Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 16:25

Βλέπετε την ανταπόδοση με την προσθήκη της κολάσεως; Διότι, ενώ ο άλλοτε φτωχός Λάζαρος δεν μπορούσε να χορτάσει από τα ψίχουλα που έπεφταν από το τραπέζι εκείνου, τώρα αυτός όχι μόνο στερείται τον χορτασμό και τα πιο ευτελή, αλλά δεν αξιώνεται ούτε μία ελάχιστη σταγόνα. Διότι λέγει: «Είπε προς αυτόν ο Αβραάμ· τέκνο μου, θυμήσου ότι εσύ απόλαυσες τα αγαθά σου στη ζωή σου, και ο Λάζαρος παρομοίως τα κακά· τώρα όμως αυτός εδώ παρηγορείται, ενώ εσύ οδυνάσαι».

Ο Αβραάμ σπλαχνίζεται τον πλούσιο που βρίσκεται μέσα στη φλόγα· γι' αυτό και με συμπάθεια τον αποκαλεί τέκνο. Τον σπλαχνίζεται όμως, νομίζω, όχι τόσο για την κόλασή του, όσο για την κακία που ακόμη ενεργεί μέσα του. Διότι δεν έχει έλθει ακόμη σε συναίσθηση των αμαρτημάτων του· δεν έχει κατανοήσει ακόμη ότι δικαίως βασανίζεται.

Δεν λέει, ελέησέ με, επειδή εγώ ο ίδιος άναψα για τον εαυτό μου αυτή τη φωτιά, εγώ συσσώρευσα για τον εαυτό μου αυτές τις οδύνες· αντί για τους αυλούς, τους κρότους και τα βδελυρά άσματα, έχω τις βοές, τις οιμωγές και τους φρικωδέστατους ήχους της φωτιάς που κοχλάζει πάνω μου, αντί για τις ευχάριστες οσμές τον καπνό της φωτιάς, αντί για τα υπερβολικά φαγητά, τα ποτά και την τρυφή γύρω από αυτά, έχω τη γλώσσα που ξεραίνεται τελείως από αυτή τη φωτιά και τη στέρηση έστω και μιας σταγόνας, αντί για τις πορνικές φλογώσεις, η φωτιά καταφλέγει ολόκληρο το σώμα. Δεν είπε αυτά, αλλά μόνο θρηνεί για τις οδύνες του. Τι του λέει λοιπόν ο Αβραάμ; Έλα επιτέλους στα συγκαλά σου· ομολόγησε ότι δικαίως παραδόθηκες στη φλόγα, αναλογιζόμενος ότι απέλαβες στη ζωή σου τα αγαθά σου, εκείνα που νόμισες ότι αποτελούν αγαθά για εσένα, εκείνα που επέλεξες να αποκτήσεις από όσα τέθηκαν στη δικαιοδοσία σου, εκείνα που βιάστηκες και έλαβες, δηλαδή τα πρόσκαιρα· διότι αυτά τα προτίμησε από τα αιώνια. Ο δε Λάζαρος, λέει, έλαβε τα αντίθετα, τα κακά, δηλαδή τις κακώσεις του σώματος· γι' αυτό τον λόγο, τώρα αυτός μεν παρηγορείται αιωνίως, επειδή υπέφερε προσκαίρως τότε, εσύ δε οδυνάσαι ακατάπαυστα, επειδή απολάμβανες ανέσεις και ηδονές προσκαίρως τότε.

Και γιατί δεν είπε «έλαβες», αλλά «απέλαβες»; Για να δείξει ότι αυτός που στην παρούσα ζωή είναι προσκολλημένος στις ηδονές και στις απολαύσεις, που έχει άφθονα αγαθά προς κατανάλωση και κάνει κατάχρηση αυτού του πλούτου, ακόμη κι αν κατορθώσει κάποιο άλλο καλό έργο, δεν πρόκειται να λάβει μισθό. Διότι, αντί για μισθό, έχει την τωρινή ευπορία και την καλοπέραση, όπως ακριβώς εκείνος που βασανίζεται από τη φτώχεια και την ασθένεια και τα υπομένει γενναία, έχει ως αντάλλαγμα για τα σφάλματά του την κακοπάθεια της σάρκας.

Και αυτό το έδειξε εκείνος που άκουσε από τον Αβραάμ το: «απέλαβες τα αγαθά σου στη ζωή σου». Ζήτησε βέβαια κάποτε και το ιουδαϊκό γένος να φάει κρέας στην έρημο· και ο Θεός τούς έδωσε ορτύκια σε αναρίθμητο πλήθος· «και έφαγαν και χόρτασαν πάρα πολύ, και εκπλήρωσε την επιθυμία τους»· «αλλά ενώ ακόμη», λέει, «η τροφή βρισκόταν στο στόμα τους, η οργή του Θεού στράφηκε εναντίον τους, και σκότωσε τους περισσότερους από αυτούς, και κατέβαλε τους εκλεκτούς του Ισραήλ».

«Χάθηκε»: Του θανάτου προφανώς και του διαβόλου· διότι έγινε μέγας ήχος και θόρυβος όταν συντρίφθηκαν οι χάλκινες πύλες και οι σιδερένιοι μοχλοί και γκρεμίστηκαν τα αδαμάντινα τείχη. «Και ο Κύριος»: Ως ατελεύτητος και αδιάδοχος βασιλιάς. «Ετοίμασε»: Κατά τη συντέλεια προφανώς, όταν πρόκειται να κρίνει όλα τα έθνη. «Και αυτός θα κρίνει»: Διότι υπάρχει σε αυτόν δικαιοσύνη και ευθύτητα· διότι απροσωπόληπτα θα κρίνει τότε ο Θεός. «Και έγινε»: Καταφυγή και βοήθεια των δικαίων τότε ο Θεός γίνεται, εκείνων που έζησαν εδώ με υπομονή μέσα στην πενία και τη φτώχεια. Και αυτό το γνωρίσαμε από τον Λάζαρο και τον πλούσιο. «Και ας ελπίσουν»: Διότι για όσους έχουν γνωρίσει αληθινά το όνομα του Κυρίου, ο Θεός είναι αληθινά αψευδής ελπίδα και καταφυγή. «Ψάλατε στον Κύριο»: Δηλαδή, με ψαλμούς δοξάστε τον Θεό μέσα στην Εκκλησία· διότι σε αυτήν κατοικεί ο Θεός. «Αναγγείλατε»: Πείτε, λέει, στα έθνη τα έργα του και κηρύξτε σε αυτά τα θαυμάσιά του, ότι ήλθε αυτός που αναζητά το χαμένο και σώζει το πλανεμένο, ώστε να προτραπούν προς την κλήση της πίστεως. «Διότι εκζητώντας»: Διότι ο Θεός θα πάρει εκδίκηση από αυτούς που αιματοκύλισαν τα χέρια των εθνών στις ειδωλολατρικές θυσίες. «Δεν λησμόνησε»: Διότι δεν παραμέλησε όσους στερούνταν την πίστη, προφανώς τα έθνη, αλλά επιστρέφοντάς τους, τους έσωσε πλουτίζοντάς τους με τη χάρη. «Ελέησόν με»: Αυτά φωνάζει η Εκκλησία, διότι την ταπείνωσαν πολύ οι δαίμονες.

Για το ότι, λοιπόν, τα πταίσματα όσων δοκιμάζονται εδώ εξαλείφονται, αδιάσειστος μάρτυρας είναι ο θεόπνευστος Παύλος, ο οποίος λέει για όσους μετέλαβαν αναξίως τα Μυστήρια: «Γι’ αυτό υπάρχουν ανάμεσά σας πολλοί αδύναμοι και ασθενείς, και αρκετοί έχουν κοιμηθεί· διότι, αν κρίναμε εμείς οι ίδιοι τον εαυτό μας, δεν θα κρινόμασταν· όταν όμως κρινόμαστε από τον Κύριο, παιδαγωγούμαστε, για να μην κατακριθούμε μαζί με τον κόσμο». Και όσα ειπώθηκαν προς τον πλούσιο που κατακαιγόταν εκφράζουν την ίδια έννοια: «Απόλαβες τα αγαθά σου κατά τη ζωή σου, και ομοίως ο Λάζαρος τα κακά», δηλαδή: Αν έχεις πράξει κάτι καλό, έλαβες ήδη την ανταμοιβή σου, ζώντας μέσα στην τρυφή και χωρίς να δοκιμάσεις καμία μεταβολή της τύχης· αν πάλι και εκείνος είχε διαπράξει κάποιο παράπτωμα, έλαβε ήδη την ανταπόδοσή του, καθώς αναλώθηκε μέσα στην απαρηγόρητη φτώχεια.

Βʹ. Αλλά υπάρχουν μερικοί άνθρωποι γεμάτοι από τόση ανοησία, ώστε να θεωρούν ψευδείς τις θεόπνευστες Γραφές και να παρερμηνεύουν αλληγορικά τη δικαιοσύνη του Θεού. Διότι έχω ακούσει κάποιους φιλαμαρτήμονες, οι οποίοι κατέχονται από πολλή φιληδονία, να λέγουν τέτοια πράγματα, ότι δηλαδή ο Θεός τα απείλησε αυτά για να φοβίσει τους ανθρώπους· διότι, μη γένοιτο, δεν είναι δυνατόν να τιμωρήσει κάποιον, αφού είναι ελεήμων, και μάλιστα από εκείνους που τον έχουν επιγνώσει. Ακούστε, λοιπόν, εσείς οι άνθρωποι που έχετε χάσει τον νου σας, εσείς που πείθεστε στην υποβολή του μισόκαλου, ο οποίος χαίρεται με την απώλειά σας. Διότι, προκειμένου να μην φοβηθούμε και αλλάξουμε τη ζωή μας προς το ενάρετο, και αποφύγουμε τα βασανιστήρια της κολάσεως, γι' αυτόν τον λόγο μας οδήγησε σε αυτήν την αφοβία· ώστε, αμελώντας στην παρούσα ζωή, να ρίξουμε τους εαυτούς μας στον ίδιο τον πυθμένα του άδη. Πείτε μου, λοιπόν, εσείς που βγάζετε τον Θεό ψεύτη, εσείς που θεωρείτε τις άγιες Γραφές ως απλά και μόνο κενά λόγια, και όχι ως αλήθεια, τι νομίζετε, ω ανόητοι; Δεν κολάζεται εκείνος ο πλούσιος, ο οποίος περιφρόνησε τον Λάζαρο; Δεν αποβάλλονται από τον νυμφώνα οι μωρές παρθένες; Δεν αναχωρούν στο πυρ το ετοιμασμένο για τον διάβολο και τους αγγέλους του εκείνοι που δεν έθρεψαν τον Χριστό; Δεν ρίπτεται στο πυρ, δεμένος χειροπόδαρα, εκείνος που φορούσε ρυπαρά ενδύματα; Δεν παραδίδεται στους βασανιστές εκείνος που απαίτησε τα εκατό δηνάρια;

Άραγε να συγχωρήσω; Αλλά το σφάλμα είναι μεγαλύτερο από την άφεση. Διότι όχι μόνον κλείσατε τα σπλάχνα σας όταν ζητούσα άρτον, αλλά αρπάξατε και τα ράκη με τα οποία ήμουν ντυμένος και με απογυμνώσατε· και τον άρτον, τον οποίον μου έδωσε άλλος ελεήμων, τον αρπάξατε από το στόμα μου. Πόσες φορές ήλθα στη θύρα σου, και είδα τράπεζα πλούσια, και πλήθος εδεσμάτων, και πολλούς κύνες να τρέφονται και να αναπαύονται επί κλινών· ενώ για εμένα αποκλείσατε τις θύρες και με αποπέμψατε περιφρονημένον, και ούτε καν, όπως σε ένα από τα κυνάρια, δεν με αξιώσατε ενός κλάσματος άρτου; Πόσες φορές με εκδιώξατε από το καλύβι, ενώ επικρατούσε παγετός, και εγκαταστήσατε εντός τους ίππους σας, και δεν ενθυμηθήκατε ότι εγώ δεν εσταυρώθηκα και δεν εξέχεα το αίμα μου διά τους κύνες και τους ίππους; Τα κτήνη τα περιθάλπετε, διά τους κύνες φροντίζετε, τους ίππους τους επιμελείσθε, και βλέποντας τα ιδικά μου μέλη, τους πτωχούς και αδυνάτους, να φθείρονται από την πείνα, τη δίψα και τον παγετόν, γελάτε και τους βδελύσσεσθε, και αποστρέφετε το βλέμμα, και ιδίως απέναντι σε όσους κείτονται πάσχοντες από την ιεράν νόσον; Των οποίων τα μέλη παραδίδονται εις την γην προ του θανάτου, των οποίων τα σώματα θεωρούνται από τους πολλούς σκοτεινά και βδελυρά· αλλά η ψυχή τους θα εκλάμψει ως ο ήλιος. Εσείς όμως εζήσατε με τρυφή, εσπαταλήσατε, απελάβετε τα αγαθά επί της γης κατά την διάρκειαν της ζωής σας. Τώρα δε τι να σας ειπώ; Άραγε δεν ακούσατε ότι έχει ετοιμασθεί η μέλλουσα κρίσις διά τους μη ποιήσαντας έλεος;

Αλλά, κάνοντας και πάλι μια μικρή ανασκόπηση, θα υπενθυμίσω στον καθένα συνοπτικά τα δέοντα. Εσείς, οι σκληροί πλούσιοι που ευφραίνεστε καθημερινά, θυμηθείτε εκείνον τον ανελεήμονα πλούσιο, στον οποίο η ασπλαχνία δεν του επιτρέπει να διαβεί και να δει εκείνο το χάσμα, το οποίο του έσκαψε η ίδια η ασπλαχνία του, και φρίξτε· όσοι καυχιέστε μόνο για την παρθενία σας και είστε γεμάτοι από σκληρότητα, μην ξεχνάτε τις μωρές παρθένες· όσοι κλείνετε τα σπλάχνα σας απέναντι σε αυτούς που έχουν ανάγκη, να αναλογίζεστε πάντοτε εκείνους που θα σταθούν στα αριστερά και με πολλή ντροπή θα έχουν σκυμμένο το κεφάλι τους, ακούγοντας εκείνη την οδυνηρή φωνή να λέει: «Πηγαίνετε μακριά μου, καταραμένοι, στο αιώνιο πυρ», και φρίξτε· όσοι αρπάζετε τα ξένα, ακούστε Εκείνον που μιλάει μέσω του στόματος των αγίων: «Εκείνος που άδικα απλώνει τα χέρια του δεν θα μείνει ατιμώρητος»· και πάλι: «Εγώ ο Κύριος μισώ την αρπαγή που προέρχεται από αδικία»· και αλλού: «Μην επιθυμείτε την αρπαγή». Όσοι καταθλίβετε ορφανά και χήρες, αναλογιστείτε ποιος είναι ο προστάτης και εκδικητής τους· διότι ο Θεός, όπως είπε ο Δαβίδ, είναι ο πατέρας των ορφανών και ο κριτής των χηρών. Και οι παρθένοι που υπερηφανεύεστε εις βάρος των εγγάμων, θυμηθείτε τον Χριστό που είπε μέσω του στόματος του Παύλου: «Τίμιος είναι ο γάμος, και η κοίτη αμίαντη».

Άκουσε πάλι πώς ο Θεός προφυλάσσει τους πάντες μέσω του Μωυσή, λέγοντας: Πρόσεχε τον εαυτό σου, μήπως, αφού φας και χορτάσεις, λησμονήσεις τον Κύριο τον Θεό σου. Και εγκαταλείποντας με σπουδή την τρυφή, τη μητέρα όλων των παθών και κάθε δυσωδίας, να αποκτήσεις την ευωδία, δηλαδή την εγκράτεια, τον καρπό του Αγίου Πνεύματος, καθώς δίδαξε ο Απόστολος. Και πρόσεχε τον εαυτό σου, για να μην ακούσεις και εσύ, όπως εκείνος ο σπάταλος και μισόπτωχος πλούσιος, ότι: «Απέλαβες τα αγαθά σου κατά τη ζωή σου»· αλλά να μείνεις προσκολλημένος στη μετάνοια, το θεμέλιο της σωτηρίας μας, διότι δεν γνωρίζουμε την ημέρα ούτε την ώρα κατά την οποία έρχεται ο Κύριός μας.

Άκουσε τον Αβραάμ που λέει προς τον πλούσιο: «Απέλαβες τα αγαθά σου στη ζωή σου, και ο Λάζαρος παρομοίως τα κακά». [Ποια αγαθά;] Διότι εδώ, λέγοντας το «απέλαβες» και όχι «έλαβες», δείχνει ότι και οι δύο βρέθηκαν σε αυτές τις καταστάσεις ως εξόφληση χρέους, τόσο αυτός που έζησε σε ευημερία όσο και εκείνος που έζησε σε δυστυχία· και λέει, γι' αυτό «αυτός τώρα εδώ παρηγορείται»· διότι τον βλέπεις καθαρό από αμαρτήματα· «ενώ εσύ οδυνάσαι». Ας μην αγανακτούμε, λοιπόν, όταν βλέπουμε εδώ τους αμαρτωλούς να καλοπερνούν, αλλά όταν εμείς οι ίδιοι υποφέρουμε, ας χαιρόμαστε· διότι τούτο αποτελεί εξόφληση αμαρτιών. Ας μην αναζητούμε την άνεση· διότι ο Χριστός υποσχέθηκε θλίψη στους μαθητές του· και ο Παύλος λέει: «Όλοι όσοι θέλουν να ζουν με ευσέβεια εν Χριστώ Ιησού, θα διωχθούν». Κανένας γενναίος αθλητής μέσα στο σκάμμα του αγώνα δεν αναζητεί λουτρά και τραπέζι γεμάτο με φαγητά και κρασί· αυτό δεν είναι γνώρισμα αθλητή, αλλά μαλθακού ανθρώπου. Διότι ο αθλητής αγωνίζεται μέσα στη σκόνη, στο λάδι, στη ζέστη του ήλιου, με πολύ ιδρώτα, με την πίεση και τη στενοχώρια του αγώνα. Αυτός είναι ο καιρός της πυγμαχίας· επομένως, είναι και καιρός για να δεχτεί κανείς τραύματα, να ματώσει και να πονέσει. Άκουσε τι λέει ο μακάριος Παύλος: «Έτσι πυγμαχώ, όχι σαν να χτυπώ τον αέρα».

Επομένως, όσο περισσότερα αποκτά κανείς, τόσο περισσότερο φτωχός γίνεται· διότι εκείνος που επιθυμεί περισσότερα, είναι περισσότερο φτωχός. Όταν, λοιπόν, έχει εκατό τάλαντα, δεν είναι πάρα πολύ φτωχός, διότι επιθυμεί χίλια. Όταν όμως λάβει χίλια, τότε γίνεται περισσότερο φτωχός· διότι λέει πως πλέον δεν έχει ανάγκη από χίλια, όπως προηγουμένως, αλλά από δέκα χιλιάδες. Εάν, όμως, ισχυρίζεσαι ότι το να επιθυμείς και να μην αποκτάς είναι ηδονή, μου φαίνεται ότι αγνοείς παντελώς τη φύση της ηδονής. Διότι, το ότι κάτι τέτοιο δεν είναι ηδονή, αλλά κόλαση, ας το εξετάσουμε μεταφέροντάς το πάλι σε κάποιο άλλο παράδειγμα. Όταν διψούμε, δεν νιώθουμε ευχαρίστηση πίνοντας για τον λόγο ότι καταπαύουμε τη δίψα μας, και γι' αυτό ακριβώς το να πίνουμε αποτελεί ηδονή, επειδή μας απαλλάσσει από ένα μεγάλο βάσανο, εννοώ την επιθυμία του να πιούμε; Αυτό είναι σε όλους προφανές. Εάν, επομένως, επρόκειτο να βρισκόμαστε συνεχώς σε μια τέτοια κατάσταση επιθυμίας, σε τίποτα δεν θα υπολειπόμασταν ως προς την κόλαση από τον πλούσιο στην ιστορία του Λαζάρου· επειδή και για εκείνον αυτό ακριβώς ήταν η κόλαση, το ότι, αν και επιθυμούσε σφοδρά μια μικρή σταγόνα, δεν υπήρχε κανείς να του την προσφέρει. Αυτό ακριβώς μου φαίνεται ότι παθαίνουν διαρκώς και οι φιλάργυροι, και ότι βρίσκονται στην ίδια κατάσταση με εκείνον που παρακαλούσε να απολαύσει αυτή τη σταγόνα και δεν το κατόρθωνε· διότι η δική τους ψυχή καίγεται περισσότερο από τη δική του. Και πολύ σωστά είπε κάποιος ότι οι φιλάργυροι είναι σαν τους υδρωπικούς.

Ακόμη και αν σκυθρωπάσεις για αυτά, και αυτό θα σου είναι το μέγιστο φάρμακο. Διότι λέγει: «Είδα ότι λυπήθηκε και πορεύτηκε σκυθρωπός, και θεράπευσα τις οδούς του». Ακόμη και αν πάθεις κάποιο κακό και το υπομείνεις γενναία, τα απέβαλες όλα. Διότι αυτό έλεγε και ο Αβραάμ στον πλούσιο, ότι «ο Λάζαρος έλαβε τα κακά του, και τώρα εδώ παρηγορείται». Ακόμη και αν ελεήσεις μια χήρα, ξεπλένονται τα αμαρτήματά σου. Διότι λέγει: «Κρίνετε δίκαια το ορφανό και δικαιώστε τη χήρα, και ελάτε να διαλεχθούμε, λέγει ο Κύριος· και αν οι αμαρτίες σας είναι σαν το πορφυρό, θα τις λευκάνω σαν το χιόνι· και αν είναι κατακόκκινες, θα τις λευκάνω σαν το μαλλί».

Βλέπεις ότι θα μπορέσουμε να θέσουμε όχι μόνο δύο αντί του μηδενός, αλλά και τρία, και πέντε, και δέκα, και είκοσι, και αμέτρητα αντί του μηδενός; Για να το μάθεις δε αυτό ακριβώς με ένα παράδειγμα, δες τον πλούσιο και τον Λάζαρο· ο μεν ένας απόλαυσε τα παρόντα, ο δε άλλος τα μελλοντικά. Σου φαίνεται, λοιπόν, ότι είναι απολύτως ισοδύναμα, το να κολάζεται κανείς σε όλο τον χρόνο, και το να πεινά για μια σύντομη ώρα; Το να ασθενεί κανείς σε φθαρτό σώμα, και το να κατακαίγεται σκληρά σε αθάνατο; Το να στεφανώνεται και να απολαμβάνει αθάνατη τρυφή μετά από εκείνη τη μικρή αρρώστια, και το να βασανίζεται ατελεύτητα μετά από τη σύντομη απόλαυση των εγκοσμίων; Και ποιος θα μπορούσε να τα υποστηρίξει αυτά; Διότι, τι θέλεις να εξετάσουμε; Την ποσότητα, την ποιότητα, τη δίκαιη τάξη του Θεού, την απόφαση για τον καθένα; Μέχρι πότε θα ξεστομίζετε λόγια σκαθαριών, τα οποία κυλιούνται συνεχώς μέσα στον βούρκο; Διότι αυτά δεν είναι γνωρίσματα λογικών ανθρώπων, το να θυσιάζουν δηλαδή μια τόσο πολύτιμη ψυχή για το τίποτα, ενώ θα έπρεπε με λίγο κόπο να κερδίσουν τους ουρανούς.

Διότι, εάν τιμωρούσε και θανάτωνε αμέσως μετά τη διάπραξη των αμαρτημάτων, πώς θα σωζόταν ο Παύλος, πώς δε ο Πέτρος, οι κορυφαίοι διδάσκαλοι της οικουμένης; Πώς θα καρπωνόταν ο Δαβίδ τη σωτηρία που προέκυψε από τη μετάνοια; Πώς οι Γαλάτες; Πώς και τόσοι άλλοι; Για τον λόγο αυτόν, ούτε απαιτεί από όλους τιμωρία εδώ, αλλά από μερικούς μόνο, ούτε από όλους εκεί, αλλά άλλον μεν τιμωρεί εδώ, άλλον δε εκεί, ώστε και τους πλέον αναίσθητους να αφυπνίσει μέσω εκείνων που τιμωρεί, και να τους κάνει να προσδοκούν τα μέλλοντα (τη μέλλουσα κρίση) μέσω εκείνων που δεν τιμωρεί. Ή μήπως δεν βλέπεις πολλούς να τιμωρούνται εδώ, όπως εκείνους που καταπλακώθηκαν από τον πύργο, όπως εκείνους των οποίων το αίμα ο Πιλάτος ανέμειξε με τις θυσίες τους, όπως όσους μεταξύ των Κορινθίων πέθαναν με πρόωρο θάνατο επειδή συμμετείχαν αναξίως στα μυστήρια, όπως τον Φαραώ, όπως όσους από τους Ιουδαίους κατασφάχτηκαν από τους βαρβάρους, και όπως πολλούς άλλους, και τότε και τώρα και στο διηνεκές; Υπάρχουν όμως και άλλοι, οι οποίοι αν και αμάρτησαν πολύ, απήλθαν από τη ζωή χωρίς να τιμωρηθούν εδώ· όπως ο πλούσιος στην ιστορία του Λαζάρου, και όπως πολλοί άλλοι.

Ποια δικαιολογία λοιπόν θα έχουμε, πες μου, όταν στα μεν βιοτικά ζητήματα προτιμούμε τα κοπιαστικά, για να αναπαυθούμε λίγο, ή ούτε καν λίγο (διότι είναι αβέβαιη η ελπίδα)· ενώ στα πνευματικά πράττουμε το αντίθετο, και επισύρουμε πάνω μας ανείπωτη κόλαση για μια μικρή ραθυμία; Γι' αυτό σας παρακαλώ όλους, έστω και καθυστερημένα, να συνέλθετε κάποτε από αυτή την παραφροσύνη. Διότι κανένας δεν θα μας διασώσει εκείνο τον καιρό, ούτε αδελφός, ούτε πατέρας, ούτε παιδί, ούτε φίλος, ούτε γείτονας, ούτε κανένας άλλος· αλλά αν προδοθούμε από τα έργα μας, όλα θα χαθούν, και θα καταστραφούμε οπωσδήποτε. Πόσο θρήνησε εκείνος ο πλούσιος, και παρακάλεσε τον πατριάρχη, και ζήτησε να σταλεί ο Λάζαρος; Αλλά άκουσε τι του έλεγε ο Αβραάμ: Υπάρχει χάσμα ανάμεσα σε εσάς και σε εμάς, ώστε ούτε όσοι θέλουν να μπορούν να διαβούν εκεί. Πόσο παρακάλεσαν εκείνες οι παρθένες τις συνομήλικές τους για λίγο λάδι; Αλλά άκουσε τι τους λένε και εκείνες: Μήπως δεν φτάσει και για σας και για μας· και κανένας δεν μπόρεσε να τις εισαγάγει στον νυμφώνα. Αναλογιζόμενοι, λοιπόν, αυτά, ας επιμεληθούμε κι εμείς τη ζωή μας.

Έπειτα, ο μεν Χριστός δεν απαξιώνει να τους καλεί στην τράπεζα μαζί με τον βασιλιά· διότι και οι δύο καλούνται από κοινού. Εσύ, όμως, ίσως απαξιώνεις ακόμη και να θεαθείς να δίνεις ελεημοσύνη στους φτωχούς ή και να συνομιλείς μαζί τους; Ω, τι αλαζονεία και υπεροψία! Πρόσεξε μήπως πάθουμε τα ίδια με εκείνον τον πλούσιο. Εκείνος απαξίωνε έστω και να αντικρίσει τον Λάζαρο, και δεν του παρείχε ούτε οροφή ούτε στέγη, αλλά τον άφηνε πεταμένο έξω, κοντά στην πύλη, και ούτε καν τον αξίωσε να του απευθύνει τον λόγο. Αλλά δες πώς, όταν περιήλθε σε ανάγκη και χρειάστηκε τη βοήθειά του, απέτυχε να την λάβει.

Γι' αυτό και στον πλούσιο έλεγε ο Αβραάμ, ότι ο Λάζαρος έλαβε τα κακά στη ζωή του, και εδώ παρηγορείται. Και ο Παύλος στέλνοντας επιστολή στους Κορινθίους έγραφε: «Γι' αυτό υπάρχουν ανάμεσά σας πολλοί ασθενείς και άρρωστοι. Διότι, εάν κρίναμε οι ίδιοι τους εαυτούς μας, δεν θα κρινόμασταν· όταν όμως κρινόμαστε από τον Κύριο, παιδαγωγούμαστε, για να μην κατακριθούμε μαζί με τον κόσμο». Και αυτόν που είχε πορνεύσει, γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο τον παρέδωσε σε όλεθρο της σάρκας, ώστε να σωθεί το πνεύμα του· δείχνοντας έτσι ότι ο παρών πειρασμός κατεργάζεται τη σωτηρία, και ότι οι κίνδυνοι, για όσους τους υπομένουν με ευχαριστία, αποτελούν το μέγιστο μέσο κάθαρσης της ψυχής. Ότι, λοιπόν, οι πιστοί υφίσταντο θλίψεις και υπέφεραν μύρια δεινά, τόσο οι μαθητές όσο και οι διδάσκαλοι, και δεν μπορούσαν ούτε για λίγο να ανασάνουν, όντας περικυκλωμένοι από παντού από ποικίλους και κάθε λογής πολέμους, ο λόγος το απέδειξε επαρκώς, και στους φιλόπονους είναι δυνατόν να σταχυολογήσουν από τις θείες Γραφές ακόμη περισσότερα από όσα έχουν ειπωθεί.

Ας φρίξουμε, λοιπόν, για αυτό το πράγμα, ας αποφύγουμε την αμαρτία. Αυτό έκανε άνω κάτω την οικουμένη, αυτό τα συνέχεε όλα, αυτό μας απομακρύνει από τη μακαριότατη δουλεία του Χριστού. Διότι λέει η Γραφή: δεν μπορείτε να δουλεύετε στον Θεό και στον μαμωνά. Επειδή ο μαμωνάς δίνει εντελώς αντίθετες εντολές από τον Χριστό. Διότι ο μεν Χριστός λέει: «Να δίνεις σε αυτούς που έχουν ανάγκη»· ο δε μαμωνάς: «Να αρπάζεις από αυτούς που έχουν ανάγκη». Ο Χριστός λέει: «Να συγχωρείς και αυτούς που σε επιβουλεύονται και σε αδικούν»· αυτός αντίθετα: «Να στήνεις παγίδες εναντίον εκείνων που δεν αδικούν σε τίποτα». Ο Χριστός λέει: «Να είσαι φιλάνθρωπος και ήμερος»· αυτός αντίθετα: «Να είσαι ωμός και σκληρός, και να θεωρείς ότι τα δάκρυα των φτωχών δεν είναι τίποτα», ώστε να καταστήσει αυστηρό για εμάς τον Κριτή κατά την ημέρα εκείνη. Διότι τότε θα σταθούν μπροστά στα μάτια μας όλα όσα έχουμε πράξει, καθώς και εκείνοι που αδικήθηκαν και απογυμνώθηκαν από εμάς, αποκλείοντάς μας κάθε απολογία. Εάν δηλαδή ο Λάζαρος, αν και δεν αδικήθηκε σε τίποτα από τον πλούσιο, αλλά επειδή απλώς δεν απόλαυσε τα αγαθά εκείνου, στάθηκε τότε ως πικρός κατήγορος και δεν τον άφησε να βρει καμία συγγνώμη, ποια απολογία, πες μου, θα βρουν εκείνοι οι οποίοι, εκτός από το ότι δεν προσφέρουν ελεημοσύνη από τα δικά τους, αρπάζουν και τα ξένα και καταστρέφουν τα σπίτια των ορφανών; Εάν εκείνοι που δεν έθρεψαν τον Χριστό όταν πεινούσε επισώρευσαν τόσο πυρ στο κεφάλι τους, εκείνοι που αρπάζουν όσα δεν τους ανήκουν καθόλου, που μηχανεύονται αμέτρητες δικαστικές διαμάχες και ιδιοποιούνται αδίκως τις περιουσίες των πάντων, ποια παρηγοριά θα απολαύσουν;

Πώς λοιπόν οι πονηροί, λέει, πλουτίζουν; Πώς οι άδικοι και μιαροί, αρπάζοντας και πλεονεκτώντας; Όχι επειδή τους τα χορηγεί ο Θεός, μη γένοιτο. Και πώς το επιτρέπει ο Θεός; Επειδή το επέτρεψε τότε και στον πλούσιο, φυλάσσοντάς τον για μεγαλύτερη τιμωρία. Άκουσε λοιπόν και τι του λέει: Τέκνον, απέλαβες τα αγαθά σου, και ο Λάζαρος τα κακά· και τώρα αυτός παρηγορείται, ενώ εσύ οδυνάσαι. Για να μην ακούσουμε λοιπόν κι εμείς αυτήν τη φωνή, ζώντας μέσα στην τρυφή άσκοπα και μάταια, και συγκεντρώνοντας για τους εαυτούς μας πολλές αμαρτίες, ας επιλέξουμε τον αληθινό πλούτο και την ακριβή φιλοσοφία, ώστε να επιτύχουμε τα υποσχεθέντα αγαθά· των οποίων είθε όλοι μας να γίνουμε μέτοχοι, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, διά του οποίου και μετά του οποίου ανήκει η δόξα στον Πατέρα, μαζί με το Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί, και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Μέχρι πότε θα μοιάζουμε με τα θηρία και θα αγνοούμε την ίδια μας τη φύση εξαιτίας της πλεονεξίας; Πολλοί αναστενάζουν για αυτά· όμως δεν θέλω να έχετε αυτή την ευσπλαχνία μόνο τώρα, αλλά παντοτινά. Αναλογίσου, σε παρακαλώ, εκείνη την ημέρα, όταν θα παραστούμε μπροστά στο βήμα του Χριστού· όταν θα παρακαλούμε να ελεηθούμε, και ο Χριστός, αφού τους φέρει στο μέσο, μας πει: «Για ένα ψωμί και έναν οβολό, προκαλέσατε τέτοια τρικυμία σε αυτές τις ψυχές»· τι θα πούμε; Και τι θα απολογηθούμε; Διότι, το ότι θα τους φέρει στο μέσο, άκου τι λέει: «Εφόσον δεν το πράξατε σε έναν από αυτούς, ούτε σε εμένα το πράξατε». Διότι τότε εκείνοι δεν θα μας πουν πλέον τίποτα, αλλά ο Θεός θα μας ελέγξει εκ μέρους τους. Επειδή και τον Λάζαρο τον είδε ο πλούσιος· και ο μεν Λάζαρος δεν του είπε τίποτα, ο δε Αβραάμ μίλησε για λογαριασμό του. Το ίδιο θα συμβεί και με τους φτωχούς που τώρα καταφρονούνται από εμάς.

Διότι δεν θα τους δούμε να απλώνουν τα χέρια με ελεεινή όψη, αλλά να βρίσκονται σε ανάπαυση· εμείς όμως θα λάβουμε τη δική τους όψη· και μακάρι να ήταν μόνο η όψη, και όχι το πολύ χειρότερο, η τιμωρία! Διότι ούτε ο πλούσιος επιθυμούσε να χορτάσει με ψίχουλα εκεί, αλλά κατακαιγόταν και βασανιζόταν σκληρά, και άκουσε ότι: «Απέλαβες τα αγαθά σου στη ζωή σου, και ο Λάζαρος αντίστοιχα τα κακά». Ας μη θεωρούμε, λοιπόν, τον πλούτο ως κάτι το σπουδαίο.

Γι' αυτόν τον λόγο σου διαβάστηκαν αυτά, ώστε να μην βαδίσεις στα ίδια ίχνη του ανελέητου πλουσίου και πέσεις στην ίδια τιμωρία της γέεννας. Εσύ, όμως, ο φτωχός, μην ολιγωρείς, ούτε να αποκάμεις κλυδωνιζόμενος στην τρικυμία της φτώχειας. Να αποβλέπεις προς τον λαμπρότατο Λάζαρο· εκεί να έχεις προσηλωμένο το βλέμμα και τη νύχτα και την ημέρα, ώστε, κυβερνώντας τη ζωή σου με το πηδάλιο της υπομονής, να φτάσεις στο ίδιο λιμάνι της αναπαύσεως, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Γνωρίζετε βεβαίως τούτο, ότι και αν ακόμη είμαστε οι αγριότεροι όλων, με την ευημερία είναι φυσικό να γινόμαστε ημερότεροι και αγαθότεροι. Αλλά εκείνος ούτε από την ευημερία δεν έγινε καλύτερος, αλλά παρέμενε αποθηριωμένος, και μάλιστα με τους τρόπους του επισκίασε την ωμότητα και την απανθρωπιά κάθε θηρίου. Κι όμως, αυτός μεν που ζούσε μέσα στην πονηρία και την απανθρωπιά απολάμβανε κάθε ευημερία, ο δε δίκαιος και εργάτης της αρετής βρισκόταν στα έσχατα δεινά. Διότι, το ότι ο Λάζαρος ήταν δίκαιος, πάλι και εδώ το απέδειξε το τέλος του, και πριν από το τέλος, αυτή η ίδια η υπομονή του στη φτώχεια. Άραγε δεν σας φαίνεται σαν να βλέπετε παρόντα τα ίδια τα γεγονότα; Γεμάτο ήταν το πλοίο του πλουσίου από εμπορεύματα, και έπλεε με ούριο άνεμο. Αλλά μην απορείτε· διότι όδευε ολοταχώς προς ναυάγιο, επειδή δεν θέλησε να διαθέσει το φορτίο του με ευλάβεια. Θέλεις να σου πω και μία άλλη κακία του;

ιʹ. Επιπλέον, πέρα από αυτά, πρόσθετη οδύνη τού προκαλούσε το γεγονός ότι έβλεπε κάποιον άλλον να ευημερεί· όχι επειδή ήταν φθονερός και πονηρός, αλλά επειδή είναι στη φύση όλων μας να αντιλαμβανόμαστε με μεγαλύτερη ακρίβεια τις δικές μας συμφορές μέσα από την ευημερία των άλλων. Στην περίπτωση όμως του πλουσίου, υπήρχε και κάτι άλλο, ακόμη μεγαλύτερο, που μπορούσε να τον πληγώσει βαθιά. Διότι δεν αποκτούσε εντονότερη αίσθηση των δικών του δεινών μόνο συγκρίνοντας τη δική του δυστυχία με την ευημερία εκείνου, αλλά και αναλογιζόμενος ότι ο μεν ένας, που ζούσε με σκληρότητα και απανθρωπιά, προόδευε στα πάντα, ενώ αυτός, που ζούσε με αρετή και πραότητα, υπέφερε τα έσχατα δεινά· και εξαιτίας αυτού υπέμενε και πάλι απαρηγόρητη θλίψη. Διότι, εάν ο άνθρωπος εκείνος ήταν δίκαιος, εάν ήταν επιεικής, εάν ήταν αξιοθαύμαστος, εάν ήταν γεμάτος από κάθε αρετή, δεν θα τον λυπούσε. Τώρα όμως, επειδή ζούσε με την πονηρία και είχε φτάσει στο έσχατο σημείο της κακίας, επιδεικνύοντας τόση απανθρωπιά, τρέφοντας διαθέσεις χειρότερες και από εχθρού, προσπερνώντας τον αναιδέστατα και ανελέητα σαν να ήταν πέτρα, και παρόλα αυτά απολαμβάνοντας τόση ευπορία· αναλογίσου πόσο φυσικό ήταν να καταποντίζεται η ψυχή του φτωχού σαν από αλλεπάλληλα κύματα. Αναλογίσου σε τι κατάσταση ήταν φυσικό να βρίσκεται ο Λάζαρος, βλέποντας παρασίτους, κόλακες και υπηρέτες να ανεβαίνουν, να κατεβαίνουν, να βγαίνουν, να μπαίνουν, να τρέχουν πάνω κάτω, να θορυβούν, να μεθούν, να χοροπηδούν και να επιδεικνύουν κάθε άλλη ακολασία.

Διότι αυτός δεν υπέμεινε μόνον έναν και δύο και τρεις, αλλά πάρα πολλούς άθλους αρετής· την πενία εννοώ, την αρρώστια, την έλλειψη προστατών, το να υπομένει όλα εκείνα τα κακά ενώ βρισκόταν δίπλα σε οικία που μπορούσε να τα εξαλείψει, και το να μην αξιώνεται κανέναν λόγο παρηγορίας· το να βλέπει εκείνον που τον περιφρονούσε να απολαμβάνει τόση τρυφή, και όχι απλώς να απολαμβάνει την τρυφή, αλλά και να ζει μέσα στην πονηρία και να μην υφίσταται κανένα δεινό· το να μην έχει να αντικρίσει κανέναν άλλον Λάζαρο, το να μην μπορεί να φιλοσοφήσει τίποτα περί αναστάσεως, το να αποκτά, μαζί με τα προαναφερθέντα κακά, και κακή υπόληψη στους πολλούς εξαιτίας εκείνων των συμφορών του· το να βλέπει όχι για δύο ή τρεις ημέρες, αλλά καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής του, τον εαυτό του να βρίσκεται σε αυτά τα δεινά και τον πλούσιο στα αντίθετα.

Επειδή, λοιπόν, με πολλή προθυμία δεχθήκατε εκείνους τους λόγους, ελάτε να σας αποδώσουμε και τα υπόλοιπα. Τον είδατε τότε στην πύλη του πλουσίου, τον βλέπετε σήμερα στους κόλπους του Αβραάμ· τον είδατε να τον γλείφουν οι σκύλοι, τον βλέπετε να δορυφορείται από τους αγγέλους· τον είδατε τότε στη φτώχεια, τον βλέπετε τώρα στην τρυφή· τον είδατε στην πείνα, τον βλέπετε σε πολλή αφθονία· τον είδατε να αγωνίζεται, τον βλέπετε να στεφανώνεται· είδατε τους πόνους του, βλέπετε τις αμοιβές του και εσείς οι πλούσιοι και εσείς οι φτωχοί· οι πλούσιοι αφενός, για να μη νομίζετε ότι ο πλούτος είναι κάτι σπουδαίο χωρίς την αρετή, και οι φτωχοί αφετέρου, για να μη νομίζετε ότι η φτώχεια είναι κάτι κακό· διότι και για τους δύο αυτός στέκεται διδάσκαλος. Επειδή, αν εκείνος, ενώ βρισκόταν στη φτώχεια δεν δυσανασχέτησε, ποια συγγνώμη θα έχουν εκείνοι που το πράττουν αυτό ενώ βρίσκονται στον πλούτο; Αν ενώ βρισκόταν στην πείνα και σε τόσα δεινά ευχαριστούσε τον Θεό, ποια απολογία θα έχουν όσοι ζουν με αφθονία και δεν θέλουν να φθάσουν στην ίδια αρετή; Και πάλι, οι φτωχοί που αγανακτούν και δυσφορούν εξαιτίας της φτώχειας, ποια συγγνώμη θα έχουν, όταν αυτός, ζώντας με πείνα, φτώχεια, εγκατάλειψη και συνεχή αρρώστια στην οικία κάποιου πλουσίου, περιφρονούμενος από όλους, και χωρίς να έχει τη δυνατότητα να δει κανέναν άλλον που να έχει πάθει τα ίδια με αυτόν, φαίνεται να φιλοσοφεί με αυτόν τον τρόπο;

Διότι, έπειτα από τόση περιποίηση, γυμνός και μόνος οδηγούνταν στον θάνατο, χωρίς να μπορεί να πάρει μαζί του τίποτε από εδώ από την τόση περιουσία του, αλλά οδηγούνταν έρημος και απροστάτευτος. Κανείς από αυτούς που τον υπηρετούσαν, κανείς από όσους θα μπορούσαν να τον βοηθήσουν δεν ήταν παρών για να τον απαλλάξει από την κόλαση και την τιμωρία, αλλά, αφού αποσπάστηκε από όλα εκείνα, παραδιδόταν μόνος του στο να υπομένει τις αφόρητες τιμωρίες. Πράγματι, «Κάθε σάρκα είναι σαν το χορτάρι, και κάθε δόξα ανθρώπου σαν το άνθος του χόρτου. Ξεράθηκε το χορτάρι, και το άνθος του έπεσε· το δε ρήμα του Κυρίου μένει στον αιώνα». Ήλθε ο θάνατος, και τα έσβησε όλα εκείνα· και αφού τον έπιασε σαν αιχμάλωτο, έτσι τον πήρε μαζί του, με σκυμμένο το κεφάλι, γεμάτο ντροπή, χωρίς καμία παρρησία, να τρέμει και να φοβάται, σαν να είχε απολαύσει όλη εκείνη την τρυφή μέσα σε όνειρα. Και στο εξής ο πλούσιος γινόταν ικέτης του φτωχού, και παρακαλούσε για το δικό του τραπέζι, εκείνου που κάποτε λιμοκτονούσε και βρισκόταν εκτεθειμένος στα στόματα των σκύλων. Και η κατάσταση αντιστράφηκε, και μάθαιναν πλέον όλοι ποιος ήταν πραγματικά ο πλούσιος και ποιος ήταν ο φτωχός, και ότι ο μεν Λάζαρος ήταν ο πλουσιότερος από όλους, ενώ αυτός ήταν ο φτωχότερος όλων.

Αλλά ας επαναφέρουμε πάλι τον λόγο στο θέμα μας. Βλέποντάς τον, λοιπόν, στους κόλπους του Αβραάμ, λέει: Πάτερ Αβραάμ, ελέησέ με και στείλε τον Λάζαρο. Για ποιον λόγο δεν απηύθυνε τον λόγο προς τον Λάζαρο; Μου φαίνεται ότι ντράπηκε και κοκκίνισε, και, κρίνοντας από τα δικά του πεπραγμένα, νόμιζε ότι εκείνος οπωσδήποτε θα του κρατούσε μνησικακία. Διότι, έλεγε, αν εγώ, που απολάμβανα τόση ευπορία και δεν είχα αδικηθεί σε τίποτα, περιφρόνησα τον άνθρωπο που βρισκόταν σε τόσα δεινά και δεν του μετέδωσα ούτε ψίχουλα, πολύ περισσότερο αυτός που τόσο πολύ περιφρονήθηκε δεν θα συγκατανεύσει να μου κάνει τη χάρη. Αυτά δεν τα λέμε κατηγορώντας τον Λάζαρο· διότι εκείνος βεβαίως δεν είχε τέτοια διάθεση, μη γένοιτο· αλλά επειδή αυτός, φοβούμενος αυτά, δεν κάλεσε εκείνον, αλλά φώναξε τον Αβραάμ, τον οποίο θεωρούσε ότι αγνοούσε τα όσα είχαν συμβεί· και επιζήτησε το δάχτυλο εκείνο, το οποίο πολλές φορές είχε αφήσει να το γλείψουν οι γλώσσες των σκύλων. Τι απαντά, λοιπόν, εκείνος; Τέκνο, απέλαβες τα αγαθά σου κατά τη ζωή σου. Δες τη φιλοσοφία, δες τη φιλοστοργία του δικαίου.

Δεν είπε: Απάνθρωπε και σκληρέ και παμπόνηρε, που προξένησες τόσα κακά στον άνθρωπο, τώρα θυμάσαι τη φιλανθρωπία και το έλεος και τη συγγνώμη; Δεν κοκκινίζεις από ντροπή, ούτε εντρέπεσαι; Αλλά τι; «Τέκνο», λέει, «απέλαβες τα αγαθά σου». Διότι, λέει, μην ταράζεις περισσότερο μια ψυχή που έχει κακωθεί. Αρκεί σε αυτόν η τιμωρία· ας μην επιτείνουμε τις συμφορές του.

Εξάλλου, και για να μη νομίσει ότι από μνησικακία για τα παρελθόντα εμπόδισε τον Λάζαρο να μεταβεί, τον αποκαλεί τέκνο, σχεδόν απολογούμενος για τον εαυτό του μέσα από αυτήν την προσφώνηση. Ό,τι εξουσιάζω, λέει, σου το προσφέρω· το να μεταβεί όμως από εδώ εκεί δεν είναι πλέον στη δική μας εξουσία. Απέλαβες τα αγαθά σου. Και γιατί δεν είπε «έλαβες», αλλά «απέλαβες»; Βλέπω να ανοίγεται από εδώ μπροστά μας ένα μεγάλο πέλαγος νοημάτων.

Λόγος τρίτος για τον Λάζαρο, και για ποιον λόγο δεν είπε, «Έλαβες τα αγαθά σου στη ζωή σου», αλλά, «Απέλαβες»· και γιατί οι μεν δίκαιοι περιπίπτουν συχνά σε κινδύνους, ενώ οι αμαρτωλοί τους διαφεύγουν. αʹ. Σημαντικότατα μας ωφέλησε η παραβολή του Λαζάρου, τόσο τους πλουσίους όσο και τους πένητες, εκπαιδεύοντας τους μεν να υποφέρουν με ευκολία την πενία, και μην επιτρέποντας στους δε να μεγαλοφρονούν για τον πλούτο τους, αλλά διδάσκοντας μέσα από τα ίδια τα γεγονότα ότι ο πιο αξιοθρήνητος από όλους είναι αυτός που συζεί με την τρυφή και δεν μεταδίδει σε κανέναν τίποτα από τα υπάρχοντά του. Εμπρός, λοιπόν, ας καταπιαστούμε και σήμερα πάλι με το ίδιο θέμα· επειδή και αυτοί που εργάζονται στα μεταλλεία, όπου δουν πολλές φλέβες χρυσού, εκεί ανασκάπτουν πάλι, και δεν αποχωρούν προτού εξαντλήσουν όλο το εμφανές μετάλλευμα. Ας επανέλθουμε, λοιπόν, εκεί όπου αφήσαμε προηγουμένως τον λόγο, για να τον συνεχίσουμε από εκεί.

δ΄. Ας σας αναπτύξουμε λοιπόν πάλι τη συνέχεια της παραβολής. Ποια είναι δε η συνέχεια; Όταν ο πλούσιος είπε: «Στείλε τον Λάζαρο για να στάξει με την άκρη του δακτύλου του και να δροσίσει τη γλώσσα μου», ας ακούσουμε τι λέει ο Αβραάμ: «Παιδί μου, θυμήσου ότι εσύ απόλαυσες τα αγαθά σου στη ζωή σου, και ο Λάζαρος αντίστοιχα τα δεινά· και τώρα αυτός μεν παρηγορείται, ενώ εσύ βασανίζεσαι. Και επιπλέον όλων αυτών, έχει στηριχθεί ένα μεγάλο χάσμα μεταξύ ημών και υμών, έτσι ώστε εκείνοι που θέλουν να διαβούν από εκεί προς εμάς να μην μπορούν, ούτε να περνούν προς τα εκεί όσοι βρίσκονται εδώ».

Αλλά για ποιον λόγο δεν είπε, «Έλαβες τα αγαθά σου», αλλά «Απέλαβες»; Διότι θυμάστε καλά, το γνωρίζω, ότι από αυτό εδώ το σημείο σας είπα πως ανοίγεται μπροστά μας ένα αχανές και μεγάλο πέλαγος νοημάτων. Επειδή το «Απέλαβες» υποδεικνύει και φανερώνει κάποια οφειλή· διότι λαμβάνει κανείς ως ανταπόδοση αυτά που του οφείλονται. Εάν λοιπόν αυτός ο πλούσιος ήταν μιαρός και παμμίαρος, σκληρός και απάνθρωπος, για ποιον λόγο δεν του είπε, «Έλαβες τα αγαθά σου», αλλά «Απέλαβες», σαν να επρόκειτο για χρεωστούμενα και οφειλόμενα; Τι μαθαίνουμε λοιπόν από αυτό; Ότι, ακόμη και αν κάποιοι είναι μιαροί και έχουν φτάσει στο έσχατο σημείο της κακίας, πολλές φορές έπραξαν ένα, δύο και τρία καλά έργα. Και ότι δεν τα λέω αυτά τώρα κάνοντας απλές υποθέσεις, γίνεται φανερό από το εξής. Διότι, τι υπήρξε πιο μιαρό από εκείνον τον κριτή της αδικίας; Τι πιο απάνθρωπο; Τι πιο ασεβές; Αυτός ούτε τον Θεό φοβόταν, ούτε τους ανθρώπους ντρεπόταν. Αλλ' όμως, παρόλο που ζούσε μέσα σε τόση πονηρία, έπραξε κάτι καλό, ελεώντας τη χήρα που τον ενοχλούσε συνεχώς, συγκατανεύοντας να της κάνει τη χάρη, ικανοποιώντας το αίτημά της και αποδίδοντας δικαιοσύνη απέναντι σε εκείνους που την αδικούσαν. Έτσι συμβαίνει να είναι κάποιος ακόλαστος μεν, αλλά πολλές φορές ελεήμων· ή απάνθρωπος μεν, σώφρων δε. Ακόμη δε και αν είναι και ακόλαστος και σκληρός, εντούτοις πολλές φορές έπραξε έστω ένα καλό κατά τη διάρκεια του βίου του. Το ίδιο ακριβώς πρέπει να σκεφτόμαστε πάλι και για τους ενάρετους ανθρώπους.

Επειδή, λοιπόν, ήταν φυσικό και ο πλούσιος, έστω και αν είχε φτάσει στο έσχατο σημείο της κακίας, να είχε κάνει κάποιο καλό, και ο Λάζαρος, έστω και αν είχε φτάσει στο αποκορύφωμα της αρετής, να είχε αμαρτήσει σε κάτι μικρό, δες πώς υπονόησε και τα δύο αυτά ο πατριάρχης, λέγοντας: «Και εσύ απέλαβες τα αγαθά σου στη ζωή σου, και ο Λάζαρος ομοίως τα κακά». Αυτό δε που λέει είναι το εξής: Αν κάποιο καλό έκανες και εσύ, και σου οφειλόταν γι' αυτό αμοιβή, όλα αυτά τα απέλαβες σε εκείνον τον κόσμο, ζώντας τρυφηλά, πλουτώντας, απολαμβάνοντας ευημερία και μεγάλη καλοτυχία· και αυτός, αν έκανε κάποιο κακό, τα εξόφλησε όλα υποφέροντας από φτώχεια, πείνα και από τα έσχατα δεινά· και ο καθένας σας έχει φτάσει εδώ γυμνός, εκείνος μεν από αμαρτήματα, εσύ δε από κατορθώματα δικαιοσύνης. Γι' αυτό τον λόγο, και αυτός απολαμβάνει καθαρή την παρηγοριά, ενώ εσύ υπομένεις απαρηγόρητη την τιμωρία. Διότι, όταν τα κατορθώματά μας είναι μικρά και ευτελή, και πολύς και απερίγραπτος ο όγκος των αμαρτημάτων, και έπειτα απολαμβάνουμε σε αυτόν τον κόσμο καλοτυχία και δεν παθαίνουμε τίποτα το δεινό, θα αναχωρήσουμε οπωσδήποτε έρημοι και γυμνοί ακόμη και από αυτήν την αμοιβή των αγαθών, έχοντας απολάβει τα πάντα εδώ· όπως ακριβώς, λοιπόν, όταν τα κατορθώματά μας είναι μεν μεγάλα και πολλά, αλλά τα αμαρτήματα μικρά και ευτελή, και έπειτα υποστούμε κάτι το δεινό, αποβάλλοντας και αυτά τα μικρά εδώ, απολαμβάνουμε εκεί την ανταπόδοση των αγαθών έργων καθαρή και ολοκληρωμένη.

Όταν, λοιπόν, δεις κάποιον να ζει μεν μέσα στην πονηρία, χωρίς όμως να υφίσταται κανένα δεινό εδώ, μην τον μακαρίσεις, αλλά δάκρυσε και θρήνησε, διότι πρόκειται να υποστεί όλα τα δεινά εκεί· όπως ακριβώς συνέβη και με αυτόν τον πλούσιο. Πάλι, όταν δεις κάποιον να επιμελείται την αρετή και να υπομένει αμέτρητους πειρασμούς, μακάρισέ τον και ζήλωσέ τον, αναλογιζόμενος ότι όλα του τα αμαρτήματα εξαλείφονται εδώ, και ότι πολλοί μισθοί ετοιμάζονται εκεί για την υπομονή του· όπως ακριβώς συνέβη και στην περίπτωση αυτού του Λαζάρου.

Διότι δεν είναι δυνατόν να βοηθήσει κανείς, έστω κι αν είναι αδελφός, έστω κι αν είναι πατέρας ή υιός. Πρόσεξε, για παράδειγμα: ο Αβραάμ αποκάλεσε τον πλούσιο τέκνο του, και όμως δεν στάθηκε ικανός να του επιδείξει τη μέριμνα του πατέρα· ο πλούσιος προσφώνησε πατέρα τον Αβραάμ, και δεν μπόρεσε να γευθεί την πατρική εύνοια την οποία είναι φυσικό να απολαμβάνει ένα τέκνο. Και τούτο, για να μάθεις ότι ούτε η συγγένεια, ούτε η φιλία, ούτε η συναισθηματική προσκόλληση, ούτε τίποτε άλλο από όσα υπάρχουν μπορεί να ωφελήσει εκείνον που έχει πλέον προδοθεί από την ίδια του τη ζωή.

Ομιλία τέταρτη για τον πλούσιο και τον Λάζαρο· και ότι η συνείδηση συνηθίζει να μας υπενθυμίζει παλαιά αμαρτήματα, καθώς και για τον Ιωσήφ. αʹ. Είναι ανάγκη σήμερα να παρουσιάσουμε το τέλος της παραβολής του Λαζάρου. Διότι εσείς μεν ίσως νομίζετε ότι το έργο μας έχει ολοκληρωθεί πλήρως· εγώ όμως δεν πρόκειται να εκμεταλλευθώ την άγνοιά σας για να σας εξαπατήσω, ούτε θα αποχωρήσω προτού λάβω και αναδείξω κάθε εναπομείναν νόημα· επειδή και ο γεωργός, αφού τρυγηθεί ολόκληρο το αμπέλι, δεν αποχωρεί, προτού κόψει και τις τελευταίες ρώγες.

Διότι και οι πέντε παρθένες παρακάλεσαν τις συνομήλικές τους για λάδι, και δεν το πέτυχαν· και εκείνος που έκρυψε το τάλαντο στη γη, μολονότι απολογήθηκε εκτενώς, εντούτοις καταδικάστηκε· και εκείνοι που δεν τον έθρεψαν όταν πεινούσε, ούτε τον πότισαν όταν διψούσε, αν και νόμιζαν ότι μπορούν να προφασιστούν άγνοια, ούτε και αυτοί βρήκαν συγγνώμη και δικαιολογία. Άλλοι πάλι δεν μπόρεσαν καν να πουν το παραμικρό, όπως εκείνος που ήταν ντυμένος με ρυπαρά ενδύματα· διότι όταν ελέγχθηκε, σιωπούσε. Και όχι μόνο αυτός, αλλά και ένας άλλος που μνησικάκησε εναντίον του πλησίον του και του απαίτησε εκατό δηνάρια, και έπειτα, όταν ελέγχθηκε από τον κύριό του ακριβώς γι' αυτά εξαιτίας της σκληρότητας και της απανθρωπιάς του, δεν είχε τίποτα να πει. Επομένως είναι φανερό ότι τίποτα δεν πρόκειται να μας υπερασπιστεί εκεί, εάν δεν έχουμε αγαθά έργα· αλλά είτε ικετεύουμε και παρακαλούμε, είτε σιωπούμε, με τον ίδιο τρόπο θα πέσει πάνω μας η κόλαση και η τιμωρία. Άκου λοιπόν πώς και αυτός έθεσε δύο αιτήματα στον Αβραάμ, αλλά και στα δύο απέτυχε. Διότι αρχικά ικέτευε για τον εαυτό του λέγοντας: «Στείλε τον Λάζαρο»· ύστερα όμως, όχι πλέον για τον εαυτό του, αλλά για τους αδελφούς του· εντούτοις δεν εκπληρώθηκε κανένα από τα αιτήματά του. Διότι το μεν πρώτο ήταν αδύνατο, το δε δεύτερο, αυτό υπέρ των αδελφών του, ήταν περιττό. Εν πάση περιπτώσει, εάν επιθυμείτε, ας ακούσουμε και αυτά τα ίδια τα λόγια με πολλή προσοχή.