Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 18:11

Κάποτε ο Ματθαίος και ο Ζακχαίος ήταν τελώνες, αλλά, περιφρονώντας τα χρήματα, υπερέβησαν την τελωνεία. Και ο μεν δέχθηκε τον Ιησού στο σπίτι του και ακόμη περισσότερο στην ψυχή του, ο δε αναδείχθηκε ευαγγελιστής και συγγραφέας των θαυμαστών πράξεων. Είναι αναγκαίο να φέρουμε στη μνήμη μας τον τελώνη που βρισκόταν μαζί με τον Φαρισαίο, καθώς και τη γυναίκα που έχασε τη δραχμή και τη βρήκε.

Είναι άριστο και εξαιρετικά ωφέλιμο να την ασκεί κανείς με ταπεινό φρόνημα· διότι είναι δυνατόν κάποιος και να πράττει, αλλά επειδή δεν το κάνει σωστά να εκμηδενίζει τον κόπο του, όπως είναι εύκολο να κατανοήσει κανείς από τα προκείμενα πρόσωπα. Διότι, επιδεικνύοντας τον ίδιο ζήλο, και ο Φαρισαίος και ο τελώνης προσήλθαν στον ναό, αλλά επειδή δεν προσευχήθηκαν με την ίδια διάθεση, κατέληξαν σε εντελώς διαφορετικό αποτέλεσμα. Ο μεν στάθηκε υπεροπτικά σαν αυθάδης δούλος, χωρίς να ικετεύει τον Δεσπότη ούτε να κάμπτει με την ταπεινότητα της διάθεσής του την εξουσία του Θεού, χωρίς να ζητά όσα του έλειπαν, αλλά απαριθμώντας όσα είχε κατορθώσει, χωρίς να παρακαλεί για να ελεηθεί, αλλά επιδεικνυόμενος για να επαινεθεί: «Σε ευχαριστώ, Θεέ μου, που δεν είμαι σαν τους υπόλοιπους ανθρώπους, άρπαγες, άδικοι, μοιχοί, ή ακόμα και σαν αυτόν τον τελώνη». Ποιον όγκο αλαζονείας δεν ξεπερνούν αυτά τα λόγια; Και ποια υπερβολή υπεροψίας άφησε κατά μέρος ο Φαρισαίος; Διότι ανύψωσε αποκλειστικά τον εαυτό του πάνω από όλους τους ανθρώπους που υπήρχαν στα πέρατα του κόσμου, και τοποθετώντας τον εαυτό του, όπως νόμιζε, στην κορυφή των κατορθωμάτων, οίκτιρε τους άλλους ως χαμερπείς και σερνομένους στην κοιλάδα του κλαυθμώνος, ενώ μακάριζε τον εαυτό του ως παραστάτη του Θεού, που είχε φτάσει σε ύψος ανέφικτο για τους άλλους. Διότι, αν προσηλώσεις τον νου σου και κατανοήσεις τι σημαίνει το «σαν τους υπόλοιπους ανθρώπους», θα διαπιστώσεις ότι δεν άφησε απολύτως κανέναν ισότιμο με τον εαυτό του.

Ο Φαρισαίος έλεγε ότι έχει κατορθώματα: «Θεέ μου, σε ευχαριστώ που δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, άδικοι, μοιχοί· νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα, δίνω το δέκατο από» τα υπάρχοντά μου. Καλά είναι τα λόγια, αλλά η απόδειξη πουθενά· καλά είναι τα κατορθώματα, αλλά ευλάβεια πουθενά· καλοί είναι οι λόγοι, αλλά ταπεινοφροσύνη πουθενά. Ο τελώνης χτυπούσε το στήθος του και προσέπιπτε ως αμαρτωλός και επέδειξε ταπεινοφροσύνη, και νίκησε τον υπερήφανο Φαρισαίο ως αντίδικο: «Διότι αυτός κατέβηκε δικαιωμένος. Ο βασιλιάς μου». Και γιατί ο Δαβίδ αποκάλεσε τον Θεό βασιλιά του;

Επειδή και ο Φαρισαίος φαινόταν να πολλαπλασιάζει τη δέησή του· αλλά τι λέει ο λόγος της Γραφής; Αφού στάθηκε ο Φαρισαίος, προσευχόταν αυτά προς τον εαυτό του (όχι προς τον Θεό)· διότι η προσευχή επέστρεφε στον ίδιο του τον εαυτό, επειδή ακριβώς γινόταν μέσα στην αμαρτία της υπερηφάνειας.

ΠΕΡΙ ΠΡΟΣΕΥΧΗΣ. ΛΟΓΟΣ Θʹ. Πρέπει, αδελφοί, να μην εκπληρώνουμε την προσευχή με συλλαβές, αλλά μάλλον με την προαίρεση της ψυχής και με ενάρετες πράξεις που εκτείνονται σε ολόκληρο τον βίο μας. Διότι δεν θεωρούμε ότι ο Θεός έχει ανάγκη να του υπενθυμίζουμε με λόγια, αλλά ότι γνωρίζει τι μας είναι ωφέλιμο, ακόμη και όταν δεν το ζητούμε. Διότι η θεία ακοή δεν χρειάζεται φωνή για να αντιληφθεί· διότι γνωρίζει να αναγνωρίζει τα ζητούμενα ακόμη και μέσα από την κίνηση της καρδιάς. Ή δεν ακούς ότι ο Μωυσής, χωρίς να αρθρώσει λέξη, αλλά απευθυνόμενος στον Κύριο με τους αλάλητους στεναγμούς του, ακουγόταν από τον Κύριο, ο οποίος του έλεγε: «Τι βοάς προς εμένα;». Όσοι πάλι δεν κατορθώνουν τίποτα στον βίο τους, αλλά νομίζουν ότι δικαιώνονται με την παράταση της προσευχής, ας ακούσουν αυτά τα λόγια: «Όταν εκτείνετε τα χέρια σας προς εμένα, θα αποστρέψω τους οφθαλμούς μου από εσάς· και εάν πληθύνετε τη δέηση, δεν θα σας εισακούσω». Διότι δεν ωφελούν απλώς τα λόγια της προσευχής, αλλά το να αναπέμπεται αυτή με θερμή διάθεση. Επειδή και ο Φαρισαίος προσευχόταν αυτά προς τον εαυτό του, όχι προς τον Θεό· διότι επέστρεφε στον εαυτό του, εφόσον βρισκόταν στην αμαρτία της υπερηφάνειας. Γι' αυτό και ο Σωτήρας λέει: «Όταν προσεύχεστε, να μη βαττολογείτε όπως οι εθνικοί· διότι νομίζουν ότι με την πολυλογία τους θα εισακουστούν»· και το ρητό: «Από την πολυλογία δεν θα αποφύγεις την αμαρτία».

Κεφάλαιο Α΄. ΛΟΥΚΑΣ. Είπε δε την παραβολή αυτήν προς μερικούς οι οποίοι είχαν την πεποίθηση στον εαυτό τους ότι είναι δίκαιοι και εξουθένωναν τους υπολοίπους: Δύο άνθρωποι ανέβηκαν στο ιερό για να προσευχηθούν· ο ένας Φαρισαίος και ο άλλος τελώνης. Ο Φαρισαίος, αφού στάθηκε, προσευχόταν από μέσα του τα εξής: Θεέ μου, σε ευχαριστώ που δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, άδικοι, μοιχοί, ή έστω και σαν αυτόν τον τελώνη. Νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα· δίνω το δέκατο από όλα όσα αποκτώ. Και ο τελώνης, ενώ στεκόταν μακριά, δεν ήθελε ούτε τα μάτια να σηκώσει στον ουρανό· αλλά χτυπούσε το στήθος του λέγοντας: Θεέ μου, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό. Σας λέγω, αυτός κατέβηκε στο σπίτι του δικαιωμένος παρά ο άλλος· διότι καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, και εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί.

Θυμήσου εσύ ο ίδιος, και ας κριθούμε· ομολόγησε εσύ, και να έχεις βέβαιη τη συγχώρεση. Διότι είναι γραμμένο: «Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του στην αρχή των λόγων του.» Και πάλι: «Μην ντραπείς να ομολογήσεις τις αμαρτίες σου.» Δεν τήρησε αυτήν την εντολή ο υπερόπτης Φαρισαίος, τον οποίο στις ευαγγελικές παραβολές παρουσιάζει ο Σωτήρας να προσεύχεται στη συναγωγή, και έπειτα να πάσχει βαθιά από αμάθεια και, παρακινούμενος από μάταιη έπαρση, να λέει: «Θεέ μου, σε ευχαριστώ που δεν είμαι σαν τους υπόλοιπους ανθρώπους, άρπαγες, άδικοι, ή και σαν αυτόν τον τελώνη· νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα, δίνω ως δέκατο όλα τα υπάρχοντά μου.» Αυτός δεν καταδέχθηκε να αναφέρει τις δικές του αμαρτίες.

Αν και ο νομικός επαινέθηκε από τον Σωτήρα, επειδή έδωσε καλή απάντηση, εκδήλωσε την αλαζονεία του· θεωρώντας ότι κανένας δεν είναι πλησίον του, σαν να μην υπήρχε κανείς εφάμιλλος με αυτόν στη δικαιοσύνη. Σκεπτόμενος τέτοια πράγματα, όπως εκείνος ο Φαρισαίος που έλεγε: «Δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι»· μη γνωρίζοντας ότι αυτό που διαφθείρει τη δικαιοσύνη είναι το να μην κάνει από αγάπη αυτό που πράττει. Αποδεικνύεται λοιπόν και αυτός ότι στερείται την αγάπη· οπωσδήποτε και προς τον Θεό, αλλά σαφώς και προς τον πλησίον, εφόσον θεωρεί ότι κανείς δεν είναι πλησίον του. Είναι δε φανερό ότι όποιος δεν αγαπά τον αδελφό του, τον οποίο έχει δει, δεν μπορεί να αγαπά τον Θεό, τον οποίο δεν έχει δει. <Κάποιος άνθρωπος κατέβαινε, κ.τ.λ.> (E f. 179) Δες δε πώς ο Σωτήρας δείχνει ποιος είναι ο πλησίον, χωρίς να τον καθορίζει με βάση το γένος, ούτε δοκιμάζοντάς τον με βάση την αρετή, αλλά συνδέοντάς τον μέσω της ανθρώπινης φύσης, διηγούμενος για εκείνον που έπαθε τα δεινά από τους ληστές, προς τον οποίο αρμόζει φιλανθρωπία από κάθε άνθρωπο, καθώς αυτό το απαιτεί η ίδια η φύση. Επιπλέον, μέσω της παραβολής αποδεικνύεται και τούτο, ότι τον κατά φύση πλησίον τον βρίσκει μάλλον ο μη υπερόπτης, παρά ο υπερόπτης. Διότι ο Σαμαρείτης αποδείχθηκε ανώτερος από τον ιερέα και τον Λευίτη, επειδή εκείνοι προσπέρασαν αυτόν που κειτόταν μισοπεθαμένος και βρισκόταν σε έσχατη δυστυχία, χωρίς να νιώσουν γι' αυτόν τίποτα το ανθρώπινο, χωρίς να στάξουν το έλαιο της αγάπης, αλλά αντίθετα έχοντας μάλλον σκληρό και άσπλαχνο φρόνημα.

ε'. Ας αγαπήσουμε λοιπόν τη νηστεία, ως μητέρα κάθε αγαθού και κάθε πνευματικής ευφροσύνης. Αυτήν μεν την περιφρονούν τα τέκνα των Ελλήνων, οι δήθεν σοφοί. Οι Ιουδαίοι πάλι, ξεπερνώντας όλους τους ανθρώπους στην καινοφάνεια των ασεβειών τους, δεν αρνούνται μεν ότι τη γνωρίζουν, την εφαρμόζουν όμως με τόσο αισχρό τρόπο, ώστε να είναι ίσως καλύτεροι όταν δεν βρίσκονται να την κάνουν. Διότι, όντας γεμάτοι, για να το πούμε έτσι, από κάθε πονηρία, και κυοφορώντας μέσα τους κάθε ακαθαρσία, καυχιούνται μόνο για το όνομα της νηστείας, και πολλές φορές κάνουν την αρετή πρόφαση αλαζονείας. Διότι τι θα μπορούσε να πει κανείς, φέρνοντας στον νου του εκείνον τον αμαθέστατο και απαίδευτο Φαρισαίο, τον οποίο ο Κύριός μας Χριστός περιγράφει στα Ευαγγέλια να προσεύχεται στο ιερό και να φωνάζει: «Θεέ μου, σε ευχαριστώ που δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, άδικοι, μοιχοί, ή έστω όπως αυτός ο τελώνης· νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα, δίνω το δέκατο από όλα όσα αποκτώ;» Τι λες, ανόητε, που καυχιέσαι για τη νηστεία; Ακόμη δεν καταλαβαίνεις ότι πάσχεις από τόση υπεροψία, όταν είσαι τόσο σχολαστικός σε τόσο μικρά πράγματα; Ακόμη δεν βλέπεις τον όγκο της αλαζονείας σου; Δεν θα πάψεις να διυλίζεις τον κώνωπα και να καταπίνεις την κάμηλο, όπως λέει ο Σωτήρας; Και ενώ ισχυρίζεσαι ότι είσαι νομομαθής, αγνοείς τι είναι γεγραμμένο; «

Και τόσο πολύ βαρύ είναι το να κατακρίνει κανείς, περισσότερο από κάθε άλλη αμαρτία, ώστε ο ίδιος ο Χριστός να λέει: Υποκριτή, βγάλε πρώτα το δοκάρι που είναι στο μάτι σου, και τότε θα δεις καθαρά για να βγάλεις το σκουπιδάκι από το μάτι του αδελφού σου. Και παρομοίασε την μεν αμαρτία του πλησίον με το σκουπιδάκι, την δε κατάκριση με το δοκάρι, τόσο φοβερό είναι το να κατακρίνει κανείς, σχεδόν περισσότερο από κάθε αμαρτία. Και εκείνος ο Φαρισαίος προσευχόμενος και ευχαριστώντας τον Θεό για τα κατορθώματά του, δεν είπε ψέματα, αλλά έλεγε την αλήθεια· και δεν κατακρίθηκε γι' αυτό. Διότι οφείλουμε να ευχαριστούμε τον Θεό, όταν αξιωθούμε να κάνουμε κάποιο καλό, επειδή Εκείνος συνεργάστηκε και μας βοήθησε. Γι' αυτό, όπως είπα, δεν κατακρίθηκε επειδή είπε: Δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι· αλλά όταν στράφηκε προς τον τελώνη και είπε: Ούτε όπως αυτός ο τελώνης· τότε επιβαρύνθηκε· διότι κατέκρινε το ίδιο του το πρόσωπο, την ίδια τη διάθεση της ψυχής του, και για να το πούμε απλά, ολόκληρη τη ζωή του. Και γι' αυτό ο τελώνης κατέβηκε δικαιωμένος περισσότερο από εκείνον.

Τι εννοώ, αγαπητέ: όταν ένας αδελφός περπατά στην πόλη, τον συναντά ο θόρυβος των ανθρώπων. Βλέπει άλλον να γελά, άλλον να κλαίει, άλλον να παίρνει μεγάλους όρκους, άλλον να βλασφημεί. Και βλέποντας αυτά ο αδελφός, εάν είναι αδύναμος στον λογισμό, αμέσως θυμάται τη ρήση του Φαρισαίου, λέγοντας: Σε ευχαριστώ, Κύριε, που δεν είμαι ίσος με αυτούς τους ανθρώπους· έστω και αν συχνά ο ίδιος αποδειχθεί εμπαθής. Γι' αυτό η ησυχία βοηθάει ιδιαίτερα τους πιο αδύναμους. Ο τέλειος όμως στον λογισμό, βλέποντας τα προειρημένα, εκπλήσσεται για τη μακροθυμία του Θεού, λέγοντας μέσα του: Βλέπεις πόση είναι η μακροθυμία του Θεού, που ενώ βλασφημείται από εμάς, υπομένει μακρόθυμα και δεν οργίζεται, περιφρονείται και το ανέχεται, και δεν μνησικακεί.

Και για να πειστείς ότι αυτό το ζεύγος είναι ταχύτερο από εκείνο, θυμήσου τον Φαρισαίο και τον τελώνη. Έζευξε ο Φαρισαίος τη δικαιοσύνη και την αλαζονεία, λέγοντας τα εξής: σε ευχαριστώ, διότι δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, πλεονέκτες, ούτε καν όπως αυτός εδώ ο τελώνης. Ω της μανίας! Δεν του χόρτασε την αλαζονεία ολόκληρη η ανθρώπινη φύση, αλλά επιτέθηκε με πολλή ανοησία και στον τελώνη που στεκόταν δίπλα του. Τι έκανε λοιπόν εκείνος; Δεν απέκρουσε τις ύβρεις, δεν στενοχωρήθηκε με την κατηγορία, αλλά αποδέχθηκε τα όσα ειπώθηκαν με ευγνωμοσύνη, και το βέλος του εχθρού έγινε γι' αυτόν φάρμακο και θεραπεία, και η ύβρις εγκώμιο, και η κατηγορία στεφάνι. Τόσο μεγάλο καλό είναι η ταπεινοφροσύνη, τόσο μεγάλο είναι το κέρδος, το να μην πληγώνεται κανείς από τις λοιδορίες των άλλων, ούτε να εξαγριώνεται με τις ύβρεις των πλησίον· διότι μπορεί κανείς να αποκομίσει και από αυτές ένα μεγάλο και σπουδαίο αγαθό, πράγμα που ακριβώς συνέβη και στην περίπτωση του τελώνη. Διότι, αφού δέχθηκε τις ύβρεις, απέβαλε τα αμαρτήματα, και λέγοντας «σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό», κατέβηκε από τον ναό περισσότερο δικαιωμένος από εκείνον, και τα λόγια υπερίσχυσαν των έργων, και τα ρήματα νίκησαν τις πράξεις. Διότι ο μεν προέβαλλε τη δικαιοσύνη και τις νηστείες και τα δέκατα, ενώ αυτός είπε μόνο απλά λόγια, και απέβαλε όλα τα αμαρτήματα.

Μαθαίνω ότι δύο άνδρες, ένας Φαρισαίος που έπνεε υπεροψία θεωρώντας τον εαυτό του ως τον πλέον εξέχοντα όλων ενώπιον του Θεού, και ένας τελώνης με την καρδιά εσωτερικά καταπονημένη από τα ανόσια κέρδη, ανέβηκαν στο ιερό. Ο μεν πρώτος απαριθμούσε λεπτομερώς το καθετί, τις νηστείες και τα δέκατα του νόμου, και συνέκρινε τον εαυτό του με τους εξέχοντες άνδρες, ενώ με τα λόγια του περιφρονούσε τον τελώνη. Ο άλλος όμως, χύνοντας δάκρυα και χτυπώντας το στήθος του με τα χέρια, μη τολμώντας καν να ατενίσει αντίκρυ τον ευρύ ουρανό, τον θρόνο του μεγάλου Θεού, αλλά κοιτάζοντας προς το έδαφος με ταπεινό βλέμμα δούλου, στεκόταν από μακριά και ικέτευε: «Γίνε ίλεως, γίνε ίλεως στον δούλο σου», φώναζε, «που είναι βεβαρημένος με αμαρτίες».

Έπειτα πάλι ο Τελώνης, και η έπαρση του Φαρισαίου. Και η διανομή των μνών, ίσων σε αριθμό με τους δέκα. Οι κακοί γεωργοί και φονείς του δεσπότη.

ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΒΟΛΗ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΓΙΑ ΤΟΝ ΤΕΛΩΝΗ ΚΑΙ ΤΟΝ ΦΑΡΙΣΑΙΟ. Εφευρετικός στην κακία είναι ο νοητός προστάτης της κακίας, και ικανότατος, όταν τίθενται στην ψυχή τα θεμέλια της αρετής, να τα υποσκάψει αμέσως εξ αρχής, μέσω της απελπισίας και της απιστίας· ικανότατος επίσης, ενώ ανεγείρονται, τρόπον τινά, οι τοίχοι της οικίας της αρετής, να επιτεθεί πάλι στο ενδιάμεσο μέσω της ακηδίας και της ραθυμίας· ακόμη δε και την ίδια την ήδη οικοδομημένη οροφή των αγαθών έργων να την κατακρημνίσει μέσω της υπερηφάνειας και της έπαρσης. Αλλά σταθείτε, μην πτοηθείτε· διότι πιο πλούσιος στα αγαθά είναι ο ζηλωτής και μεγαλύτερη ισχύ έχει η αρετή για να αντιπαραταχθεί στην κακία, καθώς πλουτίζει από την άνωθεν χορηγία και συμμαχία από Αυτόν που έχει τη δύναμη για τα πάντα, και ο οποίος από την αγαθότητά Του ενδυναμώνει όλους τους εραστές της αρετής· έτσι ώστε όχι μόνο να παραμένει άσειστη απέναντι στα ποικίλα και πονηρά τεχνάσματα που μηχανεύεται ο αντίδικος, αλλά και να μπορεί να εγείρει και να επαναφέρει όσους έχουν πέσει στο βάθος των κακών, και μέσω της μετάνοιας και της ταπεινώσεως να τους προσάγει με ευκολία στον Θεό.

Απόδειξη δε και διαρκές παράδειγμα είναι το εξής: διότι ο Τελώνης, αν και ήταν τελώνης, και ζούσε τρόπον τινά στον πυθμένα της αμαρτίας, με ένα λόγο μόνο, και μάλιστα σύντομο, έχοντας ενωθεί με αυτούς που ζουν ενάρετα, ανακουφίζεται και υψώνεται και υπερβαίνει κάθε κακία, και συγκαταλέγεται στη χορεία των δικαίων, έχοντας δικαιωθεί από τον ίδιο τον αδέκαστο Κριτή. Αν πάλι ο Φαρισαίος καταδικάζεται από τα λόγια του, αυτό συμβαίνει επειδή, αν και ήταν Φαρισαίος και θεωρούσε τον εαυτό του σπουδαίο, δεν ήταν αληθινά δίκαιος, και ξεστόμιζε πολλές θρασύτητες, στα λόγια του οποίου όσα παροργίζουν τον Θεό δεν ήταν λιγότερα από τις συλλαβές που πρόφερε.

Διότι, λέγει, αυτός στάθηκε και προσευχόταν καθ' εαυτόν τα εξής: «Θεέ μου, σε ευχαριστώ, διότι δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, άδικοι, μοιχοί». Το ότι στάθηκε ο Φαρισαίος δεν δηλώνει τη δουλική παράσταση, αλλά την αναιδή έπαρση, η οποία είναι αντίθετη με εκείνον που από ταπείνωση δεν τολμά ούτε τα μάτια του να υψώσει προς τον ουρανό.

Εύλογα, λοιπόν, ο Φαρισαίος προσευχόταν στον εαυτό του· διότι μια τέτοια προσευχή του δεν ανέβαινε προς τον Θεό, αν και δεν διέφευγε της προσοχής Εκείνου που κάθεται επί των Χερουβίμ και επιβλέπει τα έσχατα των αβύσσων. Διότι λέγοντας «σε ευχαριστώ», δεν πρόσθεσε ότι: δωρεάν, επειδή ήμουν αδύναμος προς αντιπαράταξη, με ελέησες και μου χάρισες την ελευθερία από τις παγίδες του πονηρού. Διότι αποτελεί δείγμα ψυχικής ανδρείας, αδελφοί, το να μπορέσει κάποιος, αφού πρώτα πιαστεί στις παγίδες του εχθρού και περιπέσει στους βρόχους της αμαρτίας, να διαφύγει μέσω της μετάνοιας.

Ο δε Φαρισαίος, λέει: «Σε ευχαριστώ, Θεέ μου»· όχι επειδή έλαβε κάποια βοήθεια από εσένα, αλλά «επειδή δεν είμαι σαν τους υπόλοιπους ανθρώπους»· σαν να είχε κατορθώσει από μόνος του και από δική του δύναμη το να μην είναι άρπαγας, μοιχός και άδικος, αν βέβαια όντως δεν ήταν. Διότι δεν πρόσεχε τον εαυτό του, ώστε να είναι αξιόπιστος όταν υποστήριζε για τον εαυτό του ότι είναι δίκαιος, αλλά παρατηρούσε μάλλον όλους τους άλλους παρά τον εαυτό του, και -ω της αλαζονείας- εξουθενώνοντας τους πάντες, νόμιζε ότι μόνο ένας είναι δίκαιος και σώφρων: ο εαυτός του. «Διότι δεν είμαι», λέει, «όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, άδικοι, μοιχοί, ή έστω και σαν αυτόν τον τελώνη». Τι ανοησία, θα μπορούσε να του πει κάποιος. Αν όλοι, εκτός από εσένα, είναι άδικοι και άρπαγες, τότε ποιος είναι εκείνος που υφίσταται την αρπαγή και την κακοποίηση; Και προς τι αυτός εδώ ο τελώνης, και η κατεξοχήν προσθήκη του; Μήπως, όντας ένας από όλους, δεν συμπεριλαμβάνεται και αυτός μαζί με τους υπολοίπους στην κοινή και, ας πούμε, οικουμενική καταδίκη σου;

Ή έπρεπε να του επιβληθεί διπλάσια καταδίκη, επειδή βρισκόταν κάτω από τα φαρισαϊκά σου μάτια, αν και στεκόταν μακριά; Εξάλλου, επειδή ήταν φανερά τελώνης, γνώριζες ότι ήταν άδικος, αλλά ότι ήταν μοιχός από πού το συμπέρανες; Ή μήπως εσύ ήσουν ανεύθυνος να τον αδικείς και να τον υβρίζεις, επειδή αυτός αδικούσε άλλους; Δεν είναι έτσι, δεν είναι έτσι, αλλά αυτός μεν, υπομένοντας με ταπεινό φρόνημα την υπερήφανη κατηγορία σου και προσφέροντας στον Θεό την ικεσία με αυτομεμψία, θα απαλλαγεί δικαίως από Αυτόν από την καταδίκη για όσα αδίκησε· εσύ δε θα καταδικαστείς δικαίως, επειδή κατηγορείς υπερήφανα και εκείνον και όλους τους ανθρώπους, και δικαιώνεις μόνο τον εαυτό σου από όλους. «Δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, άδικοι, μοιχοί».

28. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟ ΖΩΣΙΜΟ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΔΙΑΚΟΝΟΥΣ ΑΝΑΤΟΛΙΟ ΚΑΙ ΜΑΡΩΝΑ. Αν στους φιλάρετους ταιριάζει η μετριοπάθεια (διότι αυτή στολίζει και λαμπρύνει και τα άλλα τους προτερήματα), για τους αμαρτωλούς είναι ολοφάνερο ότι συμφέρει η ταπείνωση. Γιατί για ποιο πράγμα να υπερηφανευθούν, όταν εδώ μεν υφίστανται τον χλευασμό και την ντροπή, ενώ εκεί τους περιμένει δίκη και τιμωρία; Διότι οι μεν δίκαιοι έχουν ως αφορμές για να καυχώνται τα κατορθώματά τους· οι δε αμαρτωλοί, από ποιες πράξεις θα μπορούσαν ποτέ να υπερηφανευθούν; Τι λοιπόν από όσα έχετε πράξει δεν είναι ικανό να σας ταπεινώσει και να καταρρίψει το φρόνημά σας; Τόσο πολλά είναι τα παραπτώματα που σας βαραίνουν, όπως λένε, ώστε κανείς από το πλήθος να μην τα αγνοεί. Τόσο πολύ διακωμωδούνται σε ολόκληρη την πόλη και είναι πασίγνωστα. Αν όμως, πράττοντας τόσα πολλά, και υπερηφανεύεστε, και στρέφεστε εναντίον των ενάρετων ανθρώπων, μηχανευόμενοι τρόπους να τους ανακόψετε τον δρόμο της αρετής, δείτε πού καταλήγει το κακό. Διότι, αν τον Φαρισαίο που καυχιόταν για την αρετή του (επειδή η Γραφή δεν τον περιγράφει ως ψεύτη, αλλά ως αλαζόνα) τον έβλαψε η υπερηφάνεια για τα κατορθώματά του, εσάς που δεν είστε καν σαν τον τελώνη, αλλά αποδεικνύεστε πολύ πιο πονηροί από εκείνον, όπως λένε, πώς δεν θα σας βλάψει η υπερηφάνεια για τα παραπτώματά σας και δεν θα σας οδηγήσει στον έσχατο όλεθρο; Συνέλθετε, λοιπόν, από μια τέτοια μέθη, και προπάντων φροντίστε να μην αμαρτάνετε. Διότι έτσι, προχωρώντας στη σωστή οδό, θα φτάσετε στο σημείο να κατορθώνετε το αγαθό.

Άκουσε λοιπόν με συντομία· διότι δεν θα μπορούσα διαφορετικά. Ο μεν Φαρισαίος, ο οποίος χωρίς να τον παρακινεί κανείς ούτε να τον ερεθίζει, καυχιόταν και θεωρούσε τον εαυτό του ανώτερο από ολόκληρη την οικουμένη, εύλογα κατακρίνεται, διότι έπασχε από υπερηφάνεια. Εκείνος όμως που, όταν ευδοκιμεί, κρύβει τα δικά του προτερήματα, και όταν κακολογείται μιλάει για να αποσείσει τις κατηγορίες που του προσάπτουν, όπως ακριβώς έπραξε ο αοίδιμος και ανώτερος κάθε επαίνου Ιώβ, καθίσταται απαλλαγμένος από κάθε ευθύνη, καθώς η αιτία επιστρέφει σε εκείνους που τον κακολόγησαν αδίκως· διότι το να περιαυτολογεί κανείς είναι και φαίνεται ψυχρό· και ευλόγως φαίνεται έτσι, όταν καμία ανάγκη δεν τον εξαναγκάζει. Αν όμως κάποιος, ακούγοντας όσα δεν του άρμοζαν, αναγκαστεί παρά τη θέλησή του να εκστομίσει τέτοιους λόγους, τότε η ευθύνη αποδίδεται σε εκείνους που δημιούργησαν την ανάγκη. Γι' αυτό τον λόγο και η θεία κρίση δεν αποδέχθηκε εκείνον που, χωρίς να τον προκαλεί κανείς, δικαίωνε τον εαυτό του καταδικάζοντας όλους τους άλλους, και δεν σεβάστηκε ούτε τον παρόντα τελώνη· ενώ εκείνον που οδηγήθηκε σε αυτό από ανάγκη (διότι τι από αυτά που θα μπορούσαν να τον ερεθίσουν παρέλειψαν οι φίλοι του;) τον στεφάνωσε με τα μεγαλύτερα εγκώμια.

Διότι, επειδή δεν είχαν τίποτα για το οποίο να κατηγορήσουν τον εαυτό τους μετά το βάπτισμα, θυμούνταν τα προηγούμενα, διδάσκοντάς μας να μην κάνουμε καθόλου λόγο για τα ξένα σφάλματα, αλλά να μεριμνούμε για τα δικά μας και να τα αναλογιζόμαστε συνεχώς. Διότι δεν υπάρχει, δεν υπάρχει κανένα άλλο τέτοιο φάρμακο για την εξάλειψη των αμαρτημάτων, όσο η συνεχής ανάμνησή τους και η αδιάκοπη κατηγορία τους. Έτσι ο τελώνης μπόρεσε να αποβάλει τα αναρίθμητα κακά, λέγοντας: «Θεέ μου, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό»· έτσι ο Φαρισαίος εξέπεσε από κάθε δικαιοσύνη, διότι, αφήνοντας το να αναλογίζεται τα δικά του σφάλματα, καταδίκαζε την οικουμένη, λέγοντας: «Δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες και πλεονέκτες, ούτε όπως αυτός εδώ ο τελώνης». Γι' αυτό και ο Παύλος προέτρεπε λέγοντας: «Ο καθένας ας εξετάζει το δικό του έργο, και τότε θα έχει την καύχηση μόνο για τον εαυτό του, και όχι σε σχέση με τον άλλον». Θέλεις να μάθεις πώς και στην Παλαιά Διαθήκη οι δίκαιοι κατηγόρησαν τον εαυτό τους; Άκουσε και αυτούς να διακηρύσσουν λόγια σύμφωνα με τους άλλους.

Είσαι αμαρτωλός; Είσελθε στην εκκλησία, πες «αμάρτησα», και έλυσες την αμαρτία. Διότι, βεβαίως, και τον Δαβίδ παρουσιάσαμε ως παράδειγμα, ο οποίος αφού αμάρτησε, έλυσε την αμαρτία του· έπειτα προτείναμε μία δεύτερη οδό, το να πενθήσει κανείς για την αμαρτία του, και λέγαμε: τι είδους κόπος είναι αυτός; Δεν χρειάζεται να καταβάλει χρήματα, ούτε να οδοιπορήσει σε μακρύ δρόμο, ούτε τίποτε άλλο παρόμοιο, παρά μόνο να πενθήσει για την αμαρτία του· και παραθέσαμε το εξής από την Αγία Γραφή, ότι ο Θεός μετεμελήθη για τον Αχαάβ, επειδή εκείνος πένθησε και έγινε σκυθρωπός· και αυτό το έλεγε ο Ίδιος στον Ηλία: «Είδες πώς περπάτησε ο Αχαάβ ενώπιόν μου, πενθώντας και όντας σκυθρωπός; Δεν θα πράξω σύμφωνα με τον θυμό μου». Έπειτα προσφέραμε και μία τρίτη οδό μετανοίας, και φέραμε στο μέσον από τη Γραφή ως παράδειγμα τον Φαρισαίο και τον τελώνη, λέγοντας ότι ο μεν Φαρισαίος, αλαζονευόμενος υπερήφανα, εξέπεσε της δικαιοσύνης· ενώ ο τελώνης, επειδή ταπεινοφρόνησε, κατέβηκε στο σπίτι του φέροντας τον καρπό της δικαιοσύνης, και χωρίς να καταναλώσει ούτε έναν κόπο, έγινε δίκαιος· λόγια κατέθεσε, και ουσιαστικά αγαθά έλαβε. Εμπρός, λοιπόν, ας προχωρήσουμε στη συνέχεια, και ας παρουσιάσουμε μία τέταρτη οδό μετανοίας. Και ποια είναι αυτή; Εννοώ, βεβαίως, την ελεημοσύνη, τη βασίλισσα των αρετών, η οποία ανάγει ταχύτατα τους ανθρώπους στις αψίδες των ουρανών, την άριστη συνήγορο. Μεγάλο πράγμα είναι η ελεημοσύνη· γι' αυτό και ο Σολομών αναφωνούσε: «Μεγάλο πράγμα ο άνθρωπος, και πολύτιμο ο ελεήμων άνδρας».

Ω, τι φοβερό! Ντροπιάζεις τον εαυτό σου μαζί με εκείνον, και δεν το καταλαβαίνεις; Δες, όμως, πόσα κακά προέρχονται από αυτό: παροργίζεις τον Θεό, λυπείς τον πλησίον, καθιστάς τον εαυτό σου ένοχο για την κόλαση. Δεν ακούς τον Παύλο που λέει για τις χήρες γυναίκες; «Και όχι μόνο μαθαίνουν να είναι αργόσχολες», λέει, «αλλά γίνονται και φλύαρες και περίεργες, γυρνώντας στα σπίτια και λέγοντας όσα δεν πρέπει»; Επομένως, ακόμη και όταν πιστέψεις όσα λέγονται εις βάρος του αδελφού σου, ούτε και τότε πρέπει να τα λες, πόσο μάλλον όταν δεν τα πιστεύεις. Αλλά παντού φροντίζεις για το δικό σου συμφέρον, επειδή φοβάσαι μήπως λογοδοτήσεις στον Θεό; Να φοβάσαι, λοιπόν, μήπως λογοδοτήσεις και για τη φλυαρία. Διότι σε αυτήν την περίπτωση δεν μπορείς να πεις: «Ας μην με ελέγξει ο Θεός για τη φλυαρία»· γιατί η ίδια η πράξη είναι φλυαρία. Γιατί τον διαπόμπευσες; Γιατί μεγέθυνες το κακό; Αυτό πρόκειται να μας καταστρέψει. Γι' αυτό έλεγε ο Χριστός: «Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε». Αλλά εμείς δεν δίνουμε καμία σημασία σε αυτό, ούτε μας συνετίζουν τα όσα συνέβησαν στον Φαρισαίο. Εκείνος είπε κάτι αληθινό, ότι «Δεν είμαι όπως αυτός ο τελώνης», και το είπε χωρίς να τον ακούει κανείς, και όμως κατακρίθηκε.

Ας πούμε λοιπόν και εμείς: «Γίνε ίλεως σε μένα τον αμαρτωλό»· ή μάλλον ας μην το λέμε μόνο, αλλά και έτσι ας φρονούμε· κι αν κάποιος άλλος μας κατηγορήσει, ας μην οργιζόμαστε. Άκουσε εκείνος ότι «Δεν είμαι όπως αυτός ο τελώνης», και δεν παροξύνθηκε, αλλά κατανύχθηκε· δέχθηκε την επίκριση και απέβαλε το όνειδος. Είπε εκείνος το τραύμα, ζήτησε αυτός το φάρμακο.

Εξέτασε τον βίο σου. Δεν κλέβεις; Αλλά αρπάζεις, αλλά ασκείς βία, αλλά κάνεις μύρια άλλα τέτοια. Δεν το λέω αυτό επαινώντας την κλοπή, μη γένοιτο, αλλά μάλλον κλαίγοντας πικρά, εάν τυχόν υπάρχει κάποιος τέτοιος· διότι δεν πείθομαι. Διότι το πόσο μεγάλο κακό είναι η ιεροσυλία, ούτε που μπορεί να εκφραστεί με λόγια· αλλά θέλω να σας προφυλάξω· διότι δεν θέλω η αρετή μας να εκμηδενίζεται με το να κατηγορούμε τους άλλους. Τι υπάρχει χειρότερο από τον τελώνη, πες μου; Ήταν αλήθεια ότι και τελώνης ήταν, και ένοχος για μύρια κακά· και μόνο που είπε ο Φαρισαίος: «Ότι δεν είμαι όπως αυτός ο τελώνης», τα έχασε όλα. Εσύ λες για τον ιερέα: «Δεν είμαι ιερόσυλος όπως αυτός», και δεν τα εκμηδενίζεις όλα; Αναγκάζομαι να τα λέω αυτά και να επεκτείνομαι σε αυτόν τον λόγο, όχι επειδή νοιάζομαι τόσο πολύ για εκείνους, αλλά επειδή φοβάμαι για εσάς, μήπως εκμηδενίσετε την αρετή σας εξαιτίας αυτής της καυχήσεως, εξαιτίας της κατακρίσεως. Άκουσε λοιπόν τον Παύλο που προτρέπει και λέει: «Το δικό του έργο ας δοκιμάζει ο καθένας, και τότε μόνο στον εαυτό του θα έχει το καύχημα, και όχι στον άλλον».

Εάν κάποιος διδάσκει διαφορετικά, και δεν προσέρχεται στα υγιή λόγια του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και στη διδασκαλία της ευσέβειας, έχει καταληφθεί από έπαρση και δεν γνωρίζει τίποτα. Επομένως, το να κυριεύεται κανείς από υπεροψία δεν προέρχεται από τη γνώση, αλλά από την άγνοια. Διότι εκείνος που γνωρίζει τα λόγια της ευσέβειας, αυτός κατεξοχήν γνωρίζει και να είναι μετριόφρων· εκείνος που κατανοεί τα υγιή λόγια, δεν νοσεί. Διότι ό,τι είναι η φλεγμονή για τα σώματα, αυτό είναι η υπεροψία για τις ψυχές· όπως δηλαδή εκεί δεν λέμε ότι το μέρος που έχει φλεγμονή είναι υγιές, έτσι και εδώ δεν θεωρούμε υγιείς τους αλαζόνες. Επομένως, είναι δυνατόν κάποιος, ενώ γνωρίζει κάτι, να μη γνωρίζει τίποτα· διότι εκείνος που δεν γνωρίζει αυτά που πρέπει να γνωρίζει, στην πραγματικότητα δεν γνωρίζει τίποτα. Και ότι η υπερηφάνεια προέρχεται από την άγνοια, είναι φανερό από το εξής: ο Χριστός κένωσε τον εαυτό του· όποιος λοιπόν το γνωρίζει αυτό, ποτέ δεν θα έχει μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του· διότι ο άνθρωπος δεν έχει τίποτα, παρά μόνο ό,τι προέρχεται από τον Θεό· συνεπώς δεν πρόκειται να υπερηφανευτεί. Διότι, τι έχεις το οποίο δεν έλαβες; Ο ίδιος έπλυνε τα πόδια των μαθητών του. Εκείνος που το γνωρίζει αυτό, πώς θα κυριευθεί από έπαρση; Γι' αυτό λέει: Όταν κάνετε όλα όσα διατάχθηκαν, να λέτε ότι είμαστε δούλοι άχρηστοι. Ο τελώνης μόνο χάρη στην ταπεινοφροσύνη δικαιώθηκε, ενώ ο Φαρισαίος εξαιτίας της αλαζονείας χάθηκε. Αυτός, λοιπόν, που έχει κυριευθεί από έπαρση δεν γνωρίζει τίποτα από αυτά. Ο ίδιος πάλι ο Χριστός λέει: Αν μίλησα κακά, μαρτύρησε για το κακό· αν όμως μίλησα καλά, γιατί με χτυπάς; Αλλά νοσεί, λέει, αναφορικά με τις άσκοπες συζητήσεις. Άρα το να αναλώνεται κανείς σε τέτοιες αναζητήσεις αποτελεί νόσο. Και ακολουθούν λογομαχίες· και πολύ εύλογα.

Κάποιος αμάρτησε· και καταδίκασε με σφοδρότητα κάποιον άλλον που διέπραττε την ίδια αμαρτία. Εκείνη την ημέρα δεν θα επισύρει επάνω του τόση τιμωρία όση απαιτεί η φύση της αμαρτίας, αλλά πολύ μεγαλύτερη, διπλάσια και τριπλάσια. Διότι ο Θεός δεν θα αποφασίσει την τιμωρία του με βάση τα όσα αμάρτησε ο ίδιος, αλλά με βάση το γεγονός ότι καταδίκασε αυστηρά κάποιον άλλον που διέπραττε τα ίδια αμαρτήματα. Και ότι αυτό είναι αληθές, θα το καταστήσω ακόμη πιο προφανές, όπως σας υποσχέθηκα, μέσα από γεγονότα που έχουν συμβεί και έχουν αποδειχθεί. Ο Φαρισαίος, μολονότι ο ίδιος δεν είχε αμαρτήσει σε τίποτα, αλλά αντίθετα είχε ζήσει με δικαιοσύνη και είχε να επιδείξει πολλά κατορθώματα, επειδή καταδίκασε τον τελώνη, τον άρπαγα, τον πλεονέκτη και τον πλέον παράνομο, υπέστη τέτοια καταδίκη, ώστε να του επιφυλάσσεται μεγαλύτερη κόλαση από εκείνον. Εάν λοιπόν αυτός που δεν αμάρτησε σε τίποτα ο ίδιος, καταδικάζοντας με έναν απλό λόγο κάποιον άλλον που αμάρτανε και του οποίου οι παρανομίες ήταν ολοφάνερες σε όλους, επισώρευσε στον εαυτό του τόση κόλαση, αναλογίσου πόση κόλαση θα υποστούμε εμείς και πώς θα στερηθούμε κάθε συγχώρηση, όταν αμαρτάνουμε πολλαπλώς κάθε μέρα και εντούτοις καταδικάζουμε τις ζωές των άλλων, χωρίς μάλιστα αυτές να είναι φανερές ούτε γνωστές σε κανέναν. Διότι, όπως λέει, με την κρίση που κρίνετε, θα κριθείτε και εσείς.

Διότι τίποτα δεν είναι χειρότερο από την αλαζονεία· γι' αυτό και εχθές αφιερώσαμε ολόκληρη την ομιλία σε αυτό, κατακρημνίζοντας την αλαζονεία και διδάσκοντας την ταπεινοφροσύνη. Να σου πω πόσο μεγάλο αγαθό είναι η ταπεινοφροσύνη και πόσο μεγάλο κακό η αλαζονεία; Ένας αμαρτωλός νίκησε έναν δίκαιο, ο τελώνης τον φαρισαίο, και τα λόγια υπερίσχυσαν των έργων. Πώς τα λόγια; Ο τελώνης λέει: «Θεέ μου, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό». Ο φαρισαίος λέει: «Δεν είμαι όπως οι πολλοί άνθρωποι, άρπαγας ή πλεονέκτης». Αλλά τι λέει; «Νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα, δίνω το δέκατο από τα υπάρχοντά μου». Ο φαρισαίος επέδειξε έργα δικαιοσύνης· ο τελώνης είπε λόγια ταπεινοφροσύνης, και τα λόγια υπερίσχυσαν των έργων, και ένας τόσο μεγάλος θησαυρός εξανεμίστηκε, και μια τόσο μεγάλη πενία μεταβλήθηκε σε πλούτο. Ήρθαν δύο πλοία που έφεραν φορτίο· εισήλθαν και τα δύο στο λιμάνι· αλλά ο μεν τελώνης αγκυροβόλησε με ασφάλεια στο λιμάνι, ο δε φαρισαίος υπέστη ναυάγιο, για να μάθεις πόσο μεγάλο κακό είναι η αλαζονεία. Είσαι δίκαιος;

Τι λες; Ενώ προσβάλλεις διαρκώς τον Δεσπότη, καλοπερνάς και γελάς, και ούτε καν συνειδητοποιείς ότι αμάρτησες, παραδίδοντας τα πάντα στη λήθη, δεν μπορείς όμως να αποβάλεις από τη μνήμη σου τα καλά σου έργα; Αν και ο φόβος θα έπρεπε να είναι ισχυρότερος. Εμείς όμως κάνουμε το αντίθετο: ενώ κάθε μέρα αμαρτάνουμε, ούτε καν το βάζουμε στο μυαλό μας· αν όμως δώσουμε λίγα χρήματα σε έναν φτωχό, το αναλογιζόμαστε διαρκώς, πράγμα που αποτελεί έσχατη ανοησία και τη μεγαλύτερη ζημία για εκείνον που συγκεντρώνει τον πνευματικό του πλούτο. Διότι ασφαλές θησαυροφυλάκιο των κατορθωμάτων είναι η λήθη των κατορθωμάτων. Και όπως ακριβώς τα ενδύματα και ο χρυσός, όταν τα εκθέτουμε στην αγορά, προσελκύουμε πολλούς επιβούλους, αν όμως τα αποθηκεύσουμε στο σπίτι και τα αποκρύψουμε, θα τα διασφαλίσουμε πλήρως· έτσι λοιπόν συμβαίνει και με τα κατορθώματα: εάν τα φέρνουμε συνεχώς στη μνήμη μας, παροργίζουμε τον Δεσπότη, εξοπλίζουμε τον Εχθρό και τον προσκαλούμε να μας τα κλέψει· εάν όμως δεν τα γνωρίζει κανείς, παρά μόνο Εκείνος που πρέπει να τα γνωρίζει, θα παραμείνουν σε ασφάλεια. Μην τα στρέφεις λοιπόν συνεχώς στον νου σου, για να μη σου τα αφαιρέσει κάποιος. Αυτό ακριβώς έπαθε και ο Φαρισαίος, ο οποίος τα περιέφερε διαρκώς στη γλώσσα του· γι' αυτό και του τα άρπαξε ο διάβολος, καίτοι τα μνημόνευε με ευχαριστία και τα απέδιδε όλα στον Θεό. Αλλά ούτε αυτό του στάθηκε αρκετό. Διότι δεν συνιστά ευχαριστία το να ονειδίζεις τους άλλους, το να καυχάσαι ενώπιον πολλών και το να καταφέρεσαι εναντίον εκείνων που έχουν σφάλει.

Ομιλία ΙΘ΄. Προσέξτε να μην κάνετε την ελεημοσύνη σας μπροστά στους ανθρώπους, με σκοπό να σας δουν αυτοί. α΄. Εξορίζει, λοιπόν, το πιο τυραννικό από όλα τα πάθη, τη λύσσα και τη μανία για την κενοδοξία που δημιουργείται σε όσους κατορθώνουν την αρετή. Διότι εξαρχής δεν μίλησε καθόλου για αυτό· καθώς θα ήταν περιττό, πριν τους πείσει να πράξουν κάτι από τα δέοντα, να τους διδάσκει για το πώς πρέπει να τα πράττουν και να τα εφαρμόζουν. Επειδή όμως τους εισήγαγε στη φιλοσοφία της αρετής, τότε πλέον καθαρίζει και τη φθορά που παρεισφρέει σε αυτήν. Διότι αυτό το νόσημα δεν γεννιέται τυχαία, αλλά όταν έχουμε κατορθώσει πολλά από όσα προστάζονται. Έπρεπε, επομένως, πρώτα να φυτέψει την αρετή, και κατόπιν να εξαλείψει το πάθος που βλάπτει τον καρπό της. Και πρόσεξε από πού αρχίζει: από τη νηστεία, την προσευχή και την ελεημοσύνη. Διότι σε αυτά τα πνευματικά κατορθώματα συνηθίζει προπάντων να εμφιλοχωρεί. Ο Φαρισαίος, για παράδειγμα, από αυτό φούσκωνε από υπερηφάνεια, λέγοντας: «Νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα, δίνω το δέκατο από τα υπάρχοντά μου»· και στην ίδια την προσευχή του κενοδοξούσε, κάνοντάς την για επίδειξη. Επειδή μάλιστα δεν ήταν κανένας άλλος παρών, έκανε επίδειξη στον τελώνη, λέγοντας: «Δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, ούτε όπως αυτός ο τελώνης». Και πρόσεξε πώς άρχισε, μιλώντας σαν για κάποιο θηρίο που δύσκολα συλλαμβάνεται, και το οποίο είναι ικανό να ξεγελάσει εκείνον που δεν αγρυπνεί με μεγάλη προσοχή.

Γι' αυτόν τον λόγο μάλιστα αναφέρει και τον ίδιο τον χρόνο λέγοντας τα εξής: «Γνωρίζω έναν άνθρωπο που πριν από δεκατέσσερα χρόνια αρπάχτηκε μέχρι τον τρίτο ουρανό»· για να μάθεις εσύ ότι δεν θα μιλούσε ούτε και τότε, αν δεν έβλεπε να επικρέμαται μεγάλη ανάγκη. Διότι, αν ήθελε να διηγηθεί τους δικούς του επαίνους, θα το είχε πει αμέσως την ώρα που το είδε, ή το πρώτο και το δεύτερο και το τρίτο έτος· τώρα όμως έκανε υπομονή δεκατέσσερα χρόνια, σιώπησε και δεν το αποκάλυψε σε κανέναν, παρά μόνο στους Κορινθίους. Και πότε; Όταν είδε τους ψευδαποστόλους να κάνουν την εμφάνισή τους, δείχνοντας ότι ούτε και τότε θα μιλούσε, αν δεν έβλεπε να έχει επέλθει τόση μεγάλη διαφθορά στους μαθητές. Εμείς όμως δεν πράττουμε έτσι, αλλά ακριβώς το αντίθετο· τα μεν αμαρτήματά μας ούτε μία ημέρα δεν τα θυμόμαστε, αλλά ακόμη κι αν ακούσουμε άλλους να τα υπενθυμίζουν, αγανακτούμε, δυσανασχετούμε, θεωρούμε το γεγονός προσβολή και τους περιλούζουμε με αμέτρητες ύβρεις· εάν όμως πράξουμε κάποιο μικρό καλό, αυτό το αναφέρουμε διαρκώς, νιώθουμε ευγνωμοσύνη σε όσους το θυμούνται και θεωρούμε τους ανθρώπους αυτούς φίλους μας. Καίτοι βέβαια ο Χριστός πρόσταξε το αντίθετο: τα μεν κατορθώματα να τα λησμονούμε, τα δε αμαρτήματα να τα θυμόμαστε. Και αυτό μας το έκανε σαφές τόσο μέσω όσων συμβούλευε στους μαθητές του λέγοντας: «Όταν τα πράξετε όλα, να λέτε ότι είμαστε άχρηστοι δούλοι», όσο και μέσω της παραβολής του Φαρισαίου, θέτοντας τον τελώνη υψηλότερα από αυτόν.

δ'. Και των όσων ειπώθηκαν τα μεγαλύτερα παραδείγματα είναι ο Φαρισαίος και ο τελώνης. Διότι ο μεν πρώτος, επειδή ανέβηκε στον ναό με αλαζονεία, όχι μόνο δεν απέδωσε κανέναν καρπό, αλλά έχασε και αυτόν που ήδη είχε· ο δε τελώνης, αν και ήταν στερημένος αρετών και δεν είχε κανένα αγαθό, επιτυγχάνει για τον εαυτό του μέγα κατόρθωμα· διότι, επειδή μόνο αναστέναξε και, σκύβοντας το κεφάλι, θρήνησε την αθλιότητά του, κατέβηκε ξεχειλίζοντας από πολλή δικαιοσύνη και ξεπερνώντας ως προς αυτό τον Φαρισαίο. Για να το δείτε δε αυτό από τα ίδια τα γεγονότα και να μάθετε σε συγκεκριμένα πρόσωπα πού ταπείνωσε ο Χριστός κάθε όρος και βουνό, ας φέρει πάλι ο λόγος μπροστά μας τον Παύλο. Διότι αυτός ο σκηνοποιός (με ευχαρίστηση άλλωστε αναφέρω συνεχώς το επάγγελμά του, για να μάθεις ότι η εργασία δεν είναι ντροπή, αλλά η οκνηρία αποτελεί κατηγορία και έγκλημα)· αυτός λοιπόν ο Παύλος, όταν βρέθηκε στη Σαλαμίνα, συνάντησε κάποιον ανθύπατο και μαζί του έναν μάγο.

Ανήλθαν και οι δύο στο ιερό για να προσευχηθούν. Έπειτα εκείνος, στεκούμενος, έλεγε: «Σε ευχαριστώ, Κύριε, διότι δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, πλεονέκτες, ούτε καν όπως αυτός ο τελώνης». Ο δε τελώνης, στεκούμενος από μακριά, δεν ανταπέδωσε την ύβρη, δεν αντελοιδόρησε, δεν είπε τα λόγια αυτά που συνηθίζουν οι πολλοί: «Εσύ τολμάς να αναφέρεσαι στον βίο μου και να καταπιάνεσαι με τα δικά μου πεπραγμένα; Διότι, δεν είμαι εγώ τάχα καλύτερός σου; Να πω κι εγώ τα δικά σου σφάλματα, και θα σε κάνω να μην πατήσεις ποτέ ξανά αυτά τα ιερά πρόθυρα». Τίποτα από αυτά τα ψυχρά λόγια δεν είπε, τα οποία εμείς καθημερινά λέμε διασύροντας ο ένας τον άλλον· αλλά, αφού αναστέναξε πικρά και χτύπησε το στήθος του, μόνο τούτο είπε: «Σπλαχνίσου εμένα τον αμαρτωλό», και κατέβηκε δικαιωμένος.

Έστω ότι κάποιος είναι δίκαιος· και ενώ πολλές φορές είναι δίκαιος και κατέχει όλα τα αγαθά, κυριεύθηκε από αλαζονεία εξαιτίας της δικαιοσύνης του, και η αλαζονεία του κατέστρεψε τη δικαιοσύνη. Ο Φαρισαίος δεν ήταν δίκαιος, εφόσον νήστευε δύο φορές την εβδομάδα; Και τι λέει; «Δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες και πλεονέκτες». Και πολλές φορές, έχοντας κάποιος καθαρή συνείδηση, έφτασε στην αλαζονεία· και ενώ δεν τον έβλαψε η αμαρτία, τον έβλαψε η αλαζονεία. Δεν υπάρχει, λοιπόν, άνθρωπος που να είναι τόσο απόλυτα δίκαιος, ώστε να είναι καθαρός από την αμαρτία, και πάλι, δεν υπάρχει κανένας άνθρωπος τόσο κακός, ώστε να μην έχει μέσα του κάποιο, έστω και μικρό, αγαθό. Τι θέλω να πω; Ο τάδε αρπάζει, πλεονεκτεί και προκαλεί καταστροφές, αλλά μερικές φορές δίνει ελεημοσύνη, μερικές φορές είναι σώφρων, μερικές φορές λέει κάποιον καλό λόγο, μερικές φορές βοήθησε έστω και έναν άνθρωπο, μερικές φορές έκλαψε, μερικές φορές ένιωσε συντριβή. Ούτε λοιπόν υπάρχει δίκαιος χωρίς αμαρτία, ούτε υπάρχει αμαρτωλός εντελώς στερημένος από κάθε αγαθό.

Ο Θεός είναι εκείνος που θέλει περισσότερο από εσένα να σε απαλλάξει από τα αμαρτήματά σου· δεν επιθυμείς εσύ τόσο πολύ τη δική σου ασφάλεια, όσο Εκείνος ποθεί τη σωτηρία σου· και αυτό μας το δίδαξε μέσα από τα ίδια Του τα έργα. Δεν έχεις παρρησία; Ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο θα μπορέσεις να αποκτήσεις παρρησία, επειδή διακατέχεσαι από αυτή τη διάθεση. Διότι η μεγαλύτερη παρρησία είναι το να μη νομίζει κανείς ότι έχει παρρησία, όπως ακριβώς αποτελεί τη μεγαλύτερη αισχύνη το να δικαιώνει κανείς τον εαυτό του ενώπιον του Κυρίου. Ένας τέτοιος άνθρωπος είναι ακάθαρτος, ακόμη και αν είναι ο αγιότερος από όλους· όπως ακριβώς γίνεται δίκαιος εκείνος που έχει πείσει τον εαυτό του ότι είναι ο έσχατος όλων. Και μάρτυρες αυτών των λόγων είναι ο Φαρισαίος και ο τελώνης.

Εκείνοι δε που εκπληρώνουν όλες τις εντολές του Θεού, διαθέτουν την παρρησία που προέρχεται από τη συνείδηση. Πότε όμως είναι το «τότε»; Όταν, σύμφωνα με τον προφήτη Δανιήλ, οι δίκαιοι θα αναστηθούν για την αιώνια ζωή, ενώ οι αμαρτωλοί για την αιώνια ντροπή. Παρακαλεί λοιπόν ο προφήτης να μην ντροπιαστεί τότε. Και πώς επιτυγχάνεται αυτό; Με το να προσέχει κανείς όλες τις εντολές· όχι τη μία να την εφαρμόζει και την άλλη να την παραμελεί. Διότι Εκείνος που είπε, «Μην μοιχεύσεις», είπε επίσης, «Μην πορνεύσεις»· και Εκείνος που είπε, «Μην πορνεύσεις», είπε επίσης, «Μην αδικήσεις». Και όποιος εκπληρώσει ολόκληρο τον νόμο, αλλά πταίσει σε ένα μόνο σημείο, έχει γίνει ένοχος για όλα, σύμφωνα με τον απόστολο Ιάκωβο. «Θα σε δοξολογήσω [Εξομολογήσομαί σοι] με ευθύτητα καρδιάς, όταν θα έχω μάθει τα κρίματα της δικαιοσύνης σου». Την ευχαριστία την ονομάζει εξομολόγηση. Τότε θα μπορέσω να σου προσφέρω καθαρό ύμνο, όταν κατανοήσω πλήρως όλα τα κρίματά σου και ζήσω σύμφωνα με αυτά. Διότι όποιος έχει αγαθές πράξεις, εκείνος εξομολογείται «με ευθύτητα καρδιάς», μετανοώντας με όλη του την καρδιά, όπως ο Δαβίδ για τη μοιχεία, και όπως ο τελώνης που φώναζε το «Ήμαρτον» και το «Ιλάσθητι». Εξομολογήθηκε και ο Ιούδας, λέγοντας: «Αμάρτησα, παραδίδοντας αθώο αίμα»· αλλά όχι «με ευθύτητα καρδιάς»· διότι κυριαρχούνταν από τη φιλαργυρία. Εξομολογήθηκε και ο Φαρισαίος· επειδή όμως είχε καρδιά υπερήφανη και όχι ευθεία, κατέβηκε [από τον ναό] χωρίς να δικαιωθεί, λέγοντας ότι, «Δεν είμαι όπως αυτός ο τελώνης».

Έχω δε την πεποίθηση ότι, με τη συνηθισμένη σας επιείκεια, θα ακούσετε και πάλι τα λόγια μας, έχοντας γεμίσει τα ταμεία των ψυχών με την αφθονία των αγαθών που έχουν ήδη κηρυχθεί. Επομένως, επειδή και εσείς, με την εύνοια του Θεού, ανέχεστε την πενιχρή μου τράπεζα, και εγώ πάλι, παίρνοντας θάρρος από την αγάπη σας, υπέταξα τον αυχένα της ψυχής στον διδασκαλικό ζυγό. Εμπρός λοιπόν, ας σας παραθέσω αυτό που μόλις αναγνώστηκε· διότι σε όλους εσάς τους πλούσιους ήλθα εγώ, ο φτωχός οικοδεσπότης, για να συγκεράσω το συμπόσιο του λόγου. Δύο άνθρωποι, λέει, ανέβηκαν στο ιερό για να προσευχηθούν, ο ένας Φαρισαίος και ο άλλος τελώνης. Φαρισαίος, ο κομπώδης εργάτης της δικαιοσύνης, Φαρισαίος, αυτός που θέρισε άγουρο το σπαρτό των κατορθωμάτων του, αυτός που πλουτίζει περισσότερο από αλαζονεία παρά από χρήματα· αυτός που με ένα κούφιο φύσημα τίναξε τον καρπό των αρετών, ο κάτοχος της υπερηφάνειας, ο κατήγορος ολόκληρης της φύσεως, ο αφιλάνθρωπος ελεγκτής, ο ανελέητος υβριστής, η τρικυμία απέναντι στην προσευχή του τελώνη. Και ας μην εκλάβει κανείς τον λόγο μου ως φιλολοίδορο· αλλά, ακούγοντας τα ίδια τα λόγια του Φαρισαίου, ας αναγνωρίσει ότι όσα λέγονται είναι αληθινά. Θεέ μου, λέει, σε ευχαριστώ, διότι δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι. Κρίνεις τον εαυτό σου δικαιότερο από όλους; Δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι.

Τι πράττεις, Φαρισαίε; Μην προσέχεις το κοινό όνομα της φύσεως· διότι άτρεπτος έγινε άνθρωπος και ο Φιλάνθρωπος· και αφού αναλογιστείς Εκείνον, κατέβα από τα αλαζονικά σου λόγια. Πες τουλάχιστον, «Όπως μερικοί από τους ανθρώπους», και όχι, «Όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, άδικοι, μοιχοί». Όλοι είναι άρπαγες εκτός από εσένα, Φαρισαίε; Όλοι είναι άδικοι, και μόνο εσύ τυγχάνεις δίκαιος; Όλοι είναι μοιχοί, και μόνο σε εσένα ανήκει το κατόρθωμα της σωφροσύνης;