Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 17:10

«Πλανήθηκα σαν χαμένο πρόβατο». Αφού πρώτα μίλησε για τον εαυτό του ως κάποιον που έχει κατορθώσει έργα, πάλι αποκαλεί τον εαυτό του πλανημένο πρόβατο, ασκώντας την ταπεινοφροσύνη, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου: «Όταν τα κατορθώσετε όλα, να λέτε: Είμαστε δούλοι αχρείοι».

Να προετοιμάζεις, λοιπόν, τον εαυτό σου καθημερινά για να προϋπαντήσεις τον Χριστό· διότι πρόκειται να έλθει αοράτως. Κάθε μέρα να ανακρίνεις τον εαυτό σου σύμφωνα με τις εντολές του Χριστού, σχετικά με το σε τι υστέρησες, και να το ανοικοδομείς. Ας δουν οι αδελφοί σου τα έργα σου, και ο κατά Θεόν ζήλος θα τους καταφάγει. Να ερευνάς τον εαυτό σου κάθε μέρα, για το ποιο πάθος νέκρωσες, και να δίνεις δόξα στον Θεό· διότι δικό Του είναι το έλεος. Μη θεωρείς τον εαυτό σου ότι έχει κατορθώσει το αγαθό ενώπιον του Θεού· διότι λέγει: «Όταν τα πράξετε όλα, τότε να λέγετε ότι είμαστε αχρείοι δούλοι». Μην υψηλοφρονήσεις, νομίζοντας ότι από τώρα είσαι καλός· διότι δεν μπορείς να εμπιστευθείς τον εαυτό σου στους εχθρούς σου.

Ερώτηση του ιδίου προς τον ίδιο: Και πώς βρίσκουμε μερικούς από τους άκακους, όταν επαινούνται, να απαντούν με μετριοφροσύνη; Απόκριση: Οι Πατέρες, έχοντας φθάσει στο μέτρο που είπε ο Κύριος, ότι «Όταν τα κάνετε όλα αυτά, να πείτε ότι είμαστε αχρείοι δούλοι», και έχοντας αληθινά αυτήν την αντίληψη για τον εαυτό τους, απαντούν σύμφωνα με την κατάστασή τους. Κι αν ακούσουν αυτά από άλλον, δεν δυσανασχετούν, αλλά και τον ευλογούν, επειδή λέει την αλήθεια.

Στα όνειρα να μην δίνεις προσοχή, διότι είναι δαιμονικά και απατηλά. Και κάνοντας αυτά, μην έχεις την ιδέα ότι πράττεις καλώς. Διότι μετά την τήρηση των εντολών, έχουμε λάβει την εντολή να λέμε ότι «Είμαστε δούλοι αχρείοι». Ας θερίσουμε προς το παρόν αυτά που σπείραμε στο χωράφι σου, και τότε ας σου αλλάξουμε τον σπόρο. Είθε να μας χαροποιήσει ο Κύριος όταν βρει τη γη σου να καρποφορεί εκατό και εξήντα και τριάντα φορές, προς δόξαν του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος.

Απόκριση του Βαρσανουφίου: Για την ταπείνωση του λογισμού, εάν πράξεις κάθε καλό και τηρήσεις όλες τις εντολές, να θυμάσαι εκείνον που είπε: «Όταν τα κάνετε όλα αυτά, να λέτε ότι είμαστε δούλοι αχρείοι, κάναμε αυτό που οφείλαμε να κάνουμε.» Πόσο μάλλον όταν δεν έχουμε φτάσει ακόμη στο σημείο να εκπληρώσουμε ούτε μία εντολή; Και έτσι πρέπει να φρονούμε πάντοτε και σε κάθε αγαθό έργο να αναλαμβάνουμε τη μομφή λέγοντας: «Δεν γνωρίζω εάν αυτό αρέσει στον Θεό.» Διότι το να πράξει κανείς το θέλημα του Θεού είναι σπουδαίο, το να το εκπληρώσει όμως τέλεια είναι σπουδαιότερο, διότι αυτό αποτελεί την εκπλήρωση όλων των εντολών.

Δεν ματαίωσε λοιπόν ο Θεός τον κόπο σου, μη γένοιτο! Αλλά Εκείνος, «ο οποίος θέλει να σωθούν όλοι οι άνθρωποι και να έλθουν σε επίγνωση της αλήθειας», θέλει να εισέλθεις στην τελειότητα. Διότι είπε στους Αποστόλους: «Τότε να πείτε ότι είμαστε αχρείοι δούλοι». Και έτσι ας κρατήσουμε τους εαυτούς μας, και θα μας δείξει το έλεός Του χάριν του ονόματός Του που έχει επικληθεί επάνω μας. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν.

Επομένως, δεν ψεύδεσαι όταν αποκαλείς τον εαυτό σου αμαρτωλό. Διότι, εάν το κατανοείς, αμαρτάνεις και μόνο με το να λες: «Δεν είμαι αμαρτωλός». Αντίθετα, μάλλον να λες: «Περισσότερο από όλους τους αμαρτωλούς είμαι εγώ που παραβαίνω το θείο πρόσταγμα, το οποίο παραγγέλλει: "Όταν τα κατορθώσετε όλα, να λέτε ότι είμαστε αχρείοι δούλοι, διότι πράξαμε εκείνο που οφείλαμε να πράξουμε"». Έτσι πρέπει να συλλογίζεσαι πάντοτε: «Είμαι αχρείος». Και πάλι: «Με ταπεινοφροσύνη ας θεωρεί ο καθένας τους άλλους ανώτερους από τον εαυτό του». Να προσεύχεσαι, λοιπόν, στον Θεό με φόβο και ταπεινοφροσύνη. Όταν, επομένως, απευθύνεις λόγο ταπεινοφροσύνης και πεις: «Σε ευχαριστώ, Κύριε, διότι έδειξες μακροθυμία στα παραπτώματά μου και μέχρι τώρα με άφησες ατιμώρητο. Διότι εγώ μεν ήμουν άξιος από παλιά να υποστώ μύρια δεινά και να απορριφθώ από το πρόσωπό Σου, η ανεξίκακη όμως φιλανθρωπία Σου μακροθύμησε σε εμένα. Σε ευχαριστώ, αν και δεν είμαι ικανός να ευχαριστήσω επαρκώς την ανεξικακία Σου», και όταν εκπληρώσεις αυτά τα δύο μέρη, της δοξολογίας και της ταπεινοφροσύνης, τότε πλέον ζήτησε αυτό που οφείλεις να ζητήσεις: όχι πλούτο, όπως προείπα, όχι επίγεια δόξα, όχι υγεία του σώματος. Διότι Αυτός σε έπλασε και φροντίζει για τη σωτηρία σου, και γνωρίζει τι συμφέρει στον καθένα, είτε το να είναι υγιής είτε το να ασθενεί. Αλλά να ζητάς, όπως προστάχθηκες, τη Βασιλεία του Θεού. Διότι για τις ανάγκες του σώματός σου, όπως προείπα, θα φροντίσει ο Ίδιος.

Ερώτηση 121. Αν επιτρέπεται να αποφεύγει κανείς τα βαρύτερα από τα έργα. Απόκριση. Εκείνος που έχει γνήσια την προς τον Θεό αγάπη και έχει απόλυτη βεβαιότητα για τη μισθαποδοσία από τον Κύριο, δεν αρκείται σε όσα έχει ήδη πράξει, αλλά πάντοτε επιζητεί να προσθέσει σε αυτά και επιθυμεί το περισσότερο. Και αν ακόμη φανεί ότι κάνει κάτι που ξεπερνά τις δυνάμεις του, δεν εφησυχάζει με τη σκέψη ότι εκπλήρωσε το μέτρο του χρέους του· αλλά πάντοτε αγωνιά, θεωρώντας ότι υπολείπεται από το πρέπον, ακούγοντας τον Κύριο να προστάζει: «Όταν κάνετε όλα όσα σας έχουν διαταχθεί, τότε να λέτε: Δούλοι αχρείοι είμαστε· κάναμε εκείνο που οφείλαμε να κάνουμε»· και εφόσον ο Απόστολος, για τον οποίο ο κόσμος είχε σταυρωθεί και αυτός για τον κόσμο, δεν ντράπηκε να πει: «Εγώ δεν θεωρώ τον εαυτό μου ότι έχει ήδη κατακτήσει τον σκοπό. Ένα όμως κάνω, ξεχνώντας αυτά που βρίσκονται πίσω και απλώνοντας τον εαυτό μου προς αυτά που βρίσκονται μπροστά, τρέχω προς τον σκοπό, για το βραβείο της άνω κλήσεως του Θεού εν Χριστώ Ιησού». Αυτός, μολονότι είχε το δικαίωμα, κηρύττοντας το Ευαγγέλιο, να ζει από το Ευαγγέλιο, λέει: «Με κόπο και μόχθο, εργαζόμενοι νύχτα και μέρα, όχι διότι δεν έχουμε δικαίωμα, αλλά για να δώσουμε τους εαυτούς μας ως υπόδειγμα σε εσάς, ώστε να μας μιμείστε». Ποιος, λοιπόν, είναι τόσο αναίσθητος και άπιστος, ώστε να αρκεστεί ποτέ σε όσα έχει ήδη πράξει, ή να αποφύγει κάτι ως βαρύτερο ή κοπιαστικό;

Και προπάντων πρέπει ο μοναχός να εγκρατεύεται από τις συναναστροφές με γυναίκες και από την οινοποσία, διότι ο οίνος και οι γυναίκες εκτρέπουν τους συνετούς· και εκπληρώνοντας κατά το δυνατόν τις εντολές του Κυρίου, να μην πέφτει σε ακηδία, αλλά να περιμένει από Εκείνον τον μισθό και τον έπαινο, και να ποθεί την απόλαυση της αιώνιας ζωής, έχοντας πάντοτε μπροστά στα μάτια του τα λόγια του Δαβίδ και λέγοντας: «Έβλεπα τον Κύριο διαρκώς ενώπιόν μου, επειδή βρίσκεται στα δεξιά μου, για να μην κλονιστώ». Και ως υιός μεν να αγαπά τον Θεό με όλη την καρδιά, την ισχύ, τη διάνοια και τη δύναμή του· ως δούλος δε, να Τον ευλαβείται, να Τον φοβάται και να Τον υπακούει, και με φόβο και τρόμο να κατεργάζεται τη σωτηρία του· να έχει πνευματική ζέση, να είναι ενδεδυμένος την πανοπλία του Αγίου Πνεύματος, να τρέχει όχι χωρίς σκοπό και να πυγμαχεί όχι σαν να χτυπά τον αέρα, και να καταπαλεύει τον εχθρό μέσα στην ασθένεια της σάρκας και στην πτωχεία της ψυχής, και να πράττει όλα τα διατεταγμένα, αποκαλώντας τον εαυτό του αχρείο· να ευχαριστεί τον άγιο, ένδοξο και φοβερό Θεό, και να μην πράττει τίποτα από εριθεία και κενοδοξία, αλλά για τον Θεό και για να είναι αρεστός σε Αυτόν· διότι ο Θεός διασκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων.

Διότι μπορεί κάποιος, εργαζόμενος με ζήλο, μέσα σε μία ώρα να αποδώσει έργο σαν να εργαζόταν από το πρωί. Ο ληστής σε μία ώρα άκουσε το: «Σήμερα θα είσαι μαζί μου στον παράδεισο». Αλλά άκουσε τι λένε εκείνοι: «Εμείς που σηκώσαμε το βάρος και τον καύσωνα της ημέρας». Και λένε την αλήθεια. Διότι δεν σήκωσαν το βάρος του ζυγού του νόμου υπό τον νόμο, αλλά έγιναν και αυτοί ίσοι με εκείνους λόγω του έργου. Λέει, λοιπόν: «Φίλε, δεν σε αδικώ». Δεν αδικεί ο κριτής της δικαιοσύνης. Το δε «θέλω να χαρίσω σε αυτόν όπως και σε σένα», μην νομίσεις ότι αποτελεί προσωποληψία, ούτε ότι ο μισθός δίνεται χαριστικά, αλλά να το κατανοήσεις ως εξής: επειδή ό,τι και αν κάνουμε, όπως και αν εργαστούμε, δεν κάνουμε τίποτα το επάξιο. Διότι κάθε ανθρώπινη δικαιοσύνη είναι σαν ακάθαρτο ράκος. Χάρη τα ονόμασε όλα αυτά, όπως λέει ο Παύλος: «Δικαιώνονται δωρεάν με τη χάρη Του, και όχι από έργα, για να μην καυχηθεί κανείς». Είναι δώρο Θεού, όχι επειδή δεν εργαζόμαστε, αλλά επειδή δεν κάνουμε τίποτα αντάξιο. Λέει: «Όταν κάνετε όλα αυτά, να λέτε ότι είμαστε άχρηστοι δούλοι· διότι κάναμε αυτό που οφείλαμε να κάνουμε». Ασφαλώς, λοιπόν, προσφέρεις ψωμί στον φτωχό και κληρονομείς τη βασιλεία των ουρανών. Βλέπεις το νόημα του «θέλω να χαρίσω».

Βλέπεις ότι, έχοντας περιορίσει την παρρησία του, επειδή δεν την είχε, πλήττεται από τους ελέγχους της συνειδήσεως; Διότι φοβάται έστω και μόνο να εμφανιστεί στον Θεό, επειδή ελάχιστα φρόντισε για τους νόμους Του· και μέσω της ίδιας της εξωτερικής του στάσης, κατηγορεί τη δική του φαυλότητα· χτυπά το στήθος του, ομολογεί τα εγκλήματα, δείχνει την ασθένεια όπως σε ιατρό, και παρακαλεί να τον σπλαγχνιστεί. — (A f. 241 b, E f. 305) Όπως ακριβώς λοιπόν ούτε ο τελώνης [εξουθενώθηκε]· διότι τι λέει για αυτόν, που ομολογεί τις δικές του αμαρτίες, ο Κριτής των πάντων, Αυτός που γνωρίζει τις καρδιές, Αυτός που δέχεται τις προσευχές όλων; «Σας λέγω, αυτός κατέβηκε στο σπίτι του δικαιωμένος παρά ο άλλος.» Διότι, ακόμη κι αν κάποιος γίνει χρηστός και επιεικής, ας μην νοσεί από υπεροψία για αυτήν την αιτία· ας θυμάται μάλλον τον Χριστό που λέει στους αγίους αποστόλους: «Όταν τα κάνετε αυτά, δηλαδή τα διατεταγμένα, να λέτε ότι είμαστε δούλοι αχρείοι· κάναμε αυτό που οφείλαμε να κάνουμε.» Οφείλουμε δε ως από αναγκαίο ζυγό στον Θεό των πάντων τη δουλεία, την υποταγή στο οτιδήποτε· βλέπεις πώς ο τελώνης απεκδύθηκε τα αμαρτήματα, υπομένοντας με πραότητα την κατηγορία του Φαρισαίου;

Συγχρόνως δε, αποδίδοντας στον εαυτό του τα κατορθώματα και μη προσφέροντας την τιμή στον Θεό, ως βοηθούμενος από Αυτόν. Έτσι, λοιπόν, παραδίδεται στα χέρια του πειράζοντος, ώστε μέσα από την παιδαγωγία να αναγνωρίσει την αδυναμία του, και να μην ξεχνά τη βοήθεια Εκείνου που είπε: «όταν κάνετε όλα όσα οφείλετε, να λέτε, είμαστε άχρηστοι δούλοι». Διότι όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί. Επειδή είναι αδύνατον εκείνοι που φοβούνται τον Κύριο αληθινά να κυριευθούν από τον Διάβολο.

Έτσι, λοιπόν, επιδιώκει να σπείρει σε όλους τα δικά του ζιζάνια. Γι' αυτό ο Κύριος, γνωρίζοντας πόσο επικίνδυνο είναι αυτό το πάθος (ότι δηλαδή όπου και αν ριζώσει, αχρηστεύει εκείνον τον άνθρωπο μαζί με το έργο του), μας έδωσε ως τρόπαιο εναντίον του την ταπεινοφροσύνη, λέγοντας: Όταν κάνετε όλα όσα σας έχουν διαταχθεί, να λέτε ότι είμαστε δούλοι αχρείοι.

Και δες αρετή· έπειτα από τόσους κινδύνους και έπειτα από τόσα κατορθώματα, με ταπεινοφροσύνη έλεγε: αδελφοί, εγώ δεν θεωρώ ακόμη για τον εαυτό μου ότι έχω κατακτήσει τον σκοπό. Αυτά δε τα έλεγε για να απομακρύνει την έπαρση, γνωρίζοντας τι είδους οργή προκαλεί σε όσους την αγαπούν. Και τι είναι η υψηλοφροσύνη; Το να επαίρεται κανείς είναι όμοιο με το να προσβάλλει τον Θεό για τα δικά του κατορθώματα. Διότι, όπως ακριβώς συμβαίνει στα ανθρώπινα πράγματα, εάν κάποιος δώσει ένα δώρο στον πλησίον του, και αρχίσει να υπερηφανεύεται εις βάρος του, η μεν ευγνωμοσύνη θα χαθεί και η φιλία του πλησίον θα διαλυθεί. Γι' αυτό ο τέτοιος άνθρωπος είναι βδελυρός. Γι' αυτό και ο Κύριος και προστάτης της ζωής μας, θέλοντας να μας απαλλάξει από αυτό το ολέθριο πάθος, μας δίδαξε λέγοντας: όταν κάνετε όλα όσα σας έχουν προσταχθεί, να λέτε ότι είμαστε δούλοι αχρείοι. Εάν όμως δεν τα κάνουμε, ούτε καν δούλοι αχρείοι δεν είμαστε άξιοι να ονομαζόμαστε· διότι μέγας είναι ο Κύριός μας και μεγάλες και ισχυρές οι δωρεές Του. Και για να μάθεις ότι ο Κύριος δεν μας δίδαξε μόνο να ταπεινολογούμε, αλλά και με το έργο Του μας εκπαίδευσε να ταπεινοφρονούμε, ζώστηκε το λέντιο και έπλυνε τα πόδια των Αποστόλων. Γι' αυτό λέει: μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά· και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας. Όταν δε υπομείνεις τα λυπηρά που έρχονται αντίθετα με τη θέλησή σου, σαν να ήταν σύμφωνα με τη θέλησή σου, τότε να γνωρίζεις ότι έχεις φθάσει στα μέτρα ενός ενάρετου και ταπεινού ανθρώπου.

Πάλι απέκοψε το «θα έρθουν από ανατολή και δύση και θα ανακλιθούν στη βασιλεία» και το «οι έσχατοι θα είναι πρώτοι» και το «προσήλθαν οι Φαρισαίοι λέγοντας, βγες έξω και φύγε, διότι ο Ηρώδης θέλει να σε σκοτώσει» και το «είπε: πηγαίνετε και πείτε σε αυτή την αλεπού» έως εκεί που είπε «δεν είναι δυνατόν να χαθεί προφήτης έξω από την Ιερουσαλήμ» και το «Ιερουσαλήμ, Ιερουσαλήμ, που σκοτώνεις τους προφήτες και λιθοβολείς τους απεσταλμένους» και το «πολλές φορές θέλησα να συγκεντρώσω τα τέκνα σου όπως η όρνιθα» και το «αφήνεται σε εσάς ο οίκος σας» και το «δεν πρόκειται να με δείτε, έως ότου πείτε: ευλογημένος». 〈μβ〉. Πάλι απέκοψε ολόκληρη την παραβολή των δύο υιών, αυτού που πήρε το μερίδιο των υπαρχόντων και το σπατάλησε ασώτως, και του άλλου. 〈μγ〉. «Ο νόμος και οι προφήτες έως τον Ιωάννη και καθένας βιάζεται να εισέλθει σε αυτήν». 〈μδ〉. Σχετικά με τον πλούσιο και τον φτωχό Λάζαρο, ότι μεταφέρθηκε από τους αγγέλους στον κόλπο του Αβραάμ. 〈με〉. «Τώρα δε αυτός παρηγορείται», ο ίδιος ο Λάζαρος. 〈μϛ〉. Είπε ο Αβραάμ: «Έχουν τον Μωυσή και τους προφήτες, ας ακούσουν αυτούς, επειδή ούτε αυτόν που ανασταίνεται από τους νεκρούς θα ακούσουν». 〈μζ〉. Απέκοψε το «να λέτε ότι είμαστε αχρείοι δούλοι· κάναμε αυτό που οφείλαμε να κάνουμε». 〈μη〉. Όταν συνάντησαν οι δέκα λεπροί.

Όχι σαν να βρισκόταν ακόμη στον κόσμο και σαν να είχε πλανηθεί δίνει μαρτυρία ο Αβραάμ υπέρ του νόμου του Μωυσή και των προφητών, ούτε σαν να μη γνώριζε όσα επρόκειτο να προκύψουν από αυτούς, αλλά αφού έλαβε εμπειρία της εκεί αναπαύσεως. Διότι μετά τον θάνατό του μαρτυρείται από τον Σωτήρα στην παραβολή ότι απέκτησε τη σωτηρία σύμφωνα με τα δόγματα του νόμου και των προφητών, και μάλιστα έχοντας πράξει αυτά προ του νόμου. Ομοίως δε και ότι όσοι μετά από αυτά τήρησαν τον νόμο και υπάκουσαν στους προφήτες βρίσκονται στους κόλπους του και μετέβησαν στη ζωή μαζί του· ένας από αυτούς ήταν και ο Λάζαρος, ο οποίος διά του νόμου και των προφητών αξιώθηκε τον ζωοποιό κόλπο της μακαριότητας του Αβραάμ. 〈Σχόλιο〉 〈μζ'〉. Περικόπτει το χωρίο: «να λέγετε ότι είμαστε δούλοι αχρείοι· έχουμε κάνει ό,τι οφείλαμε να κάνουμε». 〈Έλεγχος〉 〈μζ'〉. Και δεν αποδέχεται την ασφάλεια της διδασκαλίας του Κυρίου. Διότι, προστατεύοντας ο Κύριος τους μαθητές του, ώστε να μη χάσουν τον μισθό του έργου τους εξαιτίας της υπερηφάνειας, τους νουθετούσε να ταπεινοφρονούν. Αυτός όμως δεν το παραδέχεται· διότι σε όλα κυριεύθηκε από αλαζονεία και όχι από την αλήθεια. 〈Σχόλιο〉 〈μη'〉. Όταν τον συνάντησαν οι δέκα λεπροί. Απέκοψε δε πολλά και το διαμόρφωσε ως εξής: «Τους απέστειλε λέγοντας, δείξτε τους εαυτούς σας στους ιερείς», και αντικατέστησε κάποια με άλλα, λέγοντας ότι «πολλοί λεπροί υπήρχαν στις ημέρες του προφήτη Ελισσαίου και κανένας δεν καθαρίστηκε παρά μόνο ο Νεεμάν ο Σύρος». 〈Έλεγχος〉 〈μη'〉.

Είθε να έχω την ευλογία σας σε όλα, εάν βέβαια είμαι άξιος. Διότι, αν και είμαι δεμένος με αλυσίδες, δεν συγκρίνομαι με κανέναν από εσάς που είστε ελεύθεροι. Γνωρίζω ότι δεν υπερηφανεύεστε, διότι έχετε μέσα σας τον Ιησού. Και κυρίως, όταν σας επαινώ, γνωρίζω ότι ντρέπεστε, όπως είναι γραμμένο: «Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του», και: «Πες εσύ πρώτος τις αμαρτίες σου, για να δικαιωθείς», και: «Όταν κάνετε όλα όσα σας έχουν διαταχθεί, να λέτε ότι είμαστε δούλοι αχρείοι», διότι «αυτό που στους ανθρώπους θεωρείται υψηλό, είναι βδέλυγμα ενώπιον του Θεού»· διότι λέει: «Ο Θεός, σπλαγχνίσου με τον αμαρτωλό». Για τον λόγο αυτόν, οι μεγάλοι εκείνοι, ο Αβραάμ και ο Ιώβ, ονόμαζαν τους εαυτούς τους χώμα και στάχτη ενώπιον του Θεού. Και ο Δαβίδ: «Ποιος είμαι εγώ ενώπιόν σου, Κύριε, που με δόξασες μέχρις αυτού του σημείου;» Και ο Μωυσής, ο πιο πράος από όλους τους ανθρώπους, λέει προς τον Θεό: «Είμαι αδύναμος στη φωνή και βραδύγλωσσος». Να έχετε λοιπόν και εσείς ταπεινό φρόνημα, για να υψωθείτε· διότι όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί, και όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί.

Και γι' αυτό λοιπόν πρέπει να ταπεινώσουμε τους εαυτούς μας και να πενθήσουμε για τις αιτίες των παραπτωμάτων που διαπράξαμε εκτός του θελήματός μας, είτε με λογισμούς είτε με έργα, και να πούμε με συντετριμμένη καρδιά τα λόγια του τελώνη: «Θεέ μου, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό», και να εφαρμόσουμε κρυφά και φανερά αυτό που δίδαξε ο Κύριος λέγοντας: «Όταν κάνετε όλα όσα σας έχουν προσταχθεί, να λέτε ότι είμαστε άχρηστοι δούλοι, διότι κάναμε αυτό που οφείλαμε να κάνουμε», ώστε η συνείδησή σου να σε βεβαιώνει ότι είσαι άχρηστος και έχεις ανάγκη από έλεος. Γνωρίζεις εξάλλου και εσύ ότι δεν είναι τα έργα που ανοίγουν την κλεισμένη θύρα της καρδιάς, αλλά η συντετριμμένη καρδιά και η ταπείνωση, όταν θα νικήσεις τα πάθη με την ταπείνωση και όχι με την περιφρόνηση. Διότι εκείνος που ασθενεί πρώτα ταπεινώνεται και μεριμνά για την υγεία από τα πάθη που βρίσκονται μέσα του, και έπειτα επιζητεί να γίνει βασιλιάς. Επειδή η καθαρότητα και η υγεία της ψυχής είναι η βασιλεία της ψυχής.

Άραγε και αυτήν την καθαρότητα της ψυχής, την οποία αναφέραμε, εάν την ζητάμε στην προσευχή μας, είμαστε άξιοι κατάκρισης; Ή μήπως αυτή η αίτηση προέρχεται από την οίηση και την υπερηφάνεια, το να ζητάμε δηλαδή από τον Θεό εκείνο το οποίο η θεία γραφή και οι πατέρες δεν παραγγέλλουν, και για το οποίο ο ίδιος ο μοναχός εξήλθε στην αναχώρηση; Αλλά εγώ νομίζω, άγιε, ότι όπως ο υιός δεν διστάζει προς τον πατέρα του, και δεν ζητά από τον πατέρα λέγοντας: «δίδαξέ με έτσι την τέχνη» ή «δώσε μου κάτι», έτσι δεν πρέπει και ο μοναχός να αμφιβάλλει και να ζητά από τον Θεό, «δώσε μου το τάδε και το τάδε»· διότι γνωρίζει ότι η πρόνοια του Θεού για εμάς είναι ανώτερη από τη μέριμνα του πατέρα για τον υιό. Και για τον λόγο αυτό πρέπει να ταπεινώνουμε τον εαυτό μας, και να πενθούμε για τις αφορμές και τα παραπτώματα που γίνονται αντίθετα προς το θέλημά μας, είτε διαπράχθηκαν από εμάς στους λογισμούς είτε στα έργα, και να λέμε με συντετριμμένη καρδιά εκείνο που είπε ο τελώνης: «Ο Θεός, ίλεως γενού σε εμένα τον αμαρτωλό», και να εργαζόμαστε κρυφά και φανερά εκείνο που δίδαξε ο Κύριος: «Νικήστε το κακό με το αγαθό»· και «Όταν πράξετε όλα όσα σας έχουν διαταχθεί, να πείτε ότι είμαστε αχρείοι δούλοι, επειδή κάναμε ό,τι οφείλαμε να κάνουμε»· ώστε η συνείδησή σου να σου μαρτυρεί ότι είσαι αμαρτωλός και έχεις ανάγκη από έλεος.

Αυτή ας είναι η διαφορά του Χριστιανού από τον άπιστο· αυτά ας είναι τα γνωρίσματά μας: να μην καυχόμαστε μόνο για την προσωνυμία, ούτε να υψηλοφρονούμε για την εξωτερική εμφάνιση, αλλά μάλλον, ακόμη και αν αποκτήσουμε όλα όσα απαρίθμησα, ας μην υψηλοφρονήσουμε ποτέ, αλλά και τότε ακόμη περισσότερο ας ταπεινώνουμε τους εαυτούς μας. Διότι, όπως λέει, «όταν τα κάνετε όλα, να λέτε ότι είμαστε δούλοι αχρείοι». Εάν επιδεικνύουμε τέτοια μέριμνα και φροντίζουμε για την ίδια μας τη σωτηρία, θα μπορέσουμε και τους εαυτούς μας να ωφελήσουμε τα μέγιστα, και από τη μέλλουσα κόλαση να διασωθούμε, αλλά και να γίνουμε διδάσκαλοι των ωφέλιμων σε όσους αποβλέπουν σε εμάς· ώστε, αφού διανύσουμε την παρούσα ζωή με πνευματική ακρίβεια, να καταξιωθούμε της φιλανθρωπίας στον μέλλοντα αιώνα, την οποία είθε όλοι μας να επιτύχουμε, με τη χάρη και τους οικτιρμούς του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο ανήκει στον Πατέρα η δόξα, το κράτος και η τιμή, στους αιώνες των αιώνων.

Διότι καθόλου δεν ωφελεί η προσωνυμία, όταν είναι στερημένη από αρετή, αλλά πρέπει να στηρίζουμε τις ελπίδες της σωτηρίας στην επίτευξη της αρετής, και ούτε να υπερηφανευόμαστε για την προσωνυμία μας, ούτε για τη συγγένεια με άγιους άνδρες, ούτε για τίποτε άλλο παρά μόνο για την παρρησία που προέρχεται από τα δικά μας έργα. Μάλλον δε, ούτε και γι' αυτήν πρέπει να υπερηφανευόμαστε, αλλά τότε κυρίως οφείλουμε να είμαστε ταπεινωμένοι και να μετριοφρονούμε, όταν κατορθώσουμε να συγκεντρώσουμε μεγάλο πλούτο αρετής. Διότι έτσι και εμείς οι ίδιοι θα αποθησαυρίσουμε με ασφάλεια τον πλούτο που έχουμε συλλέξει, και θα προσελκύσουμε την εύνοια του Θεού. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε και ο Χριστός έλεγε στους μαθητές: «Όταν τα κάνετε όλα, να λέτε ότι είμαστε αχρείοι δούλοι», ταπεινώνοντας παντού το φρόνημά τους και πείθοντάς τους να μετριοφρονούν και να μην επαιρόνται για τα κατορθώματά τους, αλλά να γνωρίζουν ότι η μεγαλύτερη αρετή, περισσότερο από όλες, είναι ακριβώς αυτή: το να μετριοφρονεί κανείς ενώ έχει επιτύχει κατορθώματα.

Διότι το να πάθει κανείς αυτό από μια προσευχή που δεν έγινε με τον σωστό τρόπο, είναι σαν να υφίσταται ναυάγιο μέσα στο ίδιο το λιμάνι. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο Χριστός, δίνοντας παραγγελία στους μαθητές, έλεγε: «Όταν τα κάνετε όλα, να λέτε ότι είμαστε άχρηστοι δούλοι»· προφυλάσσοντάς τους με αυτόν τον τρόπο και θέλοντας να τους κρατήσει σε μεγάλη απόσταση, μακριά από αυτό το ολέθριο πάθος. Είδατε, αγαπητοί, πώς ούτε εκείνος που αποζητά με απληστία την ανθρώπινη δόξα και εξαιτίας της επιτελεί τα έργα της αρετής έχει κάποια ωφέλεια, και ότι ακόμη και μετά την επιτυχή εκτέλεση όλων των έργων της αρετής, εάν τυχόν υπερηφανευθεί για αυτά, βρίσκεται στερημένος και γυμνός από όλα; Ας αποφεύγουμε λοιπόν, σας παρακαλώ, αυτά τα ολέθρια πάθη και ας έχουμε το βλέμμα μας στραμμένο μόνο προς εκείνον τον ακοίμητο οφθαλμό, και ας μην έχουμε τίποτα κοινό με τους συνανθρώπους μας ως προς αυτές τις επιδιώξεις, ούτε ας αναζητούμε τον δικό τους έπαινο, αλλά ας αρκούμαστε στον έπαινο που προέρχεται από τον Δεσπότη. Διότι, όπως λέει η Γραφή, ο έπαινος αυτού δεν προέρχεται από τους ανθρώπους, αλλά από τον Θεό. Και όσο περισσότερο προοδεύουμε σε ανώτερη αρετή, τόσο περισσότερο ας φροντίζουμε να μετριάζουμε το φρόνημά μας και να είμαστε συνεσταλμένοι. Διότι, ακόμη και αν φθάσουμε στην ίδια την κορυφή της αρετής, εάν αντιπαραβάλουμε με πολλή ευγνωμοσύνη τις ευεργεσίες του Δεσπότη προς εμάς, τότε θα διαπιστώσουμε καθαρά ότι δεν προσφέραμε ούτε το ελάχιστο μέρος σε σύγκριση με όσα μας έχουν παρασχεθεί από τον Θεό.

Όπως ακριβώς λοιπόν έπραξε και ο Παύλος· διότι, αν και ήταν ο πρώτος από όλους τους δικαίους, έλεγε ότι ο ίδιος είναι ο πρώτος των αμαρτωλών. Και δεν το έλεγε μόνο, αλλά και είχε πειστεί για αυτό, έχοντας διδαχθεί από τον Διδάσκαλο ότι, αφού πράξουμε τα πάντα, οφείλουμε να αποκαλούμε τους εαυτούς μας αχρείους δούλους.

Αλλά υπερηφανεύεσαι για τα πνευματικά; Όμως, και τούτο είναι ένα πνευματικό κατόρθωμα, το να μην υπερηφανεύεσαι. Γιατί λοιπόν υπερηφανεύεσαι; Επειδή επιτυγχάνεις κατορθώματα; Άκουσε τον Χριστό που λέει: «Όταν τα πράξετε όλα, να λέτε ότι είμαστε άχρηστοι δούλοι· διότι πράξαμε εκείνα που οφείλαμε να πράξουμε». Αλλά μήπως υπερηφανεύεσαι για τον πλούτο; Γιατί, πες μου; Δεν άκουσες ότι γυμνοί εισήλθαμε στη ζωή και γυμνοί θα απέλθουμε; Ή μάλλον, δεν βλέπεις αυτούς που έζησαν πριν από εσένα, ότι αναχώρησαν έρημοι και γυμνοί; Ποιος υψηλοφρονεί κατέχοντας ξένα αγαθά; Διότι, σε εκείνους που θέλουν να τα χρησιμοποιούν αποκλειστικά για τη δική τους απόλαυση, τους αφαιρούνται αυτά και παρά τη θέλησή τους, πολλές φορές μάλιστα πριν από τον θάνατό τους, αλλά οπωσδήποτε κατά την ώρα του θανάτου.

Πώς λοιπόν θα μπορούσε κανείς να παραμείνει στην ταπεινοφροσύνη; Εάν ενθυμείται την παραγγελία του Χριστού που λέει: «Όταν κάνετε όλα όσα σας διατάχθηκαν, να λέτε ότι είμαστε αχρείοι δούλοι»· και πάλι τον Διδάσκαλο της οικουμένης να λέει: «Εγώ δεν θεωρώ για τον εαυτό μου ότι έχει κατακτήσει τον σκοπό». Εκείνος που έπεισε τον εαυτό του ότι δεν κατόρθωσε τίποτε σπουδαίο, όσα και αν πράξει, αυτός μόνο δύναται να ταπεινοφρονεί, θεωρώντας ότι δεν έχει φθάσει στο τέρμα. Πολλοί υπερηφανεύθηκαν εξαιτίας της ταπεινοφροσύνης τους. Αλλά ας μην πάθουμε εμείς το ίδιο. Έπραξες κάτι ταπεινό; Μην υπερηφανευθείς, διότι τα έχασες όλα. Τέτοιος ήταν ο Φαρισαίος· υπερηφανεύθηκε επειδή έδινε στους φτωχούς τα δέκατα, και έχασε τα πάντα. Όμως ο τελώνης δεν ήταν έτσι.

Διότι κανείς δεν επιδεικνύει τέτοια πολιτεία ώστε να αξιωθεί τη βασιλεία, αλλά τα πάντα αποτελούν δική Του δωρεά. Γι' αυτό λέγει: «Όταν κάνετε όλα όσα σας έχουν διαταχθεί, να λέτε ότι: Αχρείοι δούλοι είμαστε· διότι κάναμε εκείνο που οφείλαμε να κάνουμε». Στη μερίδα του κλήρου των αγίων μέσα στο φως· δηλαδή, στη γνώση. Μου φαίνεται δε ότι ομιλεί ταυτοχρόνως και για τα παρόντα και για τα μέλλοντα. Έπειτα δεικνύει εκείνα των οποίων αξιωθήκαμε. Διότι δεν είναι μόνο αυτό το θαυμαστό, το ότι δηλαδή αξιωνόμαστε τη βασιλεία, αλλά πρέπει να προστεθεί και το ποιοι ήμασταν· διότι δεν είναι το ίδιο πράγμα. Αυτό ακριβώς κάνει και στην προς Ρωμαίους επιστολή, λέγοντας: «Διότι με δυσκολία θα πέθαινε κανείς για χάρη ενός δικαίου· αν και για τον αγαθό ίσως κάποιος και να τολμούσε να πεθάνει». «Αυτός μας ελευθέρωσε», λέγει, «από την εξουσία του σκότους».

Διότι, λέγει, το να καυχάται κανείς είναι πράξη αφροσύνης· εγώ όμως δεν το πράττω αυτό ως ανόητος, αλλά επειδή εξαναγκάζομαι. Εάν όμως δεν πείθεσθε, αλλά, μολονότι βλέπετε την υφιστάμενη ανάγκη, με κατακρίνετε, ούτε και έτσι θα υποχωρήσω. Είδες πώς απέδειξε ότι η ανάγκη να ομιλήσει ήταν μεγάλη; Διότι εκείνος που δεν διστάζει μπροστά ούτε σε αυτήν την υπόνοια, αναλογίσου πόση πίεση υπέμεινε για να μιλήσει, και πώς αγωνιούσε και πιεζόταν να τα πει. Όμως, παρ' όλα αυτά, και έτσι μεταχειρίστηκε το πράγμα με μέτρο. Διότι δεν είπε: «Για να καυχηθώ». Και επειδή επρόκειτο να καυχηθεί λίγο, μεταχειρίζεται πάλι και άλλη απολογία, λέγοντας: «Εκείνο που λαλώ, δεν το λαλώ κατά Κύριον, αλλά σαν μέσα σε αφροσύνη, με αυτήν την υπόσταση της καυχήσεως». Βλέπεις πώς το να καυχάται κανείς δεν είναι κατά Κύριον; Διότι, λέγει, «Όταν τα πράξετε όλα, να λέγετε ότι είμαστε δούλοι αχρείοι».

Αν και Εκείνος, βέβαια, ό,τι έπραξε, δεν το έπραξε από οφειλή· εσύ όμως, εάν το πράξεις, εκπληρώνεις πλέον μια οφειλή. Επειδή και εκείνος που έλαβε τα μύρια τάλαντα και απαιτούσε τα εκατό δηνάρια, δεν τιμωρήθηκε μόνο γι' αυτό, επειδή δηλαδή τα απαιτούσε, αλλά επειδή δεν έγινε καλύτερος ούτε από την ευεργεσία που δέχθηκε, ούτε ακολούθησε το παράδειγμα του κυρίου του που έκανε την αρχή, ώστε να αποδώσει το χρέος· διότι αποτελούσε πλέον χρέος αυτό που θα έπραττε ο δούλος, εάν βεβαίως το έπραττε. Διότι και όλα όσα πράττουμε, τα πράττουμε εκπληρώνοντας μια οφειλή. Γι' αυτό και ο Ίδιος έλεγε: «Όταν πράξετε τα πάντα, να λέτε ότι είμαστε αχρείοι δούλοι, διότι πράξαμε εκείνα που οφείλαμε να πράξουμε». Επομένως, ακόμη και αν επιδείξουμε αγάπη, ακόμη και αν δώσουμε χρήματα σε όσους έχουν ανάγκη, εκπληρώνουμε μια οφειλή· όχι μόνο επειδή Εκείνος έκανε την αρχή των ευεργεσιών, αλλά επειδή διανέμουμε τα δικά Του αγαθά, αν ποτέ δώσουμε κάτι.

Εάν κάποιος διδάσκει διαφορετικά, και δεν προσέρχεται στα υγιή λόγια του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και στη διδασκαλία της ευσέβειας, έχει καταληφθεί από έπαρση και δεν γνωρίζει τίποτα. Επομένως, το να κυριεύεται κανείς από υπεροψία δεν προέρχεται από τη γνώση, αλλά από την άγνοια. Διότι εκείνος που γνωρίζει τα λόγια της ευσέβειας, αυτός κατεξοχήν γνωρίζει και να είναι μετριόφρων· εκείνος που κατανοεί τα υγιή λόγια, δεν νοσεί. Διότι ό,τι είναι η φλεγμονή για τα σώματα, αυτό είναι η υπεροψία για τις ψυχές· όπως δηλαδή εκεί δεν λέμε ότι το μέρος που έχει φλεγμονή είναι υγιές, έτσι και εδώ δεν θεωρούμε υγιείς τους αλαζόνες. Επομένως, είναι δυνατόν κάποιος, ενώ γνωρίζει κάτι, να μη γνωρίζει τίποτα· διότι εκείνος που δεν γνωρίζει αυτά που πρέπει να γνωρίζει, στην πραγματικότητα δεν γνωρίζει τίποτα. Και ότι η υπερηφάνεια προέρχεται από την άγνοια, είναι φανερό από το εξής: ο Χριστός κένωσε τον εαυτό του· όποιος λοιπόν το γνωρίζει αυτό, ποτέ δεν θα έχει μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του· διότι ο άνθρωπος δεν έχει τίποτα, παρά μόνο ό,τι προέρχεται από τον Θεό· συνεπώς δεν πρόκειται να υπερηφανευτεί. Διότι, τι έχεις το οποίο δεν έλαβες; Ο ίδιος έπλυνε τα πόδια των μαθητών του. Εκείνος που το γνωρίζει αυτό, πώς θα κυριευθεί από έπαρση; Γι' αυτό λέει: Όταν κάνετε όλα όσα διατάχθηκαν, να λέτε ότι είμαστε δούλοι άχρηστοι. Ο τελώνης μόνο χάρη στην ταπεινοφροσύνη δικαιώθηκε, ενώ ο Φαρισαίος εξαιτίας της αλαζονείας χάθηκε. Αυτός, λοιπόν, που έχει κυριευθεί από έπαρση δεν γνωρίζει τίποτα από αυτά. Ο ίδιος πάλι ο Χριστός λέει: Αν μίλησα κακά, μαρτύρησε για το κακό· αν όμως μίλησα καλά, γιατί με χτυπάς; Αλλά νοσεί, λέει, αναφορικά με τις άσκοπες συζητήσεις. Άρα το να αναλώνεται κανείς σε τέτοιες αναζητήσεις αποτελεί νόσο. Και ακολουθούν λογομαχίες· και πολύ εύλογα.

Μην ταπεινώσεις τον αδελφό σου. Καυχιέσαι για τα κατορθώματά σου; Μην ονειδίσεις τον πλησίον και ελαττώσεις τον δικό σου έπαινο. Όσο μεγάλος είσαι, τόσο να ταπεινώνεις τον εαυτό σου. Και πρόσεχε με ακρίβεια τι λέω, αγαπητέ. Περισσότερο ο δίκαιος οφείλει να φοβάται την αλαζονεία παρά ο αμαρτωλός —αυτό το είπα και χθες, και το λέω και σήμερα για όσους απουσίαζαν χθες— διότι ο αμαρτωλός έχει τη συνείδησή του να τον κατηγορεί και αναγκαστικά ταπεινοφρονεί, ενώ ο δίκαιος επαίρεται για τα κατορθώματά του. Όπως ακριβώς συμβαίνει με τα πλοία, όσοι μεν έχουν άδειο πλοίο δεν φοβούνται τις επιθέσεις των πειρατών —διότι δεν έρχονται να τρυπήσουν το πλοίο που δεν έχει τίποτα—, όσοι όμως έχουν πλοίο γεμάτο φορτίο φοβούνται τους πειρατές —διότι ο πειρατής εκεί πηγαίνει, όπου υπάρχει χρυσός, όπου υπάρχει άργυρος, όπου υπάρχουν πολύτιμοι λίθοι—, έτσι και ο διάβολος δεν πολεμά εύκολα τον αμαρτωλό, αλλά τον δίκαιο, όπου υπάρχει πολύς πλούτος. Επειδή πολλές φορές η αλαζονεία προέρχεται από την επιβουλή του διαβόλου, είναι αναγκαία η νήψη. Όσο μεγάλος είσαι, τόσο να ταπεινώνεις τον εαυτό σου. Όταν ανεβείς σε ύψος, έχεις ανάγκη να ασφαλιστείς, για να μην πέσεις. Γι' αυτό και ο Κύριός μας λέει: «Όταν τα κάνετε όλα, να λέτε ότι είμαστε αχρείοι δούλοι». Γιατί μεγαλοφρονείς, ενώ είσαι άνθρωπος, συγγενής της γης, ομοούσιος με τη στάχτη, μην αναλογιζόμενος τις μεταβολές των πραγμάτων στη φύση, στη γνώμη και στην προαίρεση;

Γι' αυτόν τον λόγο μάλιστα αναφέρει και τον ίδιο τον χρόνο λέγοντας τα εξής: «Γνωρίζω έναν άνθρωπο που πριν από δεκατέσσερα χρόνια αρπάχτηκε μέχρι τον τρίτο ουρανό»· για να μάθεις εσύ ότι δεν θα μιλούσε ούτε και τότε, αν δεν έβλεπε να επικρέμαται μεγάλη ανάγκη. Διότι, αν ήθελε να διηγηθεί τους δικούς του επαίνους, θα το είχε πει αμέσως την ώρα που το είδε, ή το πρώτο και το δεύτερο και το τρίτο έτος· τώρα όμως έκανε υπομονή δεκατέσσερα χρόνια, σιώπησε και δεν το αποκάλυψε σε κανέναν, παρά μόνο στους Κορινθίους. Και πότε; Όταν είδε τους ψευδαποστόλους να κάνουν την εμφάνισή τους, δείχνοντας ότι ούτε και τότε θα μιλούσε, αν δεν έβλεπε να έχει επέλθει τόση μεγάλη διαφθορά στους μαθητές. Εμείς όμως δεν πράττουμε έτσι, αλλά ακριβώς το αντίθετο· τα μεν αμαρτήματά μας ούτε μία ημέρα δεν τα θυμόμαστε, αλλά ακόμη κι αν ακούσουμε άλλους να τα υπενθυμίζουν, αγανακτούμε, δυσανασχετούμε, θεωρούμε το γεγονός προσβολή και τους περιλούζουμε με αμέτρητες ύβρεις· εάν όμως πράξουμε κάποιο μικρό καλό, αυτό το αναφέρουμε διαρκώς, νιώθουμε ευγνωμοσύνη σε όσους το θυμούνται και θεωρούμε τους ανθρώπους αυτούς φίλους μας. Καίτοι βέβαια ο Χριστός πρόσταξε το αντίθετο: τα μεν κατορθώματα να τα λησμονούμε, τα δε αμαρτήματα να τα θυμόμαστε. Και αυτό μας το έκανε σαφές τόσο μέσω όσων συμβούλευε στους μαθητές του λέγοντας: «Όταν τα πράξετε όλα, να λέτε ότι είμαστε άχρηστοι δούλοι», όσο και μέσω της παραβολής του Φαρισαίου, θέτοντας τον τελώνη υψηλότερα από αυτόν.

Και αυτό δηλώνοντας ο Χριστός έλεγε: «Διότι όσα οφείλαμε να πράξουμε, τα πράξαμε». Αν και έλεγε την παραβολή για τον δούλο, ο οποίος έλαβε εντολή να προσφέρει την ελάχιστη διακονία, όχι να καθίσει στο τραπέζι, αλλά να προσέλθει και να διακονήσει. Και κάποιος άλλος πάλι λέει: «Μην καθυστερήσεις να εκπληρώσεις την ευχή σου». Υποσχέθηκες; Εκπλήρωσέ την, μήπως τυχόν επέλθει ο θάνατος και σε διακόψει. Και τι φταίω εγώ; λέει (κάποιος)· διότι δεν ήμουν κύριος της ζωής. Γι' αυτό ακριβώς δεν έπρεπε να καθυστερήσεις, έχοντας στον νου το άδηλο της εξόδου, και ότι δεν είσαι κύριος της ζωής και της αναχωρήσεως από τον κόσμο αυτόν. Επομένως, αυτό που φαίνεται ως δικαιολογία αποτελεί κατηγορία. Διότι, τελικά, η μη εκπλήρωση της οφειλής δεν είναι αποτέλεσμα του θανάτου, αλλά της δικής σου αναβλητικότητας και καθυστέρησης.

Διότι είναι βεβαίως φοβερό να αμαρτάνει κανείς, αλλά είναι πολύ χειρότερο το να υπερηφανεύεται για τα αμαρτήματά του. Επειδή, εάν το να υπερηφανεύεται κανείς για τη δικαιοσύνη του αποτελεί απώλεια της δικαιοσύνης, πολύ περισσότερο όταν αυτό συμβαίνει για τα αμαρτήματα θα μας επιφέρει την έσχατη βλάβη, και η ενοχή είναι μεγαλύτερη από τα ίδια τα αμαρτήματα. Γι' αυτό λέει: «Όταν κάνετε τα πάντα, να λέτε ότι είμαστε δούλοι αχρείοι». Αν όμως εκείνοι που τα κάνουν όλα οφείλουν να έχουν συστολή, πολύ περισσότερο σε αυτόν που έχει αμαρτήσει αρμόζει και να θρηνεί και να συγκαταλέγει τον εαυτό του στους τελευταίους. Αυτό ακριβώς δήλωνε και τότε όταν έλεγε: «Και δεν πενθήσατε μάλλον;». Τι λες; Άλλος αμάρτησε, και εγώ θα πενθήσω; Ναι, λέει. Διότι είμαστε συνδεδεμένοι μεταξύ μας όπως το σώμα με τα μέλη. Και στο σώμα, ακόμη κι αν το πόδι δεχθεί τραύμα, βλέπουμε το κεφάλι να σκύβει πάνω του. Αν και, τι είναι πιο αξιοσέβαστο από αυτό; Αλλά δεν κοιτάζει το αξίωμά του την ώρα της συμφοράς. Έτσι να κάνεις και εσύ. Γι' αυτό και ο Παύλος προτρέπει να χαίρεστε με εκείνους που χαίρονται και να κλαίτε με εκείνους που κλαίνε.

Και άκουσε πώς θα γίνει αυτό: αν προσερχόμαστε στην εκκλησία, αν στενάζουμε για τα σφάλματά μας, αν ομολογούμε τις αμαρτίες μας, αν κάνουμε ελεημοσύνες, αν προσφέρουμε προσευχές, αν βοηθούμε τους αδικουμένους, αν συγχωρούμε τα αμαρτήματα των εχθρών μας, αν δακρύζουμε για τις αμαρτίες μας· διότι όλα αυτά είναι φάρμακα των αμαρτημάτων. Όλα αυτά, λοιπόν, σας παρακαλώ, ας τα εφαρμόζουμε, ξεπλένοντας και καθαρίζοντας τους εαυτούς μας κάθε μέρα· και μαζί με όλα αυτά, ας ταπεινώνουμε τους εαυτούς μας, λέγοντας ότι είμαστε αχρείοι δούλοι· διότι και αυτό αποτελεί όχι μικρό τρόπο εξάλειψης των αμαρτιών, το να μη φανταζόμαστε, δηλαδή, τίποτα σπουδαίο για τον εαυτό μας, ακόμη και όταν πράττουμε το αγαθό, για να μην πάθουμε ό,τι έπαθε ο Φαρισαίος. Αν κατ' αυτόν τον τρόπο ρυθμίζουμε τη ζωή μας, θα μπορέσουμε να επιτύχουμε τη φιλανθρωπία και τη συγγνώμη κατά τη φοβερή εκείνη ημέρα και να αξιωθούμε των υποσχεθέντων αγαθών· τα οποία είθε να τα απολαύσουμε όλοι μας, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μέσω του οποίου και μαζί με τον οποίο ανήκει η δόξα στον Πατέρα, μαζί με το Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Όταν τα πράξετε όλα αυτά, να λέτε: «Αχρείοι δούλοι είμαστε». Εσύ να λες ότι είσαι αχρείος δούλος, εγώ δεν σε καθιστώ αχρείο· εάν εσύ ομολογήσεις την ευτέλειά σου, εγώ σε κάνω λαμπρό και σε στεφανώνω. Βλέπεις μέσα από πόσα μάς έχει αποδειχθεί ότι φέρνει κέρδος η μνήμη των αμαρτημάτων, ενώ προκαλεί βλάβη η μνήμη των κατορθωμάτων, και το αντίθετο πάλι, ότι δηλαδή προκύπτει σε εμάς κόλαση από τη λήθη των αμαρτημάτων, ενώ ωφέλεια από τη λήθη των κατορθωμάτων;

Αφού διδαχθήκαμε αυτά μέσα στην εκκλησία, ας μισήσουμε τους άρπαγες, ας ασκήσουμε τις αρετές, ας αποφύγουμε την κακία, ας επιδείξουμε ζήλο για την αγάπη, ας απομακρυνθούμε από την ηδονή, ας αγκαλιάσουμε την αγνεία, ας αποστραφούμε τον δόλο και ας γίνουμε κοινωνοί της απλότητας. Διότι, όπως λέει, «εκείνον που καταλαλεί κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξεδίωκα». Ας αναδείξουμε τους εαυτούς μας σε καρποφόρο γη, αναβλαστάνοντας τον βλαστό της δικαιοσύνης, προσφέροντας τον καρπό της φιλανθρωπίας, της σωφροσύνης και συνάμα της επιείκειας, προσφέροντας στον Θεό τον ώριμο βότρυ της εξομολογήσεως. Διότι, λέει, «όταν τα κάνετε όλα αυτά, να πείτε ότι είμαστε δούλοι αχρείοι». Αυτή είναι η φωνή του Δεσπότη Χριστού. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα και το κράτος, μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, στους αιώνες. Αμήν.

Τι λέει λοιπόν ο Θεός γι' αυτόν; «Βρήκα τον Δαβίδ τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου». Αλλά όμως, μετά από μια τέτοια κρίση και από τόσα ανδραγαθήματα, πρόφερε τα λόγια εκείνων που έχουν καταδικαστεί και δεν έχουν καμία παρρησία ενώπιον του Θεού, εκπληρώνοντας το ευαγγελικό εκείνο χωρίο: «Όταν τα κάνετε όλα, να λέτε ότι είμαστε δούλοι αχρείοι». Τι περισσότερο από αυτά πρόφερε εκείνος ο τελώνης, που ήταν πραγματικά γεμάτος από μύρια κακά, ο οποίος δεν τολμούσε ούτε τα μάτια του να σηκώσει στον ουρανό, ούτε να εκφέρει μακρύ λόγο, ούτε καν να σταθεί κοντά στον Φαρισαίο; Διότι ο μεν τον χλεύαζε λέγοντας: «Δεν είμαι σαν τους υπόλοιπους ανθρώπους, άρπαγες, άδικοι, μοιχοί, ή και σαν αυτόν τον τελώνη»· ο δε, σαν να μην άκουσε τίποτα το δυσάρεστο, αποδέχθηκε τα λεγόμενα, και όχι μόνο δεν αγανάκτησε, αλλά και τίμησε εκείνον τον υβριστή και αλαζόνα με τόση τιμή, ώστε να θεωρεί τον εαυτό του ανάξιο ακόμη και για το χώμα που εκείνος πατούσε. Και δεν είπε κανέναν άλλο λόγο, παρά μόνο ομολόγησε τις δικές του αμαρτίες· και χτυπώντας δυνατά το στήθος του, παρακαλούσε με αυτόν τον τρόπο τον Θεό να του γίνει σπλαχνικός. Όμως, το να κάνει εκείνος αυτά δεν είναι καθόλου αξιοθαύμαστο, διότι το πλήθος των αμαρτημάτων του τον ανάγκαζε, είτε το ήθελε είτε όχι, να σκύβει το κεφάλι κάτω. Το να προσέρχεται όμως ο δίκαιος, που δεν είχε επίγνωση κανενός τέτοιου σφάλματος για τον εαυτό του, με την ίδια αυτοκαταδίκη όπως ο τελώνης, αυτό είναι το παράδοξο και το σημάδι μιας ψυχής που είναι πραγματικά συντετριμμένη.

Διότι οι κλέφτες βρίσκονται ολόγυρα. Να θυμάσαι αδιάκοπα αυτόν που λέει: Όταν κάνετε όλα όσα σας έχουν προσταχθεί, να λέτε ότι είμαστε άχρηστοι δούλοι, διότι κάναμε αυτό που οφείλαμε να κάνουμε. Την κρίση των κόπων μας θα τη γνωρίσουμε κατά τον καιρό της εξόδου.

Διότι αυτό ήταν δικό τους γνώρισμα, το να καυχώνται χωρίς να υπάρχει αιτία. «Για να καυχηθώ κι εγώ λίγο. Αυτό που λέω, δεν το λέω κατά Κύριον, αλλά σαν σε αφροσύνη». Πάλι, με την προσθήκη του «λίγο», ελαφρύνει το βάρος. «Σε αυτή την υπόσταση της καυχήσεως». Δες πώς το να καυχάται κανείς δεν είναι κατά Κύριον. Διότι, «όταν τα κάνετε όλα», λέει, «να λέτε ότι είμαστε δούλοι αχρείοι». «Επειδή πολλοί καυχώνται κατά σάρκα, θα καυχηθώ κι εγώ».

Ο φθόνος όμως και η έπαρση, που συνήθως ακολουθούν τα καλά έργα, δεν είχαν θέση ανάμεσά τους. Διότι ούτε εκείνος που υπολειπόταν στους κόπους της ασκήσεως δεχόταν καθόλου μέσα του λογισμό φθόνου εναντίον εκείνου που διέπρεπε περισσότερο· ούτε πάλι εκείνον που κατόρθωνε μεγάλα έργα τον παρακινούσε η αλαζονεία σε υπεροψία έναντι των ασθενεστέρων, ξεγελώντας τον, ώστε να εξουθενώνει τον πλησίον του ή να καυχιέται για την άσκησή του και να υπερηφανεύεται για τα κατορθώματά του. Διότι αυτός που υπερείχε στην αρετή, αποδίδοντας τα πάντα όχι στους δικούς του κόπους αλλά στη δύναμη του Θεού, με ταπεινό φρόνημα έπειθε τον εαυτό του ότι δεν έχει κάνει απολύτως τίποτα, αλλά ότι είναι οφειλέτης για ακόμη περισσότερα, όπως λέει ο Κύριος: «Όταν κάνετε όλα όσα σας έχουν διαταχθεί, να λέτε, ότι είμαστε αχρείοι δούλοι, διότι κάναμε αυτό που οφείλαμε να κάνουμε». Αυτοί πάλι έπειθαν τους εαυτούς τους ότι ποτέ δεν είχαν πράξει τα διατεταγμένα, αλλά ότι αυτά που τους έλειπαν ήταν περισσότερα από όσα είχαν ήδη κατορθωθεί. Και αυτός που υστερούσε πάλι στην άσκηση, ίσως λόγω σωματικής αδυναμίας, εξευτέλιζε τον εαυτό του οικτίροντάς τον, αποδίδοντας την υστέρησή του σε ραθυμία της θελήσεως και όχι σε αδυναμία της φύσεως. Έτσι λοιπόν ο ένας ήταν πιο μετριόφρων από τον άλλον και όλοι από όλους· το δε πάθος της κενοδοξίας ή της ανθρωπαρέσκειας πού να βρεθεί ανάμεσά τους;