Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 18:11

Δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, άδικοι, μοιχοί, ή και όπως αυτός ο τελώνης. Τώρα άρχισε να πτεροφυεί η διάνοια του ανθρώπου· τώρα τινάζει το φτερό της ψυχής προς τον ουρανό. Γιατί τον τραβάς προς τα κάτω με το βάρος των λόγων σου, εμποδίζοντας την εξομολόγηση να αναπετάξει προς τον Φιλάνθρωπο; Γιατί καταπατάς τον πεσμένο; Γιατί επισωρεύεις ξύλα πάνω στη φωτιά του; Γιατί κατηγορείς εκείνον που αδιάκοπα τύπτει τη συνείδησή του;

Βρίσκεται σε αδιέξοδο, από παντού τον περικύκλωσαν οι λογισμοί αντί για το πλήθος των κατηγόρων· η συνείδηση χρησιμοποίησε το δεξί του χέρι για να χτυπά το στήθος του· μετέτρεψε τον εαυτό του σε δήμιό του. Δεν σε λυγίζει το ότι τρέμει; Δεν σε κινεί σε συμπάθεια αυτός που έχει σκυμμένο το πρόσωπο; Δεν μαλακώνει την απάνθρωπη διάθεσή σου το γεγονός ότι δεν τολμά να στρέψει το βλέμμα του προς τον ουρανό; Διότι, όταν μεν εξασκούσε το επάγγελμα του τελώνη, έπρεπε να κραυγάσεις εναντίον του τέτοια λόγια· επειδή τότε του άρμοζε να ονειδίζεται όχι μόνο από εσένα, αλλά και από τον καθένα. Όταν, όμως, καταδίκασε τις δικές του αμαρτίες, όταν, βλέποντας τα τραύματα της ψυχής του, έτρεξε προς τον ιατρό που θεραπεύει χωρίς αμοιβή, όταν, φέρνοντας στη μνήμη του τα παραπτώματά του, κατέφυγε στον αμνησίκακο Δεσπότη· τότε, λοιπόν, με τόση υπερβολή τον καταπατάς, ω Φαρισαίε; «Ούτε όπως αυτός ο τελώνης». Μήπως δεν υπάρχουν άλλοι τελώνες, οι οποίοι δεν αγάπησαν ακόμη τον γλυκό θρήνο της μετανοίας; Αν έχεις τόσο μεγάλο πόθο να κατηγορείς τους αμαρτωλούς, στρέψε τη γλώσσα σου σε εκείνους, που είναι ακόμη μπλεγμένοι στα δίχτυα της πλεονεξίας. Απέναντι σε αυτόν, όμως, η εχθρότητά σου είναι περιττή.

Με μικρούς άρτους έθρεψες ένα πλήθος στην έρημο. Λιμοκτονώ κι εγώ από την πείνα της δικαιοσύνης, ένα μικρό ψίχουλο της φιλανθρωπίας σου επιζητώ· ελέησέ με κι εμένα, όπως καθέναν από αυτούς που μνημονεύθηκαν. Έχει στιγματιστεί η ψυχή μου, όπως η πόρνη πριν από τη μετάνοια· είμαι βδελυρός σε όλους, όπως η αιμόρρους που θεωρούνταν ακάθαρτη πριν από τη θεραπεία της· είμαι παραλυμένος στην ψυχή, περισσότερο από ό,τι στο σώμα ο παραλύτος· έχω τυφλωθεί στα μάτια της ψυχής, όπως ακριβώς ο εκ γενετής τυφλός στο σώμα· έχω νεκρωθεί από τα παραπτώματα, έχοντας την ψυχή μου έγκλειστη στο σώμα, όπως ακριβώς είχε ο τάφος τον Λάζαρο· φέρω επάνω μου σχεδόν τα δεινά όλων. Αλλά Εσύ που ελέησες τους πάντες, σπλαχνίσου κι εμένα που προσπίπτω ενώπιόν σου. Θεέ μου, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό. Τι έκανε λοιπόν ο φιλάνθρωπος Δικαστής, ο γενναιόδωρος αγωνοθέτης εκείνων που τρέχουν τον δρόμο της μετάνοιας; Και ανεχόταν τον Φαρισαίο που μεγαλαυχούσε, και χαιρόταν με τον τελώνη που μετανοούσε· επειδή όμως ο μεν πρώτος με τα λόγια του, σαν με σφοδρούς ανέμους, τίναξε μακριά τον καρπό της ψυχής του, ενώ ο άλλος, έχοντας συντρίψει τον εαυτό του, δεν περίμενε άλλον κατήγορο, απένειμε στον καθένα ό,τι του άξιζε. Διότι τον μεν τελώνη, που είχε γίνει κατήγορος του εαυτού του, τον άφησε ελεύθερο από την κατάκριση, τον δε Φαρισαίο, που πρόβαλε επιδεικτικά τα κατορθώματά του, τον ανέδειξε φτωχότερο από τον τελώνη. Και στους δύο η συμπεριφορά τους λειτούργησε ανάλογα: για τον έναν έγινε αφορμή να περάσει από την πενία στον πλούτο, και για τον άλλον αποτέλεσε ολίσθημα από τον πλούτο στην πτώχεια. Διότι τι λέει ο Δεσπότης;

Διότι ο Φαρισαίος, αφού στάθηκε, προσευχόταν καθ' εαυτόν λέγοντας: «Θεέ μου, σε ευχαριστώ που δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, άδικοι, μοιχοί, ή ακόμη και σαν αυτόν τον τελώνη· νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα, προσφέρω το δέκατο από όλα όσα αποκτώ». Ω Φαρισαίε, εκένωσες τον μισθό σου διά της καυχήσεως! Γι' αυτόν τον λόγο δέχθηκες ψήφο κατακρίσεως. Λες: «Δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι». Ήταν βέβαια άνθρωπος ως προς τη φύση και τη διάπλαση του Θεού, αλλά άλογο ον ως προς την οικείωση της υπερηφάνειας· άνθρωπος μεν, επειδή έφερε το κατ' εικόνα, θηρίο δε, επειδή κατείχε την αλαζονεία. Διότι τοποθέτησε τον εαυτό του έξω από την ανθρώπινη φύση, θέσπισε μια άλλη δημιουργία για το δικό του σώμα, παρουσίαζε τον εαυτό του ανώτερο από τα γήινα πράγματα, και θεώρησε εαυτόν μεγαλύτερο από κάθε προφήτη και πατριάρχη. Άραγε δεν θυμήθηκες, ω Φαρισαίε, την καύχηση του Ηλία, ο οποίος καυχήθηκε για τα ίδια πράγματα, μολονότι όχι από έπαρση, αλλά από θείο ζήλο, όταν είπε: «Κύριε, τους προφήτες σου τους σκότωσαν, και τα θυσιαστήριά σου τα γκρέμισαν, και εγώ απέμεινα μόνος»; Και ποια ήταν η θεία απόκριση προς αυτόν;

«Άφησα για τον εαυτό μου επτά χιλιάδες άνδρες, οι οποίοι δεν έκλιναν γόνυ στον Βάαλ». Τι λοιπόν; Ενώ όλοι είχαν παρανομήσει, υπήρξαν επτά χιλιάδες που διέθεταν τον θείο ζήλο και εξισώνονταν με τον προφήτη, και εσύ φωνάζεις: «Δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, άδικοι, μοιχοί»; Άραγε κανείς κάτω από τον ουρανό δεν διέφυγε από το μίασμα της πλεονεξίας; Άραγε κανείς δεν ασπάζεται τη σωφροσύνη, Φαρισαίε; Κατακρίνεις τον εαυτό σου, εσύ που κατακρίνεσαι από όλους· επιδοκιμάζεις τον εαυτό σου, εσύ που αποδοκιμάζεσαι από τον Θεό· στεφανώνεις τον εαυτό σου μέσω της καύχησης, αλλά έχασες τον στέφανό σου εξαιτίας της κατάκρισης· επαινείς τον εαυτό σου ως αναμάρτητο, αλλά αποδείχθηκες ένοχος της αμαρτίας· επιδεικνύεις τον εαυτό σου ως εκείνον που εκπλήρωσε τον νόμο, αλλά επικαλούμενος τον νόμο εξύβρισες τον Νομοθέτη. Διαλάλησες ενώπιον όλων τα κατορθώματά σου· τα μετέτρεψες σε παραπτώματα.

Ο τελώνης, βοώντας με τη σιωπή του, εξευμένισε τον Θεό Λόγο, τον οποίο εσύ, κραυγάζοντας εναντίον του εαυτού σου, παρόξυνες. Δεν ντράπηκες να λες: «Δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, άδικοι, μοιχοί, ή και σαν αυτόν τον τελώνη, ο οποίος είναι μολυσμένος από τις αμαρτίες, βουτηγμένος στις ασωτίες, ο οποίος βεβήλωσε τον ιερό τόπο με την είσοδό του, ο οποίος προσεύχεται αναξίως μαζί με εμένα, ο εργάτης κάθε ανομίας». Αρκεί δε το όνομά του ως μαρτυρία της καταστάσεώς του· διότι είναι τελώνης, ο οποίος αποδίδει ως τέλος στην αμαρτία τα έργα της πονηρίας. Ακόμη και αν αυτά δεν είναι καταγεγραμμένα με αυτές ακριβώς τις λέξεις στα άχραντα Ευαγγέλια, εντούτοις το πνεύμα της υπερηφάνειας αυτόν ακριβώς τον τρόπο σκέψης διασώζει. Ω Φαρισαίε, εσύ μεν αποδοκίμασες τον τελώνη, ο Χριστός όμως ευδόκησε προς αυτόν· εσύ τον εξουθένωσες στρεφόμενος κατά του ίδιου του εαυτού σου, ο Χριστός όμως τον στεφάνωσε ενώπιον όλων. Ευαρεστήθηκε ο Χριστός βλέποντας, μαζί με τη μετάνοια του τελώνη, να είναι συνυφασμένη μέσα του η συστολή, και ο στεναγμός από το βάθος της καρδιάς του να αναπέμπεται ευθέως προς τον ουρανό, καθώς και τα δάκρυά του να ρέουν· ευαρεστήθηκε ο Χριστός, ή μάλλον συγκινήθηκε από τον τελώνη, ο οποίος με τη ντροπή αποτίναξε από πάνω του την αισχύνη.

Τέταρτον, ντρόπιασες εκείνον που κακολογήθηκε, και με τον τρόπο αυτόν τον έκανες πιο αναίσχυντο, καθιστώντας τον εχθρό και πολέμιο. Πέμπτον, κατέστησες τον εαυτό σου ένοχο κολάσεως και τιμωρίας, αναμειγνυόμενος σε πράγματα που δεν σε αφορούν καθόλου. Ας μην μου πει, λοιπόν, κανείς τούτο: ότι κατηγορώ κάποιον μόνο όταν λέω ψέματα, ενώ όταν λέω την αλήθεια, όχι. Ακόμη και αν κακολογείς λέγοντας την αλήθεια, και αυτό αποτελεί έγκλημα· διότι και εκείνος ο Φαρισαίος κακολόγησε τον τελώνη λέγοντας την αλήθεια, αλλά παρ' όλα αυτά, αυτό δεν τον ωφέλησε σε τίποτα. Πες μου, λοιπόν, ήταν ο τελώνης τελώνης και αμαρτωλός; Σε όλους, βεβαίως, είναι φανερό ότι ήταν τελώνης· αλλά όμως, επειδή ο Φαρισαίος τον κατηγόρησε, έφυγε έχοντας χάσει τα πάντα. Θέλεις να διορθώσεις τον αδελφό σου; Δάκρυσε, προσευχήσου στον Θεό, πάρε τον ιδιαιτέρως και νουθέτησέ τον, συμβούλευσέ τον, παρακάλεσέ τον. Έτσι έπραττε και ο Παύλος: «Μήπως όταν έλθω», λέει, «με ταπεινώσει ο Θεός μου απέναντί σας και πενθήσω για πολλούς από εκείνους που έχουν αμαρτήσει στο παρελθόν και δεν μετανόησαν για την ακαθαρσία και την πορνεία και την ασέλγεια που διέπραξαν». Δείξε αγάπη απέναντι σε αυτόν που αμάρτησε· πείσε τον ότι του υπενθυμίζεις την αμαρτία του από ενδιαφέρον και φροντίδα, και όχι επειδή επιθυμείς να τον διαπομπεύσεις· κράτησε τα πόδια του, καταφίλησέ τον, μην ντραπείς, εάν βεβαίως επιθυμείς αληθινά να τον θεραπεύσεις.

Όταν δε σε ονειδίσει ο εχθρός για κάποιο αμάρτημα το οποίο γνωρίζεις μέσα σου ότι έχεις διαπράξει, και εσύ, ακούγοντάς τον, δεν τον υβρίσεις, αλλά αναστενάξεις πικρά και παρακαλέσεις τον Θεό, αμέσως αποβάλλεις κάθε αμαρτία. Και για να μη νομίσεις ότι εμείς απλώς προσπαθούμε να σε παρηγορήσουμε, θα παραθέσουμε τη μαρτυρία από τις θείες Γραφές. Ήταν κάποιος Φαρισαίος και ένας τελώνης· ο ένας είχε φτάσει στην έσχατη κακία, ενώ ο άλλος φρόντιζε για τη δικαιοσύνη· και ανέβηκαν και οι δύο στο ιερό για να προσευχηθούν. Έπειτα εκείνος, στεκόμενος, έλεγε: «Θεέ μου, σε ευχαριστώ που δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, πλεονέκτες, ή ακόμη και όπως αυτός ο τελώνης». Ο δε τελώνης, στεκόμενος μακριά, δεν ανταπέδωσε την ύβρη, δεν τον λοιδόρησε, δεν είπε κανένα από τα ψυχρά εκείνα λόγια, τα οποία εμείς λέμε καθημερινά περιλούζοντας ο ένας τον άλλον, αλλά αναστενάζοντας πικρά και χτυπώντας το στήθος του, είπε μόνο τούτο: «Θεέ μου, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό»· και κατέβηκε δικαιωμένος.

Θέλεις να δεις από τα ίδια τα πράγματα την ταπεινοφροσύνη να νικά την υπερηφάνεια; Πάρε, όπως έχουμε πει πάρα πολλές φορές, το παράδειγμα του φαρισαίου και του τελώνη· διότι πρόσεξε τα λόγια του φαρισαίου: «Σε ευχαριστώ», λέει, «Θεέ μου, διότι δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι». Από πού λοιπόν γνωρίζεις, υπερήφανε, τους ανθρώπους; Εσύ κατακρίνεις ολόκληρη την οικουμένη μεγαλαυχώντας; Πες τα ονόματα όλων των ανθρώπων, πες έστω μόνο την προσωνυμία του καθενός. Αλλά μου λες: «Δεν τα γνωρίζω». Πώς λοιπόν, ενώ δεν γνωρίζεις τα ονόματά τους, κατακρίνεις τις καρδιές τους; Ο δε αμαρτωλός τελώνης, χτυπώντας το στήθος του και σκύβοντας το πρόσωπο στο έδαφος, έλεγε: «Θεέ μου, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό». Ο φαρισαίος ο δίκαιος νήστευε δύο φορές την εβδομάδα και προσέφερε τα δέκατα στους αρχιερείς.

Επειδή υπερηφανεύτηκε υπέρμετρα, και δεν υπέταξε τον αυχένα του στον Βασιλέα· διότι δεν περίμενε να λάβει το βραβείο από Εκείνον, δεν ανέμενε να δεχθεί το στεφάνι από Εκείνον, αλλά θέλησε να στεφανώσει ο ίδιος τον εαυτό του λέγοντας: «Δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, μοιχοί, πλεονέκτες, αλλά νηστεύω και δίνω το δέκατο από όλα τα υπάρχοντά μου». Δικαίωσε τον εαυτό του, γι' αυτό και κατακρημνίστηκε. Θέλησε να τοποθετήσει το στεφάνι στον εαυτό του· γι' αυτό και στερήθηκε το στεφάνι. Διότι ο Θεός αντιτάσσεται στους υπερηφάνους, στους ταπεινούς όμως δίνει χάρη· σε Αυτόν ανήκει η δόξα και το κράτος στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Ο Θεός τον αποκαλεί σκεύος εκλογής, και εκείνος αποκαλεί τον εαυτό του πρώτο των αμαρτωλών. Εάν λοιπόν δεν λησμονούσε τα συγχωρημένα αμαρτήματα, αναλογίσου πώς θυμόταν τις ευεργεσίες του Θεού. Και γιατί λέω ότι η μνήμη των αμαρτημάτων δεν προκαλεί ντροπή; Δεν μας κάνει τόσο λαμπρούς η μνήμη των κατορθωμάτων, όσο η μνήμη των αμαρτημάτων· ακριβέστερα, η μεν μνήμη των κατορθωμάτων όχι μόνο δεν μας κάνει λαμπρούς, αλλά μας γεμίζει και με αίσχος και κατάκριση· ενώ η μνήμη των αμαρτημάτων μας γεμίζει με παρρησία και πολλή δικαιοσύνη. Ποιος το επιβεβαιώνει αυτό; Ο Φαρισαίος και ο τελώνης. Διότι εκείνος που ομολόγησε τα αμαρτήματά του, κατέβηκε δικαιωμένος· ενώ εκείνος που ανέφερε τα κατορθώματά του, κατέβηκε έχοντας γίνει κατώτερος από τον τελώνη. Βλέπεις πόση βλάβη προξενεί το να θυμάται κανείς τα κατορθώματα, και πόση ωφέλεια το να μην λησμονεί τα αμαρτήματα;

Και απολύτως δικαιολογημένα. Διότι, εκείνος που θυμάται τα κατορθώματά του οδηγείται στην έπαρση και περιφρονεί τους υπόλοιπους ανθρώπους, πράγμα το οποίο έπαθε ακριβώς ο Φαρισαίος· δεν θα έφτανε δηλαδή σε τόση αλαζονεία, ούτε θα έλεγε «δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι», εάν δεν θυμόταν τη νηστεία και τη δεκάτη του. Αντιθέτως, η ανάμνηση των αμαρτημάτων συστέλλει το φρόνημα, πείθει τον άνθρωπο να ταπεινοφρονεί, και μέσω της ταπεινοφροσύνης προσελκύει την εύνοια του Θεού. Άκουσε, λοιπόν, πώς και ο Χριστός μάς παραγγέλλει να παραδίδουμε στη λήθη τα κατορθώματά μας.

Και για το ότι τούτο το ζεύγος είναι ταχύτερο από εκείνο, θυμήσου τον Φαρισαίο και τον τελώνη. Ο Φαρισαίος έζευξε τη δικαιοσύνη με την αλαζονεία, λέγοντας τα εξής: «Σε ευχαριστώ, Θεέ μου, διότι δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, πλεονέκτες, ούτε όπως αυτός ο τελώνης». Ω, τι παραφροσύνη!

Διότι τι είναι χειρότερο από τον τελώνη; Αλλά όμως, επειδή συνέτριψε την ψυχή του και αποκάλεσε τον εαυτό του αμαρτωλό, πράγμα που ήταν, ξεπέρασε τον Φαρισαίο, ο οποίος είχε να επικαλεστεί και νηστείες και δέκατα, και ήταν απαλλαγμένος από κάθε κακία.

Βʹ. Γνωρίζοντας λοιπόν αυτά, αγαπητοί, ακόμη και αν ανέλθουμε στην ίδια την κορυφή της αρετής, ας θεωρούμε τους εαυτούς μας έσχατους από όλους, έχοντας διδαχθεί ότι η μεν αλαζονεία μπορεί να κατακρημνίσει ακόμη και από τους ίδιους τους ουρανούς εκείνον που δεν προσέχει, η δε ταπεινοφροσύνη μπορεί να ανυψώσει, ακόμη και από την ίδια την άβυσσο των αμαρτημάτων, εκείνον που γνωρίζει να είναι μετριόφρων. Διότι αυτή (η ταπεινοφροσύνη) έστησε τον τελώνη πιο μπροστά από τον Φαρισαίο· ενώ εκείνη, η αλαζονεία εννοώ και η υπερηφάνεια, κατέβαλε ακόμη και μια ασώματη δύναμη, τον διάβολο. Η ταπεινοφροσύνη, αντίθετα, και η επίγνωση των δικών μας αμαρτημάτων εισήγαγε τον ληστή στον παράδεισο πριν από τους αποστόλους. Εάν λοιπόν εκείνοι που ομολογούν τα δικά τους αμαρτήματα, εξασφαλίζουν για τον εαυτό τους τόσο μεγάλη παρρησία, αυτοί που γνωρίζουν μεν ότι έχουν πράξει πολλά αγαθά, ταπεινώνουν όμως την ψυχή τους, πόσων στεφάνων δεν θα αξιωθούν; Διότι, όταν η αμαρτία ενωθεί με την ταπεινοφροσύνη, προχωρά με τόση ευκολία, ώστε να ξεπεράσει και να προσπεράσει τη δικαιοσύνη που συνοδεύεται από την αλαζονεία. Εάν λοιπόν τη συνδέσεις με τη δικαιοσύνη, πού δεν θα φθάσει; Πόσους ουρανούς δεν θα διαβεί; Οπωσδήποτε θα σταθεί δίπλα στον ίδιο τον θρόνο του Θεού, ανάμεσα στους αγγέλους, με πολλή παρρησία. Και πάλι, εάν η αλαζονεία, όταν συζευχθεί με τη δικαιοσύνη, μπόρεσε με την υπερβολή και το βάρος της δικής της κακίας να καταβαραθρώσει την παρρησία εκείνης (της δικαιοσύνης), εάν ενωθεί με την αμαρτία, σε πόσο βαθιά γέεννα δεν θα κατακρημνίσει εκείνον που την κατέχει;

Για να αφήσουμε όμως τους υποκριτές και να έλθουμε με τον λόγο μας σε αυτούς που ζουν ενάρετα. Από πού γίνεται φανερό, αν από τη μία έχουν κατορθώσει τα άλλα, από την άλλη όμως έχουν παραμελήσει την ταπεινοφροσύνη, η οποία αποτελεί το κεφάλαιο όλων των αγαθών; Και για τον λόγο αυτό τους εγκατέλειψε ο Θεός, για να μάθουν ότι δεν κατόρθωναν εκείνα με τη δική τους δύναμη, αλλά με τη χάρη του Θεού. Αν όμως κάποιος έλεγε ότι είναι προτιμότερο να υπερηφανεύονται αυτοί που κατορθώνουν το αγαθό, παρά να ταπεινωθούν εκείνοι που έχουν πέσει, αυτός αγνοεί σε μεγάλο βαθμό και τη ζημία της αλαζονείας και το όφελος της ταπεινοφροσύνης. Διότι να γνωρίζεις πολύ καλά και ξεκάθαρα, ότι ο άνθρωπος που κατορθώνει κάτι με έπαρση, αν βέβαια αυτό μπορεί να θεωρηθεί καθόλου κατόρθωμα, γρήγορα θα περιπέσει στην έσχατη απώλεια. Και εκείνος στον οποίο παραχωρήθηκε να γλιστρήσει, και διδάχθηκε τη μετριοφροσύνη μέσα από την πτώση του, και θα αναστηθεί, και ταχύτερα θα ανακτήσει τον εαυτό του, εφόσον βέβαια το θελήσει. Ενώ εκείνος που νομίζει ότι πράττει το καλό με αλαζονεία, χωρίς να υφίσταται κανένα δεινό, ούτε συναίσθηση της δικής του παρανομίας πρόκειται να αποκτήσει ποτέ, αλλά και θα αυξήσει το κακό, και θα αναχωρήσει από αυτήν τη ζωή κενός, χωρίς να το καταλάβει. Όπως ακριβώς εκείνος ο Φαρισαίος, ο οποίος ανέβηκε νομίζοντας ότι είναι πλούσιος σε όλα τα αγαθά, κατέβηκε όμως έχοντας διαπιστώσει ότι ήταν πιο φτωχός και από τον τελώνη. Υπάρχει μάλιστα και ένα άλλο είδος που έχει μεγάλη δύναμη στο να εξανεμίζει τα καλά που έχουν συγκεντρωθεί με πολλούς ιδρώτες και κόπους, και αυτό είναι ο άνεμος της κενοδοξίας. Διότι, όταν εισέλθει σαν πραγματικός άνεμος, σκορπίζει μακριά όλους τους θησαυρούς της αρετής.

Τι λέει λοιπόν ο Θεός γι' αυτόν; «Βρήκα τον Δαβίδ τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου». Αλλά όμως, μετά από μια τέτοια κρίση και από τόσα ανδραγαθήματα, πρόφερε τα λόγια εκείνων που έχουν καταδικαστεί και δεν έχουν καμία παρρησία ενώπιον του Θεού, εκπληρώνοντας το ευαγγελικό εκείνο χωρίο: «Όταν τα κάνετε όλα, να λέτε ότι είμαστε δούλοι αχρείοι». Τι περισσότερο από αυτά πρόφερε εκείνος ο τελώνης, που ήταν πραγματικά γεμάτος από μύρια κακά, ο οποίος δεν τολμούσε ούτε τα μάτια του να σηκώσει στον ουρανό, ούτε να εκφέρει μακρύ λόγο, ούτε καν να σταθεί κοντά στον Φαρισαίο; Διότι ο μεν τον χλεύαζε λέγοντας: «Δεν είμαι σαν τους υπόλοιπους ανθρώπους, άρπαγες, άδικοι, μοιχοί, ή και σαν αυτόν τον τελώνη»· ο δε, σαν να μην άκουσε τίποτα το δυσάρεστο, αποδέχθηκε τα λεγόμενα, και όχι μόνο δεν αγανάκτησε, αλλά και τίμησε εκείνον τον υβριστή και αλαζόνα με τόση τιμή, ώστε να θεωρεί τον εαυτό του ανάξιο ακόμη και για το χώμα που εκείνος πατούσε. Και δεν είπε κανέναν άλλο λόγο, παρά μόνο ομολόγησε τις δικές του αμαρτίες· και χτυπώντας δυνατά το στήθος του, παρακαλούσε με αυτόν τον τρόπο τον Θεό να του γίνει σπλαχνικός. Όμως, το να κάνει εκείνος αυτά δεν είναι καθόλου αξιοθαύμαστο, διότι το πλήθος των αμαρτημάτων του τον ανάγκαζε, είτε το ήθελε είτε όχι, να σκύβει το κεφάλι κάτω. Το να προσέρχεται όμως ο δίκαιος, που δεν είχε επίγνωση κανενός τέτοιου σφάλματος για τον εαυτό του, με την ίδια αυτοκαταδίκη όπως ο τελώνης, αυτό είναι το παράδοξο και το σημάδι μιας ψυχής που είναι πραγματικά συντετριμμένη.

Είδα κάποιους να ευχαριστούν τον Θεό με το στόμα, αλλά να υπερηφανεύονται στο φρόνημα. Και το μαρτυρεί αυτό σοφά εκείνος ο Φαρισαίος που είπε: «Θεέ μου, σε ευχαριστώ». Όπου συνέβη πτώση, εκεί είχε κατασκηνώσει προηγουμένως η υπερηφάνεια· διότι το δεύτερο είναι προάγγελος του πρώτου. Ας υποθέσουμε ότι υπάρχουν δώδεκα πάθη της ατιμίας. Έχω ακούσει κάποιον σεβάσμιο να λέει: «Εάν ένα από αυτά (εννοώ βέβαια την οίηση) το αγαπήσεις με τη θέλησή σου, αυτό θα αναπληρώσει τη θέση και των άλλων έντεκα». Ο υπερήφανος μοναχός αντιλέγει σφοδρά. Ο ταπεινόφρων όμως δεν γνωρίζει καθόλου να αντιλέγει. Το κυπαρίσσι δεν γέρνει προς τη γη για να απλωθεί, ούτε ο υπερήφανος μοναχός για να αποκτήσει υπακοή. Ο υπερήφανος άνθρωπος επιθυμεί διακαώς να εξουσιάζει· διότι αλλιώς δεν είναι δυνατόν να καταστραφεί ολοκληρωτικά, όπως θα συνέβαινε τυχαία· ή μάλλον δεν το θέλει.

Εξαλείφεται μεν η γαστριμαργία από την εγκράτεια· η πορνεία από τον θείο πόθο και την έφεση των μελλόντων αγαθών· η φιλαργυρία από τη συμπόνια προς τους φτωχούς· η οργή από την αγαθότητα και την αγάπη προς όλους· η κοσμική λύπη από την πνευματική χαρά· η ακηδία από την υπομονή και την καρτερία, καθώς και από την ευχαριστία προς τον Θεό· η κενοδοξία από την κρυφή εργασία των αρετών και τη συνεχή προσευχή με συντριβή καρδίας· η δε υπερηφάνεια από το να μην κρίνει ή να εξουθενώνει κανείς κανέναν, όπως ο αλαζόνας Φαρισαίος, αλλά να θεωρεί τον εαυτό του έσχατο από όλους.

Εάν όμως κάποιος, λόγω ολιγοπιστίας ή κάποιας άλλης αδυναμίας, δεν δύναται να το πράξει αυτό, τουλάχιστον ας επιγινώσκει την αλήθεια και ας προσπαθεί κατά το δυνατόν, μεμφόμενος τη δική του πνευματική νηπιότητα. Διότι είναι προτιμότερο να δώσει κανείς λόγο για έλλειψη, παρά για πλάνη και οίηση. Ας σε πείσει η παραβολή του Κυρίου, η οποία παρουσιάζει έναν Φαρισαίο και έναν τελώνη. Γι' αυτό λοιπόν και εμείς ας προσπαθούμε να αποκρούουμε κάθε κοσμική μέριμνα μέσω της ελπίδας και της προσευχής, μη δυνάμενοι δε να το κατορθώσουμε αυτό ανελλιπώς, προσφέρουμε στον Θεό την εξομολόγηση των ελλείψεών μας, χωρίς όμως να απομακρυνόμαστε από τον ζήλο μας γι' αυτά. Διότι είναι προτιμότερο να εγκαλεστεί κανείς για μερική έλλειψη, παρά για παντελή εγκατάλειψη.

Αυτός όμως έλεγε: «Ποιος από εσάς μπορεί να με ελέγξει για αμαρτία;». Ο Ησαΐας πάλι προφήτευε: «Αμαρτία δεν έπραξε, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του», και μάλιστα «και όπως ο αμνός είναι άφωνος μπροστά σε αυτόν που τον κουρεύει, έτσι δεν ανοίγει το στόμα του» και «τραυματίστηκε για τις ανομίες μας και ταλαιπωρήθηκε για τις αμαρτίες μας» και σήκωσε τις αμαρτίες πολλών και παραδόθηκε για τις αμαρτίες μας, αυτοί όμως έλεγαν: «Εμείς ξέρουμε ότι αυτός ο άνθρωπος είναι αμαρτωλός». Επειδή ο Κύριος ήθελε να διδάξει και εκείνους και εμάς να μην αποκαλούμε αμαρτωλούς κάποιους άλλους, αλλά τους ίδιους μας τους εαυτούς, έλεγε: «Δύο άνθρωποι ανέβηκαν στο ναό για να προσευχηθούν, ο ένας Φαρισαίος και ο άλλος τελώνης. Ο Φαρισαίος στάθηκε και προσευχόταν μέσα του τα εξής: Θεέ μου, σε ευχαριστώ που δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, άδικοι, μοιχοί, ή ακόμα και σαν αυτόν τον τελώνη· νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα» (δηλαδή τη Δευτέρα, όπως ακριβώς και η Κυριακή ονομάζεται μία των σαββάτων) «και δίνω το δέκατο από όλα όσα αποκτώ». Αυτά, βέβαια, ο Φαρισαίος καθώς τα έλεγε στην προσευχή του ήταν αληθινά —διότι δεν τολμούσε να πει ψέματα στον Θεό για κατορθώματα που δεν είχε—, αλλά, έχοντας ίσως το θάρρος ότι όσα λέει είναι αληθινά, στεκόταν και ευχαριστούσε τον Θεό μεγαλόφωνα.

Διότι δεν αρκέστηκαν σε όσα είχαν σκαρφιστεί προηγουμένως, αλλά μας ονείδιζαν, μας χλεύαζαν και μας περιγελούσαν, αποκαλώντας μας Φαρισαίους. Και όμως, τι το φαρισαϊκό είχαμε πει; Μήπως ότι «Νηστεύουμε» ή ότι «Δίνουμε το δέκατο από όλα όσα αποκτούμε» ή ότι «Δεν είμαστε σαν τους υπόλοιπους ανθρώπους»; Ομολογήσαμε για τον εαυτό μας τον βίο ενός οικτρού χριστιανού, καθώς συρθήκαμε και εξαναγκαστήκαμε σε αυτόν, χωρίς να έχουμε προστρέξει από μόνοι μας· διότι εκείνος που περιορίζει τον χριστιανισμό του αποκλειστικά και μόνο στην αποχή από όσα έχουμε αποκηρύξει, είναι αθλιότατος. Δεν είπαμε ότι δεν διαπράξαμε αμαρτίες –διότι ποιος είναι πιο πολυαμαρτωλός από εμάς;– αλλά μυσαρότητες.

48. Διότι δεν αποτελεί ακαθαρσία της καρδιάς και σπίλο της ψυχής μόνον το να μην είναι κανείς καθαρός από εμπαθή νοήματα, αλλά και το να υπερηφανεύεται για το πλήθος των κατορθωμάτων του, και το να κυριεύεται από οίηση για τις αρετές του, και το να έχει μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του εξαιτίας της σοφίας και της γνώσης του Θεού, καθώς και το να κατακρίνει τους ράθυμους και αμελείς αδελφούς του. Και αυτό γίνεται φανερό από την παραβολή του Φαρισαίου και του Τελώνου.

Γι' αυτό, αν κάποιος πει: «Δεν είμαι σαν έναν από τους δαίμονες», επειδή λέει την αλήθεια, δεν απορρίπτεται. Εκείνος όμως που αλαζονεύεται όπως ο Φαρισαίος και καυχιέται ότι δεν είναι όπως ο τελώνης, κατακρίνεται. Διότι ούτε για αυτόν που στέκεται όρθιος είναι βέβαιο ότι δεν θα πέσει, ούτε για αυτόν που έχει πέσει ότι δεν θα ανορθωθεί. Εκτός από όσα αναφέρθηκαν, πρέπει να εξετάσουμε και τούτο: επειδή το δαιμονικό γένος είναι αμετανόητο, ενώ εμείς προσερχόμαστε στο βάπτισμα μέσω της μετάνοιας, αποτασσόμενοι εκείνους που παραμένουν αμετανόητοι, αποδεικνύεται ότι ομολογούμε απόλυτα τη μετάνοια ενώπιον του Θεού. Και αυτός που αποτάσσεται τα δαιμόνια εξαιτίας της αμετανοησίας τους, πώς δεν είναι ο πρώτος που αποτάχθηκε την αμετανοησία; Και αυτός που ζητά συγχώρεση για την προηγούμενη πονηρία και ασέβειά του, πώς θα μπορούσε να στερήσει από τους ανθρώπους που πάσχουν από τα ίδια πάθη το έλεος που ο ίδιος έλαβε μέσω της μετάνοιας;

Και κανένα πράγμα δεν είναι τόσο επιθυμητό και αγαπητό σε αυτόν, όσο το να βρίσκει καιρό ή ευκαιρία για να αφοσιώνεται στον λογισμό του. Αλλά όλος ο σκοπός του συνίσταται σε αυτά τα δύο: να αποφύγει την κόλαση και να αναχωρήσει το ταχύτερο από αυτόν τον βίο. Και τίποτα άλλο πέρα από αυτά δεν βρίσκεται ούτε απασχολεί τη διάνοια εκείνου που έχει σταυρωθεί μέσω της προσευχής. Η προσευχή ανέσυρε και τον Εζεκία από τις πύλες του Άδη, και απέδειξε πρωτύτερα για τον ήλιο (για να παραλείψω τα άλλα έργα της) ότι είναι δούλος, και μάλιστα δούλος που υπηρετεί τις ανάγκες των ομοδούλων του. Είναι δυνατόν, εξάλλου, να πράττει κανείς κάτι που από τη φύση του είναι καλό, αλλά μην κάνοντάς το σωστά να εκμηδενίζει τους κόπους του, όπως ο φαρισαίος που μεγαλοστομούσε στις προσευχές του, και όπως αν κάποιος άλλος κάνει επίδειξη της ελεημοσύνης του, και σε παρόμοιες περιπτώσεις.

Και η δεσποτική παραβολή δείχνει τον Φαρισαίο να προσεύχεται μαζί με τον τελώνη. Και στον προφήτη Ηλία την τροφή την προσέφερε ένας κόρακας, ένα ακάθαρτο ζώο. Και το πιο σχετικό, δεν αποτέλεσαν εμπόδιο οι ιερείς των δαιμόνων που ήταν παρόντες στη θυσία του, ούτε ο ίδιος μολυνόταν παριστάμενος ενώ εκείνοι προσέφεραν θυσία, όταν μάλιστα τους παραχώρησε πρώτα το παχύ βόδι για να το θυσιάσουν. Και ο Λωτ, κατοικώντας μαζί με τους Σοδομίτες, δεν συμμερίστηκε τον όλεθρό τους, διότι, έστω κι αν συγκατοικούσε στην πόλη, στα έργα διέφερε από αυτούς. Αντίθετα, διασώζει με την παρουσία του και την πόλη Σηγώρ, όπου κατέφυγε, η οποία ήταν μία από τις πόλεις γύρω από τα Σόδομα. Διότι ο δίκαιος γνωρίζει να σώζει τους ασεβείς και όχι να χάνεται μαζί τους.

Ότι στο Ευαγγέλιο, ο τελώνης που προσευχόταν στον ναό μαζί με τον φαρισαίο, γι' αυτό χτυπούσε το στήθος του, επειδή το θεωρούσε δοχείο των αμαρτιών του, λέει· διότι «από την καρδιά εξέρχονται», λέει ο Σωτήρας, «πονηροί διαλογισμοί» και τα εξής. Γι' αυτό χτυπά την πηγή των κακών, πληττόμενος από τη συνείδησή του, προκειμένου να ξηράνει τα ρεύματα των αμαρτημάτων.

Διότι, επειδή βάθρο και θεμέλιο κάθε προσευχής είναι η πίστη· γιατί αν δεν πιστέψει ο άνθρωπος ότι ό,τι και αν ζητήσει θα το λάβει προς το συμφέρον του, είναι μάταιη η προσευχή που κάνει· γι' αυτό ο Κύριος, διδάσκοντας περί της προσευχής, υπενθύμισε και την πίστη, δηλώνοντας με συγκεκαλυμμένο τρόπο ότι σε λίγους θα υπάρχει και η προσευχή τότε, επειδή και η πίστη θα βρεθεί σε λίγους. Όταν, λοιπόν, έλθει ο Κύριος πάνω σε νεφέλες, δεν θα βρει την πίστη πάνω στη γη, παρά μόνο ίσως σε λίγους, αλλά θα την δημιουργήσει τότε, διότι όλοι και παρά τη θέλησή τους θα ομολογήσουν ότι ο Ιησούς είναι Κύριος εις δόξαν του Θεού Πατρός. Και αν πρέπει κανείς να τα ονομάσει αυτά πίστη, και όχι ανάγκη, κανένας από τους απίστους δεν θα υπάρξει που να μην πιστέψει ότι μόνος αυτός είναι ο Σωτήρας, τον οποίο προηγουμένως βλασφημούσε. «Είπε δε και προς κάποιους, οι οποίοι είχαν πεποίθηση στον εαυτό τους ότι είναι δίκαιοι και εξουθένωναν τους υπολοίπους, αυτήν την παραβολή: Δύο άνθρωποι ανέβηκαν στο ιερό για να προσευχηθούν· ο ένας ήταν Φαρισαίος και ο άλλος τελώνης. Ο Φαρισαίος, αφού στάθηκε, προσευχόταν από μέσα του με αυτά τα λόγια: Θεέ μου, σε ευχαριστώ που δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, άδικοι, μοιχοί, ή έστω και όπως αυτός εδώ ο τελώνης· νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα, δίνω το δέκατο από όλα όσα αποκτώ.»

Μοιάζουν, λοιπόν, τα λόγια του Φαρισαίου στην αρχή με λόγια ανθρώπου ευγνώμονος. Διότι λέγει, «Σε ευχαριστώ, Θεέ μου», τα επόμενα όμως είναι γεμάτα από κάθε είδους αλαζονεία. Διότι δεν είπε ότι «Εσύ με έκανες να απέχω από την αδικία και από την αρπαγή», αλλά πώς εκφράστηκε; «Δεν είμαι». Στον εαυτό του απέδωσε το κατόρθωμα και στη δική του δύναμη. Το να κατακρίνει, όμως, και τους άλλους, πώς είναι δυνατόν να προέρχεται από άνθρωπο που γνωρίζει ότι από τον Θεό έχει όσα έχει;

Παρατήρησε δε ότι και στην προσευχή του Φαρισαίου μάς υποδεικνύεται κάποια τάξη. Διότι πρώτα είπε αυτά που δεν είναι, και έπειτα απαρίθμησε αυτά που είναι. Λέγοντας δηλαδή ότι δεν είμαι όπως οι περισσότεροι άνθρωποι, τούτο και τούτο, πρόσθεσε και τα της αρετής, το να νηστεύει δύο φορές την εβδομάδα, και το να δίνει το δέκατο από όσα αποκτά. Διότι δεν πρέπει μόνο να απομακρύνεται κανείς από το κακό, αλλά και να πράττει το αγαθό.

Οι Φαρισαίοι, λοιπόν, νήστευαν τη Δευτέρα και την Πέμπτη. Απέναντι δε στο «άρπαγες και άδικοι», αντέταξε το «δίνω το δέκατο από όσα αποκτώ»· διότι τόσο πολύ, λέει, είμαι αντίθετος στην αρπαγή και την αδικία, ώστε προσφέρω επιπλέον και από τα δικά μου. Η δε προσφορά του δεκάτου φαίνεται μεν σε κάποιους ότι ορίζεται απλώς και άπαξ από τον νόμο, όμως σε όσους τον ερευνούν σε βάθος, διαπιστώνεται ότι εισάγει τρεις προσφορές του δεκάτου, και αυτό θα το μάθεις με ακρίβεια από το Δευτερονόμιο, αν επιστήσεις την προσοχή σου. Αυτά μεν λοιπόν ο Φαρισαίος· ο δε τελώνης όλα τα αντίθετα.