμαρτάνει, παρά τότε που, ζητώντας μια σταγόνα νερό και κατακαιγόμενη, να μην τύχει καμίας παρηγοριάς.

γʹ. Επειδή, λοιπόν, είναι απολύτως αναγκαίο, είτε εκεί είτε εδώ, να συντριβούμε για τα αμαρτήματά μας, είναι προτιμότερο αυτό να γίνει εδώ και όχι εκεί. Από πού είναι αυτό φανερό; Από τα προφητικά και από τα ευαγγελικά λόγια. Διότι ο μεν προφήτης λέει: «Στον άδη ποιος θα εξομολογηθεί σε Σένα;», όχι επειδή δεν εξομολογούμαστε εκεί, αλλά επειδή το κάνουμε μάταια. Ο δε Χριστός και μέσω μιας παραβολής δίδαξε ακριβώς αυτό. Διότι υπήρχε, λέει, κάποιος φτωχός, ο Λάζαρος, ο οποίος ήταν γεμάτος πληγές από παντού και έπασχε από ανίατη ασθένεια· και κάποιος άλλος, πλούσιος, που δεν έδινε ούτε τα ψίχουλά του στον φτωχό. Και προς τι η ανάγκη να αναφέρουμε ολόκληρη την παραβολή; Διότι γνωρίζετε όλη την ιστορία, τη σκληρότητα του πλουσίου, πώς δεν προσέφερε τίποτα από το τραπέζι του στον φτωχό, τη φτώχεια εκείνου και την πείνα, με την οποία πάλευε διαρκώς. Αυτά όμως συνέβαιναν εδώ· όταν δε πέθανε ο καθένας τους, βλέπει τον φτωχό εκείνον στους κόλπους του Αβραάμ. Και τι λέει; «Πάτερ Αβραάμ, στείλε τον, για να στάξει με την άκρη του δακτύλου του στη γλώσσα μου, ώστε να ανακουφιστώ από την οδύνη».

βʹ. Δεν τα είπα αυτά κατηγορώντας γενικά τους πλουσίους, ούτε επαινώντας γενικά τους φτωχούς· διότι ούτε ο πλούτος είναι κακό, αλλά η κακή χρήση του πλούτου· ούτε η φτώχεια είναι καλό, αλλά η καλή χρήση της φτώχειας. Τιμωρούνταν εκείνος ο πλούσιος στην ιστορία του Λαζάρου, όχι επειδή ήταν πλούσιος, αλλά επειδή ήταν σκληρός και απάνθρωπος. Επαινείτο εκείνος ο φτωχός που βρισκόταν στους κόλπους του Αβραάμ, όχι επειδή ήταν φτωχός, αλλά επειδή υπέμεινε τη φτώχεια με ευχαριστία. Διότι από τα πράγματα (και προσέξτε με ακρίβεια αυτά τα λόγια· διότι θα μπορέσουν να σας ενσταλάξουν αρκετή φιλοσοφία, και να αποβάλουν κάθε διεφθαρμένο λογισμό, και να σας κάνουν να έχετε ορθή κρίση για τα όντα), από τα πράγματα λοιπόν, άλλα μεν είναι από τη φύση τους καλά, και άλλα το αντίθετο· και άλλα δεν είναι ούτε καλά ούτε κακά, αλλά κατέχουν μια μεσαία θέση. Καλό είναι η ευσέβεια από τη φύση της, κακό η ασέβεια· καλό η αρετή, κακό η πονηρία. Ο πλούτος όμως και η φτώχεια από μόνα τους δεν είναι ούτε το ένα ούτε το άλλο· αλλά ανάλογα με την προαίρεση εκείνων που τα χρησιμοποιούν, γίνονται είτε το ένα είτε το άλλο. Διότι, αν μεν χρησιμοποιήσεις τον πλούτο για φιλανθρωπία, το πράγμα έχει γίνει για σένα αφορμή καλού· αν όμως τον χρησιμοποιήσεις για αρπαγές και πλεονεξίες και ύβρη, έτρεψες τη χρήση του προς το αντίθετο. Αλλά δεν είναι υπαίτιος ο πλούτος, παρά εκείνος που χρησιμοποίησε τον πλούτο για ύβρη.

Εʹ. Έτσι επιθύμησε μία σταγόνα νερού και εκείνος ο πλούσιος που βρισκόταν μέσα στη φωτιά, και παρακαλούσε τον Αβραάμ λέγοντας: Πατέρα Αβραάμ, ελέησέ με, και στείλε τον Λάζαρο, για να βρέξει με το μικρό του δάκτυλο τα χείλη μου, διότι οδυνώμαι μέσα σε αυτήν τη φλόγα. Αυτός ο πλούσιος, όταν βρισκόταν επάνω στη γη, ενδυόταν με πορφύρα, βύσσο και μεταξωτά· και κυκλοφορούσε φερόμενος επάνω σε άμαξα· τα άλογά του ήταν ολόλευκα, στολισμένα με χρυσό και άργυρο, και στα πόδια τους ήταν πεταλωμένα με χρυσό. Υπηρέτες έτρεχαν μπροστά και τον ακολουθούσαν, φορώντας χρυσά περιλαίμια, βραχιόλια και περιδέραια, και γενικά κυκλοφορούσε με μεγάλη μεγαλοπρέπεια. Στο δε γεύμα του χρησιμοποιούνταν άμετρος χρυσός και αμύθητος άργυρος, πολύτιμος οίνος, φασιανοί, χήνες, πορφυρίωνες, πέρδικες, περιστέρια, πουλερικά, λαγοί, αρνιά, ερίφια, ενώ πλήθος μαγείρων βρισκόταν σε αναβρασμό· άλλοι του έκαναν αέρα με ριπίδια ώστε να μην καθίσει ούτε ένας κόκκος σκόνης στο κεφάλι του· άλλοι, κρατώντας αργυρούς νιπτήρες και καθαρές πετσέτες, στέκονταν έτοιμοι δίπλα του, σκουπίζοντας τις άκρες των δακτύλων του, ενώ αυτός ήταν ανακεκλιμένος. Και δες την απανθρωπιά και την αισχύνη.

Εκείνος, ενώ ζούσε μέσα σε τόσο μεγάλο πλούτο, δεν θυμήθηκε τον Θεό· τούτος, ενώ βρισκόταν κατάκοιτος μέσα σε τόσο μεγάλη ασθένεια, δεν βλασφήμησε τον Θεό. Ελάτε λοιπόν να δούμε και στην άλλη ζωή το τέλος και των δύο. Θ΄. Συνέβη, λέει, να πεθάνει ο πλούσιος και να μεταφερθεί στην αιώνια κόλαση. Πέθανε δε και ο Λάζαρος, και μεταφέρθηκε από τους αγγέλους στους κόλπους του Αβραάμ. Και ενώ βρισκόταν μέσα στη φωτιά ο πλούσιος, είδε τον Λάζαρο να αναπαύεται στους κόλπους του Αβραάμ και τον αναγνώρισε. Και φώναξε λέγοντας: «Πάτερ Αβραάμ, ελέησέ με και στείλε τον Λάζαρο, για να βρέξει με το μικρό του δάχτυλο τα χείλη μου, διότι οδυνώμαι μέσα σε αυτήν τη φλόγα». Πού είναι ο πλούτος; Πού ο χρυσός, πού ο άργυρος; Πού η ασημένια στέγη; Πού η επίδειξη των υπηρετών; Πού το κρασί που έρεε άφθονο, και τώρα αναζητάς και επιθυμείς μια σταγόνα νερό; «Ελέησέ με, πάτερ Αβραάμ»; Ω άθλιε πλούσιε! Όταν ο Λάζαρος βρισκόταν πεσμένος στην πύλη σου, δεν ήθελες να τον γνωρίζεις· και τώρα επιθυμείς τον Λάζαρο για βοήθεια; «Ελέησέ με»· ανωφελής είναι πλέον η ικεσία σου. Πέρασε ο καιρός του ελέους. Εκεί λοιπόν δεν υπάρχει έλεος. Διότι η κρίση είναι ανηλεής για εκείνον που δεν έπραξε έλεος. Γιατί επιθυμείς έλεος, το οποίο εσύ πάνω στη γη δεν απέκτησες; «Ελέησέ με, πάτερ Αβραάμ, και στείλε τον Λάζαρο, για να βρέξει με το μικρό του δάχτυλο τα χείλη μου, διότι οδυνώμαι μέσα σε αυτήν τη φλόγα». Με ποιο δάχτυλο, ω πλούσιε; Εκείνου που εσύ δεν καταδέχθηκες να φάει στο τραπέζι σου;

Τότε δεν ήθελες να παρατηρήσεις τα χέρια του, αλλά τα αποστρεφόσουν, και τώρα παρακαλείς να αγγίξουν τη γλώσσα σου; Ελέησέ με, πάτερ Αβραάμ. Πώς τον αποκαλείς πατέρα, αφού δεν έπραξες τα έργα του υιού; Εκείνος είναι πατέρας όσων διάγουν στο φως. Καμία συμφωνία δεν υπάρχει μεταξύ φωτός και σκότους.

Αν επιθυμείς να μεθάς και να ζεις μέσα στη χλιδή, άκουσε τον πλούσιο που λέει: «Στείλε τον Λάζαρο, για να δροσίσει με την άκρη του δαχτύλου του την κατακαιόμενη γλώσσα μου»· και βλέποντας ότι δεν ικανοποιείται το αίτημά του, γρήγορα θα απομακρυνθείς από το πάθος. Και όλα τα άλλα με αυτόν τον τρόπο θα τα κατορθώσεις· διότι ο Θεός δεν πρόσταξε τίποτα το επαχθές. Από πού λοιπόν φαίνονται επαχθή τα προστάγματα; Από τη δική μας ραθυμία. Διότι, όπως ακριβώς αν δείχνουμε προθυμία, ακόμη και αυτά που φαίνονται βαριά θα γίνουν ελαφριά και εύκολα, έτσι και αν ραθυμούμε, ακόμη και τα υποφερτά θα μας φανούν δύσκολα. Αναλογιζόμενοι λοιπόν όλα αυτά, ας μην μακαρίζουμε αυτούς που ζουν στη χλιδή, αλλά ας σκεφτόμαστε ποιο είναι το τέλος τους. Διότι εδώ μεν υπάρχει κοπριά και πολυσαρκία, εκεί δε σκουλήκι και πυρ. Ας μην μακαρίζουμε τους άρπαγες, αλλά το ποιο είναι το τέλος τους. Εδώ υπάρχουν φροντίδες και κόποι, εκεί άλυτα δεσμά και το εξώτερο σκότος. Ας μην μακαρίζουμε αυτούς που αγαπούν τη δόξα, αλλά το ποιο είναι το τέλος τους. Εδώ υπάρχει δουλεία και εμπαιγμός, εκεί μεγάλη απώλεια και ακατάπαυστη καύση. Αν κατ' αυτόν τον τρόπο συζητάμε με τον εαυτό μας, και αυτά και τα παρόμοια επαναλαμβάνουμε συνεχώς ενάντια στις πονηρές μας επιθυμίες, γρήγορα θα ξεφύγουμε από την κακία και θα κατορθώσουμε την αρετή, και θα σβήσουμε τον έρωτα για τα παρόντα, ενώ θα ανάψουμε τον έρωτα για τα μέλλοντα. Διότι τι το βέβαιο έχουν τα παρόντα, ή τι το ασυνήθιστο και παράδοξο, ώστε να αναλώνουμε σε αυτά όλη μας τη σπουδή;

Κοίταξέ μου και τον φτωχό Λάζαρο, ή καλύτερα αυτόν που είναι πιο εύπορος από τους πλουσίους, πώς και αυτός μέσω της υπομονής του αναπαύεται στους κόλπους του Αβραάμ. Διότι αυτός ο Λάζαρος καθόταν δίπλα στην πύλη του πλουσίου λιώνοντας από την πείνα· και εκείνος μεν ο πλούσιος γέμιζε καθημερινά την κοιλιά του με διάφορα εδέσματα, ενώ ο Λάζαρος δεν μπορούσε να χορτάσει την κοιλιά του ούτε με λίγο ψωμί. Ο ένας έτρεφε παρασίτους, ενώ ο άλλος γλειφόταν από τους σκύλους· ο ένας είχε κρατήρες οίνου στεφανωμένους, και ο άλλος καταπράυνε τις πληγές του· ο ένας είχε σπίτι με χρυσοποίκιλτη οροφή, λακεδαιμονικά μάρμαρα και χρυσές περικεφαλαίες, ενώ ο Λάζαρος δεν είχε ούτε καλύβα· ο ένας ντυνόταν με μεταξωτά και ενδύματα από τρίχωμα λαγού, και ο Λάζαρος δεν είχε ούτε ένα κουρέλι. Αλλά κοίταξέ μου το αποτέλεσμα της υπομονής. Πέθανε λοιπόν ο πλούσιος (διότι του πλουσίου ο θάνατος είναι όντως θάνατος· αφού ο θάνατος των αμαρτωλών είναι πονηρός)· πέθανε όμως και ο Λάζαρος, ή καλύτερα μετατέθηκε. Ο ένας μεταφερόταν από τους αγγέλους, ο ένας γινόταν πολίτης του ουρανού, και εκείνος καίγονταν στη γέεννα· ο ένας απολάμβανε υπεραφθονία υδάτων, και εκείνος καίγονταν στη γέεννα επιθυμώντας μία σταγόνα· ο ένας αναπαυόταν στους κόλπους του Αβραάμ, και εκείνος κεντιόταν από το ακοίμητο σκουλήκι. Και δες, εάν θέλεις, την υπομονή του μακαρίου Λαζάρου.

Πού είναι η ασπλαχνία των πλουσίων; πού είναι η προσωποληψία των δικαστών; πού είναι η πολυφάνταστη ομορφιά της νεότητας; η νεότητα, η αναίσθητη, που τρέφει μακροχρόνιες ελπίδες για ζωή· η νεότητα, η ταραχώδης καρδιά, η γεμάτη μέριμνες ηδονή· η νεότητα, που σε πολλά και πολλές φορές σφάλλει, που με κακό τρόπο κολακεύει τη σάρκα· η νεότητα, που παρασύρεται με κολακείες στην απάτη, ο πηλός, η ταλαίπωρη, το χορτάρι που εύκολα μαραίνεται, το στάχυ που είναι έτοιμο να φθαρεί· η νεότητα, το όνειρο που εύκολα λησμονείται, η ανυπόστατη σκιά· η νεότητα, η άθεη χείρα, η άπονη καρδιά, το αγέρωχο βλέμμα, το λυχνάρι που είναι έτοιμο να σβήσει· η νεότητα, ο βρασμός του αίματος και η συνήθεια των μολυσμών· η νεότητα, το ατίθασο άλογο που είναι επιρρεπές σε κάθε εξολόθρευση. Όμως, αυτός που εδώ είναι υπερόπτης, εκεί είναι ελεεινός· αυτός που εδώ μεθά, εκεί παρακαλά για μια σταγόνα νερό· αυτός που εδώ είναι έτοιμος για χλευασμό, εκεί φλέγεται στη γλώσσα· αυτός που εδώ ντύνεται με μεταξωτά ενδύματα, εκεί παρίσταται γυμνός. Μη μου λες: «Δώσε μου το σήμερα και πάρε το αύριο»· διότι δεν εξετάζω ποιος είσαι εδώ, αλλά περιμένω να δω πού θα βρίσκεσαι εκεί. Μη μου λες: «Ο Θεός είναι φιλάνθρωπος, και αν αμαρτήσω, με συμπονά»· αλλά να βλέπεις και τούτο, ότι εδώ ελεεί, ενώ εκεί δικάζει· εδώ παραβλέπει, εκεί ερευνά· εδώ περιμένει την επιστροφή, εκεί παραδίδει στο πυρ. Πού είναι εκεί ο σοφός, αδελφοί; πού ο δυνάστης; πού η ταραχή; πού τα πολυτελή γεύματα; πού τα δείπνα;

Αλλά πάντως σε λυπεί, αδελφέ Κυριακέ, ότι εκείνοι που μας εξόρισαν εμφανίζονται δημόσια στην αγορά και τους ακολουθεί πλήθος σωματοφυλάκων. Αλλά και πάλι, θυμήσου τον πλούσιο και τον Λάζαρο. Ποιος από τους δύο θλίβηκε στον παρόντα αιώνα; Και ποιος απολάμβανε; Τι τον έβλαψε εκείνον η φτώχεια; Δεν μεταφέρθηκε στους κόλπους του Αβραάμ ως αθλητής και νικητής; Τι ωφέλησε όμως τον άλλον ο πλούτος, αυτόν που αναπαυόταν ντυμένος με πορφύρα και βύσσο; Πού είναι οι ραβδούχοι; Πού είναι οι σωματοφύλακες; Πού είναι τα άλογα με τα χρυσά χαλινάρια; Πού είναι οι παράσιτοι και το βασιλικό τραπέζι; Δεν οδηγήθηκε δεμένος σαν ληστής στο μνήμα, παίρνοντας την ψυχή του γυμνή από τον κόσμο; Και φωνάζει μάταια: Πάτερ Αβραάμ, στείλε τον Λάζαρο να βρέξει την άκρη του δακτύλου του και να δροσίσει τη γλώσσα μου, διότι βασανίζομαι φρικτά. Γιατί αποκαλείς πατέρα τον Αβραάμ, του οποίου τον βίο δεν μιμήθηκες; Εκείνος φιλοξενούσε κάθε άνθρωπο στο σπίτι του, ενώ εσύ δεν φρόντισες ούτε έναν φτωχό. Δεν είναι για να πενθεί κανείς και να κλαίει, που αυτός ο οποίος είχε τόσο μεγάλο πλούτο δεν στάθηκε άξιος ούτε για μία σταγόνα νερού; Διότι, επειδή δεν έδωσε ούτε ψίχουλα στον φτωχό, δεν λαμβάνει τώρα ούτε μια σταγόνα νερό. Τον χειμώνα δεν έσπειρε έλεος, ήλθε το θέρος και δεν θέρισε.

Αλλά οπωσδήποτε σε λυπεί, αδελφέ Κυριακέ, το ότι εκείνοι που μας εξόρισαν εμφανίζονται δημόσια στην αγορά με θράσος και τους ακολουθεί πλήθος σωματοφυλάκων. Αλλά και πάλι, θυμήσου τον πλούσιο και τον Λάζαρο. Ποιος μεν θλίφθηκε στον παρόντα αιώνα; Και ποιος απόλαυσε; Σε τι τον έβλαψε εκείνον η φτώχεια; Δεν τον μετέφερε ως αθλητή και νικητή στους κόλπους του Αβραάμ; Και σε τι ωφέλησε ο πλούτος εκείνον που ζούσε μέσα στην πορφύρα και το βύσσο; Πού είναι οι ραβδούχοι; Πού οι σωματοφύλακες; Πού τα άλογα με τα χρυσά χαλινάρια; Πού οι παρατρεχάμενοι και το βασιλικό τραπέζι; Δεν οδηγήθηκε στο μνήμα δεμένος σαν ληστής, παίρνοντας μαζί του από τον κόσμο την ψυχή του γυμνή; Και κράζει με μάταιη φωνή: Πάτερ Αβραάμ, στείλε τον Λάζαρο, για να βρέξει το άκρο του δακτύλου του και να δροσίσει τη γλώσσα μου, διότι κατακαίγομαι φρικτά. Γιατί αποκαλείς πατέρα τον Αβραάμ, του οποίου τον βίο δεν μιμήθηκες; Εκείνος φιλοξενούσε κάθε άνθρωπο στον οίκο του, εσύ όμως δεν φρόντισες ούτε έναν φτωχό. Δεν είναι άξιο πένθους και θρήνου το ότι, ενώ είχε τόσο πλούτο, δεν στάθηκε άξιος ούτε για μία σταγόνα νερό; Επειδή ακριβώς δεν έδωσε ούτε μία σταγόνα στον φτωχό, δεν λαμβάνει ούτε μία σταγόνα νερό. Τον χειμώνα δεν έσπειρε έλεος, ήρθε το θέρος και δεν θέρισε.

Έτσι, η γέεννα δεν δημιουργήθηκε για εμάς, αλλά για εκείνον και τους αγγέλους του· η δε βασιλεία έχει προετοιμαστεί για εμάς προ καταβολής αιώνος. Ας μην καταστήσουμε, λοιπόν, τους εαυτούς μας ανάξιους της εισόδου στον νυμφώνα. Διότι, όσο βρισκόμαστε εδώ, έστω και αν αμαρτήσουμε αναρίθμητες φορές, μπορούμε να τα ξεπλύνουμε όλα, επιδεικνύοντας μετάνοια αντάξια των αμαρτημάτων μας. Όταν όμως οδηγηθούμε εκεί, ούτε αν επιδείξουμε την πιο σφοδρή μετάνοια θα υπάρξει πλέον κανένα όφελος, αλλά έστω και αν τρίζουμε τα δόντια μας, και αν οδυρόμαστε, και αν ικετεύουμε χιλιάδες φορές, κανείς δεν θα στάξει ούτε με την άκρη του δακτύλου επάνω μας ενώ θα καιγόμαστε, αλλά θα ακούσουμε αυτά ακριβώς που άκουσε και εκείνος ο πλούσιος τότε, ότι: «Χάσμα μέγα έχει στηριχθεί μεταξύ ημών και υμών». Ας ανανήψουμε, λοιπόν, εδώ, παρακαλώ, και ας γνωρίσουμε τον Δεσπότη μας, όπως ακριβώς πρέπει να τον γνωρίσουμε. Διότι μόνο τότε πρέπει να χάσουμε την ελπίδα της μετάνοιας, όταν βρεθούμε στον άδη. Διότι μόνο εκεί το φάρμακο αυτό είναι ανίσχυρο. Όσο όμως βρισκόμαστε εδώ, έστω και αν εφαρμοστεί στα βαθιά γηρατειά, επιδεικνύει μεγάλη τη δύναμή του.

Όλα εκείνα χάθηκαν. Τι απέγινε το σώμα που απολάμβανε τόση περιποίηση και καθαριότητα; Πήγαινε στο φέρετρο, δες τη σκόνη, τη στάχτη, τα σκουλήκια και το αποτρόπαιο θέαμα που απομένει, δες τα και αναστέναξε πικρά. Και μακάρι η ζημιά να περιοριζόταν μόνο μέχρι τη στάχτη· τώρα όμως, από το φέρετρο και από αυτά τα σκουλήκια, μετάφερε τη σκέψη σου σε εκείνον τον ατελεύτητο σκώληκα, στο άσβεστο πυρ, στον βρυγμό των οδόντων, στο εξώτερο σκοτάδι, στη διαρκή θλίψη και στενοχώρια. Έλα και στην παραβολή του Λαζάρου και του πλουσίου, ο οποίος, ενώ ήταν κύριος τόσων χρημάτων και ντυνόταν με πορφύρα, δεν στάθηκε κύριος ούτε μίας σταγόνας νερού, και μάλιστα ενώ βρισκόταν σε τόσο μεγάλη ανάγκη. Σε τι είναι καλύτερα από τα όνειρα τα πράγματα αυτού του κόσμου; Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι που εργάζονται στα ορυχεία ή εκτίουν κάποια άλλη τιμωρία βαρύτερη από αυτήν, όταν αποκοιμηθούν από τους πολλούς εκείνους μόχθους και την πικρότατη ζωή και δουν τον εαυτό τους μέσα σε απολαύσεις και αφθονία, μόλις ξυπνήσουν δεν νιώθουν καμία ευγνωμοσύνη για τα όνειρα· έτσι και εκείνος ο πλούσιος, αφού πλούτισε στον παρόντα βίο σαν μέσα σε ένα όνειρο, μετά την αναχώρησή του από εδώ, τιμωρούνταν με εκείνη την πικρή κόλαση. Αυτά αναλογίσου· και αντιτάσσοντας το πυρ εκείνο στον εμπρησμό των επιθυμιών που σε κατέχει τώρα, απαλλάξου επιτέλους από το καμίνι.

Η λαίμαργη κοιλιά, που πάντοτε απαιτεί και ποτέ δεν παύει, που λαμβάνει σήμερα και αύριο λησμονεί, όταν χορτάσει, φιλοσοφεί περί εγκρατείας, όταν όμως αδειάσει, λησμονεί τα δόγματα. Φοβήσου το παράδειγμα του πλουσίου. Εκείνον τον παρέδωσε στο πυρ η δια βίου τρυφή. Διότι δεν κατηγορήθηκε για αδικία, αλλά για τον τρυφηλό του βίο, και γι' αυτό τηγανιζόταν μέσα στη φλόγα του καμινιού.

Τίποτα δεν είναι τόσο φιλοπόλεμο και φιλόνεικο όσο η γαστέρα. Εσείς που ζείτε μέσα στην τρυφή, αφαιρέστε κάτι από τη σάρκα και δώστε το στο πνεύμα. Βρίσκεται κοντά ο φτωχός; Βοήθησέ τον στην ασθένεια. Σε αυτόν πρόσφερε κάτι από τα περιττά σου. Γιατί να ταλαιπωρείσαι εσύ από δυσπεψία και αυτός να πεινάει; Και εσύ να κραιπαλάς και αυτός να πάσχει από υδρωπικία; Και εσύ να επιβαρύνεις τον κορεσμό σου με νέο κορεσμό, και αυτός να καταρρέει από την αρρώστια; Μην παραβλέψεις τον δικό σου Λάζαρο εδώ, για να μη σε καταστήσει τον πλούσιο της άλλης ζωής.

Ιδού, μέσα από όλα αυτά και από πολλά άλλα, φανέρωσε ότι οι αμοιβές των αγαθών έργων είναι βέβαιες και ασφαλείς· αλλά και για τα αντίθετα έργα προανήγγειλε ότι επιφυλάσσονται τιμωρίες, μέσα από παραβολές θαυμαστές και εξαίσιες, τις οποίες διηγήθηκε πάνσοφα η πηγή της σοφίας. Πότε παρουσιάζοντας κάποιον πλούσιο, ντυμένο με πορφύρα και βύσσο, ο οποίος κάθε μέρα διασκέδαζε με λαμπρότητα, αλλά ήταν τόσο άσπλαχνος και ανελεήμων προς αυτούς που είχαν ανάγκη, ώστε να παραβλέπει ακόμη και κάποιον φτωχό ονόματι Λάζαρο, που ήταν ριγμένος στην πύλη του, και να μην του δίνει ούτε καν τα ψίχουλα από το τραπέζι του. Όταν, λοιπόν, πέθαναν και οι δύο, ο μεν φτωχός εκείνος και γεμάτος πληγές μεταφέρθηκε, λέει, στον κόλπο του Αβραάμ, υποδηλώνοντας έτσι τη συνάθροιση των δικαίων· ο δε πλούσιος παραδόθηκε στη φλόγα της πικρής βασάνου στον άδη. Προς αυτόν έλεγε ο Αβραάμ: Εσύ απέλαβες τα αγαθά σου στη ζωή σου, και ο Λάζαρος ομοίως τα κακά· τώρα όμως αυτός παρηγορείται, ενώ εσύ βασανίζεσαι.

Αλλά ας υποθέσουμε ότι εξορίστηκα, και μάλιστα όχι για χάρη της αλήθειας, ως υπερασπιστής της. Ούτε και έτσι είναι για μένα το πάθος ανώφελο προς σωτηρίαν, αλλά στο μέλλον θα υπερέχει κατά πολύ έναντι όσων ευημερούν. Κοίταξε και τον Ιώβ που δοξάζεται μέσα από ακούσιες συμφορές. Και τον Λάζαρο στην παραβολή να απολαμβάνει τους κόλπους του Αβραάμ εξαιτίας της ακούσιας φτώχειας του· ενώ τον πλούσιο να κληρονομεί εκεί την κόλαση, ως αντίβαρο της τρυφηλής ζωής του, και να μην αξιώνεται ούτε ένα δάχτυλο να τον δροσίσει για παρηγοριά από τη φλόγα.

Ως προς το έβδομο, επειδή εμείς υποστηρίξαμε με βάση την ευαγγελική εκείνη παραβολή ότι, καθώς ο μεν Λάζαρος μεταφέρθηκε στον κόλπο του Αβραάμ, ο δε πλούσιος βρισκόταν στον άδη και στα βάσανα, δεν εμφαίνεται κάποιος τρίτος τόπος, ο οποίος να υποδέχεται για κάθαρση τις ψυχές εκείνων που έζησαν μέτριο βίο, παρά μόνο ένα χάσμα μεγάλο και αδιάβατο, το οποίο χωρίζει τους μεν από τους δε και υποδηλώνει την απόλυτη και άμεση αντίθεση, —εσείς απαντήσατε ότι η εν λόγω παραβολή δεν αναφέρεται στις ψυχές που μόλις έχουν αποδεσμευτεί από το σώμα, αλλά στα έσχατα τέλη των ανθρώπων, στα οποία το καθαρτήριο δεν έχει θέση, και γι' αυτόν τον λόγο δεν αναφέρεται εκεί κάποιος τρίτος τόπος, αυτός της μεταβατικής κάθαρσης.

Ακόμη, οι όσιοι πατέρες μας, οι οποίοι έζησαν επί γης βίο ισάγγελο, πολλαχού και πολλάκις, μέσω οπτασιών, ενυπνίων και άλλων θαυμάτων, τόσο οι ίδιοι μυήθηκαν όσο και άλλους μύησαν σε όσα αφορούν την αιώνια κόλαση και τους ασεβείς και αμαρτωλούς σε αυτήν, βλέποντάς τα και παρουσιάζοντάς τα με τον λόγο τους ως παρόντα και ήδη γινόμενα, όπως ακριβώς και η παραβολή του κατά Λουκάν Ευαγγελίου περιγράφει την κατάσταση του πλουσίου και του Λαζάρου, δεν διευκρίνισαν πουθενά τίποτα περί καθαρτηρίου πρόσκαιρου πυρός. 11. Ακόμη, το δόγμα της αποκαταστάσεως και του τέλους της αιώνιας κόλασης, το οποίο, όπως έχει λεχθεί, πήρε την αρχή του από τον Ωριγένη και επικράτησε σε ορισμένους στην Εκκλησία, μεταξύ των οποίων ο Δίδυμος και ο Ευάγριος, επειδή προέβαλλε τη φιλανθρωπία του Θεού και γινόταν εύκολα αποδεκτό από τους ράθυμους, όπως αναφέρει ο θεοφόρος Ιωάννης, ο αρχιτέκτονας της Ουράνιας Κλίμακας, εντούτοις αποκηρύχθηκε και αναθεματίστηκε από την αγία Πέμπτη Οικουμενική Σύνοδο, διότι προκαλούσε χαλάρωση στις ψυχές και καθιστούσε τους ράθυμους ακόμη πιο ράθυμους, αφού θα ανέμεναν κάποτε τη λύτρωση από τα βάσανα και την επαγγελλόμενη αποκατάσταση.

Σύντομη θεώρηση περί του μέλλοντος αιώνος, και τι είναι το χάσμα μεταξύ Θεού και ανθρώπων, και ποιος είναι ο Λάζαρος και ο κόλπος του πατριάρχου Από εδώ, αφού υψώθηκαν πάνω από τα ορατά, στοχάστηκαν μεγαλοφυώς το τέλος των πάντων που οπωσδήποτε θα επέλθει, κατά το οποίο κανένα από τα όντα δεν θα φέρει πλέον ούτε θα φέρεται, ούτε θα υπάρχει απολύτως καμία κίνηση κανενός πράγματος, εφόσον μια άρρητη σταθερότητα θα έχει θέσει τέρμα στη φορά και την κίνηση των φερομένων και των κινουμένων. Επιθυμώντας νοερά να βρεθούν σε αυτήν την κατάσταση, μολονότι ακόμη περιβάλλονταν από την υποκείμενη στη φθορά σάρκα, διέβησαν με σύνεση το χάσμα μεταξύ Θεού και ανθρώπων, έχοντας εκουσίως αποξενωθεί από τη σχέση τους με τη σάρκα και τον κόσμο. Διότι, αληθινά, ένα φοβερό και μεγάλο χάσμα μεταξύ Θεού και ανθρώπων είναι η στοργή και η προσκόλληση προς το σώμα και τον κόσμο τούτο.

«Αυτό», λέει, «είναι εκείνο που θα γίνει· κάνοντας δηλαδή μνεία στα πρώτα και στα τελευταία, ως όντα που παραμένουν τα ίδια και υπάρχουν αληθινά, ενώ για τα ενδιάμεσα και παρερχόμενα δεν έκανε καθόλου μνεία στο σημείο αυτό. Διότι, αφού ο δάσκαλος ανέλυσε, με τον πιο μεγαλοφυή δυνατό τρόπο, τη φύση κάποιων ζώων και λίθων, και, για να το πούμε απλά, μίλησε αόριστα για πολλά από αυτά που θεωρούνται ότι ανήκουν στα όντα, προσθέτει σε αυτά τα εξής: "Διότι ο υψηλός Λόγος παίζει με κάθε λογής μορφές, διαρρυθμίζοντας όπως θέλει τον δικό του κόσμο, από εδώ και από εκεί." Μήπως, λοιπόν, συμβαίνει όπως λέει ο ίδιος στον Λόγο του εις την Αγία Πεντηκοστή, αναλύοντας τα περί της θεότητας και της κτιστής φύσης; "Όσο το καθένα παραμένει στη δική του κατάσταση, το μεν πρώτο στο ύψος του, το δε δεύτερο στην ταπείνωσή του, η αγαθότητα παραμένει άμικτη και το φιλάνθρωπο ακοινώνητο, και υπάρχει ανάμεσά τους ένα χάσμα μεγάλο και αδιάβατο, το οποίο δεν χωρίζει τον πλούσιο από τον Λάζαρο και τους ποθητούς κόλπους του Αβραάμ, αλλά χωρίζει όλη τη γενητή και ρέουσα φύση από την αγένητη και σταθερή."»

Και το μαρτυρούν αυτό τόσο ο φτωχός Λάζαρος, όσο και ο πλούσιος που αναφέρεται μαζί του. Ο μεν πρώτος, στερημένος από κάθε υλική εξουσία, υγεία και περιουσία, λαμβάνει τη μακάρια ανάπαυση στους κόλπους του Αβραάμ· ο δεύτερος, όντας στο έπακρο καταστολισμένος με αυτά τα υλικά αγαθά, αποκόπτεται από τους οσίους εξαιτίας του χάσματος, και καταδικάζεται να έχει ως μερίδιό του το κολαστικό πυρ. Και πάλι, ο Δαβίδ και ο Ιώβ, οι μεγάλοι αγωνιστές της αλήθειας, αφού δοκιμάστηκαν μέσα από βίους που απείχαν εκ διαμέτρου μεταξύ τους και ήταν απολύτως αντίθετοι, διέσωσαν την αρετή τους, η οποία αυξανόταν μέσα από τις αντίξοες καταστάσεις.

Δεν έχεις κανένα μερίδιο με εκείνον, αλλά βρίσκεσαι εκ διαμέτρου αντίθετος και πραγματικά σας χωρίζει μέγα χάσμα, από εκείνον που φορούσε κάθε μέρα πορφύρα και συμποσίαζε λαμπρά, ενώ παρέβλεπε τον Λάζαρο που βρισκόταν στην πύλη του, και ήταν πιο απάνθρωπος από τα σκυλιά, τα οποία έγλειφαν τις πληγές του και πολλές φορές την ημέρα έπιναν από τα πόδια του σαν από πηγή που έβρυθε από έλκη. Αντίθετα, εσύ περισσότερο από κάθε άλλον αναπαύεσαι στους κόλπους του Αβραάμ, όχι επειδή φιλοξένησες στο σπίτι σου και έθρεψες μόνο έναν πληγωμένο και πεινασμένο Λάζαρο και του προσέφερες πρόθυμα κάθε περιποίηση, αλλά επειδή ευεργέτησες ολόκληρα πλήθη, και μάλιστα της πιο τρυφερής και αδύναμης φύσης. Και πράγματι ενήργησες με φρόνηση, και όχι σαν τον άφρονα οικοδόμο του Ευαγγελίου, αφού γκρέμισες τις αποθήκες και μετέγγισες όσα υπήρχαν με θεοφιλή τρόπο στα στομάχια των φτωχών, και με ευσέβεια ανοικοδόμησες τα καλύτερα και πολύ ανώτερα σε αξία, εννοώ δηλαδή τα αιώνια και άφθαρτα, αποκτώντας φίλους όχι μόνο από τον Μαμωνά της αδικίας, που είναι το κάθε τι το περιττό και πάνω από το αναγκαίο, αλλά προσελκύοντάς τους ακόμη και από εκείνα που συντελούν μόνο στα απολύτως αναγκαία για τη ζωή.

Εξάλλου, εφόσον ζουν όλοι όσοι έζησαν με ευσέβεια, έστω κι αν απέλθουν από αυτόν τον κόσμο, όπως λέει ο Λόγος και Υιός του Θεού: «διότι ο Θεός δεν είναι Θεός νεκρών, αλλά ζώντων», οπωσδήποτε ζουν καθ' εαυτούς και υπάρχει σε αυτούς κάποια αίσθηση —διότι η αίσθηση δεν ανήκει στους νεκρούς, αλλά στους ζωντανούς— και αν υπάρχει αίσθηση, υπάρχει και μνήμη όσων έπραξαν στο παρελθόν. Εύλογα, λοιπόν, ο Λόγος απέδειξε ότι η ψυχή μετά τον θάνατο θυμάται τα όσα έπραξε μαζί με το σώμα στην παρούσα ζωή και αντιλαμβάνεται νοερά τα όσα γίνονται υπέρ αυτής εδώ στη γη από κάποιους, και μάρτυρας αυτού είναι ο πλούσιος που κατακαιγόταν μέσα στη φλόγα, ο οποίος θυμόταν τους αδελφούς του και παρακαλούσε τον Αβραάμ για εκείνους.

Πόσους νομίζεις ότι είναι οι φτωχοί στα ιδρύματα, και μάλιστα γέροντες και από κάθε άποψη αξιοθρήνητοι, οι οποίοι, ενώ έχουν ανάγκη από αμέτρητα βοηθήματα για την κάθε είδους αρρώστια τους, δεν έχουν μερίδιο ούτε καν από ένα φτηνό ψωμί, τόσο όσο θα μπορούσε να τους καταπραΰνει την πείνα; Τέτοιους λοιπόν ανθρώπους εσύ κατακλέβεις από την πλευρά σου, λεηλατώντας τον κοινό οίκο, και ενώ θα έπρεπε από το σπίτι σου και από τα δικά σου αγαθά να ευεργετείς, επινοώντας παρηγοριά για τις συμφορές τους, όχι μόνο τους προσπερνάς και δεν τους μεταδίδεις τίποτα, αλλά αφαιρείς και από την υπάρχουσα τροφή και τρως από το ψωμί τους. Και δεν φοβάσαι τη δίψα του πλουσίου, την οιμωγή του μέσα από τις φλόγες και την καταδικαστική απόφαση του Αβραάμ εναντίον του, μολονότι γίνεσαι απέναντι σε αυτούς τους Λαζάρους πολύ πιο σκληρός από εκείνον τον πλούσιο; Διότι εκείνος μεν απλώς τον προσπερνούσε, χωρίς να θεωρεί τον άνθρωπο άξιο για καμία πρόνοια, εσύ όμως αυξάνεις το κακό και ενεργείς έτσι ώστε η πείνα τους να γίνει αγριότερη, το γήρας τους βαρύτερο και η αρρώστια τους πιο χαλεπή. Και αυτά τα κάνεις ποιος όντας, και σε ποιους; Ο πατέρας, ο κηδεμόνας, προς τα τέκνα, προς αυτούς που αποβλέπουν σε σένα.

Αλλά τώρα βέβαια, και ως προς την ύπαρξη και ως προς την ικανότητα, εφόσον το θελήσουν, όπως είπαμε, είναι δυνατόν· τότε όμως, εκεί, για όσους θα έχουν απέλθει μαζί με την αμαρτία, εφόσον θα τους έχει πλέον λείψει και η ικανότητα, τα πάντα θα υφίστανται μόνο ως προς την ύπαρξή τους, ως πυρ δηλαδή, το οποίο όμως θα απέχει τόσο πολύ από το να φωτίζει, όσο αυτοί απομάκρυναν τους εαυτούς τους από το θείο φως μέσω των έργων του σκότους. Γι’ αυτό και ονομάζεται ταυτόχρονα και πυρ και εξώτερο σκότος, ένα πυρ που σκοτεινιάζει αλλά και καίει σφοδρά και κατατήκει αιώνια, επειδή ονομάζεται και «πῦρ καταναλίσκον» και πυρ που διαιρείται και διαχωρίζεται, προκειμένου να απονέμει στους δικαίους τη φωτιστική δύναμη, ενώ στους αμαρτωλούς την καυστική. Ο αέρας δεν θα είναι ευχάριστος ούτε αναζωογονητικός σαν απαλή αύρα, αλλά πνεύμα βίαιο, άνεμος που συνθλίβει και εκδιώκει από το πρόσωπο της γης των πραέων, χαλάζι, χιόνι, πάγος, πνεύμα καταιγίδας, τα οποία εκτελούν τον λόγο του ίδιου του Κριτή: «Πορεύεσθε ἀπ’ ἐμοῦ οἱ κατηραμένοι». Το νερό δεν θα είναι ζωογόνο, ούτε πόσιμο, ούτε θα δροσίζει τη γλώσσα που οδυνάται μέσα στη φλόγα της γέεννας, αλλά θα είναι βυθός απέραντης πικρίας, και ταρτάριο πέλαγος, και ποταμός πυριφλεγέθων, και θάλασσα αγριεμένη που καταποντίζει, και αστήρικτη λάσπη του βυθού. Η γη δεν θα είναι επιθυμητή, ούτε αρεστή, ούτε κατάφυτη, ούτε εύφορη, ούτε θα ρέει μέλι και γάλα όπως εκείνη της επαγγελίας, αλλά θα είναι έρημη, άβατη, άνυδρη, μη βλασταίνοντας τίποτε άλλο παρά μόνο αγκάθια και τριβόλους και αναβλύζοντας αφόρητη πικρία, αρνούμενη τη σταθερότητα, που αποτελεί την κατεξοχήν ιδιότητά της, ενώ και η ίδια θα κλονίζεται δεινά και θα εξαναγκάζει τους καταδικασμένους να στενάζουν πάνω της και να τρέμουν, ανοίγοντας διάπλατα και πλαταίνοντας το στόμα της, καταπίνοντας τους άθλιους και παραπέμποντάς τους στο βάραθρο του άδη.

Ας μας είναι αρκετό για σωφρονισμό εκείνο το παράδειγμα στα Ευαγγέλια σχετικά με τον πλούσιο, στην πύλη του οποίου είχε ριχτεί ο Λάζαρος. Εκείνος ο ταλαίπωρος πλούσιος, που έγινε πιο άθλιος από όλους τους φτωχούς, ας μην εξαλειφθεί από τη μνήμη μας, που στεκόταν στη μέση της φλόγας, έλιωνε, καταναλωνόταν και επικαλούνταν τον Λάζαρο, ζητώντας να γλείψει, σαν από πηγή, μια σταγόνα από το δάχτυλο του φτωχού που προηγουμένως σιχαινόταν, για ανακούφιση από αυτό που τον έκαιγε.

Μόνο ο Θεός, λοιπόν, υμνείται ως η αγέννητη, ανενδεής και ακάματη φύση, επειδή είναι ασώματος· γι' αυτό είναι και αόρατος· «διότι κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό». Οι ψυχές, από την άλλη, προερχόμενες από τον δημιουργό και πατέρα των όλων, ούσες νοερά σώματα, έχουν συγκροτηθεί σε μέλη νοητά, έχοντας λάβει αυτή τη διαμόρφωση. Εξού και στον Άδη, όπως ακριβώς στην περίπτωση του Λαζάρου και του πλουσίου, αναφέρεται ότι έχουν και γλώσσα και δάχτυλο και τα υπόλοιπα μέλη, όχι επειδή συνυπάρχει σε αυτές κάποιο άλλο αόρατο σώμα, αλλά διότι οι ίδιες οι ψυχές από τη φύση τους, έχοντας απογυμνωθεί από κάθε περίβλημα, είναι τέτοιες ως προς την ουσία τους.

Ακόμη κι αν δεν το πράττεις, αισθάνεσαι ντροπή για την αμαρτία· ακόμη κι αν δεν το πράττεις, αλλάζεις γνώμη· ακόμη κι αν δεν το πράττεις, καταδικάζεις τον εαυτό σου επειδή δεν το πράττεις. Το να κατηγορεί όμως κανείς τον εαυτό του είναι η αρχή της διόρθωσης. Όταν πεις: «Αλίμονο, άκουσα και δεν πράττω», το αλίμονο είναι προοίμιο της μεταβολής προς το καλύτερο. «Στείλε τον Λάζαρο» και τα εξής. Και πού είναι τώρα οι οινοχόοι σου, οι τάπητες, οι παράσιτοι, οι κόλακες; Πού είναι η αλαζονεία, πού η επίδειξη; Φύλλα ήταν, και ενέσκηψε ο χειμώνας, και χάθηκαν όλα. Όνειρο ήταν, και έγινε ημέρα, και το όνειρο διαλύθηκε.