Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 18:12

Βʹ. Γνωρίζοντας λοιπόν αυτά, αγαπητοί, ακόμη και αν ανέλθουμε στην ίδια την κορυφή της αρετής, ας θεωρούμε τους εαυτούς μας έσχατους από όλους, έχοντας διδαχθεί ότι η μεν αλαζονεία μπορεί να κατακρημνίσει ακόμη και από τους ίδιους τους ουρανούς εκείνον που δεν προσέχει, η δε ταπεινοφροσύνη μπορεί να ανυψώσει, ακόμη και από την ίδια την άβυσσο των αμαρτημάτων, εκείνον που γνωρίζει να είναι μετριόφρων. Διότι αυτή (η ταπεινοφροσύνη) έστησε τον τελώνη πιο μπροστά από τον Φαρισαίο· ενώ εκείνη, η αλαζονεία εννοώ και η υπερηφάνεια, κατέβαλε ακόμη και μια ασώματη δύναμη, τον διάβολο. Η ταπεινοφροσύνη, αντίθετα, και η επίγνωση των δικών μας αμαρτημάτων εισήγαγε τον ληστή στον παράδεισο πριν από τους αποστόλους. Εάν λοιπόν εκείνοι που ομολογούν τα δικά τους αμαρτήματα, εξασφαλίζουν για τον εαυτό τους τόσο μεγάλη παρρησία, αυτοί που γνωρίζουν μεν ότι έχουν πράξει πολλά αγαθά, ταπεινώνουν όμως την ψυχή τους, πόσων στεφάνων δεν θα αξιωθούν; Διότι, όταν η αμαρτία ενωθεί με την ταπεινοφροσύνη, προχωρά με τόση ευκολία, ώστε να ξεπεράσει και να προσπεράσει τη δικαιοσύνη που συνοδεύεται από την αλαζονεία. Εάν λοιπόν τη συνδέσεις με τη δικαιοσύνη, πού δεν θα φθάσει; Πόσους ουρανούς δεν θα διαβεί; Οπωσδήποτε θα σταθεί δίπλα στον ίδιο τον θρόνο του Θεού, ανάμεσα στους αγγέλους, με πολλή παρρησία. Και πάλι, εάν η αλαζονεία, όταν συζευχθεί με τη δικαιοσύνη, μπόρεσε με την υπερβολή και το βάρος της δικής της κακίας να καταβαραθρώσει την παρρησία εκείνης (της δικαιοσύνης), εάν ενωθεί με την αμαρτία, σε πόσο βαθιά γέεννα δεν θα κατακρημνίσει εκείνον που την κατέχει;

Για να αφήσουμε όμως τους υποκριτές και να έλθουμε με τον λόγο μας σε αυτούς που ζουν ενάρετα. Από πού γίνεται φανερό, αν από τη μία έχουν κατορθώσει τα άλλα, από την άλλη όμως έχουν παραμελήσει την ταπεινοφροσύνη, η οποία αποτελεί το κεφάλαιο όλων των αγαθών; Και για τον λόγο αυτό τους εγκατέλειψε ο Θεός, για να μάθουν ότι δεν κατόρθωναν εκείνα με τη δική τους δύναμη, αλλά με τη χάρη του Θεού. Αν όμως κάποιος έλεγε ότι είναι προτιμότερο να υπερηφανεύονται αυτοί που κατορθώνουν το αγαθό, παρά να ταπεινωθούν εκείνοι που έχουν πέσει, αυτός αγνοεί σε μεγάλο βαθμό και τη ζημία της αλαζονείας και το όφελος της ταπεινοφροσύνης. Διότι να γνωρίζεις πολύ καλά και ξεκάθαρα, ότι ο άνθρωπος που κατορθώνει κάτι με έπαρση, αν βέβαια αυτό μπορεί να θεωρηθεί καθόλου κατόρθωμα, γρήγορα θα περιπέσει στην έσχατη απώλεια. Και εκείνος στον οποίο παραχωρήθηκε να γλιστρήσει, και διδάχθηκε τη μετριοφροσύνη μέσα από την πτώση του, και θα αναστηθεί, και ταχύτερα θα ανακτήσει τον εαυτό του, εφόσον βέβαια το θελήσει. Ενώ εκείνος που νομίζει ότι πράττει το καλό με αλαζονεία, χωρίς να υφίσταται κανένα δεινό, ούτε συναίσθηση της δικής του παρανομίας πρόκειται να αποκτήσει ποτέ, αλλά και θα αυξήσει το κακό, και θα αναχωρήσει από αυτήν τη ζωή κενός, χωρίς να το καταλάβει. Όπως ακριβώς εκείνος ο Φαρισαίος, ο οποίος ανέβηκε νομίζοντας ότι είναι πλούσιος σε όλα τα αγαθά, κατέβηκε όμως έχοντας διαπιστώσει ότι ήταν πιο φτωχός και από τον τελώνη. Υπάρχει μάλιστα και ένα άλλο είδος που έχει μεγάλη δύναμη στο να εξανεμίζει τα καλά που έχουν συγκεντρωθεί με πολλούς ιδρώτες και κόπους, και αυτό είναι ο άνεμος της κενοδοξίας. Διότι, όταν εισέλθει σαν πραγματικός άνεμος, σκορπίζει μακριά όλους τους θησαυρούς της αρετής.

Φαρισαίοι, όνομα που ερμηνεύεται «αποχωρισμένοι»· αυτοί που διάγουν τον πιο αυστηρό βίο και είναι δήθεν πιο έγκριτοι από τους άλλους, οι οποίοι δέχονται την ανάσταση των νεκρών, όπως και οι γραμματείς, και συγκατατίθενται στην ύπαρξη αγγέλων και αγίου πνεύματος. Ο δε τρόπος ζωής τους διαφέρει, περιλαμβάνοντας εγκράτεια και παρθενία μέχρις ορισμένου χρόνου, νηστεία δύο φορές την εβδομάδα, καθαρισμό των κανατών, των πινακίων και των ποτηριών, όπως κάνουν και οι γραμματείς, καθώς και την προσφορά της δεκάτης και των απαρχών, αδιάλειπτες προσευχές και εθελοθρησκευτικά σχήματα στην ενδυμασία, μέσω του πανωφοριού και των δαλματικών ή κολοβίων, και την πλάτυνση των φυλακτηρίων, δηλαδή πορφυρών σημάτων, κροσσών και μικρών ροδιών στις άκρες του πανωφοριού, τα οποία αποτελούσαν σημεία της πρόσκαιρης εγκράτειάς τους· αυτοί εισήγαγαν επίσης τη δοξασία περί γενέσεως και ειμαρμένης.

Εξαλείφεται μεν η γαστριμαργία από την εγκράτεια· η πορνεία από τον θείο πόθο και την έφεση των μελλόντων αγαθών· η φιλαργυρία από τη συμπόνια προς τους φτωχούς· η οργή από την αγαθότητα και την αγάπη προς όλους· η κοσμική λύπη από την πνευματική χαρά· η ακηδία από την υπομονή και την καρτερία, καθώς και από την ευχαριστία προς τον Θεό· η κενοδοξία από την κρυφή εργασία των αρετών και τη συνεχή προσευχή με συντριβή καρδίας· η δε υπερηφάνεια από το να μην κρίνει ή να εξουθενώνει κανείς κανέναν, όπως ο αλαζόνας Φαρισαίος, αλλά να θεωρεί τον εαυτό του έσχατο από όλους.

Εάν όμως κάποιος, λόγω ολιγοπιστίας ή κάποιας άλλης αδυναμίας, δεν δύναται να το πράξει αυτό, τουλάχιστον ας επιγινώσκει την αλήθεια και ας προσπαθεί κατά το δυνατόν, μεμφόμενος τη δική του πνευματική νηπιότητα. Διότι είναι προτιμότερο να δώσει κανείς λόγο για έλλειψη, παρά για πλάνη και οίηση. Ας σε πείσει η παραβολή του Κυρίου, η οποία παρουσιάζει έναν Φαρισαίο και έναν τελώνη. Γι' αυτό λοιπόν και εμείς ας προσπαθούμε να αποκρούουμε κάθε κοσμική μέριμνα μέσω της ελπίδας και της προσευχής, μη δυνάμενοι δε να το κατορθώσουμε αυτό ανελλιπώς, προσφέρουμε στον Θεό την εξομολόγηση των ελλείψεών μας, χωρίς όμως να απομακρυνόμαστε από τον ζήλο μας γι' αυτά. Διότι είναι προτιμότερο να εγκαλεστεί κανείς για μερική έλλειψη, παρά για παντελή εγκατάλειψη.

Αυτός όμως έλεγε: «Ποιος από εσάς μπορεί να με ελέγξει για αμαρτία;». Ο Ησαΐας πάλι προφήτευε: «Αμαρτία δεν έπραξε, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του», και μάλιστα «και όπως ο αμνός είναι άφωνος μπροστά σε αυτόν που τον κουρεύει, έτσι δεν ανοίγει το στόμα του» και «τραυματίστηκε για τις ανομίες μας και ταλαιπωρήθηκε για τις αμαρτίες μας» και σήκωσε τις αμαρτίες πολλών και παραδόθηκε για τις αμαρτίες μας, αυτοί όμως έλεγαν: «Εμείς ξέρουμε ότι αυτός ο άνθρωπος είναι αμαρτωλός». Επειδή ο Κύριος ήθελε να διδάξει και εκείνους και εμάς να μην αποκαλούμε αμαρτωλούς κάποιους άλλους, αλλά τους ίδιους μας τους εαυτούς, έλεγε: «Δύο άνθρωποι ανέβηκαν στο ναό για να προσευχηθούν, ο ένας Φαρισαίος και ο άλλος τελώνης. Ο Φαρισαίος στάθηκε και προσευχόταν μέσα του τα εξής: Θεέ μου, σε ευχαριστώ που δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, άδικοι, μοιχοί, ή ακόμα και σαν αυτόν τον τελώνη· νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα» (δηλαδή τη Δευτέρα, όπως ακριβώς και η Κυριακή ονομάζεται μία των σαββάτων) «και δίνω το δέκατο από όλα όσα αποκτώ». Αυτά, βέβαια, ο Φαρισαίος καθώς τα έλεγε στην προσευχή του ήταν αληθινά —διότι δεν τολμούσε να πει ψέματα στον Θεό για κατορθώματα που δεν είχε—, αλλά, έχοντας ίσως το θάρρος ότι όσα λέει είναι αληθινά, στεκόταν και ευχαριστούσε τον Θεό μεγαλόφωνα.

Διότι δεν αρκέστηκαν σε όσα είχαν σκαρφιστεί προηγουμένως, αλλά μας ονείδιζαν, μας χλεύαζαν και μας περιγελούσαν, αποκαλώντας μας Φαρισαίους. Και όμως, τι το φαρισαϊκό είχαμε πει; Μήπως ότι «Νηστεύουμε» ή ότι «Δίνουμε το δέκατο από όλα όσα αποκτούμε» ή ότι «Δεν είμαστε σαν τους υπόλοιπους ανθρώπους»; Ομολογήσαμε για τον εαυτό μας τον βίο ενός οικτρού χριστιανού, καθώς συρθήκαμε και εξαναγκαστήκαμε σε αυτόν, χωρίς να έχουμε προστρέξει από μόνοι μας· διότι εκείνος που περιορίζει τον χριστιανισμό του αποκλειστικά και μόνο στην αποχή από όσα έχουμε αποκηρύξει, είναι αθλιότατος. Δεν είπαμε ότι δεν διαπράξαμε αμαρτίες –διότι ποιος είναι πιο πολυαμαρτωλός από εμάς;– αλλά μυσαρότητες.

48. Διότι δεν αποτελεί ακαθαρσία της καρδιάς και σπίλο της ψυχής μόνον το να μην είναι κανείς καθαρός από εμπαθή νοήματα, αλλά και το να υπερηφανεύεται για το πλήθος των κατορθωμάτων του, και το να κυριεύεται από οίηση για τις αρετές του, και το να έχει μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του εξαιτίας της σοφίας και της γνώσης του Θεού, καθώς και το να κατακρίνει τους ράθυμους και αμελείς αδελφούς του. Και αυτό γίνεται φανερό από την παραβολή του Φαρισαίου και του Τελώνου.

Όχι για κανέναν άλλο λόγο βέβαια, παρά για να μας δώσει «υπόδειγμα, ώστε να ακολουθήσουμε και εμείς τα ίχνη του»· αν όμως δεν ήθελε να νηστεύουμε, γιατί να λέει άλλοτε μεν, «τούτο το γένος δεν εξέρχεται παρά μόνο με προσευχή και νηστεία», και άλλοτε, «όταν δε νηστεύεις, άλειψε το κεφάλι σου με λάδι», και τα εξής; Είναι φανερό ότι μέσω αυτών νομοθετεί το αγαθό της νηστείας. Παραλείπω να αναφέρω πόσο αυτή τηρούνταν από τους Ιουδαίους, στους οποίους (εκτός από τις δύο ημέρες της εβδομάδας κατά τις οποίες νήστευαν, σύμφωνα με τα λόγια του Φαρισαίου, «νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα») ήταν νομοθετημένη όχι μόνο μία, αλλά πολλές νηστείες· «διότι η νηστεία του τέταρτου, λέει ο Ζαχαρίας, και η νηστεία του πέμπτου, και η νηστεία του έβδομου, και η νηστεία του δέκατου, θα γίνουν για τον οίκο του Ιούδα χαρά και ευφροσύνη, και αγαθές εορτές».

Η νηστεία της Δευτέρας, αν και ορίζεται στα Τυπικά να τηρείται από τους μοναχούς, ωστόσο πολλοί κοσμικοί, και μάλιστα γυναίκες, τη νηστεύουν. Αξιόλογος και πειστικός είναι και ο συλλογισμός που προτείνουν μερικοί φρόνιμοι για τη νηστεία της Δευτέρας, ο οποίος έχει ως εξής: «Ο Κύριος μας προστάζει ότι, αν η δικαιοσύνη μας δεν ξεπεράσει εκείνη των Γραμματέων και Φαρισαίων, δεν μπορούμε να εισέλθουμε στη βασιλεία των Ουρανών· και επειδή οι Φαρισαίοι νήστευαν δύο ημέρες την εβδομάδα, όπως έλεγε ο Φαρισαίος, νηστεύω δις του σαββάτου· επομένως και εμείς οι Χριστιανοί έχουμε χρέος να νηστεύουμε τρεις ημέρες την εβδομάδα, προκειμένου η δικαιοσύνη μας να ξεπεράσει τη δικαιοσύνη των Φαρισαίων». Το ότι οι Φαρισαίοι νήστευαν την Τετάρτη και την Παρασκευή το λέει καθαρά ο θείος Χρυσόστομος, ερμηνεύοντας το «δις του Σαββάτου»· αν και ο Θεοφύλακτος στην Ερμηνεία του Ευαγγελίου του Τελώνη και του Φαρισαίου, καθώς και άλλοι, αναφέρουν ότι οι Φαρισαίοι νήστευαν τη Δευτέρα και την Πέμπτη της εβδομάδας, όχι κατ' εντολήν αλλά κατά παράδοση, πιστεύοντας ότι ο Μωυσής την μεν Πέμπτη ανέβηκε στο όρος, τη δε Δευτέρα κατέβηκε. Ο δε Μελέτιος ο Ομολογητής λέει ότι πρέπει να νηστεύεται η Δευτέρα, προκειμένου η εβδομάδα να αρχίζει πάντοτε με νηστεία.

Γι' αυτό, αν κάποιος πει: «Δεν είμαι σαν έναν από τους δαίμονες», επειδή λέει την αλήθεια, δεν απορρίπτεται. Εκείνος όμως που αλαζονεύεται όπως ο Φαρισαίος και καυχιέται ότι δεν είναι όπως ο τελώνης, κατακρίνεται. Διότι ούτε για αυτόν που στέκεται όρθιος είναι βέβαιο ότι δεν θα πέσει, ούτε για αυτόν που έχει πέσει ότι δεν θα ανορθωθεί. Εκτός από όσα αναφέρθηκαν, πρέπει να εξετάσουμε και τούτο: επειδή το δαιμονικό γένος είναι αμετανόητο, ενώ εμείς προσερχόμαστε στο βάπτισμα μέσω της μετάνοιας, αποτασσόμενοι εκείνους που παραμένουν αμετανόητοι, αποδεικνύεται ότι ομολογούμε απόλυτα τη μετάνοια ενώπιον του Θεού. Και αυτός που αποτάσσεται τα δαιμόνια εξαιτίας της αμετανοησίας τους, πώς δεν είναι ο πρώτος που αποτάχθηκε την αμετανοησία; Και αυτός που ζητά συγχώρεση για την προηγούμενη πονηρία και ασέβειά του, πώς θα μπορούσε να στερήσει από τους ανθρώπους που πάσχουν από τα ίδια πάθη το έλεος που ο ίδιος έλαβε μέσω της μετάνοιας;

Και κανένα πράγμα δεν είναι τόσο επιθυμητό και αγαπητό σε αυτόν, όσο το να βρίσκει καιρό ή ευκαιρία για να αφοσιώνεται στον λογισμό του. Αλλά όλος ο σκοπός του συνίσταται σε αυτά τα δύο: να αποφύγει την κόλαση και να αναχωρήσει το ταχύτερο από αυτόν τον βίο. Και τίποτα άλλο πέρα από αυτά δεν βρίσκεται ούτε απασχολεί τη διάνοια εκείνου που έχει σταυρωθεί μέσω της προσευχής. Η προσευχή ανέσυρε και τον Εζεκία από τις πύλες του Άδη, και απέδειξε πρωτύτερα για τον ήλιο (για να παραλείψω τα άλλα έργα της) ότι είναι δούλος, και μάλιστα δούλος που υπηρετεί τις ανάγκες των ομοδούλων του. Είναι δυνατόν, εξάλλου, να πράττει κανείς κάτι που από τη φύση του είναι καλό, αλλά μην κάνοντάς το σωστά να εκμηδενίζει τους κόπους του, όπως ο φαρισαίος που μεγαλοστομούσε στις προσευχές του, και όπως αν κάποιος άλλος κάνει επίδειξη της ελεημοσύνης του, και σε παρόμοιες περιπτώσεις.

Και η δεσποτική παραβολή δείχνει τον Φαρισαίο να προσεύχεται μαζί με τον τελώνη. Και στον προφήτη Ηλία την τροφή την προσέφερε ένας κόρακας, ένα ακάθαρτο ζώο. Και το πιο σχετικό, δεν αποτέλεσαν εμπόδιο οι ιερείς των δαιμόνων που ήταν παρόντες στη θυσία του, ούτε ο ίδιος μολυνόταν παριστάμενος ενώ εκείνοι προσέφεραν θυσία, όταν μάλιστα τους παραχώρησε πρώτα το παχύ βόδι για να το θυσιάσουν. Και ο Λωτ, κατοικώντας μαζί με τους Σοδομίτες, δεν συμμερίστηκε τον όλεθρό τους, διότι, έστω κι αν συγκατοικούσε στην πόλη, στα έργα διέφερε από αυτούς. Αντίθετα, διασώζει με την παρουσία του και την πόλη Σηγώρ, όπου κατέφυγε, η οποία ήταν μία από τις πόλεις γύρω από τα Σόδομα. Διότι ο δίκαιος γνωρίζει να σώζει τους ασεβείς και όχι να χάνεται μαζί τους.

Ότι στο Ευαγγέλιο, ο τελώνης που προσευχόταν στον ναό μαζί με τον φαρισαίο, γι' αυτό χτυπούσε το στήθος του, επειδή το θεωρούσε δοχείο των αμαρτιών του, λέει· διότι «από την καρδιά εξέρχονται», λέει ο Σωτήρας, «πονηροί διαλογισμοί» και τα εξής. Γι' αυτό χτυπά την πηγή των κακών, πληττόμενος από τη συνείδησή του, προκειμένου να ξηράνει τα ρεύματα των αμαρτημάτων.

Διότι, επειδή βάθρο και θεμέλιο κάθε προσευχής είναι η πίστη· γιατί αν δεν πιστέψει ο άνθρωπος ότι ό,τι και αν ζητήσει θα το λάβει προς το συμφέρον του, είναι μάταιη η προσευχή που κάνει· γι' αυτό ο Κύριος, διδάσκοντας περί της προσευχής, υπενθύμισε και την πίστη, δηλώνοντας με συγκεκαλυμμένο τρόπο ότι σε λίγους θα υπάρχει και η προσευχή τότε, επειδή και η πίστη θα βρεθεί σε λίγους. Όταν, λοιπόν, έλθει ο Κύριος πάνω σε νεφέλες, δεν θα βρει την πίστη πάνω στη γη, παρά μόνο ίσως σε λίγους, αλλά θα την δημιουργήσει τότε, διότι όλοι και παρά τη θέλησή τους θα ομολογήσουν ότι ο Ιησούς είναι Κύριος εις δόξαν του Θεού Πατρός. Και αν πρέπει κανείς να τα ονομάσει αυτά πίστη, και όχι ανάγκη, κανένας από τους απίστους δεν θα υπάρξει που να μην πιστέψει ότι μόνος αυτός είναι ο Σωτήρας, τον οποίο προηγουμένως βλασφημούσε. «Είπε δε και προς κάποιους, οι οποίοι είχαν πεποίθηση στον εαυτό τους ότι είναι δίκαιοι και εξουθένωναν τους υπολοίπους, αυτήν την παραβολή: Δύο άνθρωποι ανέβηκαν στο ιερό για να προσευχηθούν· ο ένας ήταν Φαρισαίος και ο άλλος τελώνης. Ο Φαρισαίος, αφού στάθηκε, προσευχόταν από μέσα του με αυτά τα λόγια: Θεέ μου, σε ευχαριστώ που δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, άδικοι, μοιχοί, ή έστω και όπως αυτός εδώ ο τελώνης· νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα, δίνω το δέκατο από όλα όσα αποκτώ.»

Παρατήρησε δε ότι και στην προσευχή του Φαρισαίου μάς υποδεικνύεται κάποια τάξη. Διότι πρώτα είπε αυτά που δεν είναι, και έπειτα απαρίθμησε αυτά που είναι. Λέγοντας δηλαδή ότι δεν είμαι όπως οι περισσότεροι άνθρωποι, τούτο και τούτο, πρόσθεσε και τα της αρετής, το να νηστεύει δύο φορές την εβδομάδα, και το να δίνει το δέκατο από όσα αποκτά. Διότι δεν πρέπει μόνο να απομακρύνεται κανείς από το κακό, αλλά και να πράττει το αγαθό.

Οι Φαρισαίοι, λοιπόν, νήστευαν τη Δευτέρα και την Πέμπτη. Απέναντι δε στο «άρπαγες και άδικοι», αντέταξε το «δίνω το δέκατο από όσα αποκτώ»· διότι τόσο πολύ, λέει, είμαι αντίθετος στην αρπαγή και την αδικία, ώστε προσφέρω επιπλέον και από τα δικά μου. Η δε προσφορά του δεκάτου φαίνεται μεν σε κάποιους ότι ορίζεται απλώς και άπαξ από τον νόμο, όμως σε όσους τον ερευνούν σε βάθος, διαπιστώνεται ότι εισάγει τρεις προσφορές του δεκάτου, και αυτό θα το μάθεις με ακρίβεια από το Δευτερονόμιο, αν επιστήσεις την προσοχή σου. Αυτά μεν λοιπόν ο Φαρισαίος· ο δε τελώνης όλα τα αντίθετα.