Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 16:25

Ομιλία του εν αγίοις πατρός ημών Αστερίου επισκόπου Αμασείας, από το κατά Λουκάν ευαγγέλιο, για τον πλούσιο και τον Λάζαρο. Όχι μόνο με αποφαντικά και δογματικά θεσπίσματα εκπαιδεύει τους ανθρώπους ο Θεός και Σωτήρας μας, ώστε να μισούν την κακία και να αγαπούν την αρετή, αλλά και με τα εναργή υποδείγματα παραδίδει σαφή τα μαθήματα της αγαθής πολιτείας, με έργα και με λόγια ταυτόχρονα προάγοντάς μας στην κατανόηση της αγαθής και φιλόθεης ζωής. Έτσι λοιπόν και τώρα, αφού μας έχει προείπει σε πολλά σημεία, τόσο μέσω προφητικών και ευαγγελικών στομάτων όσο και με τη δική του φωνή, να αποστρεφόμαστε τον υπερήφανο και αλαζονικό πλούτο και να αγαπούμε το φιλάνθρωπο φρόνημα και τη δίκαιη πενία, προκειμένου να καταστήσει πιο βέβαιη τη συμβουλή για το καλό, τεκμηριώνει τον λόγο με πρακτικά παραδείγματα. Περιγράφει, λοιπόν, στη διήγηση τον πλούσιο και τον φτωχό, υποδεικνύοντας του μεν την επιδεικτική απόλαυση, του δε τη θλιμμένη ζωή, καθώς και πού κατέληξε το τέλος του βίου αμφοτέρων, ώστε, παρατηρώντας την αλήθεια από τα έργα των άλλων, να γίνουμε συνετοί κριτές των δικών μας πράξεων.

Διότι εσένα μεν θα σε ακολουθήσει η αμαρτία ως πικρό εφόδιο, καθώς θα πορεύεσαι την αναγκαία πορεία, ενώ η απόλαυση των αποκτημάτων σου θα εγκαταλειφθεί σε ανθρώπους που δεν γνωρίζεις. Και τότε θα θαυμάσεις τον Δαβίδ που λέει: θησαυρίζει και δεν γνωρίζει για ποιον τα συγκεντρώνει. Θα αναγνωρίσεις δε και τον πλούσιο, το αντίθετο του Λαζάρου, για τον οποίο μόλις μας αναγνώστηκε η περικοπή από τα ευαγγέλια, όχι ως μύθο που πλάστηκε για να προκαλέσει κατάπληξη, αλλά ως ακριβή προτύπωση που παραδόθηκε για το μέλλον.

Απόκριση. Πολύς και ακατάληπτος είναι ο λόγος περί αυτών των κριμάτων του Θεού. Όμως, όπως κατανοούμε από τις Άγιες Γραφές, λέμε ότι τα νήπια των πιστών δεν πεθαίνουν εξαιτίας αμαρτιών, αλλά πολλές φορές προς σωφρονισμό των γονέων· διότι ο Θεός με αυτό επιτελεί δύο αγαθά: το πρώτο, ώστε φεύγοντας καθαρά, να τύχουν εκεί της σωτηρίας· διότι ίσως, επειδή επρόκειτο να ζήσουν έναν πολύ πονηρό βίο, ο Θεός τα άρπαξε νωρίτερα κατά θεία οικονομία· το δεύτερο, ώστε και οι γονείς τους να γίνουν πιο συνετοί· ίσως δε και για να δαπανηθούν πλέον στους φτωχούς τα χρήματα που επρόκειτο να δοθούν ως κληρονομιά στα τέκνα. Πάντως συμβαίνει και σύμφωνα με κάποιο άλλο κρίμα που παραμένει σε εμάς άδηλο. Και αυτά μεν ισχύουν περί των νηπίων των πιστών. Ευημερούν, κατευοδώνονται και αποκτούν καλά τέκνα οι πονηροί άνθρωποι, επειδή ίσως έκαναν κάποια μικρά αγαθά έργα και λαμβάνουν εδώ τον μισθό τους, όπως εκείνος ο πλούσιος που άκουσε: «Θυμήσου ότι απέλαβες τα αγαθά σου κατά τη διάρκεια της ζωής σου»· δηλαδή, πληρώθηκες τον μισθό για τα αγαθά έργα που έπραξες. Αντιθέτως, οι ευλαβείς και οι όσιοι δυσπραγούν εδώ, ώστε, αφού καθαριστούν μέσω της θλίψης από τις δικές τους αμαρτίες, όπως ο Λάζαρος, εκεί πλέον να παρηγορηθούν πλήρως μαζί με αυτόν. Διότι, εφόσον ο Κύριος παιδεύει αυτόν που αγαπά, γιατί λοιπόν ταράζεσαι, βλέποντας αγίους να βρίσκονται σε δυσπραγία και ασεβείς σε ευημερία, οι οποίοι σιτίζονται και ετοιμάζονται για το αιώνιο πυρ σαν χοίροι για σφαγή;

Ερώτηση 70. Τι συμβαίνει λοιπόν; Κανείς από όσους ταλαιπωρήθηκαν σε αυτόν τον βίο δεν εισέρχεται εκεί στη γέεννα, ούτε πάλι κανείς από όσους ευημέρησαν εδώ εισέρχεται εκεί στη βασιλεία των ουρανών; Απόκριση. Ναι. Διότι κάποιοι μεν από τους ανθρώπους αμάρτησαν βαριά και παιδεύτηκαν εδώ ελάχιστα, και υπόκεινται οπωσδήποτε στο να τιμωρηθούν εκεί, όπως διαπιστώνουμε στην περίπτωση των κατοίκων των Σοδόμων· άλλοι πάλι προσέφεραν στον Θεό πολλούς κόπους και γεύτηκαν εδώ μικρή ευημερία, και τους επιφυλάσσεται στο εξής η βασιλεία των ουρανών, όπως συμβαίνει με τον Αβραάμ, τον Νώε και τον Μελχισεδέκ. Άλλοι αμάρτησαν πολύ και δεν υπέστησαν κανένα κακό εδώ, όπως ο πλούσιος στην περίπτωση του Λαζάρου, και υπόκεινται εκεί στην πιο σκληρή κόλαση από όλες· άλλοι έζησαν για τον Θεό καθ' όλο τον χρόνο τους περιφερόμενοι με προβιές και κατσικίσια δέρματα, έχοντας απαρνηθεί κάθε επίγεια απόλαυση, οι οποίοι και αξιώνονται από τον Θεό μεγαλύτερες δωρεές από όλους· άλλοι δε αμάρτησαν απέναντι στον Θεό εν μέρει, και παιδεύτηκαν επάξια για όσα αμάρτησαν, και λυτρώθηκαν εκεί από την αιώνια κόλαση, όπως ο φτωχός Λάζαρος. Επομένως, μέσα από όσα ειπώθηκαν μάθαμε ότι κάποιοι από τους ανθρώπους κολάζονται και εκεί και εδώ· άλλοι μόνο εδώ· και άλλοι εδώ μεν καθόλου, εκεί όμως επώδυνα. Όπως ακριβώς συμβαίνει και το αντίθετο: ότι κάποιοι απολαμβάνουν και εδώ και εκεί· άλλοι εδώ μεν καθόλου, αλλά απολαμβάνουν εκεί.

Δεν σε ωφελεί ο πυρετός περισσότερο από τη γέεννα; Ας μην αποθαρρυνθούμε κατά την ασθένεια, διότι ο Απόστολος είπε: «Όταν ασθενώ, τότε είμαι δυνατός.» Βλέπετε ότι «Καρδιές και νεφρούς ερευνά ο Θεός.» Ας υπομείνουμε, ας βαστάξουμε, ας γίνουμε μαθητές εκείνου που λέει: «Στη θλίψη να δείχνετε υπομονή.» Ας ευχαριστούμε τον Θεό για όλα, για να μην εκπληρωθεί και σε εμάς το: «Θα σε δοξολογήσει όταν του κάνεις καλό.» Και αν είχες σωματική περιποίηση και προς δοκιμασία βρήκες μικρή θλίψη, γιατί δεν θυμάσαι τον Ιώβ που λέει: «Αν τα αγαθά τα δεχθήκαμε από το χέρι του Κυρίου, τα κακά δεν θα τα υπομείνουμε;» Πρόσεξε ότι εκείνοι που θέλουν σε όλα την ανάπαυση, πρόκειται να ακούσουν: «Απολαύσατε τα αγαθά σας στη ζωή σας.» Ας μην χαλαρώσουμε πνευματικά. Έχουμε ελεήμονα Θεό που γνωρίζει την ασθένειά μας καλύτερα από εμάς, και αν, για να μας δοκιμάσει, φέρνει πάνω μας την ασθένεια, ωστόσο έχουμε τον Απόστολο που μας παρέχει το βάλσαμο λέγοντας: «Πιστός είναι ο Θεός, ο οποίος δεν θα επιτρέψει να πειραστείτε πάνω από τη δύναμή σας, αλλά μαζί με τον πειρασμό θα δώσει και τη διέξοδο, ώστε να μπορέσετε να τον υπομείνετε.» Ο Κύριος θα ενδυναμώσει και τον ασθενή και εκείνους που τον υπηρετούν, και τα δύο αυτά έργα σας θα γίνουν προς δόξαν Θεού. Μέχρι τέλους να φροντίζετε για την υπομονή, μην αποθαρρύνεστε, μην αποκάμετε. Διότι ο Θεός είναι κοντά, λέγοντας: «Δεν θα σε αφήσω, ούτε πρόκειται να σε εγκαταλείψω.» Πιστέψτε με, αδελφοί, πώς με κυρίευσε η κενοδοξία.

Μου λέει όμως ο λογισμός ότι, αν ήμουν μόνος μου, δεν θα είχα θλιβεί, αλλά μάλλον θα είχα σωθεί. Πες μου λοιπόν αν αυτό με συμφέρει. Απόκριση του Ιωάννη: Αδελφέ, ας μη σε θλίβει η δικαιολογία που λέει: «Αν ήμουν μόνος μου, δεν θα είχα θλιβεί, αλλά μάλλον θα είχα σωθεί.» Διότι έτσι καταργείς τη Γραφή που λέει: «Πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων», και πάλι: «Πολλές είναι οι μάστιγες του αμαρτωλού». Είτε λοιπόν είσαι δίκαιος είτε αμαρτωλός, οφείλεις να βαστάξεις τη δοκιμασία. Διότι δεν μπορούμε να είμαστε χωρίς θλίψη, αλλά αυτή μας διδάσκει την υπομονή. Και έχουμε άριστο δάσκαλο, τον Απόστολο, ο οποίος λέει: «Να δείχνετε υπομονή στη θλίψη». Διότι, άλλωστε, οι θλίψεις βρίσκονται μπροστά σε αυτούς που θέλουν να σωθούν. Διότι ο Κύριος είπε: «Στον κόσμο θα έχετε θλίψη», και πάλι: «Μέσα από πολλές θλίψεις πρέπει να εισέλθουμε στη βασιλεία των ουρανών». Πρόσεξε, αδελφέ μου, ότι, επειδή θέλει να σωθείς Εκείνος που είπε: «Η ψυχή μου είναι περίλυπη έως θανάτου», σε αφήνει να θλιβείς λίγο, ώστε να βρεις εκεί το έλεος από Αυτόν ως ανταπόδοση για την υπομονή σου, κατά τη φοβερή εκείνη ώρα. Διότι αν σε όλα ζητούμε την ανάπαυση, πρόκειται να ακούσουμε: «Απολαύσατε τα αγαθά σας στη ζωή σας». Όλα τα πάθη για εμάς τα υπέμεινε ο Δεσπότης μας, και πώς εμείς, αναλογιζόμενοι αυτά, δεν δείχνουμε υπομονή, ώστε να γίνουμε κοινωνοί Του; Πρόσεξε ότι έχουμε εντολή «Για το καθετί να ευχαριστείτε». Ας μη μας παρασύρει ο μισόκαλος στην αχαριστία και τα χάσουμε όλα.

Απόκριση του άλλου Γέροντα προς τον ίδιο και τους αδελφούς που συνοικούν μαζί του: Ο Κύριος Ιησούς Χριστός, ο Θεός μας, ας σας ευλογήσει «με κάθε πνευματική ευλογία» και με κάθε χάρη δικαιοσύνης. Αυτός μαρτυρεί πώς επιθυμώ την ανάπαυση κάθε ανθρώπου, ιδιαιτέρως τη δική σας! Και σας μιλώ ως σε ομόψυχους, που θέλετε να πορευθείτε την οδό την οποία εμείς βαδίσαμε, υπομένοντας εκουσίως στερήσεις και θλίψεις για το όνομά Του. Αδελφοί, δεν θυμάμαι ποτέ ότι, όταν βρήκαμε τέλεια ανάπαυση, την οικειοποιηθήκαμε, αλλά αντίθετα πάντοτε αναμειγνύαμε από παντού μικρή στέρηση και θλίψη, φοβούμενοι Εκείνον που λέει: «Απέλαβες τα αγαθά σου στη ζωή σου», και ότι «πρέπει να εισέλθουμε στη βασιλεία του Θεού μέσα από πολλές θλίψεις.» Και αυτό παρότι ήρθαν πολλά χρήματα στα χέρια μας. Και Αυτός γνωρίζει πώς ζήσαμε με πτώχεια για χάρη Εκείνου που πτώχευσε για εμάς. Δεν είναι καλό να αναπαύεται κανείς σε όλα. Διότι αυτός που το επιθυμεί αυτό, ζει για τον εαυτό του και όχι για τον Θεό. Επειδή ένας τέτοιος άνθρωπος δεν μπορεί να κόψει το θέλημά του. Προσεύχεστε για εμένα, τιμιότατοι αδελφοί.

Έπειτα, κοιτάζοντας εδώ και εκεί, και βλέποντας την ερημιά που σε περιβάλλει, τότε θα καταλάβεις την απερισκεψία σου. Τότε θα αναστενάξεις για την ανοησία σου, σκεπτόμενος για ποιον καιρό φύλαγες την εκπλήρωση της εντολής, όταν πλέον η γλώσσα παραλύει και το χέρι τρέμει, συγκλονισμένο ήδη από τους σπασμούς, ώστε ούτε με τη φωνή ούτε με τον γραπτό λόγο να μπορείς να φανερώσεις τη θέλησή σου. Κι όμως, ακόμη κι αν όλα είχαν γραφτεί φανερά, και κάθε λέξη είχε διακηρυχθεί ρητώς, ένα γράμμα να παρεμβαλλόταν θα ήταν αρκετό να αλλοιώσει ολόκληρη τη θέλησή σου· μία παραποιημένη σφραγίδα, δύο ή τρεις ψευδομάρτυρες, θα μετέφεραν όλη την κληρονομιά σε άλλους. Γιατί λοιπόν εξαπατάς τον εαυτό σου, από τη μία διαθέτοντας τώρα κακώς τον πλούτο για την απόλαυση της σάρκας, και από την άλλη δίνοντας υποσχέσεις για το μέλλον σχετικά με πράγματα των οποίων δεν θα είσαι πλέον κύριος; Όπως απέδειξε ο λόγος, η σκέψη σου είναι πονηρή: όσο ζω, ας απολαύσω τις ηδονές· όταν πεθάνω, θα εκπληρώσω όσα έχουν προσταχθεί. Θα πει και σε εσένα ο Αβραάμ: Απέλαβες τα αγαθά σου κατά τη ζωή σου. Δεν σε δέχεται η στενή και τεθλιμμένη οδός, εφόσον δεν απέβαλες το βάρος του πλούτου. Έφυγες από τη ζωή κουβαλώντας το μαζί σου, διότι δεν το απέρριψας, όπως διατάχθηκες. Όταν ζούσες, έβαζες τον εαυτό σου πάνω από την εντολή· μετά τον θάνατο και τη διάλυση, τότε προτίμησες την εντολή αντί για τους εχθρούς σου. Διότι λες: «Για να μην τα πάρει ο τάδε, ας τα πάρει ο Κύριος». Και αυτό πώς να το πούμε, εκδίκηση των εχθρών ή αγάπη προς τον πλησίον;

Μη μικροψυχείς, λοιπόν, για τα παρόντα, αλλά να αναμένεις εκείνη τη μακάρια και απέραντη ζωή. Διότι τότε θα δεις ότι για το καλό του δικαίου συμβαίνει η πενία, η αδοξία και η στέρηση της τρυφής. Και μην ταράζεσαι τώρα για όσα θεωρούνται αγαθά, νομίζοντας ότι μοιράζονται άδικα. Διότι θα ακούσεις πώς στον μεν πλούσιο θα λεχθεί: «Απέλαβες τα αγαθά σου κατά τη ζωή σου»· στον δε πένητα, ότι δέχθηκε τα δεινά στη ζωή του. Γι' αυτό, ως φυσικό επακόλουθο, ο μεν παρηγορείται, ο δε οδυνάται. «Θα σε δοξολογήσει, όταν τον ευεργετήσεις». Αναφορικά με τον χοϊκό άνθρωπο, ο οποίος θεωρεί αγαθά μόνο τα πλεονεκτήματα αυτού του βίου, δηλαδή τον πλούτο, την υγεία και την εξουσία, γι' αυτόν λέει ότι θα δοξολογήσει τον Θεό όταν ευεργετείται· ενώ στις συμφορές εκστομίζει κάθε είδους βλασφημία. Διότι, αφήνοντας κατά μέρος τον πένητα, απευθύνει πλέον τον λόγο προς τον Θεό, συμπεριλαμβάνοντας στην κατηγορία κατά του πλούτου και το γεγονός ότι κάποιος ευχαριστεί τον Θεό μόνο κατά την ευημερία, ενώ, όταν προκύψουν θλιβερές καταστάσεις, δεν παραμένει πλέον ο ίδιος. Τέτοιας φύσεως είναι και η κατηγορία που προέβαλε ο διάβολος εναντίον του Ιώβ, ότι δηλαδή ο Ιώβ δεν σέβεται δωρεάν τον Κύριο, αλλά έχει ως μισθό για την ευσέβειά του τον πλούτο και τα λοιπά. Γι' αυτό, προς απόδειξη της αρετής του ανδρός, ο Θεός τον απογύμνωσε από όσα είχε, προκειμένου να διαφανεί σε όλα η ευγνωμοσύνη του ανθρώπου αυτού προς τον Θεό.

Ας δώσουμε λοιπόν, αδελφοί, την ελευθερία στον πλούτο που επιθυμεί να ξεχειλίσει προς τους ενδεείς· ας μην προσπεράσουμε τους Λαζάρους που ακόμη και τώρα κείτονται μπροστά στα μάτια μας· ούτε να τους στερήσουμε τα ψίχουλα της τράπεζάς μας που τους αρκούν για να χορτάσουν, ούτε, μιμούμενοι εκείνον τον σκληρόκαρδο πλούσιο, να καταλήξουμε στην ίδια με αυτόν φλόγα της γέεννας.

Και αν μεν στρέψει το βλέμμα του στη γη επειδή ντρέπεται για τη συμφορά του, λέμε ότι είναι εργάτης της υποκρισίας· αν όμως μας κοιτάξει με παρρησία εξαιτίας του βαρύτατου κεντριού της πείνας, τον αποκαλούμε πάλι αναιδή και βίαιο. Και αν τύχει να καλύπτεται με γερά ενδύματα που του έδωσε κάποιος, τον αποδιώχνουμε ως άπληστο, και ορκιζόμαστε ότι προσποιείται τη φτώχεια· αν όμως σκεπάζεται με σάπια ράκη, τον διώχνουμε πάλι ως δυσώδη. Και ούτε το γεγονός ότι εκείνος αναμειγνύει το όνομα του Κτίστη στις ικεσίες του, ούτε ότι μας εξορκίζει συνεχώς να μην περιπέσουμε και εμείς σε τέτοια δεινά, δύναται να κάμψει την ανελέητη προαίρεσή μας. Εξαιτίας αυτών, φοβάμαι ένα πυρ της γέεννας βαρύτερο από εκείνο που υπέστη ο πλούσιος ο οποίος περιφρόνησε τον Λάζαρο. Για να μη συμβεί όμως αυτό, ας αποκτήσουμε το έλεος ασκώντας έλεος, ώστε να επιτύχουμε και τα αιώνια αγαθά εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος μαζί με τον άναρχο Πατέρα Του και το ζωοποιό Πνεύμα, νυν και αεί, και εις τους αιώνας των αιώνων.

Και το παράδειγμα της τρυφής του πλουσίου καθιστά αναγκαία για εμάς την εγκράτεια, μήπως τυχόν ακούσουμε αυτό που άκουσε ο πλούσιος, ότι δηλαδή: «Απέλαβες τα αγαθά σου στη ζωή σου». Το πόσο δε φοβερό πράγμα είναι η ακρασία το έδειξε και ο Απόστολος, συγκαταλέγοντάς την στα γνωρίσματα της αποστασίας και λέγοντας: «Στις έσχατες ημέρες θα έρθουν καιροί δύσκολοι. Διότι οι άνθρωποι θα είναι φίλαυτοι». Και αφού απαρίθμησε περισσότερα είδη της κακίας, πρόσθεσε: «διάβολοι, ακρατείς».

Ή, επίσης, προβάλλονται από τον Θεό ως υπόδειγμα στους φυγόπονους εκείνοι που έχουν τη δύναμη να υπομείνουν τα δεινά μέχρι θανάτου· όπως ο Λάζαρος, ο οποίος, αν και ταλαιπωρούνταν από τέτοιες πληγές, πουθενά δεν έχει γραφεί ούτε ότι ζήτησε κάτι από τον πλούσιο, ούτε ότι δυσαρεστήθηκε με τη δοκιμασία του· γι' αυτό και έτυχε της αναπαύσεως στον κόλπο του Αβραάμ, επειδή απέλαβε τα κακά κατά τη διάρκεια της ζωής του. Βρίσκουμε, όμως, και άλλη αιτία για τις ασθένειες που συμβαίνουν στους αγίους, όπως στην περίπτωση του Αποστόλου.

Είναι δυνατόν να το δει κανείς αυτό, σαν καλά ζωγραφισμένο σε πίνακα, στην παραβολή του πλουσίου και του Λαζάρου: «Διότι εσύ απέλαβες, λέει προς τον πλούσιο, τα αγαθά σου κατά τη ζωή σου, και ο Λάζαρος τα κακά· τώρα όμως αυτός εδώ παρηγορείται, ενώ εσύ βασανίζεσαι». Αλλά εμπρός, ας εξετάσουμε αυτό το ζήτημα διεξοδικά μεταξύ μας.

Και στον Άδη, υψώνοντας τα μάτια του, ενώ βρισκόταν σε βάσανα, βλέπει τον Αβραάμ, και τον Λάζαρο στους κόλπους του, και ο ίδιος φωνάζοντας είπε: «Πάτερ Αβραάμ, ελέησέ με, και στείλε τον Λάζαρο, για να βουτήξει το άκρο του δακτύλου του σε νερό και να δροσίσει τη γλώσσα μου, διότι οδυνώμαι μέσα σε αυτήν τη φλόγα». Είπε δε ο Αβραάμ: «Τέκνο μου, θυμήσου ότι απέλαβες τα αγαθά σου κατά τη ζωή σου, και ο Λάζαρος ομοίως τα κακά. Τώρα όμως αυτός παρηγορείται εδώ, ενώ εσύ βασανίζεσαι». Και αν πρέπει να πούμε κάτι με συντομία για αυτά: διότι για τον πλούσιο, τα ενδύματά του ήταν εξαιρετικά λεπτά και πορφυρά, και ίσως διανθισμένα με χρυσό. Ο οίκος του ήταν περίλαμπρος, ανώτερος, νομίζω, και από κάθε θαυμασμό, ικανός να εξάψει μανία από τον φθόνο. Το πλήθος των καλοντυμένων υπηρετών δεν ήταν μικρό, οι τάπητες ήταν ποικιλόμορφοι και στρωμένοι ακόμη και στα ίδια τα δάπεδα. Υπήρχαν οινοχόοι, μάγειροι και αρτοποιοί, άριστοι και εκλεπτυσμένοι στο επάγγελμά τους, και τράπεζα πάντοτε ασφυκτικά γεμάτη από εδέσματα.

ΣΤ'. Εκτός από όλα αυτά, θεωρώ ότι πρέπει να πω και εκείνο, ότι δηλαδή ο χαρακτήρας του καθενός μεταβάλλει με εξουσία τη φύση του κάθε πράγματος, προς ό,τι αν επιθυμεί, και το κάνει να συγκαταλέγεται είτε στα φαύλα είτε στα θαυμαστά. Και ό,τι ακριβώς θα έλεγε κανείς ότι είναι τα ωραία χρώματα από τις βαφές για εκείνα στα οποία εφαρμόζονται, αυτό ακριβώς είναι για τη φύση των πραγμάτων ο χαρακτήρας εκείνου που τα διαχειρίζεται. Επομένως, για εκείνον που διαχειρίζεται την πενία του με σωφροσύνη, χωρίς κανέναν δισταγμό θα πω ότι είναι ο άριστος όλων. Διότι, εάν αρκείται στα λίγα, και αυτό που είναι, τρόπον τινά, το πιο εύκολο να αποκτηθεί από όλα, το λαμβάνει με ιδρώτα, και αναπέμπει ευχαριστήριες προσευχές· πώς να μην είναι άξιος αυτού και πώς να μην του πρέπει τα μέγιστα να επαινείται, εφόσον, ενώ έχει την ανάγκη ως σύμβουλο προς τη φαυλότητα, εντούτοις τίμησε τόσο πολύ τον νόμο της εγκράτειας, ώστε να μην συλληφθεί να κακουργεί καθόλου; Ο δε διαπρεπής για την περιουσία των χρημάτων, πώς να μην καταδικαστεί, και μάλιστα πολύ δίκαια, εφόσον, ενώ θα μπορούσε να έχει ευμενή τον Θεό των όλων, με το να σπλαχνίζεται τους άλλους, και να προσφέρει κάτι μικρό σε αυτούς που βρίσκονται σε στέρηση, ώστε να ανακύψουν και κατά κάποιον τρόπο να αναδυθούν από την ακατάπαυστη συμφορά, αυτός κατέστησε τον πρόσκαιρο πλούτο υπηρέτη μόνο της δικής του ηδονής; Γι' αυτό, λοιπόν, ο μεν Λάζαρος βρέθηκε σε ανέλπιστες τρυφές, ο δε πλούσιος, ασυνήθιστα, σε φλόγα και σε μαστιγώσεις.

Εάν, αφού κατακτήσεις την αρετή, ο μισόκαλος ξεσηκώσει κάποιους εναντίον σου για να σε θλίψουν, μην δειλιάσεις, ούτε να προδώσεις την ευσέβεια από ανθρώπινο φόβο. Διότι είναι φοβερό να πέσει κανείς στα χέρια του ζώντος Θεού. Άκουγε τον Σωτήρα που λέει: εάν εμένα δίωξαν, και εσάς θα διώξουν. Γι' αυτό πρέπει να αποφεύγεις τα διεφθαρμένα λόγια των κακόφρονων ανθρώπων και να μην προσέχεις μόνο την εξωτερική εμφάνιση ή τα λευκά μαλλιά, αλλά το φρόνημα του ανδρός. Διότι αυτοί είναι για τους οποίους ο Απόστολος λέει: έχουν την εξωτερική μορφή της ευσέβειας, αλλά έχουν αρνηθεί τη δύναμή της. Πρόσεχε μήπως, συμφωνώντας με τα ψευδή λόγια τους και χάνοντας τη στενή και τεθλιμμένη οδό, ακούσεις, φλεγόμενος στο άσβεστο πυρ, εκείνη την πικρή και απαρηγόρητη φωνή, τη γεμάτη πένθος και πικρά δάκρυα: τέκνο, θυμήσου ότι έλαβες τα αγαθά σου στη ζωή σου, και ο Λάζαρος ομοίως τα κακά. Τώρα όμως αυτός παρηγορείται εδώ, ενώ εσύ βασανίζεσαι. Αλλά να έχεις τον σκοπό σου στραμμένο μόνο προς τον Θεό, ώστε, αφού ζήσεις έναν ενάρετο βίο, να χαρεί η ψυχή σου στον μέλλοντα αιώνα μαζί με τους δικαίους. Και τη χαρά σου κανείς δεν θα την πάρει από εσένα. Διότι στον Θεό ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Περί φιλαυτίας και κενής απάτης. Παραίνεση ιζ'. Αδελφέ, γιατί πλανάσαι παρακινούμενος από τον Διάβολο να επιδιώκεις ανώτερους βαθμούς, στους οποίους δεν θα ωφεληθείς, αποδίδοντας τιμή στον εαυτό σου; Άκουγε τον Απόστολο που λέει: διότι δόκιμος δεν είναι εκείνος που συνιστά τον εαυτό του, αλλά εκείνος τον οποίο συνιστά ο Κύριος. Άκουγε και τον Κύριο που λέει: πώς μπορείτε να πιστέψετε, όταν λαμβάνετε δόξα από ανθρώπους και δεν αναζητάτε τη δόξα που προέρχεται από τον Θεό; Έλα λοιπόν στον εαυτό σου, αγαπητέ, και αναλογίσου για ποια αιτία απαρνήθηκες τον μάταιο βίο και τον Διάβολο και την υπερηφάνειά του, και πάψε να φρονείς τα κοσμικά. Δεν γνωρίζεις ότι, εάν εξουθενώσεις τον πλησίον σου, διαπράττεις αμαρτία φιλαυτίας και κενής απάτης; Ας υποθέσουμε δε ότι ήδη προέκοψες και στάθηκες ανώτερος από τον αδελφό σου, και ότι προέκοψες σε μεγαλύτερα πράγματα εξαιτίας της φιλονικίας και της φιλαυτίας, και επειδή δεν θέλησες να ταπεινωθείς στον αδελφό σου. Πρόσεχε, αδελφέ, μήπως, θέλοντας να είσαι πρώτος από τον αδελφό σου, βρεθείς εκεί ελάχιστος στον μέλλοντα αιώνα. Και τότε θα ακούσεις αυτό που άκουσε εκείνος ο φιλόδοξος πλούσιος, καθώς βασανιζόταν στο άσβεστο πυρ: θυμήσου ότι απέλαβες τα αγαθά σου στη ζωή σου. Διότι είναι γραμμένο: όσα θεωρούνται υψηλά από τους ανθρώπους, είναι βδελυρά ενώπιον του Θεού. Άραγε ξέχασες Εκείνον που είπε: όποιος θέλει να είναι πρώτος ανάμεσά σας, ας είναι δούλος σας, και όποιος θέλει να είναι μέγας ανάμεσά σας, ας είναι διάκονός σας;

Είπε δε σε αυτόν ο Αβραάμ: Τέκνο, θυμήσου ότι απέλαβες τα αγαθά σου στη ζωή σου, και ο Λάζαρος ομοίως τα κακά· τώρα όμως αυτός παρηγορείται εδώ, ενώ εσύ οδυνάσαι. Και επιπλέον όλων αυτών, μεταξύ ημών και υμών έχει στηριχθεί μέγα χάσμα, ώστε εκείνοι που θέλουν να διαβούν από εδώ προς εσάς να μην μπορούν, ούτε εκείνοι από εκεί να περάσουν προς εμάς. Είπε δε: Σε παρακαλώ λοιπόν, πάτερ, να τον στείλεις στον οίκο του πατέρα μου, διότι έχω πέντε αδελφούς, ώστε να τους διαμαρτυρηθεί, για να μην έλθουν και αυτοί σε αυτήν τη φλόγα. Λέγει δε ο Αβραάμ: Έχουν τον Μωυσή και τους Προφήτες, ας ακούσουν αυτούς. Είπε δε σε αυτόν: Όχι, αλλά εάν κάποιος αναστηθεί από τους νεκρούς και πορευθεί προς αυτούς, θα μετανοήσουν.

Και τώρα παρακαλάς να εισέλθεις εκεί όπου δεν έστειλες τίποτα από πριν; Όπου δεν έχεις τίποτα αποταμιευμένο; Ούτε δάκρυα, ούτε κλάμα, ούτε νηστεία, ούτε αγρυπνία, ούτε ψαλμωδία, ούτε παρθενία, ούτε υπομονή, ούτε ελεημοσύνη. Αφού δεν έστειλες από πριν τίποτα από αυτά εδώ, τι ζητάς; Αυτό το κατοικητήριο το κατοικούν εκείνοι που πτώχευσαν για εμένα. Αυτή είναι η βασιλεία των ελεημόνων. Αυτή είναι η ευφροσύνη αυτών που πένθησαν. Αυτή είναι η χαρά αυτών που μετανόησαν και έκλαψαν, και αυτών που θρήνησαν για τις αμαρτίες τους. Αυτή είναι η ανάπαυση αυτών που αγρυπνούν και νηστεύουν. Αυτή είναι η ζωή των χηρών και των ορφανών. Εδώ εκείνοι που πείνασαν και δίψασαν ευφραίνονται στους αιώνες. Εσύ όμως απέλαβες τα αγαθά σου κατά τη διάρκεια της ζωής σου. Πήγαινε μακριά από εμένα, στο αιώνιο πυρ.

Πάλι απέκοψε το «θα έρθουν από ανατολή και δύση και θα ανακλιθούν στη βασιλεία» και το «οι έσχατοι θα είναι πρώτοι» και το «προσήλθαν οι Φαρισαίοι λέγοντας, βγες έξω και φύγε, διότι ο Ηρώδης θέλει να σε σκοτώσει» και το «είπε: πηγαίνετε και πείτε σε αυτή την αλεπού» έως εκεί που είπε «δεν είναι δυνατόν να χαθεί προφήτης έξω από την Ιερουσαλήμ» και το «Ιερουσαλήμ, Ιερουσαλήμ, που σκοτώνεις τους προφήτες και λιθοβολείς τους απεσταλμένους» και το «πολλές φορές θέλησα να συγκεντρώσω τα τέκνα σου όπως η όρνιθα» και το «αφήνεται σε εσάς ο οίκος σας» και το «δεν πρόκειται να με δείτε, έως ότου πείτε: ευλογημένος». 〈μβ〉. Πάλι απέκοψε ολόκληρη την παραβολή των δύο υιών, αυτού που πήρε το μερίδιο των υπαρχόντων και το σπατάλησε ασώτως, και του άλλου. 〈μγ〉. «Ο νόμος και οι προφήτες έως τον Ιωάννη και καθένας βιάζεται να εισέλθει σε αυτήν». 〈μδ〉. Σχετικά με τον πλούσιο και τον φτωχό Λάζαρο, ότι μεταφέρθηκε από τους αγγέλους στον κόλπο του Αβραάμ. 〈με〉. «Τώρα δε αυτός παρηγορείται», ο ίδιος ο Λάζαρος. 〈μϛ〉. Είπε ο Αβραάμ: «Έχουν τον Μωυσή και τους προφήτες, ας ακούσουν αυτούς, επειδή ούτε αυτόν που ανασταίνεται από τους νεκρούς θα ακούσουν». 〈μζ〉. Απέκοψε το «να λέτε ότι είμαστε αχρείοι δούλοι· κάναμε αυτό που οφείλαμε να κάνουμε». 〈μη〉. Όταν συνάντησαν οι δέκα λεπροί.

Σε τίποτα δεν θα διαφέρει η συνέχεια της ραδιουργίας από όσα προηγουμένως έχει τολμήσει ο ίδιος να πράξει· στον εαυτό του όμως επιφέρει τη ζημιά, ενώ η κατά Θεόν αλήθεια παραμένει σταθερή. 〈Σχόλιο〉 〈μγ΄〉. «Ο νόμος και οι προφήτες μέχρι τον Ιωάννη υπάρχουν· και καθένας βιάζεται να εισέλθει σε αυτήν». 〈Έλεγχος〉 〈μγ΄〉. Εάν αναγνωρίζει τον νόμο και τους ονομάζει προφήτες και δεν χαρακτηρίζει τον νόμο ως ανομία ούτε αποκαλεί τους προφήτες ψευδοπροφήτες, ομολογείται σαφώς ότι ο Σωτήρας έδωσε μαρτυρία υπέρ των προφητών και αποδεικνύεται πως εκείνοι προφήτευσαν περί αυτού. 〈Σχόλιο〉 〈μδ΄〉. Σχετικά με τον πλούσιο και τον φτωχό Λάζαρο, ότι μεταφέρθηκε από τους αγγέλους στον κόλπο του Αβραάμ. 〈Έλεγχος〉 〈μδ΄〉. Ιδού, ο Αβραάμ συγκαταλέχθηκε από τον Κύριο και μεταξύ των ζώντων και των μακαρίων και στην κληρονομιά της αναπαύσεως, και ο Λάζαρος αξιώθηκε να βρεθεί στους κόλπους του. Επομένως, Μαρκίωνα, μη βλασφημείς πλέον τον Αβραάμ, ο οποίος αναγνώρισε τον Δεσπότη του και του είπε: «Κύριε, εσύ που κρίνεις όλη τη γη». διότι, ιδού, μαρτυρήθηκε από τον ίδιο τον Κύριο ότι είναι δίκαιος και διόλου ξένος προς τη ζωή που επαινείται από τον Σωτήρα. 〈Σχόλιο〉 〈με΄〉. «Τώρα όμως αυτός παρηγορείται», δηλαδή ο ίδιος ο Λάζαρος. 〈Έλεγχος〉 〈με΄〉. Εάν ο Λάζαρος παρηγορείται στους κόλπους του Αβραάμ, τότε ο Αβραάμ δεν βρίσκεται εκτός της παρηγοριάς της ζωής. 〈Σχόλιο〉 〈μστ΄〉. Είπε ο Αβραάμ: «Έχουν τον Μωυσή και τους προφήτες, ας ακούσουν αυτούς, επειδή ούτε εκείνον που εγείρεται από τους νεκρούς θα ακούσουν». 〈Έλεγχος〉 〈μστ΄〉.

Ότι δε η ψυχή είναι αθάνατη το δίδαξε ολοφάνερα ο Κύριος, μιλώντας και ο ίδιος προσωπικά και μέσω του Σολομώντα· ο ίδιος μεν, στην ιστορία του πλούσιου και του φτωχού Λαζάρου, δείχνοντας τον έναν να αναπαύεται στους κόλπους του Αβραάμ μετά την απόθεση του σώματος, και τον άλλον να βρίσκεται σε βάσανα, παρουσιάζοντας τον Αβραάμ να συνομιλεί μαζί του· μέσω του Σολομώντα δε, στο βιβλίο που επιγράφεται Σοφία, όπου είναι γραμμένο: «Οι ψυχές των δικαίων βρίσκονται στο χέρι του Θεού, και δεν πρόκειται να τις αγγίξει βάσανο. Φάνηκε στα μάτια των άφρονων ότι πέθαναν, και θεωρήθηκε συμφορά η έξοδός τους και συντριβή η απομάκρυνσή τους από εμάς· αυτοί όμως βρίσκονται σε ειρήνη, και η ελπίδα τους είναι γεμάτη αθανασία». Επομένως, η ανάσταση αφορά το σώμα και όχι την ψυχή. Διότι κανείς δεν ανασταίνει αυτόν που στέκεται όρθιος, αλλά αυτόν που είναι πεσμένος, όπως ακριβώς δεν θεραπεύουν αυτόν που είναι υγιής, αλλά αυτόν που πάσχει.

ΙΒʹ. Οι σοφοί και οι φιλόσοφοι, και όσοι επιδεικνύετε σεμνότητα με τη γενειάδα και τον τρίβωνα, οι σοφιστές, οι γραμματιστές και οι κυνηγοί των δημόσιων χειροκροτημάτων, δεν γνωρίζω πώς θα μπορούσατε να ονομαστείτε σοφοί, εφόσον δεν κατέχετε τον πρώτο λόγο. Εσείς που μεριμνάτε για τον πλούτο, ακούστε εκείνον που λέει: «Εάν ο πλούτος ρέει, μην προσηλώνετε σε αυτόν την καρδιά σας»· να γνωρίζετε ότι εναποθέτετε το θάρρος σας σε αβέβαιο πράγμα. Ξεφόρτωσε κάτι από το πλοίο, για να ταξιδέψεις ελαφρύτερος. Ίσως έτσι αφαιρέσεις κάτι από τον εχθρό, στον οποίο πρόκειται να περιέλθουν τα αγαθά σου. Εσείς που ζείτε μέσα στην τρυφή, αφαιρέστε κάτι από την κοιλιά και δώστε το στο πνεύμα. Ο φτωχός βρίσκεται κοντά· βοήθησε την ασθένειά του· απόβαλε σε αυτόν κάτι από τα περιττά σου. Γιατί να ταλαιπωρείσαι εσύ από δυσπεψία, ενώ αυτός πεινά; Και εσύ να κραιπαλάς, ενώ αυτός υποφέρει από υδρωπικία; Και εσύ να επιβαρύνεις τον κορεσμό με κορεσμό, ενώ αυτός καταρρέει από την αρρώστια; Μην παραβλέψεις τον δικό σου Λάζαρο εδώ, για να μη σε καταστήσει τον πλούσιο της άλλης ζωής.

Και ο ίδιος ο Ιησούς στο υπερώο κοινωνεί το μυστήριο σε εκείνους που μυούνται στα υψηλότερα, για να καταδειχθεί τούτο: ότι αφενός πρέπει ο Θεός να κατέλθει κατά κάποιο τρόπο προς εμάς, πράγμα που γνωρίζω ότι συνέβη και παλαιότερα επί Μωυσή, και αφετέρου πρέπει εμείς να ανέλθουμε, και έτσι να υπάρξει κοινωνία του Θεού με τους ανθρώπους, καθώς συγκεράννυται η αξία τους. Όσο δε το καθένα παραμένει στη δική του κατάσταση, το μεν στο ύψος του, το δε στην ταπείνωσή του, η αγαθότητα παραμένει αμέτοχη και η φιλανθρωπία ακοινώνητη· και υπάρχει στη μέση χάσμα μεγάλο και αδιάβατο, το οποίο δεν χωρίζει μόνο τον πλούσιο από τον Λάζαρο και από τους ποθητούς κόλπους του Αβραάμ, αλλά την κτιστή και ρευστή φύση από την άκτιστη και αμετάβλητη.

Θʹ. Εκεί όμως, ποιος συνήγορος; Ποια πρόφαση; Ποια ψευδής απολογία; Ποια έντεχνη πειστικότητα; Ποια επινόηση ενάντια στην αλήθεια θα παραπλανήσει το δικαστήριο και θα υφαρπάξει την ορθή κρίση, η οποία τοποθετεί για όλους τα πάντα στη ζυγαριά, και πράξη και λόγο και σκέψη, και αντισταθμίζει τα πονηρά με τα καλά, ώστε να υπερισχύσει αυτό που γέρνει τη ζυγαριά, και η απόφαση να βγει υπέρ του βαρύτερου; Μετά από αυτήν δεν υπάρχει έφεση, ούτε ανώτερος κριτής, ούτε απολογία μέσω νέων έργων, ούτε λάδι από τις φρόνιμες παρθένες ή από τους πωλητές για τις λαμπάδες που σβήνουν, ούτε μεταμέλεια του πλουσίου που λιώνει στη φλόγα και επιζητά διόρθωση για τους δικούς του, ούτε προθεσμία για αλλαγή· αλλά το δικαστήριο είναι ένα και μοναδικό, και τελευταίο, και φοβερό, και δίκαιο περισσότερο από όσο είναι τρομερό, ή μάλλον γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο είναι και πιο φοβερό, επειδή ακριβώς είναι και δίκαιο;

Ας σε πείσει ο πλούσιος και ο Λάζαρος· ο μεν πρώτος τιμωρήθηκε μόνο και μόνο επειδή ζούσε μέσα στην τρυφή, ενώ ο άλλος βασανιζόταν και από την έλλειψη τροφής και από τις πληγές (διότι και εκείνος, όπως εσύ, απωθούσε τον Λάζαρο)· ο δε δεύτερος, επειδή τα υπέμεινε όλα, τιμάται. Το πέρας του λόγου. Δέξου δε τον λόγο αυτόν με τρόμο.

Εγώ όμως, υποφέροντας και καταπονημένος από παντοειδή βάσανα, κλίνω τα γόνατα ενώπιόν σου. Στείλε μου γρήγορα τον Λάζαρο, για να δροσίσει με το υγρό του δάχτυλο την ξηραμένη από τη φλόγα γλώσσα μου, και το χάσμα ας μην με εμποδίζει πλέον, ούτε ο Αβραάμ ας με απορρίπτει μακριά από τους μεγάλους κόλπους του, εμένα τον πλούσιο στα πάθη. Αλλά είθε να απλώσεις το κραταιό σου χέρι και να προσφέρεις θεραπεία στις θλίψεις μου, και να δείξεις σε εμένα τη δύναμη όλων των θαυμάτων και των σημείων σου, όπως ακριβώς και στο παρελθόν.

Με καλείς, με καλείς. Προστρέχω. Φοβάμαι όμως το πυρ, το χάσμα, την καύση του πλουσίου. Ποιος θα με φέρει για να με παραδώσει στους κόλπους του Αβραάμ; Αλήθεια, πολλά υπέμεινα στον βίο· αυτά ελπίζω. Εάν με λυτρώσεις από εδώ, αυτά μου είναι υποφερτά. Εάν όμως δεν με λυτρώσεις, αλίμονο στον βίο! Αλίμονο στην έξοδο!

Αν δεν υπάρχει ανάσταση, αλλά το τέλος του βίου είναι ο θάνατος, κατάργησέ μου τις κατηγορίες και τους ψόγους, δώσε ανεμπόδιστη την εξουσία στον δολοφόνο, άφησε τον μοιχό να επιβουλεύεται τους γάμους με θράσος, ας τρυφά εις βάρος των ξένων ο πλεονέκτης, κανείς ας μην ανακόπτει τον λοίδορο, ας ορκίζεται συνεχώς ψευδώς ο επίορκος, διότι ο θάνατος περιμένει και τον εύορκο, ας ψεύδεται άλλος όσο θέλει, διότι δεν υπάρχει κανένας καρπός της αλήθειας, κανείς ας μην ελεεί τον πένητα, διότι το έλεος είναι χωρίς αμοιβή. Αυτά τα φρονήματα προκαλούν σύγχυση χειρότερη από τον κατακλυσμό και αποβάλλουν κάθε σώφρονα λογική, ενώ παροξύνουν κάθε μανιακή και ληστρική σκέψη· διότι, αν δεν υπάρχει ανάσταση, δεν υπάρχει ούτε κρίση, και αν η κρίση έχει αναιρεθεί, αποβάλλεται μαζί της και ο φόβος του Θεού· και όπου ο φόβος δεν σωφρονίζει, εκεί χορεύει ο διάβολος μαζί με την αμαρτία. Και πολύ ταιριαστά για τέτοιου είδους ανθρώπους συνέγραψε ο Δαβίδ εκείνον τον ψαλμό: «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: δεν υπάρχει Θεός. Διαφθάρηκαν και έγιναν βδελυροί στα έργα τους». Αν δεν υπάρχει ανάσταση, είναι μύθος ο Λάζαρος και ο πλούσιος και το φρικώδες χάσμα και η ασυγκράτητη φλόγωση του πυρός και η φλεγόμενη γλώσσα και η ποθητή σταγόνα του νερού και το δάχτυλο του φτωχού. Διότι είναι ολοφάνερο ότι όλα αυτά απεικονίζουν τη μελλοντική κατάσταση της αναστάσεως· επειδή η γλώσσα και το δάχτυλο δεν νοούνται ως μέλη της ασώματης ψυχής, αλλά ως μέρη του σώματος.

Πόσο καλά ήταν μέχρι το σημείο αυτό τα όσα διηγηθήκαμε. Πόσο μακάριο θα ήταν να καταλήξει ο λόγος σε αυτά. Αλλά μετά από αυτά, τι; Καλέστε τις γυναίκες που θρηνούν, λέει ο Ιερεμίας. Διότι δεν είναι δυνατόν διαφορετικά να καταπραϋνθεί η φλεγόμενη καρδιά που φουσκώνει από τον πόνο, εάν δεν ανακουφιστεί με στεναγμούς και δάκρυα. Τότε, η ελπίδα της επιστροφής παρηγορούσε για τον χωρισμό, τώρα όμως χωρίστηκε από εμάς με τον έσχατο χωρισμό. Ένα μεγάλο χάσμα έχει στηθεί ανάμεσα σε αυτόν και την Εκκλησία. Αυτός μεν αναπαύεται στους κόλπους του Αβραάμ, αλλά εκείνος που θα μεταφέρει τη σταγόνα του νερού, για να δροσίσει τη γλώσσα εκείνων που οδυνώνται, δεν υπάρχει. Χάθηκε εκείνη η ομορφιά, σιωπά η φωνή, έκλεισαν τα χείλη, πέταξε μακριά η χάρη, η ευλογία έγινε πια μια απλή διήγηση. Κάποτε και ο Ηλίας ελύπησε τον ισραηλιτικό λαό, όταν αναλήφθηκε από τη γη προς τον Θεό. Όμως, τον χωρισμό τον παρηγορούσε ο Ελισσαίος, στολισμένος με τη μηλωτή του δασκάλου του. Τώρα, όμως, το τραύμα είναι αθεράπευτο, διότι και ο Ηλίας αναλήφθηκε και ο Ελισσαίος δεν έμεινε πίσω. Ακούσατε κάποιες σκυθρωπές και θρηνητικές φωνές του Ιερεμία, με τις οποίες θρήνησε την ερημωμένη πόλη των Ιεροσολύμων, ο οποίος αφού διηγήθηκε περιπαθώς διάφορα άλλα, λέει και τούτο: Οι οδοί της Σιών πενθούν. Αυτά βέβαια ειπώθηκαν τότε, τώρα όμως έχουν εκπληρωθεί.

Για τον λόγο αυτόν και ο μέγας Δαβίδ, αν και έβλεπε γύρω του το ύψιστο μέτρο της ανθρώπινης ευημερίας (εννοώ βεβαίως τη βασιλεία), γεμίζει με άφθονη πίκρα τη ζωή του στενάζοντας με θρήνους και πενθώντας για την παράταση της εν σαρκί παροικίας του· και λιώνοντας από την επιθυμία των ανώτερων αγαθών, λέει: «Αλίμονό μου, διότι η παροικία μου παρατάθηκε». Σε άλλο δε σημείο, ατενίζοντας προσηλωμένα το κάλλος των θείων σκηνωμάτων, λέει ότι εκλείπει από την επιθυμία, κρίνοντας ως προτιμότερο για τον εαυτό του το να ταχθεί στην τελευταία θέση εκεί, παρά να κατέχει τα πρωτεία στα παρόντα. Εάν δε κάποιος θα ήθελε να κατανοήσει με μεγαλύτερη ακρίβεια τη δύναμη αυτού του μακαριζόμενου πένθους, ας εξετάσει ο ίδιος τη διήγηση για τον Λάζαρο και τον πλούσιο, μέσω της οποίας η διδασκαλία αυτή μας αποσαφηνίζεται πιο ξεκάθαρα.

Διότι θυμήσου, λέει ο Αβραάμ προς τον πλούσιο, ότι απέλαβες τα αγαθά σου στη ζωή σου· ομοίως δε και ο Λάζαρος τα κακά· γι' αυτόν τον λόγο αυτός μεν παρηγορείται, εσύ δε οδυνάσαι. Φαίνεται, δηλαδή, πως επειδή μας απομάκρυνε από την αγαθή οικονομία του Θεού για τον άνθρωπο η αβουλία, ή μάλλον η κακοβουλία –διότι ο Θεός είχε νομοθετήσει να είναι η απόλαυσή μας από το αγαθό αμιγής από το κακό, και είχε απαγορεύσει να αναμειγνύουμε με το καλό την πείρα του κακού–, και επειδή εμείς από λαιμαργία εκουσίως χορτάσαμε από το αντίθετο (εννοώ δηλαδή ότι γευθήκαμε την παρακοή στον θείο Λόγο), γι' αυτό είναι απολύτως αναγκαίο η ανθρώπινη φύση να βρεθεί και στις δύο καταστάσεις, και να συμμετάσχει εν μέρει και σε ό,τι προκαλεί λύπη και σε ό,τι προκαλεί ευφροσύνη. Εφόσον δε υπάρχουν δύο βίοι, και η ζωή θεωρείται διπλή με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του κάθε βίου, και ομοίως διπλή είναι και η ευφροσύνη (αφενός αυτή στον παρόντα βίο, αφετέρου αυτή που προσδοκούμε σύμφωνα με τις ελπίδες μας), θα ήταν μακάριο να εναποθέσει κανείς το μερίδιο της ευφροσύνης, για τα αληθινά αγαθά, στον αιώνιο βίο· και την οφειλή της λύπης να την εκπληρώσει σε αυτήν τη σύντομη και πρόσκαιρη ζωή, θεωρώντας ως ζημία, όχι το να στερηθεί κάτι από τα ευχάριστα αυτού του βίου, αλλά το να εκπέσει από τα ανώτερα αγαθά εξαιτίας της απόλαυσης αυτών των επίγειων.

Εκείνος δε που έκρυψε επιμελώς τον μαμωνά με σφραγίδες και κλειδαριές, με σιδερόδετες πύλες και οχυρωμένα κρησφύγετα, και έκρινε πως είναι προτιμότερο από κάθε εντολή το να παραμένει σε αυτόν αποταμιευμένος ο υλικός πλούτος καταχωνιασμένος στα κρυφά, εάν συρθεί με το κεφάλι προς το σκοτεινό πυρ· ενώ όλοι θα προβάλλουν τη σκληρότητα και την αγριότητά του, εκείνοι δηλαδή που τη δοκίμασαν κατά την παρούσα ζωή, και θα του λένε: Θυμήσου ότι απέλαβες τα αγαθά σου στη ζωή σου· έκλεισες το έλεος μέσα στα οχυρώματα του πλούτου και εγκατέλειψες την ευσπλαχνία πάνω στη γη· δεν μετέφερες τη φιλανθρωπία σε αυτήν εδώ τη ζωή· δεν έχεις αυτό που δεν απέκτησες· δεν βρίσκεις αυτό που δεν αποταμίευσες· δεν μαζεύεις αυτό που δεν σκόρπισες· δεν θα θερίσεις εκείνα των οποίων δεν έσπειρες τους σπόρους· άξιος της σποράς σου είναι ο θερισμός· πίκρα έσπειρες, μάζευε τα δεμάτια της· το ανελέητο τίμησες, λάβε αυτό που αγάπησες· δεν κοίταξες με συμπάθεια, δεν θα σε κοιτάξουν με οίκτο. Παρέβλεψες τον θλιβόμενο, θα παραβλεφθείς ενώ χάνεσαι. Απέφυγες το έλεος, θα σε αποφύγει το έλεος· αποστράφηκες με βδελυγμία τον πτωχό, θα σε αποστραφεί Εκείνος που έγινε πτωχός για χάρη σου.

Εφόσον, λοιπόν, η ψυχή ελκύει και πάλι προς τον εαυτό της το συγγενικό και οικείο της στοιχείο, ποια δυσκολία, πες μου, μπορεί να εμποδίσει τη θεία δύναμη ως προς την επανένωση των οικείων στοιχείων, τα οποία σπεύδουν προς το οικείο τους μέρος με κάποια ανέκφραστη ελκτική δύναμη της φύσης; Διότι το ότι παραμένουν στην ψυχή, ακόμη και μετά τη διάλυση, κάποια σημάδια της σωματικής μας σύστασης, το αποδεικνύει ο διάλογος στον Άδη, όπου, ενώ τα σώματα είχαν παραδοθεί στον τάφο, παρέμεινε στις ψυχές κάποιο σωματικό γνώρισμα, μέσω του οποίου και ο Λάζαρος αναγνωριζόταν και ο πλούσιος δεν παρέμενε άγνωστος. Επομένως, δεν είναι καθόλου παράλογο να πιστεύουμε ότι ο διαχωρισμός των σωμάτων που ανασταίνονται γίνεται από την κοινή ύλη προς το ιδιαίτερο και ατομικό στοιχείο, και μάλιστα για εκείνον που εξετάζει τη φύση μας με μεγαλύτερη επιμέλεια.

Η διδάσκαλος λοιπόν είπε: «Ο λόγος εκθέτει μεν το διήγημα με τρόπο πιο σωματικό, διασπείρει όμως πολλές αφορμές, μέσω των οποίων προσκαλεί τον προσεκτικό μελετητή σε μια λεπτότερη θεώρηση. Διότι, το να χωρίζει με μέγα χάσμα το κακό από το καλύτερο, το να παρουσιάζει αυτόν που οδυνάται να έχει ανάγκη από μια σταγόνα που φέρεται με το δάκτυλο, και το να προβάλλει τους κόλπους του πατριάρχη ως ανάπαυση για εκείνον που ταλαιπωρήθηκε σε τούτη τη ζωή, καθώς και το να διηγείται πριν από αυτά ότι πέθαναν και παραδόθηκαν σε ταφή, απομακρύνει κάθε άλλο παρά λίγο από την πρόχειρη κατανόηση εκείνον που δεν ακολουθεί ασύνετα τα λεγόμενα. Διότι, ποιούς οφθαλμούς σηκώνει στον άδη ο πλούσιος, εφόσον άφησε αυτούς της σάρκας στον τάφο; Και πώς αισθανόταν τη φλόγα το ασώματο ον; Ποιά γλώσσα επιθυμεί να δροσιστεί από τη σταγόνα, εφόσον δεν διέθετε πλέον τη σάρκινη; Και ποιό είναι το δάκτυλο που του μεταφέρει τη ρανίδα; Και αυτοί οι κόλποι της αναπαύσεως, τι είναι; Διότι, εφόσον τα σώματα βρίσκονται στους τάφους, και η ψυχή ούτε βρίσκεται μέσα σε σώμα ούτε συντίθεται από μέρη, θα ήταν αδύνατο να προσαρμόσουμε τη δομή του διηγήματος, κατά την πρόχειρη κατανόησή του, στην αλήθεια, εάν δεν αναγάγει κανείς το κάθε επιμέρους στοιχείο σε μια νοητή θεώρηση· ώστε να μη νομίζουμε ότι το χάσμα που εμποδίζει την επικοινωνία εκείνων που είναι ασυμβίβαστοι, αποτελεί χωρική απόσταση της γης· διότι για το ασώματο και νοερό στοιχείο, ποιός θα ήταν ο κόπος να διασχίσει το χάσμα, ακόμη κι αν ήταν το μέγιστο; Διότι το εκ φύσεως νοερό ον βρίσκεται αχρόνως εκεί που επιθυμεί». — Γ.

«Τι λοιπόν θα μπορούσε να είναι», είπα, «το πυρ, ή το χάσμα, ή τα υπόλοιπα από όσα έχουν αναφερθεί, ή μήπως δεν σημαίνουν αυτά που κατά γράμμα λέγονται;» — Μ. «Μου φαίνεται», απάντησε, «ότι το Ευαγγέλιο υποδηλώνει μέσω του καθενός από αυτά κάποιες διδασκαλίες γύρω από τα ζητήματα που εξετάζονται για την ψυχή. Διότι, αφού ο πατριάρχης προείπε στον πλούσιο ότι "Έλαβες στο ακέραιο το μερίδιο των αγαθών κατά τον σαρκικό βίο", και λέγοντας το ανάλογο για τον φτωχό, ότι δηλαδή "Και αυτός εξέτισε κατά τη ζωή του το χρέος της συμμετοχής στα δεινά"· και έπειτα, προσθέτοντας με αυτόν τον τρόπο τα περί του χάσματος, ότι δηλαδή διαχωρίζονται ο ένας από τον άλλον σαν με τείχος, φαίνεται πως μέσω αυτών υποδεικνύει κάτι σπουδαίο με τον λόγο του».

Το ότι, επομένως, αυτή [η ψυχή] που βρίσκεται σε ολόκληρο το πλήρωμα των στοιχείων βρίσκεται και στο καθένα από αυτά, δεν είναι καθόλου παράλογο. Και έτσι, αν κάποιος αποβλέπει στα στοιχεία στα οποία ενυπάρχουν δυνάμει τα επιμέρους μέλη του σώματος, και υποθέσει ότι η Γραφή εννοεί πως γύρω από αυτήν υπάρχει και δάχτυλο και οφθαλμός και γλώσσα και όλα τα υπόλοιπα μετά τη διάλυση της σωματικής σύνθεσης, δεν θα απομακρυνθεί από το λογικό. Εάν, λοιπόν, τα επιμέρους στοιχεία απομακρύνουν τον νου από τη σωματική αντίληψη της διήγησης, είναι προφανώς λογικό να μην θεωρούμε και τον Άδη, που μνημονεύθηκε τώρα, ως κάποιον τόπο που ονομάζεται έτσι, αλλά ως κάποια αόρατη και ασώματη κατάσταση ζωής, στην οποία διδασκόμαστε από τη Γραφή ότι διαβιοί η ψυχή. Αλλά διδασκόμαστε και ένα άλλο δόγμα στη διήγηση για τον πλούσιο και τον φτωχό, το οποίο έχει μεγάλη συνάφεια με όσα έχουν εξεταστεί. Παρουσίασε εκείνον τον εμπαθή και φιλόσαρκο, όταν αντιλήφθηκε το αναπόφευκτο της δικής του συμφοράς, να μεριμνά για τους συγγενείς του που ζούσαν πάνω στη γη· και, ενώ ο Αβραάμ του είπε ότι η ζωή όσων ζουν με το σώμα δεν στερείται θείας πρόνοιας, αλλά έχουν απρόσκοπτα στη διάθεσή τους την καθοδήγηση του Νόμου και των προφητών, εκείνος να εξακολουθεί να ικετεύει τον δίκαιο, ώστε το κήρυγμα να τους γίνει πιο πειστικό εξαιτίας του παράδοξου γεγονότος, αν δηλαδή τους αναγγελλόταν από κάποιον που είχε επανέλθει στη ζωή από τους νεκρούς. Γ. Ποιο είναι, λοιπόν, είπα εγώ, το δόγμα σε αυτά; —Μ.

Επειδή, λέγει, η μεν ψυχή του Λαζάρου είναι απασχολημένη με τα παρόντα και δεν στρέφεται προς τίποτε από όσα έχει αφήσει πίσω, ενώ ο πλούσιος παραμένει και μετά τον θάνατό του προσκολλημένος στη σαρκική ζωή σαν με κάποιου είδους ιξό, την οποία δεν απέβαλε καθαρά ούτε όταν έπαψε να ζει, αλλά εξακολουθεί να έχει ως μέριμνά του τη σάρκα και το αίμα (διότι με το να ικετεύει να απαλλαγούν από τα δεινά όσοι συμμερίζονται τη συγγένειά του, είναι προφανές ότι δεν έχει ακόμη ελευθερωθεί από τη σαρκική προσκόλληση)· από αυτά λοιπόν τα αφηγήματα, λέγει, θεωρούμε ότι ο Κύριος δογματίζει το εξής: ότι πρέπει κατεξοχήν όσοι ζουν στη σάρκα, μέσω της ενάρετης ζωής, να χωρίζονται κατά κάποιον τρόπο και να αποδεσμεύονται από τη σχέση τους με αυτήν, ώστε μετά τον θάνατο να μην έχουμε πάλι ανάγκη από άλλον θάνατο, ο οποίος θα αποκαθάρει τα υπολείμματα της σαρκικής κόλλας. Αντιθέτως, σαν να έχουν διαρραγεί τα δεσμά γύρω από την ψυχή, να γίνει για εκείνην ελαφρύς και άνετος ο δρόμος προς το αγαθό, χωρίς καμία σωματική οδύνη να την αποτραβά προς τον εαυτό της.

Ω, της ανείκαστης φιλανθρωπίας! Διότι τον διαχωρισμό και την απόφασή Του που πρόκειται να λάβουν χώρα κατά τη μέλλουσα κρίση, μας τα φανέρωσε ήδη ο Κύριος διά των λόγων αυτών, ώστε εμείς να επιτύχουμε από τώρα την καλύτερη απόφαση και μερίδα. Διότι προς εκείνους μεν που ζουν με κενοδοξία και όχι σύμφωνα με το θέλημά Του, θα πει τότε οπωσδήποτε σε ακολουθία με τα όσα ειπώθηκαν τώρα: λάβατε τον μισθό σας κατά τη διάρκεια της ζωής σας, όπως ακριβώς και ο Αβραάμ έλεγε προς τον πλούσιο εκείνο που βρισκόταν στη φλόγα: «έλαβες τα αγαθά σου στη ζωή σου». Σε εκείνους δε που αποβλέπουν προς Αυτόν κατά την άσκηση της αρετής, θα ανταποδώσει στα φανερά, λέει, δηλαδή ενώπιον εκείνου του παγκόσμιου θεάτρου θα αντιπροσφέρει ευλογία και κληρονομία και τρυφή και απόλαυση άφθαρτη και αιώνια. Και επειδή Αυτός, που θέλει να σωθούν όλοι οι άνθρωποι και να έλθουν σε επίγνωση της αλήθειας, δεν θέλει να τη χάσει κανείς, φανερώνει τώρα, όπως είπα, αυτή την αδέκαστη και αμετάκλητη απόφαση, αποδεικνύοντας ότι υιοί του Θεού είναι εδώ μόνο εκείνοι που περιφρονούν την ανθρώπινη δόξα.