Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 16:29

Ομιλία του εν αγίοις πατρός ημών Αστερίου επισκόπου Αμασείας, από το κατά Λουκάν ευαγγέλιο, για τον πλούσιο και τον Λάζαρο. Όχι μόνο με αποφαντικά και δογματικά θεσπίσματα εκπαιδεύει τους ανθρώπους ο Θεός και Σωτήρας μας, ώστε να μισούν την κακία και να αγαπούν την αρετή, αλλά και με τα εναργή υποδείγματα παραδίδει σαφή τα μαθήματα της αγαθής πολιτείας, με έργα και με λόγια ταυτόχρονα προάγοντάς μας στην κατανόηση της αγαθής και φιλόθεης ζωής. Έτσι λοιπόν και τώρα, αφού μας έχει προείπει σε πολλά σημεία, τόσο μέσω προφητικών και ευαγγελικών στομάτων όσο και με τη δική του φωνή, να αποστρεφόμαστε τον υπερήφανο και αλαζονικό πλούτο και να αγαπούμε το φιλάνθρωπο φρόνημα και τη δίκαιη πενία, προκειμένου να καταστήσει πιο βέβαιη τη συμβουλή για το καλό, τεκμηριώνει τον λόγο με πρακτικά παραδείγματα. Περιγράφει, λοιπόν, στη διήγηση τον πλούσιο και τον φτωχό, υποδεικνύοντας του μεν την επιδεικτική απόλαυση, του δε τη θλιμμένη ζωή, καθώς και πού κατέληξε το τέλος του βίου αμφοτέρων, ώστε, παρατηρώντας την αλήθεια από τα έργα των άλλων, να γίνουμε συνετοί κριτές των δικών μας πράξεων.

Διότι εσένα μεν θα σε ακολουθήσει η αμαρτία ως πικρό εφόδιο, καθώς θα πορεύεσαι την αναγκαία πορεία, ενώ η απόλαυση των αποκτημάτων σου θα εγκαταλειφθεί σε ανθρώπους που δεν γνωρίζεις. Και τότε θα θαυμάσεις τον Δαβίδ που λέει: θησαυρίζει και δεν γνωρίζει για ποιον τα συγκεντρώνει. Θα αναγνωρίσεις δε και τον πλούσιο, το αντίθετο του Λαζάρου, για τον οποίο μόλις μας αναγνώστηκε η περικοπή από τα ευαγγέλια, όχι ως μύθο που πλάστηκε για να προκαλέσει κατάπληξη, αλλά ως ακριβή προτύπωση που παραδόθηκε για το μέλλον.

Ερώτηση 70. Τι συμβαίνει λοιπόν; Κανείς από όσους ταλαιπωρήθηκαν σε αυτόν τον βίο δεν εισέρχεται εκεί στη γέεννα, ούτε πάλι κανείς από όσους ευημέρησαν εδώ εισέρχεται εκεί στη βασιλεία των ουρανών; Απόκριση. Ναι. Διότι κάποιοι μεν από τους ανθρώπους αμάρτησαν βαριά και παιδεύτηκαν εδώ ελάχιστα, και υπόκεινται οπωσδήποτε στο να τιμωρηθούν εκεί, όπως διαπιστώνουμε στην περίπτωση των κατοίκων των Σοδόμων· άλλοι πάλι προσέφεραν στον Θεό πολλούς κόπους και γεύτηκαν εδώ μικρή ευημερία, και τους επιφυλάσσεται στο εξής η βασιλεία των ουρανών, όπως συμβαίνει με τον Αβραάμ, τον Νώε και τον Μελχισεδέκ. Άλλοι αμάρτησαν πολύ και δεν υπέστησαν κανένα κακό εδώ, όπως ο πλούσιος στην περίπτωση του Λαζάρου, και υπόκεινται εκεί στην πιο σκληρή κόλαση από όλες· άλλοι έζησαν για τον Θεό καθ' όλο τον χρόνο τους περιφερόμενοι με προβιές και κατσικίσια δέρματα, έχοντας απαρνηθεί κάθε επίγεια απόλαυση, οι οποίοι και αξιώνονται από τον Θεό μεγαλύτερες δωρεές από όλους· άλλοι δε αμάρτησαν απέναντι στον Θεό εν μέρει, και παιδεύτηκαν επάξια για όσα αμάρτησαν, και λυτρώθηκαν εκεί από την αιώνια κόλαση, όπως ο φτωχός Λάζαρος. Επομένως, μέσα από όσα ειπώθηκαν μάθαμε ότι κάποιοι από τους ανθρώπους κολάζονται και εκεί και εδώ· άλλοι μόνο εδώ· και άλλοι εδώ μεν καθόλου, εκεί όμως επώδυνα. Όπως ακριβώς συμβαίνει και το αντίθετο: ότι κάποιοι απολαμβάνουν και εδώ και εκεί· άλλοι εδώ μεν καθόλου, αλλά απολαμβάνουν εκεί.

Ας τους δώσουμε λοιπόν μερικές σύντομες εικόνες από τα ενδεχόμενα ασώματα, φέρνοντας στη μνήμη ορισμένα πράγματα τα οποία υπάρχουν στη δική μας πραγματικότητα και είναι φανερά μέσα στην κτίση, μήπως τυχόν, αναβαίνοντας μέσω αυτών, μπορέσουν να κατανοήσουν κατά κάποιον τρόπο το ασώματο του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος· και να μη φαντάζονται πλέον τόπους γι' αυτά, ούτε να επινοούν τοπικές διαιρέσεις της Τριάδος. Ο νόμος, εφόσον είναι ασώματος και πνευματικός, βρίσκεται στη διάνοια αυτού που γνωρίζει τον νόμο· στην ίδια διάνοια βρίσκονται επίσης οι προφήτες, τα Ευαγγέλια και οι απόστολοι· και έχει ειπωθεί σχετικά με τους νομικούς και τους προφητικούς λόγους: «Έχουν τον Μωυσή και τους προφήτες»· και ο Σωτήρας λέει ότι εκείνος που έχει παλαιά και καινά λόγια στη διάνοιά του μοιάζει με άνθρωπο οικοδεσπότη, ο οποίος βγάζει από τον θησαυρό του καινά και παλαιά. Ο νους του Μωυσή δεχόταν όλη την αιγυπτιακή σοφία, καθώς και εκείνη που του δόθηκε από τον Θεό. Και ο Δανιήλ, έχοντας αφομοιώσει όλη τη σύνεση των Χαλδαίων, χωρούσε μέσα του και τα ποικίλα νοήματα της θείας σοφίας, πράγμα που δηλώνει ο Θεός μέσω του Ιεζεκιήλ: «Μήπως εσύ είσαι σοφότερος από τον Δανιήλ; Κανένα μυστικό δεν έμεινε κρυφό από εσένα». Αναρίθμητη ήταν και η φρόνηση του Σολομώντα, και η ευρύτητα της καρδιάς του ήταν σαν την άμμο δίπλα στη θάλασσα. Βλέποντας λοιπόν ένα τόσο μεγάλο πλήθος σοφίας να συγκεντρώνεται γύρω από μία διάνοια, ας αναλογιστούν ότι όλα αυτά δεν βρίσκονται σε κάποιον υλικό τόπο.

Ας δώσουμε λοιπόν, αδελφοί, την ελευθερία στον πλούτο που επιθυμεί να ξεχειλίσει προς τους ενδεείς· ας μην προσπεράσουμε τους Λαζάρους που ακόμη και τώρα κείτονται μπροστά στα μάτια μας· ούτε να τους στερήσουμε τα ψίχουλα της τράπεζάς μας που τους αρκούν για να χορτάσουν, ούτε, μιμούμενοι εκείνον τον σκληρόκαρδο πλούσιο, να καταλήξουμε στην ίδια με αυτόν φλόγα της γέεννας.

Και αν μεν στρέψει το βλέμμα του στη γη επειδή ντρέπεται για τη συμφορά του, λέμε ότι είναι εργάτης της υποκρισίας· αν όμως μας κοιτάξει με παρρησία εξαιτίας του βαρύτατου κεντριού της πείνας, τον αποκαλούμε πάλι αναιδή και βίαιο. Και αν τύχει να καλύπτεται με γερά ενδύματα που του έδωσε κάποιος, τον αποδιώχνουμε ως άπληστο, και ορκιζόμαστε ότι προσποιείται τη φτώχεια· αν όμως σκεπάζεται με σάπια ράκη, τον διώχνουμε πάλι ως δυσώδη. Και ούτε το γεγονός ότι εκείνος αναμειγνύει το όνομα του Κτίστη στις ικεσίες του, ούτε ότι μας εξορκίζει συνεχώς να μην περιπέσουμε και εμείς σε τέτοια δεινά, δύναται να κάμψει την ανελέητη προαίρεσή μας. Εξαιτίας αυτών, φοβάμαι ένα πυρ της γέεννας βαρύτερο από εκείνο που υπέστη ο πλούσιος ο οποίος περιφρόνησε τον Λάζαρο. Για να μη συμβεί όμως αυτό, ας αποκτήσουμε το έλεος ασκώντας έλεος, ώστε να επιτύχουμε και τα αιώνια αγαθά εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος μαζί με τον άναρχο Πατέρα Του και το ζωοποιό Πνεύμα, νυν και αεί, και εις τους αιώνας των αιώνων.

Αλλά και η πίστη στον Μωυσή δεν αποδεικνύει ότι η πίστη στο Πνεύμα είναι μικρής αξίας· αντίθετα, σύμφωνα με τον συλλογισμό τους, μειώνει μάλλον την ομολογία στον Θεό των όλων. Διότι λέγει: «Πίστεψε ο λαός στον Θεό και στον Μωυσή τον θεράποντά Του». Έχει συνδεθεί λοιπόν με τον Θεό, όχι με το Πνεύμα· και ήταν τύπος όχι του Πνεύματος, αλλά του Χριστού. Διότι μέσω του εαυτού του προτύπωνε τότε, κατά τη διακονία του νόμου, τον μεσίτη Θεού και ανθρώπων. Ο Μωυσής δηλαδή δεν ήταν τύπος του Πνεύματος, όταν μεσίτευε εκ μέρους του λαού προς τον Θεό. Διότι δόθηκε νόμος «διαταγμένος μέσω αγγέλων με το χέρι μεσίτη» —δηλαδή του Μωυσή—, σύμφωνα με την παράκληση του λαού που έλεγε: «Μίλησε εσύ σε εμάς, και ας μη μας μιλήσει ο Θεός». Ώστε η πίστη σε αυτόν ανάγεται στον Κύριο, τον μεσίτη Θεού και ανθρώπων, ο οποίος είπε: «Εάν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα». Άραγε λοιπόν είναι μικρή η πίστη στον Κύριο, επειδή προσημάνθηκε μέσω του Μωυσή; Παρομοίως, ούτε εάν κάποιος βαπτίστηκε στον Μωυσή σημαίνει ότι είναι μικρή η χάρη που προέρχεται από το Πνεύμα στο βάπτισμα. Αν και έχω να πω ότι είναι σύνηθες στην Γραφή να ονομάζεται Μωυσής ο νόμος, όπως στη φράση: «Έχουν τον Μωυσή και τους προφήτες». Αναφερόμενος λοιπόν στο νομικό βάπτισμα, είπε: «βαπτίστηκαν στον Μωυσή».

Εμπρός, λοιπόν, παίρνοντας θάρρος από την παροχή και τη χάρη του Σωτήρα, ας λεπτύνουμε την παχύτητα του νομικού γράμματος σε πνευματική θεωρία· διότι έτσι προπάντων θα φανεί αληθινό και αυτό που ειπώθηκε προς τους Φαρισαίους για τον Θεό: «Ούτε τη φωνή του έχετε ακούσει ποτέ ούτε τη μορφή του έχετε δει». Το ότι, λοιπόν, ο λαός οδηγήθηκε έξω από τον Μωυσή για να συναντήσει τον Θεό, όπως είναι γραμμένο, θα μπορούσε να αποτελέσει σαφές σημείο και αινιγματικό λόγο, ότι δεν είναι δυνατόν να προσέλθουν κάποιοι στον Θεό χωρίς παιδαγωγία και καθοδήγηση, αλλά μάλλον χειραγωγούμενοι από τον νόμο προς την επίγνωση όσων ζητούν να μάθουν. Διότι ο Μωυσής θα εννοηθεί από εμάς ως ο νόμος, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε από κάποιον: «Έχουν τον Μωυσή και τους προφήτες». Η δε παράταξή τους στους πρόποδες του όρους, ενώ ο Θεός είχε ήδη κατέβει και βρισκόταν σε αυτό, υποδηλώνει την ετοιμότητα του φρονήματος και την προθυμία για την υπακοή όσων καλούνται, οι οποίοι κατά κάποιον τρόπο δεν διστάζουν να αναλάβουν ακόμη και όσα υπερβαίνουν τη δύναμή τους και είναι υψηλότερα από τη φύση τους, εφόσον ο Θεός είναι συμπαραστάτης τους. Τέτοιοι είναι οπωσδήποτε οι μέτοχοι του Σωτήρα. Γι' αυτό ακριβώς, εξασκώντας υπεράνθρωπη ανδρεία, λένε: «Ποιος θα μας χωρίσει από την αγάπη του Χριστού; Θλίψη ή στενοχώρια ή διωγμός ή πείνα ή γυμνότητα ή κίνδυνος ή μάχαιρα;»

Επομένως, ο Μωυσής εξεπλάγη με αυτό το όραμα· και μάλιστα προχώρησε επιθυμώντας να πλησιάσει. «Όταν δε είδε, λέει, ο Κύριος ότι πλησιάζει για να δει, τον κάλεσε μέσα από τη βάτο, λέγοντας: Μωυσή, Μωυσή. Και εκείνος είπε: Τι είναι; Μην πλησιάζεις εδώ, βγάλε το υπόδημα από τα πόδια σου, διότι ο τόπος στον οποίο στέκεσαι είναι γη αγία». Για εμάς δε, ο μακάριος Μωυσής θα αποτελέσει τύπο του Νόμου· διότι «έχουν τον Μωυσή και τους προφήτες», αναφέρει ο μακάριος Αβραάμ στα ευαγγελικά θεσπίσματα.

Το πρόσωπο του Μωυσή, επίσης, κάποιες φορές παριστάνει τον νόμο που δόθηκε μέσω αυτού, σύμφωνα με αυτό που έχει λεχθεί ορθά στις ευαγγελικές παραβολές: «Έχουν τον Μωυσή και τους προφήτες». ΠΑΛΛ. Ορθά μίλησες. ΚΥΡ. Αλλά τι να θέλει να υποδηλώσει πάλι το ότι έπρεπε σε μία μέρα, και μάλιστα την πρώτη μέρα του πρώτου μήνα, και κατά το δεύτερο έτος, να στηθεί η αγία σκηνή; Ας το πούμε, αναζητώντας την αλήθεια, και αυτό που φαίνεται το πιο άριστο σε αυτούς που θα το διαβάσουν. Γιατί η μία ημέρα υποδηλώνει τον πολυπόθητο σε εμάς και σωτήριο καιρό, κατά τον οποίο ο Μονογενής, αφού έγινε άνθρωπος, με τον θάνατο της δικής του σάρκας απέκτησε αυτούς που βρίσκονται πάνω στη γη για τον Θεό και Πατέρα. Και ένας είναι για όλους αυτός ο καιρός· διότι, αφού πέθανε μία φορά, δεν πεθαίνει πλέον· ο θάνατος δεν τον κυριεύει πλέον, σύμφωνα με τις Γραφές. Διότι δεν θα περιμένουμε πλέον να πεθάνει ο Υιός για εμάς και για τα πνεύματα που βρίσκονται στον άδη, ούτε να γίνει δεύτερη απαρχή αυτών που έχουν κοιμηθεί. Διότι, αφού δεν θα υπάρξει πλέον θάνατος, πώς θα μπορούσε να υπάρξει και ανάσταση;

Είπε δε σε αυτόν ο Αβραάμ: Τέκνο, θυμήσου ότι απέλαβες τα αγαθά σου στη ζωή σου, και ο Λάζαρος ομοίως τα κακά· τώρα όμως αυτός παρηγορείται εδώ, ενώ εσύ οδυνάσαι. Και επιπλέον όλων αυτών, μεταξύ ημών και υμών έχει στηριχθεί μέγα χάσμα, ώστε εκείνοι που θέλουν να διαβούν από εδώ προς εσάς να μην μπορούν, ούτε εκείνοι από εκεί να περάσουν προς εμάς. Είπε δε: Σε παρακαλώ λοιπόν, πάτερ, να τον στείλεις στον οίκο του πατέρα μου, διότι έχω πέντε αδελφούς, ώστε να τους διαμαρτυρηθεί, για να μην έλθουν και αυτοί σε αυτήν τη φλόγα. Λέγει δε ο Αβραάμ: Έχουν τον Μωυσή και τους Προφήτες, ας ακούσουν αυτούς. Είπε δε σε αυτόν: Όχι, αλλά εάν κάποιος αναστηθεί από τους νεκρούς και πορευθεί προς αυτούς, θα μετανοήσουν.

Πάλι απέκοψε το «θα έρθουν από ανατολή και δύση και θα ανακλιθούν στη βασιλεία» και το «οι έσχατοι θα είναι πρώτοι» και το «προσήλθαν οι Φαρισαίοι λέγοντας, βγες έξω και φύγε, διότι ο Ηρώδης θέλει να σε σκοτώσει» και το «είπε: πηγαίνετε και πείτε σε αυτή την αλεπού» έως εκεί που είπε «δεν είναι δυνατόν να χαθεί προφήτης έξω από την Ιερουσαλήμ» και το «Ιερουσαλήμ, Ιερουσαλήμ, που σκοτώνεις τους προφήτες και λιθοβολείς τους απεσταλμένους» και το «πολλές φορές θέλησα να συγκεντρώσω τα τέκνα σου όπως η όρνιθα» και το «αφήνεται σε εσάς ο οίκος σας» και το «δεν πρόκειται να με δείτε, έως ότου πείτε: ευλογημένος». 〈μβ〉. Πάλι απέκοψε ολόκληρη την παραβολή των δύο υιών, αυτού που πήρε το μερίδιο των υπαρχόντων και το σπατάλησε ασώτως, και του άλλου. 〈μγ〉. «Ο νόμος και οι προφήτες έως τον Ιωάννη και καθένας βιάζεται να εισέλθει σε αυτήν». 〈μδ〉. Σχετικά με τον πλούσιο και τον φτωχό Λάζαρο, ότι μεταφέρθηκε από τους αγγέλους στον κόλπο του Αβραάμ. 〈με〉. «Τώρα δε αυτός παρηγορείται», ο ίδιος ο Λάζαρος. 〈μϛ〉. Είπε ο Αβραάμ: «Έχουν τον Μωυσή και τους προφήτες, ας ακούσουν αυτούς, επειδή ούτε αυτόν που ανασταίνεται από τους νεκρούς θα ακούσουν». 〈μζ〉. Απέκοψε το «να λέτε ότι είμαστε αχρείοι δούλοι· κάναμε αυτό που οφείλαμε να κάνουμε». 〈μη〉. Όταν συνάντησαν οι δέκα λεπροί.

Σε τίποτα δεν θα διαφέρει η συνέχεια της ραδιουργίας από όσα προηγουμένως έχει τολμήσει ο ίδιος να πράξει· στον εαυτό του όμως επιφέρει τη ζημιά, ενώ η κατά Θεόν αλήθεια παραμένει σταθερή. 〈Σχόλιο〉 〈μγ΄〉. «Ο νόμος και οι προφήτες μέχρι τον Ιωάννη υπάρχουν· και καθένας βιάζεται να εισέλθει σε αυτήν». 〈Έλεγχος〉 〈μγ΄〉. Εάν αναγνωρίζει τον νόμο και τους ονομάζει προφήτες και δεν χαρακτηρίζει τον νόμο ως ανομία ούτε αποκαλεί τους προφήτες ψευδοπροφήτες, ομολογείται σαφώς ότι ο Σωτήρας έδωσε μαρτυρία υπέρ των προφητών και αποδεικνύεται πως εκείνοι προφήτευσαν περί αυτού. 〈Σχόλιο〉 〈μδ΄〉. Σχετικά με τον πλούσιο και τον φτωχό Λάζαρο, ότι μεταφέρθηκε από τους αγγέλους στον κόλπο του Αβραάμ. 〈Έλεγχος〉 〈μδ΄〉. Ιδού, ο Αβραάμ συγκαταλέχθηκε από τον Κύριο και μεταξύ των ζώντων και των μακαρίων και στην κληρονομιά της αναπαύσεως, και ο Λάζαρος αξιώθηκε να βρεθεί στους κόλπους του. Επομένως, Μαρκίωνα, μη βλασφημείς πλέον τον Αβραάμ, ο οποίος αναγνώρισε τον Δεσπότη του και του είπε: «Κύριε, εσύ που κρίνεις όλη τη γη». διότι, ιδού, μαρτυρήθηκε από τον ίδιο τον Κύριο ότι είναι δίκαιος και διόλου ξένος προς τη ζωή που επαινείται από τον Σωτήρα. 〈Σχόλιο〉 〈με΄〉. «Τώρα όμως αυτός παρηγορείται», δηλαδή ο ίδιος ο Λάζαρος. 〈Έλεγχος〉 〈με΄〉. Εάν ο Λάζαρος παρηγορείται στους κόλπους του Αβραάμ, τότε ο Αβραάμ δεν βρίσκεται εκτός της παρηγοριάς της ζωής. 〈Σχόλιο〉 〈μστ΄〉. Είπε ο Αβραάμ: «Έχουν τον Μωυσή και τους προφήτες, ας ακούσουν αυτούς, επειδή ούτε εκείνον που εγείρεται από τους νεκρούς θα ακούσουν». 〈Έλεγχος〉 〈μστ΄〉.

Ήδη όμως στον προηγούμενο έλεγχο έχει δοθεί η αντίρρηση εναντίον της ραδιουργίας του. Σχόλιο 58. Πάλι περικόπτει το χωρίο: «τρίχα από την κεφαλή σας δεν θα χαθεί». Έλεγχος 58. .................................................................... Σχόλιο 59. Πάλι περικόπτει αυτά: «τότε όσοι είναι στην Ιουδαία ας φεύγουν στα όρη» και τα επόμενα, εξαιτίας όσων προστίθενται στο ρητό: «έως ότου εκπληρωθούν όλα τα γεγραμμένα». Έλεγχος 59. Φαίνεται πως, επειδή έχει λησμονιά, νομίζει ίσως ότι όλοι είναι ανόητοι σαν κι αυτόν, και δεν γνωρίζει ότι, ακόμη κι αν αφεθεί από αυτόν ένα μικρό ρητό, γίνεται έλεγχος και για καθένα από τα πολλά ρητά που περικόπηκαν από αυτόν. Δεν θα εμποδίσει λοιπόν τίποτε εκείνον που θέλει να αντιπαραβάλει στις περικομμένες αυτές μαρτυρίες όσα ο ίδιος ομολόγησε. Διότι θα φανεί ότι συμφωνούν με αυτά που εκείνος περιέκοψε· εκεί όπου έλεγε ο Αβραάμ μετά την τελευτή: «Έχουν τον Μωυσή και τους προφήτες· ας ακούσουν αυτούς». Διότι όσα έλεγαν οι προφήτες και ο Μωυσής ήταν από τον Θεό Πατέρα, και από τον ίδιο τον Κύριο, τον Υιό του Θεού, και από το Άγιο Πνεύμα· αυτά έπρεπε, αφού ήταν γραμμένα, να εκπληρωθούν. Σχόλιο 60. «Συνομίλησε με τους στρατηγούς για το πώς να τον παραδώσει σε αυτούς». Έλεγχος 60. Ω φρενοβλάβεια του Μαρκίωνα! «Συνομίλησε» — ποιος άλλος, παρά ο Ιούδας; Για να κάνει τι άλλο, παρά να παραδώσει τον Σωτήρα;

Ότι δε η ψυχή είναι αθάνατη το δίδαξε ολοφάνερα ο Κύριος, μιλώντας και ο ίδιος προσωπικά και μέσω του Σολομώντα· ο ίδιος μεν, στην ιστορία του πλούσιου και του φτωχού Λαζάρου, δείχνοντας τον έναν να αναπαύεται στους κόλπους του Αβραάμ μετά την απόθεση του σώματος, και τον άλλον να βρίσκεται σε βάσανα, παρουσιάζοντας τον Αβραάμ να συνομιλεί μαζί του· μέσω του Σολομώντα δε, στο βιβλίο που επιγράφεται Σοφία, όπου είναι γραμμένο: «Οι ψυχές των δικαίων βρίσκονται στο χέρι του Θεού, και δεν πρόκειται να τις αγγίξει βάσανο. Φάνηκε στα μάτια των άφρονων ότι πέθαναν, και θεωρήθηκε συμφορά η έξοδός τους και συντριβή η απομάκρυνσή τους από εμάς· αυτοί όμως βρίσκονται σε ειρήνη, και η ελπίδα τους είναι γεμάτη αθανασία». Επομένως, η ανάσταση αφορά το σώμα και όχι την ψυχή. Διότι κανείς δεν ανασταίνει αυτόν που στέκεται όρθιος, αλλά αυτόν που είναι πεσμένος, όπως ακριβώς δεν θεραπεύουν αυτόν που είναι υγιής, αλλά αυτόν που πάσχει.

ΙΒʹ. Οι σοφοί και οι φιλόσοφοι, και όσοι επιδεικνύετε σεμνότητα με τη γενειάδα και τον τρίβωνα, οι σοφιστές, οι γραμματιστές και οι κυνηγοί των δημόσιων χειροκροτημάτων, δεν γνωρίζω πώς θα μπορούσατε να ονομαστείτε σοφοί, εφόσον δεν κατέχετε τον πρώτο λόγο. Εσείς που μεριμνάτε για τον πλούτο, ακούστε εκείνον που λέει: «Εάν ο πλούτος ρέει, μην προσηλώνετε σε αυτόν την καρδιά σας»· να γνωρίζετε ότι εναποθέτετε το θάρρος σας σε αβέβαιο πράγμα. Ξεφόρτωσε κάτι από το πλοίο, για να ταξιδέψεις ελαφρύτερος. Ίσως έτσι αφαιρέσεις κάτι από τον εχθρό, στον οποίο πρόκειται να περιέλθουν τα αγαθά σου. Εσείς που ζείτε μέσα στην τρυφή, αφαιρέστε κάτι από την κοιλιά και δώστε το στο πνεύμα. Ο φτωχός βρίσκεται κοντά· βοήθησε την ασθένειά του· απόβαλε σε αυτόν κάτι από τα περιττά σου. Γιατί να ταλαιπωρείσαι εσύ από δυσπεψία, ενώ αυτός πεινά; Και εσύ να κραιπαλάς, ενώ αυτός υποφέρει από υδρωπικία; Και εσύ να επιβαρύνεις τον κορεσμό με κορεσμό, ενώ αυτός καταρρέει από την αρρώστια; Μην παραβλέψεις τον δικό σου Λάζαρο εδώ, για να μη σε καταστήσει τον πλούσιο της άλλης ζωής.

Ας σε πείσει ο πλούσιος και ο Λάζαρος· ο μεν πρώτος τιμωρήθηκε μόνο και μόνο επειδή ζούσε μέσα στην τρυφή, ενώ ο άλλος βασανιζόταν και από την έλλειψη τροφής και από τις πληγές (διότι και εκείνος, όπως εσύ, απωθούσε τον Λάζαρο)· ο δε δεύτερος, επειδή τα υπέμεινε όλα, τιμάται. Το πέρας του λόγου. Δέξου δε τον λόγο αυτόν με τρόμο.

Αν δεν υπάρχει ανάσταση, αλλά το τέλος του βίου είναι ο θάνατος, κατάργησέ μου τις κατηγορίες και τους ψόγους, δώσε ανεμπόδιστη την εξουσία στον δολοφόνο, άφησε τον μοιχό να επιβουλεύεται τους γάμους με θράσος, ας τρυφά εις βάρος των ξένων ο πλεονέκτης, κανείς ας μην ανακόπτει τον λοίδορο, ας ορκίζεται συνεχώς ψευδώς ο επίορκος, διότι ο θάνατος περιμένει και τον εύορκο, ας ψεύδεται άλλος όσο θέλει, διότι δεν υπάρχει κανένας καρπός της αλήθειας, κανείς ας μην ελεεί τον πένητα, διότι το έλεος είναι χωρίς αμοιβή. Αυτά τα φρονήματα προκαλούν σύγχυση χειρότερη από τον κατακλυσμό και αποβάλλουν κάθε σώφρονα λογική, ενώ παροξύνουν κάθε μανιακή και ληστρική σκέψη· διότι, αν δεν υπάρχει ανάσταση, δεν υπάρχει ούτε κρίση, και αν η κρίση έχει αναιρεθεί, αποβάλλεται μαζί της και ο φόβος του Θεού· και όπου ο φόβος δεν σωφρονίζει, εκεί χορεύει ο διάβολος μαζί με την αμαρτία. Και πολύ ταιριαστά για τέτοιου είδους ανθρώπους συνέγραψε ο Δαβίδ εκείνον τον ψαλμό: «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: δεν υπάρχει Θεός. Διαφθάρηκαν και έγιναν βδελυροί στα έργα τους». Αν δεν υπάρχει ανάσταση, είναι μύθος ο Λάζαρος και ο πλούσιος και το φρικώδες χάσμα και η ασυγκράτητη φλόγωση του πυρός και η φλεγόμενη γλώσσα και η ποθητή σταγόνα του νερού και το δάχτυλο του φτωχού. Διότι είναι ολοφάνερο ότι όλα αυτά απεικονίζουν τη μελλοντική κατάσταση της αναστάσεως· επειδή η γλώσσα και το δάχτυλο δεν νοούνται ως μέλη της ασώματης ψυχής, αλλά ως μέρη του σώματος.

Για τον λόγο αυτόν και ο μέγας Δαβίδ, αν και έβλεπε γύρω του το ύψιστο μέτρο της ανθρώπινης ευημερίας (εννοώ βεβαίως τη βασιλεία), γεμίζει με άφθονη πίκρα τη ζωή του στενάζοντας με θρήνους και πενθώντας για την παράταση της εν σαρκί παροικίας του· και λιώνοντας από την επιθυμία των ανώτερων αγαθών, λέει: «Αλίμονό μου, διότι η παροικία μου παρατάθηκε». Σε άλλο δε σημείο, ατενίζοντας προσηλωμένα το κάλλος των θείων σκηνωμάτων, λέει ότι εκλείπει από την επιθυμία, κρίνοντας ως προτιμότερο για τον εαυτό του το να ταχθεί στην τελευταία θέση εκεί, παρά να κατέχει τα πρωτεία στα παρόντα. Εάν δε κάποιος θα ήθελε να κατανοήσει με μεγαλύτερη ακρίβεια τη δύναμη αυτού του μακαριζόμενου πένθους, ας εξετάσει ο ίδιος τη διήγηση για τον Λάζαρο και τον πλούσιο, μέσω της οποίας η διδασκαλία αυτή μας αποσαφηνίζεται πιο ξεκάθαρα.

Εφόσον, λοιπόν, η ψυχή ελκύει και πάλι προς τον εαυτό της το συγγενικό και οικείο της στοιχείο, ποια δυσκολία, πες μου, μπορεί να εμποδίσει τη θεία δύναμη ως προς την επανένωση των οικείων στοιχείων, τα οποία σπεύδουν προς το οικείο τους μέρος με κάποια ανέκφραστη ελκτική δύναμη της φύσης; Διότι το ότι παραμένουν στην ψυχή, ακόμη και μετά τη διάλυση, κάποια σημάδια της σωματικής μας σύστασης, το αποδεικνύει ο διάλογος στον Άδη, όπου, ενώ τα σώματα είχαν παραδοθεί στον τάφο, παρέμεινε στις ψυχές κάποιο σωματικό γνώρισμα, μέσω του οποίου και ο Λάζαρος αναγνωριζόταν και ο πλούσιος δεν παρέμενε άγνωστος. Επομένως, δεν είναι καθόλου παράλογο να πιστεύουμε ότι ο διαχωρισμός των σωμάτων που ανασταίνονται γίνεται από την κοινή ύλη προς το ιδιαίτερο και ατομικό στοιχείο, και μάλιστα για εκείνον που εξετάζει τη φύση μας με μεγαλύτερη επιμέλεια.

Το ότι, επομένως, αυτή [η ψυχή] που βρίσκεται σε ολόκληρο το πλήρωμα των στοιχείων βρίσκεται και στο καθένα από αυτά, δεν είναι καθόλου παράλογο. Και έτσι, αν κάποιος αποβλέπει στα στοιχεία στα οποία ενυπάρχουν δυνάμει τα επιμέρους μέλη του σώματος, και υποθέσει ότι η Γραφή εννοεί πως γύρω από αυτήν υπάρχει και δάχτυλο και οφθαλμός και γλώσσα και όλα τα υπόλοιπα μετά τη διάλυση της σωματικής σύνθεσης, δεν θα απομακρυνθεί από το λογικό. Εάν, λοιπόν, τα επιμέρους στοιχεία απομακρύνουν τον νου από τη σωματική αντίληψη της διήγησης, είναι προφανώς λογικό να μην θεωρούμε και τον Άδη, που μνημονεύθηκε τώρα, ως κάποιον τόπο που ονομάζεται έτσι, αλλά ως κάποια αόρατη και ασώματη κατάσταση ζωής, στην οποία διδασκόμαστε από τη Γραφή ότι διαβιοί η ψυχή. Αλλά διδασκόμαστε και ένα άλλο δόγμα στη διήγηση για τον πλούσιο και τον φτωχό, το οποίο έχει μεγάλη συνάφεια με όσα έχουν εξεταστεί. Παρουσίασε εκείνον τον εμπαθή και φιλόσαρκο, όταν αντιλήφθηκε το αναπόφευκτο της δικής του συμφοράς, να μεριμνά για τους συγγενείς του που ζούσαν πάνω στη γη· και, ενώ ο Αβραάμ του είπε ότι η ζωή όσων ζουν με το σώμα δεν στερείται θείας πρόνοιας, αλλά έχουν απρόσκοπτα στη διάθεσή τους την καθοδήγηση του Νόμου και των προφητών, εκείνος να εξακολουθεί να ικετεύει τον δίκαιο, ώστε το κήρυγμα να τους γίνει πιο πειστικό εξαιτίας του παράδοξου γεγονότος, αν δηλαδή τους αναγγελλόταν από κάποιον που είχε επανέλθει στη ζωή από τους νεκρούς. Γ. Ποιο είναι, λοιπόν, είπα εγώ, το δόγμα σε αυτά; —Μ.

Επειδή, λέγει, η μεν ψυχή του Λαζάρου είναι απασχολημένη με τα παρόντα και δεν στρέφεται προς τίποτε από όσα έχει αφήσει πίσω, ενώ ο πλούσιος παραμένει και μετά τον θάνατό του προσκολλημένος στη σαρκική ζωή σαν με κάποιου είδους ιξό, την οποία δεν απέβαλε καθαρά ούτε όταν έπαψε να ζει, αλλά εξακολουθεί να έχει ως μέριμνά του τη σάρκα και το αίμα (διότι με το να ικετεύει να απαλλαγούν από τα δεινά όσοι συμμερίζονται τη συγγένειά του, είναι προφανές ότι δεν έχει ακόμη ελευθερωθεί από τη σαρκική προσκόλληση)· από αυτά λοιπόν τα αφηγήματα, λέγει, θεωρούμε ότι ο Κύριος δογματίζει το εξής: ότι πρέπει κατεξοχήν όσοι ζουν στη σάρκα, μέσω της ενάρετης ζωής, να χωρίζονται κατά κάποιον τρόπο και να αποδεσμεύονται από τη σχέση τους με αυτήν, ώστε μετά τον θάνατο να μην έχουμε πάλι ανάγκη από άλλον θάνατο, ο οποίος θα αποκαθάρει τα υπολείμματα της σαρκικής κόλλας. Αντιθέτως, σαν να έχουν διαρραγεί τα δεσμά γύρω από την ψυχή, να γίνει για εκείνην ελαφρύς και άνετος ο δρόμος προς το αγαθό, χωρίς καμία σωματική οδύνη να την αποτραβά προς τον εαυτό της.

Αλλά ο πλούσιος ούτε έτσι κατάλαβε, όντας ασύνετος, ούτε σταμάτησε την κακία του ούτε καταδίκασε τον εαυτό του· αλλά προσπαθεί ακόμα να δικαιολογήσει τον εαυτό του, και σαν να μην τον είχε προειδοποιήσει κανείς για αυτόν τον τόπο του βασάνου, «σε παρακαλώ λοιπόν», λέει, «να στείλεις τον Λάζαρο στο σπίτι του πατέρα μου (γιατί έχω πέντε αδελφούς) για να τους προειδοποιήσει, ώστε να μην έρθουν και αυτοί σε τούτο τον τόπο του βασάνου». Διότι δείχνει πως, αν και ο ίδιος είχε κάποιον να τον προειδοποιήσει, δεν θα έπραττε εκείνα για τα οποία καταδικάστηκε στη γέεννα. Και όταν ο Αβραάμ τού είπε: «έχουν τον Μωυσή και τους προφήτες, ας ακούσουν αυτούς» (διότι ο μεν Μωυσής, μιλώντας εκ μέρους του Θεού στην ωδή, λέει: «φωτιά άναψε από τον θυμό μου, θα καίει μέχρι τον κατώτατο άδη»· ο δε Ησαΐας σε συμφωνία με τους άλλους προφήτες λέει: «θα κατακαούν οι άνομοι και οι αμαρτωλοί μαζί, και δεν θα υπάρχει κανείς να τους σβήσει»)· αφού λοιπόν ο Αβραάμ είπε αυτά, εκείνος πάλι φέρνοντας αντίρρηση, λέει: «όχι, πάτερ Αβραάμ, αλλά εάν κάποιος από τους νεκρούς πάει σε αυτούς, θα μετανοήσουν». Τι απαντά λοιπόν σε αυτό πάλι ο Αβραάμ; «

«Χάθηκε»: Του θανάτου προφανώς και του διαβόλου· διότι έγινε μέγας ήχος και θόρυβος όταν συντρίφθηκαν οι χάλκινες πύλες και οι σιδερένιοι μοχλοί και γκρεμίστηκαν τα αδαμάντινα τείχη. «Και ο Κύριος»: Ως ατελεύτητος και αδιάδοχος βασιλιάς. «Ετοίμασε»: Κατά τη συντέλεια προφανώς, όταν πρόκειται να κρίνει όλα τα έθνη. «Και αυτός θα κρίνει»: Διότι υπάρχει σε αυτόν δικαιοσύνη και ευθύτητα· διότι απροσωπόληπτα θα κρίνει τότε ο Θεός. «Και έγινε»: Καταφυγή και βοήθεια των δικαίων τότε ο Θεός γίνεται, εκείνων που έζησαν εδώ με υπομονή μέσα στην πενία και τη φτώχεια. Και αυτό το γνωρίσαμε από τον Λάζαρο και τον πλούσιο. «Και ας ελπίσουν»: Διότι για όσους έχουν γνωρίσει αληθινά το όνομα του Κυρίου, ο Θεός είναι αληθινά αψευδής ελπίδα και καταφυγή. «Ψάλατε στον Κύριο»: Δηλαδή, με ψαλμούς δοξάστε τον Θεό μέσα στην Εκκλησία· διότι σε αυτήν κατοικεί ο Θεός. «Αναγγείλατε»: Πείτε, λέει, στα έθνη τα έργα του και κηρύξτε σε αυτά τα θαυμάσιά του, ότι ήλθε αυτός που αναζητά το χαμένο και σώζει το πλανεμένο, ώστε να προτραπούν προς την κλήση της πίστεως. «Διότι εκζητώντας»: Διότι ο Θεός θα πάρει εκδίκηση από αυτούς που αιματοκύλισαν τα χέρια των εθνών στις ειδωλολατρικές θυσίες. «Δεν λησμόνησε»: Διότι δεν παραμέλησε όσους στερούνταν την πίστη, προφανώς τα έθνη, αλλά επιστρέφοντάς τους, τους έσωσε πλουτίζοντάς τους με τη χάρη. «Ελέησόν με»: Αυτά φωνάζει η Εκκλησία, διότι την ταπείνωσαν πολύ οι δαίμονες.

Βʹ. Αλλά υπάρχουν μερικοί άνθρωποι γεμάτοι από τόση ανοησία, ώστε να θεωρούν ψευδείς τις θεόπνευστες Γραφές και να παρερμηνεύουν αλληγορικά τη δικαιοσύνη του Θεού. Διότι έχω ακούσει κάποιους φιλαμαρτήμονες, οι οποίοι κατέχονται από πολλή φιληδονία, να λέγουν τέτοια πράγματα, ότι δηλαδή ο Θεός τα απείλησε αυτά για να φοβίσει τους ανθρώπους· διότι, μη γένοιτο, δεν είναι δυνατόν να τιμωρήσει κάποιον, αφού είναι ελεήμων, και μάλιστα από εκείνους που τον έχουν επιγνώσει. Ακούστε, λοιπόν, εσείς οι άνθρωποι που έχετε χάσει τον νου σας, εσείς που πείθεστε στην υποβολή του μισόκαλου, ο οποίος χαίρεται με την απώλειά σας. Διότι, προκειμένου να μην φοβηθούμε και αλλάξουμε τη ζωή μας προς το ενάρετο, και αποφύγουμε τα βασανιστήρια της κολάσεως, γι' αυτόν τον λόγο μας οδήγησε σε αυτήν την αφοβία· ώστε, αμελώντας στην παρούσα ζωή, να ρίξουμε τους εαυτούς μας στον ίδιο τον πυθμένα του άδη. Πείτε μου, λοιπόν, εσείς που βγάζετε τον Θεό ψεύτη, εσείς που θεωρείτε τις άγιες Γραφές ως απλά και μόνο κενά λόγια, και όχι ως αλήθεια, τι νομίζετε, ω ανόητοι; Δεν κολάζεται εκείνος ο πλούσιος, ο οποίος περιφρόνησε τον Λάζαρο; Δεν αποβάλλονται από τον νυμφώνα οι μωρές παρθένες; Δεν αναχωρούν στο πυρ το ετοιμασμένο για τον διάβολο και τους αγγέλους του εκείνοι που δεν έθρεψαν τον Χριστό; Δεν ρίπτεται στο πυρ, δεμένος χειροπόδαρα, εκείνος που φορούσε ρυπαρά ενδύματα; Δεν παραδίδεται στους βασανιστές εκείνος που απαίτησε τα εκατό δηνάρια;

Δεν ήταν πλέον καιρός να καρποφορεί αυτή τον θάνατο. Διότι «βασίλευσε ο θάνατος από τον Αδάμ μέχρι τον Μωυσή», δηλαδή μέχρι τον νόμο. Επειδή συνηθίζει, λέει, η Γραφή να ονομάζει τον νόμο Μωυσή, όπως στο Ευαγγέλιο: «Έχουν τον Μωυσή και τους προφήτες». Είπε ο Κύριος προς αυτήν: «Όχι περαιτέρω» και «Ποτέ πια ας μη βγει από σένα καρπός στον αιώνα»· δηλαδή: Πριν από την έλευσή μου καρποφόρησες θάνατο· ιδού, εγώ έχω έρθει, που είμαι η ανάσταση. Εφόσον ήρθα εγώ, «ποτέ πια ας μη βγει από σένα καρπός στον αιώνα». Και αμέσως ξεράθηκε η συκιά, και εκπληρώθηκε το γεγραμμένο: «Καταπόθηκε ο θάνατος σε νίκη. Πού είναι, θάνατε, το κεντρί σου; Πού είναι, άδη, η νίκη σου;». Διότι, λέγοντας ο ευαγγελιστής ότι ήταν χειμώνας εκείνον τον καιρό κατά τον οποίο η συκιά είχε πλούσιο φύλλωμα, υπονόησε ότι η αμαρτία άκμαζε, επειδή ο διάβολος ήταν σαν χειμώνας που βάραινε επάνω σε ολόκληρη την ανθρωπότητα. Διότι πριν από την παρουσία του άρχοντα της ειρήνης, το ανθρώπινο γένος κλονιζόταν από ποικίλα πνεύματα, παρασυρόμενο σε ειδωλολατρίες, αιματοχυσίες, κραιπάλες και λαγνείες· όταν όμως ήρθε ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, η ειρήνη του κόσμου, κατέστειλε τις θύελλες των εχθρικών πνευμάτων που τάραζαν την αλμυρή θάλασσα των παθών αυτού του βίου, και κατεύνασε τα αφρισμένα κύματα των ηδονών.

Διότι, για να μη νομίσεις ότι τα λόγια αυτά προέρχονται από θυμό, ή ότι ειπώθηκαν καθ' υπερβολήν, ή από κάποια παρόρμηση, παραθέτει πάλι τα ίδια για δεύτερη φορά. Διότι εκείνος που παρασύρεται από τον θυμό να πει κάτι, μπορεί γρήγορα να μετανιώσει· εκείνος όμως που λέει τα ίδια για δεύτερη φορά, δείχνει ότι τα είπε κατόπιν ώριμης κρίσεως, και αφού προηγουμένως τα επικύρωσε στη σκέψη του, έτσι εξέφερε τον λόγο. Ο Αβραάμ, λοιπόν, όταν παρακλήθηκε να στείλει τον Λάζαρο, έλεγε: Έχουν τον Μωυσή και τους προφήτες· εάν δεν ακούσουν εκείνους, ούτε και αν αναστηθούν νεκροί πρόκειται να ακούσουν. Αυτά δε τον παρουσιάζει ο Χριστός να τα λέει, δείχνοντας ότι επιθυμεί να θεωρούνται οι Γραφές περισσότερο αξιόπιστες ακόμη και από νεκρούς που ανασταίνονται.

Επομένως, όσο περισσότερα αποκτά κανείς, τόσο περισσότερο φτωχός γίνεται· διότι εκείνος που επιθυμεί περισσότερα, είναι περισσότερο φτωχός. Όταν, λοιπόν, έχει εκατό τάλαντα, δεν είναι πάρα πολύ φτωχός, διότι επιθυμεί χίλια. Όταν όμως λάβει χίλια, τότε γίνεται περισσότερο φτωχός· διότι λέει πως πλέον δεν έχει ανάγκη από χίλια, όπως προηγουμένως, αλλά από δέκα χιλιάδες. Εάν, όμως, ισχυρίζεσαι ότι το να επιθυμείς και να μην αποκτάς είναι ηδονή, μου φαίνεται ότι αγνοείς παντελώς τη φύση της ηδονής. Διότι, το ότι κάτι τέτοιο δεν είναι ηδονή, αλλά κόλαση, ας το εξετάσουμε μεταφέροντάς το πάλι σε κάποιο άλλο παράδειγμα. Όταν διψούμε, δεν νιώθουμε ευχαρίστηση πίνοντας για τον λόγο ότι καταπαύουμε τη δίψα μας, και γι' αυτό ακριβώς το να πίνουμε αποτελεί ηδονή, επειδή μας απαλλάσσει από ένα μεγάλο βάσανο, εννοώ την επιθυμία του να πιούμε; Αυτό είναι σε όλους προφανές. Εάν, επομένως, επρόκειτο να βρισκόμαστε συνεχώς σε μια τέτοια κατάσταση επιθυμίας, σε τίποτα δεν θα υπολειπόμασταν ως προς την κόλαση από τον πλούσιο στην ιστορία του Λαζάρου· επειδή και για εκείνον αυτό ακριβώς ήταν η κόλαση, το ότι, αν και επιθυμούσε σφοδρά μια μικρή σταγόνα, δεν υπήρχε κανείς να του την προσφέρει. Αυτό ακριβώς μου φαίνεται ότι παθαίνουν διαρκώς και οι φιλάργυροι, και ότι βρίσκονται στην ίδια κατάσταση με εκείνον που παρακαλούσε να απολαύσει αυτή τη σταγόνα και δεν το κατόρθωνε· διότι η δική τους ψυχή καίγεται περισσότερο από τη δική του. Και πολύ σωστά είπε κάποιος ότι οι φιλάργυροι είναι σαν τους υδρωπικούς.

Βλέπεις ότι θα μπορέσουμε να θέσουμε όχι μόνο δύο αντί του μηδενός, αλλά και τρία, και πέντε, και δέκα, και είκοσι, και αμέτρητα αντί του μηδενός; Για να το μάθεις δε αυτό ακριβώς με ένα παράδειγμα, δες τον πλούσιο και τον Λάζαρο· ο μεν ένας απόλαυσε τα παρόντα, ο δε άλλος τα μελλοντικά. Σου φαίνεται, λοιπόν, ότι είναι απολύτως ισοδύναμα, το να κολάζεται κανείς σε όλο τον χρόνο, και το να πεινά για μια σύντομη ώρα; Το να ασθενεί κανείς σε φθαρτό σώμα, και το να κατακαίγεται σκληρά σε αθάνατο; Το να στεφανώνεται και να απολαμβάνει αθάνατη τρυφή μετά από εκείνη τη μικρή αρρώστια, και το να βασανίζεται ατελεύτητα μετά από τη σύντομη απόλαυση των εγκοσμίων; Και ποιος θα μπορούσε να τα υποστηρίξει αυτά; Διότι, τι θέλεις να εξετάσουμε; Την ποσότητα, την ποιότητα, τη δίκαιη τάξη του Θεού, την απόφαση για τον καθένα; Μέχρι πότε θα ξεστομίζετε λόγια σκαθαριών, τα οποία κυλιούνται συνεχώς μέσα στον βούρκο; Διότι αυτά δεν είναι γνωρίσματα λογικών ανθρώπων, το να θυσιάζουν δηλαδή μια τόσο πολύτιμη ψυχή για το τίποτα, ενώ θα έπρεπε με λίγο κόπο να κερδίσουν τους ουρανούς.

Διότι, εάν τιμωρούσε και θανάτωνε αμέσως μετά τη διάπραξη των αμαρτημάτων, πώς θα σωζόταν ο Παύλος, πώς δε ο Πέτρος, οι κορυφαίοι διδάσκαλοι της οικουμένης; Πώς θα καρπωνόταν ο Δαβίδ τη σωτηρία που προέκυψε από τη μετάνοια; Πώς οι Γαλάτες; Πώς και τόσοι άλλοι; Για τον λόγο αυτόν, ούτε απαιτεί από όλους τιμωρία εδώ, αλλά από μερικούς μόνο, ούτε από όλους εκεί, αλλά άλλον μεν τιμωρεί εδώ, άλλον δε εκεί, ώστε και τους πλέον αναίσθητους να αφυπνίσει μέσω εκείνων που τιμωρεί, και να τους κάνει να προσδοκούν τα μέλλοντα (τη μέλλουσα κρίση) μέσω εκείνων που δεν τιμωρεί. Ή μήπως δεν βλέπεις πολλούς να τιμωρούνται εδώ, όπως εκείνους που καταπλακώθηκαν από τον πύργο, όπως εκείνους των οποίων το αίμα ο Πιλάτος ανέμειξε με τις θυσίες τους, όπως όσους μεταξύ των Κορινθίων πέθαναν με πρόωρο θάνατο επειδή συμμετείχαν αναξίως στα μυστήρια, όπως τον Φαραώ, όπως όσους από τους Ιουδαίους κατασφάχτηκαν από τους βαρβάρους, και όπως πολλούς άλλους, και τότε και τώρα και στο διηνεκές; Υπάρχουν όμως και άλλοι, οι οποίοι αν και αμάρτησαν πολύ, απήλθαν από τη ζωή χωρίς να τιμωρηθούν εδώ· όπως ο πλούσιος στην ιστορία του Λαζάρου, και όπως πολλοί άλλοι.

Ας φρίξουμε, λοιπόν, για αυτό το πράγμα, ας αποφύγουμε την αμαρτία. Αυτό έκανε άνω κάτω την οικουμένη, αυτό τα συνέχεε όλα, αυτό μας απομακρύνει από τη μακαριότατη δουλεία του Χριστού. Διότι λέει η Γραφή: δεν μπορείτε να δουλεύετε στον Θεό και στον μαμωνά. Επειδή ο μαμωνάς δίνει εντελώς αντίθετες εντολές από τον Χριστό. Διότι ο μεν Χριστός λέει: «Να δίνεις σε αυτούς που έχουν ανάγκη»· ο δε μαμωνάς: «Να αρπάζεις από αυτούς που έχουν ανάγκη». Ο Χριστός λέει: «Να συγχωρείς και αυτούς που σε επιβουλεύονται και σε αδικούν»· αυτός αντίθετα: «Να στήνεις παγίδες εναντίον εκείνων που δεν αδικούν σε τίποτα». Ο Χριστός λέει: «Να είσαι φιλάνθρωπος και ήμερος»· αυτός αντίθετα: «Να είσαι ωμός και σκληρός, και να θεωρείς ότι τα δάκρυα των φτωχών δεν είναι τίποτα», ώστε να καταστήσει αυστηρό για εμάς τον Κριτή κατά την ημέρα εκείνη. Διότι τότε θα σταθούν μπροστά στα μάτια μας όλα όσα έχουμε πράξει, καθώς και εκείνοι που αδικήθηκαν και απογυμνώθηκαν από εμάς, αποκλείοντάς μας κάθε απολογία. Εάν δηλαδή ο Λάζαρος, αν και δεν αδικήθηκε σε τίποτα από τον πλούσιο, αλλά επειδή απλώς δεν απόλαυσε τα αγαθά εκείνου, στάθηκε τότε ως πικρός κατήγορος και δεν τον άφησε να βρει καμία συγγνώμη, ποια απολογία, πες μου, θα βρουν εκείνοι οι οποίοι, εκτός από το ότι δεν προσφέρουν ελεημοσύνη από τα δικά τους, αρπάζουν και τα ξένα και καταστρέφουν τα σπίτια των ορφανών; Εάν εκείνοι που δεν έθρεψαν τον Χριστό όταν πεινούσε επισώρευσαν τόσο πυρ στο κεφάλι τους, εκείνοι που αρπάζουν όσα δεν τους ανήκουν καθόλου, που μηχανεύονται αμέτρητες δικαστικές διαμάχες και ιδιοποιούνται αδίκως τις περιουσίες των πάντων, ποια παρηγοριά θα απολαύσουν;

Γι' αυτόν τον λόγο σου διαβάστηκαν αυτά, ώστε να μην βαδίσεις στα ίδια ίχνη του ανελέητου πλουσίου και πέσεις στην ίδια τιμωρία της γέεννας. Εσύ, όμως, ο φτωχός, μην ολιγωρείς, ούτε να αποκάμεις κλυδωνιζόμενος στην τρικυμία της φτώχειας. Να αποβλέπεις προς τον λαμπρότατο Λάζαρο· εκεί να έχεις προσηλωμένο το βλέμμα και τη νύχτα και την ημέρα, ώστε, κυβερνώντας τη ζωή σου με το πηδάλιο της υπομονής, να φτάσεις στο ίδιο λιμάνι της αναπαύσεως, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Γνωρίζετε βεβαίως τούτο, ότι και αν ακόμη είμαστε οι αγριότεροι όλων, με την ευημερία είναι φυσικό να γινόμαστε ημερότεροι και αγαθότεροι. Αλλά εκείνος ούτε από την ευημερία δεν έγινε καλύτερος, αλλά παρέμενε αποθηριωμένος, και μάλιστα με τους τρόπους του επισκίασε την ωμότητα και την απανθρωπιά κάθε θηρίου. Κι όμως, αυτός μεν που ζούσε μέσα στην πονηρία και την απανθρωπιά απολάμβανε κάθε ευημερία, ο δε δίκαιος και εργάτης της αρετής βρισκόταν στα έσχατα δεινά. Διότι, το ότι ο Λάζαρος ήταν δίκαιος, πάλι και εδώ το απέδειξε το τέλος του, και πριν από το τέλος, αυτή η ίδια η υπομονή του στη φτώχεια. Άραγε δεν σας φαίνεται σαν να βλέπετε παρόντα τα ίδια τα γεγονότα; Γεμάτο ήταν το πλοίο του πλουσίου από εμπορεύματα, και έπλεε με ούριο άνεμο. Αλλά μην απορείτε· διότι όδευε ολοταχώς προς ναυάγιο, επειδή δεν θέλησε να διαθέσει το φορτίο του με ευλάβεια. Θέλεις να σου πω και μία άλλη κακία του;

ιʹ. Επιπλέον, πέρα από αυτά, πρόσθετη οδύνη τού προκαλούσε το γεγονός ότι έβλεπε κάποιον άλλον να ευημερεί· όχι επειδή ήταν φθονερός και πονηρός, αλλά επειδή είναι στη φύση όλων μας να αντιλαμβανόμαστε με μεγαλύτερη ακρίβεια τις δικές μας συμφορές μέσα από την ευημερία των άλλων. Στην περίπτωση όμως του πλουσίου, υπήρχε και κάτι άλλο, ακόμη μεγαλύτερο, που μπορούσε να τον πληγώσει βαθιά. Διότι δεν αποκτούσε εντονότερη αίσθηση των δικών του δεινών μόνο συγκρίνοντας τη δική του δυστυχία με την ευημερία εκείνου, αλλά και αναλογιζόμενος ότι ο μεν ένας, που ζούσε με σκληρότητα και απανθρωπιά, προόδευε στα πάντα, ενώ αυτός, που ζούσε με αρετή και πραότητα, υπέφερε τα έσχατα δεινά· και εξαιτίας αυτού υπέμενε και πάλι απαρηγόρητη θλίψη. Διότι, εάν ο άνθρωπος εκείνος ήταν δίκαιος, εάν ήταν επιεικής, εάν ήταν αξιοθαύμαστος, εάν ήταν γεμάτος από κάθε αρετή, δεν θα τον λυπούσε. Τώρα όμως, επειδή ζούσε με την πονηρία και είχε φτάσει στο έσχατο σημείο της κακίας, επιδεικνύοντας τόση απανθρωπιά, τρέφοντας διαθέσεις χειρότερες και από εχθρού, προσπερνώντας τον αναιδέστατα και ανελέητα σαν να ήταν πέτρα, και παρόλα αυτά απολαμβάνοντας τόση ευπορία· αναλογίσου πόσο φυσικό ήταν να καταποντίζεται η ψυχή του φτωχού σαν από αλλεπάλληλα κύματα. Αναλογίσου σε τι κατάσταση ήταν φυσικό να βρίσκεται ο Λάζαρος, βλέποντας παρασίτους, κόλακες και υπηρέτες να ανεβαίνουν, να κατεβαίνουν, να βγαίνουν, να μπαίνουν, να τρέχουν πάνω κάτω, να θορυβούν, να μεθούν, να χοροπηδούν και να επιδεικνύουν κάθε άλλη ακολασία.

Διότι αυτός δεν υπέμεινε μόνον έναν και δύο και τρεις, αλλά πάρα πολλούς άθλους αρετής· την πενία εννοώ, την αρρώστια, την έλλειψη προστατών, το να υπομένει όλα εκείνα τα κακά ενώ βρισκόταν δίπλα σε οικία που μπορούσε να τα εξαλείψει, και το να μην αξιώνεται κανέναν λόγο παρηγορίας· το να βλέπει εκείνον που τον περιφρονούσε να απολαμβάνει τόση τρυφή, και όχι απλώς να απολαμβάνει την τρυφή, αλλά και να ζει μέσα στην πονηρία και να μην υφίσταται κανένα δεινό· το να μην έχει να αντικρίσει κανέναν άλλον Λάζαρο, το να μην μπορεί να φιλοσοφήσει τίποτα περί αναστάσεως, το να αποκτά, μαζί με τα προαναφερθέντα κακά, και κακή υπόληψη στους πολλούς εξαιτίας εκείνων των συμφορών του· το να βλέπει όχι για δύο ή τρεις ημέρες, αλλά καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής του, τον εαυτό του να βρίσκεται σε αυτά τα δεινά και τον πλούσιο στα αντίθετα.

Διότι, έπειτα από τόση περιποίηση, γυμνός και μόνος οδηγούνταν στον θάνατο, χωρίς να μπορεί να πάρει μαζί του τίποτε από εδώ από την τόση περιουσία του, αλλά οδηγούνταν έρημος και απροστάτευτος. Κανείς από αυτούς που τον υπηρετούσαν, κανείς από όσους θα μπορούσαν να τον βοηθήσουν δεν ήταν παρών για να τον απαλλάξει από την κόλαση και την τιμωρία, αλλά, αφού αποσπάστηκε από όλα εκείνα, παραδιδόταν μόνος του στο να υπομένει τις αφόρητες τιμωρίες. Πράγματι, «Κάθε σάρκα είναι σαν το χορτάρι, και κάθε δόξα ανθρώπου σαν το άνθος του χόρτου. Ξεράθηκε το χορτάρι, και το άνθος του έπεσε· το δε ρήμα του Κυρίου μένει στον αιώνα». Ήλθε ο θάνατος, και τα έσβησε όλα εκείνα· και αφού τον έπιασε σαν αιχμάλωτο, έτσι τον πήρε μαζί του, με σκυμμένο το κεφάλι, γεμάτο ντροπή, χωρίς καμία παρρησία, να τρέμει και να φοβάται, σαν να είχε απολαύσει όλη εκείνη την τρυφή μέσα σε όνειρα. Και στο εξής ο πλούσιος γινόταν ικέτης του φτωχού, και παρακαλούσε για το δικό του τραπέζι, εκείνου που κάποτε λιμοκτονούσε και βρισκόταν εκτεθειμένος στα στόματα των σκύλων. Και η κατάσταση αντιστράφηκε, και μάθαιναν πλέον όλοι ποιος ήταν πραγματικά ο πλούσιος και ποιος ήταν ο φτωχός, και ότι ο μεν Λάζαρος ήταν ο πλουσιότερος από όλους, ενώ αυτός ήταν ο φτωχότερος όλων.

Όταν, λοιπόν, δεις κάποιον να ζει μεν μέσα στην πονηρία, χωρίς όμως να υφίσταται κανένα δεινό εδώ, μην τον μακαρίσεις, αλλά δάκρυσε και θρήνησε, διότι πρόκειται να υποστεί όλα τα δεινά εκεί· όπως ακριβώς συνέβη και με αυτόν τον πλούσιο. Πάλι, όταν δεις κάποιον να επιμελείται την αρετή και να υπομένει αμέτρητους πειρασμούς, μακάρισέ τον και ζήλωσέ τον, αναλογιζόμενος ότι όλα του τα αμαρτήματα εξαλείφονται εδώ, και ότι πολλοί μισθοί ετοιμάζονται εκεί για την υπομονή του· όπως ακριβώς συνέβη και στην περίπτωση αυτού του Λαζάρου.

Ομιλία τέταρτη για τον πλούσιο και τον Λάζαρο· και ότι η συνείδηση συνηθίζει να μας υπενθυμίζει παλαιά αμαρτήματα, καθώς και για τον Ιωσήφ. αʹ. Είναι ανάγκη σήμερα να παρουσιάσουμε το τέλος της παραβολής του Λαζάρου. Διότι εσείς μεν ίσως νομίζετε ότι το έργο μας έχει ολοκληρωθεί πλήρως· εγώ όμως δεν πρόκειται να εκμεταλλευθώ την άγνοιά σας για να σας εξαπατήσω, ούτε θα αποχωρήσω προτού λάβω και αναδείξω κάθε εναπομείναν νόημα· επειδή και ο γεωργός, αφού τρυγηθεί ολόκληρο το αμπέλι, δεν αποχωρεί, προτού κόψει και τις τελευταίες ρώγες.

Ας τον δουν εκείνοι να στεφανώνεται, λέει, οι οποίοι τον είδαν να αγωνίζεται· οι μάρτυρες της φτώχειας του, της πείνας και των μύριων δεινών του, ας γίνουν μάρτυρες της τιμής, της μεταβολής και όλης της δόξας του, ώστε, αφού διδαχθούν και από τις δύο καταστάσεις και μάθουν ότι τα ζητήματά μας δεν περιορίζονται μόνο στην παρούσα ζωή, να προετοιμαστούν με τέτοιον τρόπο, ώστε να μπορέσουν να αποφύγουν αυτήν την κόλαση και την τιμωρία. Τι απαντά λοιπόν ο Αβραάμ; Έχουν τον Μωυσή και τους προφήτες, λέει, ας ακούσουν αυτούς. Δεν φροντίζεις, λέει, εσύ τα αδέλφια σου τόσο, όσο ο Θεός που τα δημιούργησε. Τοποθέτησε σε αυτούς αμέτρητους δασκάλους για να τους προτρέπουν, να τους συμβουλεύουν, να τους νουθετούν. Τι λέει λοιπόν αυτός πάλι; Όχι, λέει, πάτερ Αβραάμ, αλλά εάν κάποιος πάει σε αυτούς από τους νεκρούς, θα πιστέψουν. Αυτά ακριβώς είναι τα λόγια των πολλών.

Πού είναι τώρα εκείνοι που λένε: «Ποιος ήλθε από εκεί; Ποιος αναστήθηκε από τους νεκρούς; Ποιος διηγήθηκε τα όσα συμβαίνουν στον άδη;» Πόσα τέτοια και τόσο μεγάλα έλεγε στον εαυτό του ο πλούσιος εκείνος, όταν ζούσε μέσα στην τρυφή; Διότι δεν παρακάλεσε απλώς να αναστηθεί κάποιος από τους νεκρούς, αλλά επειδή, ακούγοντας τις Γραφές, τις περιφρονούσε, τις χλεύαζε και νόμιζε ότι τα λεγόμενα είναι μύθοι, από αυτά λοιπόν που έπασχε ο ίδιος, τα ίδια νόμιζε και για τους αδελφούς του. Και εκείνοι, λέει, τα ίδια υποπτεύονται· εάν όμως κάποιος από τους νεκρούς υπάγει σε αυτούς, δεν θα δυσπιστήσουν, δεν θα τον χλευάσουν, αλλά μάλλον θα δώσουν προσοχή στα λεγόμενά του. Τι απαντά λοιπόν ο Αβραάμ;