Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 18:13

Κάποτε ο Ματθαίος και ο Ζακχαίος ήταν τελώνες, αλλά, περιφρονώντας τα χρήματα, υπερέβησαν την τελωνεία. Και ο μεν δέχθηκε τον Ιησού στο σπίτι του και ακόμη περισσότερο στην ψυχή του, ο δε αναδείχθηκε ευαγγελιστής και συγγραφέας των θαυμαστών πράξεων. Είναι αναγκαίο να φέρουμε στη μνήμη μας τον τελώνη που βρισκόταν μαζί με τον Φαρισαίο, καθώς και τη γυναίκα που έχασε τη δραχμή και τη βρήκε.

Αυτή δε η παραβολή ρυθμίζει τον βίο μας, δείχνοντας ότι αυτός που ζητά εξιλέωση δεν πρέπει ούτε να κοιτάζει επίμονα προς τον ουρανό, αλλά με ντροπιασμένο βλέμμα να φανερώνει την έλλειψη παρρησίας της ψυχής και να μιμείται εκείνον τον τελώνη, ο οποίος έφτασε μαζί με τον φαρισαίο στον τόπο της προσευχής, κοιτάζοντας όμως προς τη γη και χρησιμοποιώντας μόνο μία φράση: Θεέ μου, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό.

Αφήνοντας δε τους πάντες κάτω, ανέβηκε στην κορυφή, όπως ο Μωυσής, όταν, αφού έστησε τον λαό στους πρόποδες, μόνος ανέτρεξε στην κορυφή του Σινά, λαμβάνοντας ασύγκριτη παρρησία προς τον Θεό. Θα ήταν δε μετριότερος και υποφερτός, αν είχε αφήσει τον άθλιο τελώνη ανενόχλητο από την υβριστική συμπεριφορά του. Τώρα, όμως, με έναν λόγο και εναντίον των απόντων εξεγείρεται και του παρισταμένου ξύνει τα τραύματα, ονειδίζοντάς του τις αμαρτίες και επιτιθέμενος σε αυτόν που θρηνεί, πατώντας αυτόν που είναι πεσμένος κάτω, καταφλέγοντας αυτόν που έχει ήδη καεί και σφίγγοντας τα δεσμά αυτού που είναι δεμένος. Και ενώ ο Φαρισαίος μεγαλαυχούσε ενώπιον του Θεού, αυτός χτυπούσε το στήθος του, έχοντας προσηλώσει το βλέμμα στη γη και μην τολμώντας ούτε στον ουρανό να αναβλέψει, το ομόδουλο κτίσμα. Διότι, φυσιολογικά, εκείνοι που έχουν προσκρούσει στον Δεσπότη αισχύνονται και τους ομοδούλους τους. Αλλά ποιο ήταν το τέλος; Ο ταπεινός υψώθηκε και ο υψηλός κατέπεσε, εκείνος που καυχιόταν έπεσε και εκείνος που οικτίρει τον εαυτό του δικαιώθηκε. Διότι ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους, ενώ στους ταπεινούς δίνει χάρη.

Αυτό μόνο έλεγα προσευχόμενος στον Θεό: «Ελέησέ με και εισάκουσε την προσευχή μου», και «Όταν τον επικαλέστηκα, με εισάκουσε ο Θεός της δικαιοσύνης μου». Με τη ρητορική πολυλογία ξέρει κανείς να γοητεύει τις ακοές των ανθρώπων· με την παρρησία όμως της ευλάβειας και μόνο με το βλέμμα δυσωπούσε τον Θεό. «Ο Θεός, ιλάσθητί μοι τω αμαρτωλώ», και πουθενά πολυλογία, και ο τελώνης αναδείχθηκε δίκαιος. «Κύριε, μνήσθητί μου όταν έλθεις στη βασιλεία σου», και ο ληστής έγινε πολίτης του παραδείσου. Άλλος αναστέναξε μόνο και απόλαυσε τη σωτηρία· μάρτυρας αυτού είναι ο Θεός που λέει: «Όταν αποστραφείς και αναστενάξεις, τότε θα σωθείς». Και εγώ αυτό μόνο έλεγα: «Ελέησέ με και εισάκουσε την προσευχή μου», και εισακουγόμουν καθώς επικαλούμουν: «Όταν τον επικαλέστηκα, με εισάκουσε ο Θεός της δικαιοσύνης μου». Ή εάν ερωτηθεί: «Πες μας, Δαβίδ, ξέχασες όσα είπες; Είπες: "Εισήκουσε ο Θεός", και πώς λες: "Εισάκουσέ" με;». Απαντά: «Το "εισήκουσε", το είπα για τα παρελθόντα, το "εισάκουσον" για τα μελλοντικά». Ή πάλι, το μεν το έλεγε για τον εαυτό του, το δε για τον πλησίον. Επειδή, λοιπόν, εισακούστηκε προσευχόμενος για τον εαυτό του, ως φιλάνθρωπος και φιλάλληλος προσευχόταν πλέον υπέρ του πλησίον.

Ο Φαρισαίος έλεγε ότι έχει κατορθώματα: «Θεέ μου, σε ευχαριστώ που δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, άδικοι, μοιχοί· νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα, δίνω το δέκατο από» τα υπάρχοντά μου. Καλά είναι τα λόγια, αλλά η απόδειξη πουθενά· καλά είναι τα κατορθώματα, αλλά ευλάβεια πουθενά· καλοί είναι οι λόγοι, αλλά ταπεινοφροσύνη πουθενά. Ο τελώνης χτυπούσε το στήθος του και προσέπιπτε ως αμαρτωλός και επέδειξε ταπεινοφροσύνη, και νίκησε τον υπερήφανο Φαρισαίο ως αντίδικο: «Διότι αυτός κατέβηκε δικαιωμένος. Ο βασιλιάς μου». Και γιατί ο Δαβίδ αποκάλεσε τον Θεό βασιλιά του;

Απόκριση του Βαρσανουφίου: Μακάριος είσαι, αδελφέ, εάν πράγματι αισθανθείς ότι έχεις αμαρτίες. Διότι εκείνος που το αισθάνεται, οπωσδήποτε τις βδελύσσεται και απομακρύνεται από αυτές. Και αποτελεί μέρος της μετάνοιας το να τις αισθανθεί κανείς και να ζητήσει βοήθεια από τους Πατέρες, ώστε, μέσω των προσευχών τους προς τον Θεό, να λυτρωθεί από αυτές και από τις κολάσεις που τον περιμένουν. Εμείς, λοιπόν, προσευχόμαστε, και εσύ κάνε κατά τη δύναμή σου για να αποκτήσεις ταπείνωση και υποταγή. Και μην κρατήσεις για τον εαυτό σου το ίδιο σου το θέλημα σε τίποτα, διότι από αυτό γεννιέται η οργή. Και μην κρίνεις ούτε να εξουθενώσεις κανέναν, διότι εξαιτίας αυτού αμβλύνεται η καρδιά και τυφλώνεται ο νους, και από εκεί προέρχεται η αμέλεια και γεννιέται η σκληροκαρδία. Αλλά να έχεις πάντοτε πνευματική εγρήγορση μελετώντας τον θείο νόμο, από τον οποίο θερμαίνεται η καρδιά με το επουράνιο πυρ. Διότι λέγει η Γραφή: «Και κατά τη μελέτη μου θα αναφλεγεί πυρ.» Και μην λυπάσαι, διότι από τον Θεό προέρχεται η κλήση σου, αδελφέ. Και μην γίνεις νωθρός ούτε να παραλύσεις πνευματικά, διότι ο Θεός δεν απαιτεί από εσένα πράγματα πάνω από τη δύναμή σου, αλλά σύμφωνα με τις δυνατότητές σου. Φύλαξε το στόμα σου από αργολογία και ματαιολογία, και από το να διαλογίζεσαι στην καρδιά σου κακούς λογισμούς. Και κατάθεσε τη δύναμή σου μαζί με την προσευχή των αγίων ενώπιον του Θεού λέγοντας: «Σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό.»

Επειδή είναι εύκολο στον καθένα μας να περιεργάζεται τις ξένες υποθέσεις παρά να εξετάζει τις δικές του, προκειμένου να μην το παθαίνουμε αυτό, λέει: πάψε να περιεργάζεσαι τα ελαττώματα του τάδε· μη δίνεις άνεση στους λογισμούς σου να εξετάζουν το ξένο αρρώστημα, αλλά πρόσεχε τον εαυτό σου, δηλαδή: στρέφε το βλέμμα της ψυχής σου στη δική σου εξέταση. Διότι πολλοί, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου, παρατηρούν το σκουπιδάκι στο μάτι του αδελφού τους, αλλά το δοκάρι στο δικό τους μάτι δεν το βλέπουν. Μην παύεις λοιπόν να διερευνάς τον εαυτό σου, εάν ο βίος σου πορεύεται σύμφωνα με τις εντολές· και μην περιεργάζεσαι τα εξωτερικά, προσπαθώντας να ανακαλύψεις κάπου το ψεγάδι κάποιου άλλου, όπως έκανε εκείνος ο φορτικός και αλαζόνας Φαρισαίος, ο οποίος στεκόταν δικαιώνοντας τον εαυτό του και εξευτελίζοντας τον τελώνη. Απεναντίας, μην παραλείπεις να ανακρίνεις τον εαυτό σου, μήπως αμάρτησες σε κάτι με τις σκέψεις σου, μήπως η γλώσσα σου παρολίσθησε προτρέχοντας της διανοίας, μήπως στα έργα των χεριών σου πράχθηκε κάτι το ανεπιθύμητο. Και αν βρεις στον βίο σου πολλά αμαρτήματα (τα οποία οπωσδήποτε θα βρεις, εφόσον είσαι άνθρωπος), να λες τα λόγια του τελώνη: «Ο Θεός, ιλάσθητί μοι τω αμαρτωλώ». Πρόσεχε τον εαυτό σου. Αυτός ο λόγος, ακόμη και όταν ευημερείς λαμπρά και όλος σου ο βίος κυλάει ευνοϊκά, θα σου παρασταθεί χρήσιμα, σαν ένας καλός σύμβουλος που σου υπενθυμίζει την ανθρώπινη φύση.

Κεφάλαιο Α΄. ΛΟΥΚΑΣ. Είπε δε την παραβολή αυτήν προς μερικούς οι οποίοι είχαν την πεποίθηση στον εαυτό τους ότι είναι δίκαιοι και εξουθένωναν τους υπολοίπους: Δύο άνθρωποι ανέβηκαν στο ιερό για να προσευχηθούν· ο ένας Φαρισαίος και ο άλλος τελώνης. Ο Φαρισαίος, αφού στάθηκε, προσευχόταν από μέσα του τα εξής: Θεέ μου, σε ευχαριστώ που δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, άδικοι, μοιχοί, ή έστω και σαν αυτόν τον τελώνη. Νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα· δίνω το δέκατο από όλα όσα αποκτώ. Και ο τελώνης, ενώ στεκόταν μακριά, δεν ήθελε ούτε τα μάτια να σηκώσει στον ουρανό· αλλά χτυπούσε το στήθος του λέγοντας: Θεέ μου, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό. Σας λέγω, αυτός κατέβηκε στο σπίτι του δικαιωμένος παρά ο άλλος· διότι καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, και εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί.

Αλλά επειδή εκφράστηκε με υπερβολική αλαζονεία, λέγοντας: «Ακόμη κι αν όλοι σκανδαλιστούν εξαιτίας σου, εγώ ποτέ δεν θα σκανδαλιστώ», παραδόθηκε στην ανθρώπινη δειλία και έπεσε στην άρνηση, ώστε να σωφρονιστεί από το σφάλμα οδηγούμενος στην ευσέβεια, και να διδαχθεί να δείχνει επιείκεια προς τους αδυνάτους, κατανοώντας και τη δική του αδυναμία. Και έτσι να γνωρίσει σαφώς ότι, όπως ακριβώς καταποντιζόμενος στο πέλαγος διασώθηκε από το δεξί χέρι του Χριστού, κατά παρόμοιο τρόπο, ενώ κινδύνευσε να χαθεί από την απιστία μέσα στον κλύδωνα του σκανδαλισμού, διαφυλάχθηκε με τη δύναμη του Χριστού. Ο Οποίος, άλλωστε, του είχε προείπει αυτό που επρόκειτο να συμβεί, λέγοντας: «Σίμων, Σίμων, ιδού ο Σατανάς ζήτησε να σας κοσκινίσει όπως το σιτάρι. Εγώ όμως δεήθηκα για σένα, ώστε να μην εκλείψει η πίστη σου· και εσύ, όταν κάποτε επιστρέψεις, στήριξε τους αδελφούς σου». Και ο μεν Πέτρος, αφού ελέγχθηκε κατ' αυτόν τον τρόπο, δικαίως έλαβε βοήθεια, εκπαιδευόμενος στην αποβολή της αλαζονείας και στην επιείκεια προς τους αδυνάτους. Εκείνος όμως ο Φαρισαίος, ο φορτικός και καθ' υπερβολήν υπερήφανος, που όχι μόνο καυχιόταν με θράσος για τον εαυτό του, αλλά και διέσυρε τον τελώνη ενώπιον του Θεού, έχασε το καύχημα της δικαιοσύνης εξαιτίας του εγκλήματος της υπερηφάνειας. Και κατέβηκε στο σπίτι του ο τελώνης δικαιωμένος περισσότερο από εκείνον, επειδή δόξαζε τον άγιο Θεό και δεν τολμούσε ούτε το βλέμμα του να σηκώσει, αλλά ζητούσε μόνο τον ιλασμό, γενόμενος ο ίδιος κατήγορος του εαυτού του, και με τη στάση του σώματος, και με τα χτυπήματα στο στήθος, και με το να μη ζητά τίποτε άλλο παρά μόνο τον ιλασμό.

Κατακρίθηκε λοιπόν ως αλαζόνας και ψεύτης, διότι κανείς δεν είναι καθαρός από ρύπο, και όλοι σφάλλουμε σε πολλά. Ο τελώνης όμως γνώριζε και ομολογούσε τις δικές του αμαρτίες. Διότι στεκόταν χτυπώντας το στήθος του και λέγοντας: «Ο Θεός, ας είσαι ίλεως σε εμένα τον αμαρτωλό». Δικαιώθηκε λοιπόν, επειδή ομολόγησε τις πτώσεις του και δεν απέκρυψε τον ρύπο της βδελυγμίας που υπήρχε μέσα του, για να καθαριστεί. <Οι πατέρες σας πρώτοι, και οι άρχοντές σας, αμάρτησαν σε εμένα. Και οι άρχοντες μόλυναν τα άγιά μου· και παρέδωσα τον Ιακώβ στην απώλεια και τον Ισραήλ στον ονειδισμό.> Λέγοντας: «Εγώ είμαι αυτός που εξαλείφει τις ανομίες σου και δεν θα τις θυμηθώ πλέον», αντιλήφθηκε ότι ίσως κάποιοι θα αντιδράσουν στα λεγόμενα και θα πουν: Αν τίμησες με αμνηστία τον Ισραήλ, αν υπήρξε σε αυτόν πάρα πολλή γαλήνη, αν καθαρίστηκε από τους ρύπους, και ξέπλυνε τους μολυσμούς των παλαιών εγκλημάτων, πώς ή για ποια πράγματα του ζητήθηκε ευθύνη, εξολοθρευόμενος από τα ξίφη των εχθρών· έπειτα, αφού έγινε αιχμάλωτος πολέμου, και εγκατέλειψε την πατρίδα του, και υποτάχθηκε στα χέρια και στον ζυγό των κατακτητών; Διότι παραδόθηκε στους πολεμιστές που ήρθαν από τη Βαβυλώνα. Απολογείται λοιπόν λέγοντας το «Ας κριθούμε», και λέει ότι οι ίδιοι έγιναν, και για αυτό είναι υπαίτιοι και πρόξενοι αυτού του κακού στα ίδια τους τα κεφάλια. Διότι «οι πατέρες σας», λέει, «και οι άρχοντές σας αμάρτησαν σε εμένα». Και δεν κατηγορεί απλώς τους προγόνους λέγοντάς μας αυτά.

Και τόσο πολύ βαρύ είναι το να κατακρίνει κανείς, περισσότερο από κάθε άλλη αμαρτία, ώστε ο ίδιος ο Χριστός να λέει: Υποκριτή, βγάλε πρώτα το δοκάρι που είναι στο μάτι σου, και τότε θα δεις καθαρά για να βγάλεις το σκουπιδάκι από το μάτι του αδελφού σου. Και παρομοίασε την μεν αμαρτία του πλησίον με το σκουπιδάκι, την δε κατάκριση με το δοκάρι, τόσο φοβερό είναι το να κατακρίνει κανείς, σχεδόν περισσότερο από κάθε αμαρτία. Και εκείνος ο Φαρισαίος προσευχόμενος και ευχαριστώντας τον Θεό για τα κατορθώματά του, δεν είπε ψέματα, αλλά έλεγε την αλήθεια· και δεν κατακρίθηκε γι' αυτό. Διότι οφείλουμε να ευχαριστούμε τον Θεό, όταν αξιωθούμε να κάνουμε κάποιο καλό, επειδή Εκείνος συνεργάστηκε και μας βοήθησε. Γι' αυτό, όπως είπα, δεν κατακρίθηκε επειδή είπε: Δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι· αλλά όταν στράφηκε προς τον τελώνη και είπε: Ούτε όπως αυτός ο τελώνης· τότε επιβαρύνθηκε· διότι κατέκρινε το ίδιο του το πρόσωπο, την ίδια τη διάθεση της ψυχής του, και για να το πούμε απλά, ολόκληρη τη ζωή του. Και γι' αυτό ο τελώνης κατέβηκε δικαιωμένος περισσότερο από εκείνον.

Ο δε τελώνης, στεκόμενος από μακριά ... Εάν λοιπόν επιθυμείς ορθό βίο, άσκησε την ταπεινοφροσύνη· διότι χωρίς αυτήν δεν υφίσταται ορθός βίος. Οδοιπόρος που έχασε την αρχή του δρόμου πλανάται σε ξένη χώρα, και εκείνος που απομάκρυνε τον εαυτό του από την οδό των ταπεινών δεν θα στήσει τη σκηνή του στις κατασκηνώσεις των οσίων.

Διότι εσύ είπες, Κύριε, ότι από τα λόγια σου θα δικαιωθείς και από τα λόγια σου θα καταδικαστείς. Αν λοιπόν ο Προφήτης έχει πει ότι όλη η δικαιοσύνη μας είναι σαν ρυπαρό ράκος, τι να πω εγώ που γεννήθηκα μέσα στις αμαρτίες; Και τώρα, Δέσποτα, όλη η ελπίδα μου εξαρτάται από τους οικτιρμούς σου. Γίνε ίλεως σε εμένα τον αμαρτωλό.

Δες τον κατανενυγμένο δούλο. Δες τον ταπεινόφρονα ικέτη της φιλανθρωπίας. Ο ίδιος δεν τολμά να ζητήσει τίποτα. Δεν είπε: δώσε μου τα κλειδιά, που έδωσες στον Πέτρο, ούτε έναν από τους θρόνους, τους οποίους η μητέρα των γιων του Ζεβεδαίου παρακάλεσε να λάβουν. Και τι χρειάζεται να μιλάμε για υπερβολικά μεγάλα πράγματα; Αλλά ούτε τον τελώνη δεν μιμήθηκε, ο οποίος είπε: σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό. Ούτε συγχώρεση αμαρτιών ζήτησε, διότι έβλεπε ότι είχε πολλές· γι' αυτό ζήτησε μόνο να τον θυμηθεί στη βασιλεία. Στην κρίση του βασιλιά άφησε το τι πρέπει να του χαρίσει και πώς να σπλαχνιστεί τον δούλο. Εγώ, Δέσποτα, λέει, δεν έχω το θάρρος να ζητήσω τίποτα. Ας μου δοθεί μόνο τούτο: όταν ανέλθεις στη βασιλεία σου, όταν τρέχει μπροστά σου αγγελικός στρατός, όταν σε προϋπαντούν σύννεφα δικαίων, όταν από τα αυλάκια των τάφων θερίζονται δεμάτια νεκρών, όταν ανοίγονται τα βιβλία με τις πράξεις του καθενός, τότε θυμήσου με, λέγοντας: με σταύρωσε κάποτε ο λαός των Εβραίων και όλοι απαρνήθηκαν την οικειότητά μου· ξεπέρασαν τις φωνές των πετεινών, αρνούμενοι εμένα οι πιο γνήσιοι από όλους τους δικούς μου. Κανείς συμπονετικός δεν στάθηκε δίπλα μου όταν ήμουν κρεμασμένος, αλλά αυτοί που τους έθρεψα με το σώμα μου, με κοίταζαν από μακριά να σφαγιάζομαι. Ο πρώτος από τους μαθητές μου, έγινε ο πρώτος από εκείνους που τράπηκαν σε φυγή· ο Πέτρος· με όρκους επιβεβαίωσε την αποξένωσή του από εμένα. Ο Ανδρέας δραπέτευσε σαν άνανδρος· ο Ανδρέας ο αδελφός του Πέτρου· ήταν αδελφός του Πέτρου, τόσο στην άρνηση όσο και στη φύση.

Ω ψυχή ασύνετη, ω ψυχή αναίσθητη, ω ψυχή που μίσησες την ίδια σου την αιώνια ζωή! Έως πότε οι περισπασμοί θα σε σέρνουν πάνω στη γη; Έως πότε η κακή συνήθεια των πονηρών λογισμών θα σε ελκύει; Δεν γνωρίζεις ότι οι πονηροί λογισμοί γίνονται σαν σκοτεινά σύννεφα μπροστά σου, ώστε να μην νήφεις προς τον Θεό; Και εσύ βέβαια προσδοκάς μέσα στην αμέλεια ότι αργεί να έλθει ο ουράνιος Νυμφίος, αλλά η παρουσία Του θα γίνει σαν αστραπή. Προσδοκάς μέσα στην αμέλειά σου ότι αργεί να έλθει το τέλος σου, αλλά σαν αστραπή θα έλθει σε εσένα. Γρηγόρησε, ω ψυχή μου, την ώρα του πολέμου. Δεήσου στον Θεό, προσευχόμενη με δάκρυα. Φώναξε από όλη σου την καρδιά, φώναξε με πόνο καρδιάς, ώστε να σε βρει σε μετάνοια. Και αμέσως θα καταπέμψει για τη βοήθειά σου έναν σπλαχνικό Άγγελο, και θα σε λυτρώσει από αυτόν τον πόλεμο και από τη σύγχυση του Εχθρού. Σπλαχνίσου με, Κύριε, τον αμαρτωλό, και συγχώρησέ μου τις αμαρτίες μου, και οδήγησέ με σε επιστροφή, πριν έλθει το φοβερό πρόσταγμα, και με πάρει ανέτοιμο και ντροπιασμένο. Με τις πρεσβείες της πανάχραντης Δέσποινάς μας Θεοτόκου και αειπαρθένου Μαρίας, και πάντων των Αγίων. Διότι είσαι ευλογημένος εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Εγώ δε ο αμαρτωλός αναλογίζομαι μέσα μου ποια αγαθά επιφυλάσσονται για τους δικαίους και ποια οργή απειλεί τους αμαρτωλούς, και περιφρονώ τον εαυτό μου. Και επειδή δεν αναγνωρίζω στον εαυτό μου κανένα καλό έργο, αυτή τη φωνή αναπέμπω προς τον αγαθό Θεό και λυτρωτή: Θεέ, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό. Διότι εκείνος ο τελώνης, που ήταν ανώτερος από τη δική μου αθλιότητα, στεκόμενος στα πόδια του, κοιτάζοντας κάτω και χτυπώντας το στήθος του, ικέτευε· εγώ όμως, καθώς έχω ξεπεράσει κάθε όριο στα πταίσματα, πέφτοντας με το πρόσωπο στη γη και χτυπώντας το μέτωπό μου στο έδαφος, κραυγάζω προς τον εύσπλαχνο και άχραντο και φοβερό: Θεέ, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό και ανάξιο. Ας μην μου γίνει αφορμή καταδίκης το ότι τολμώ, με την αθέμιτη γλώσσα μου και τα ακάθαρτα χείλη μου, να προφέρω το όνομά Σου το άγιο και υπερύμνητο στους αιώνες· αλλά ας γίνει σε εμένα η επίκληση του ονόματός Σου, Κύριε, φωτισμός και αγιασμός της σάρκας και του πνεύματος. Ο καπνός του θυμιάματος που αναβαίνει γεμίζει τον οίκο με ευωδία, πόσο μάλλον η μνήμη Σου, Κύριε, που είναι γλυκύτερη από το μέλι και την κηρήθρα, γεμίζει την ψυχή με αγιασμό και φωτισμό σε όσους με επίγνωση ποθούν Εσένα, τον Σωτήρα. Δώσε μου πόθο για τη σωτηρία Σου, Κύριε, σαν τη διψασμένη γη που περιμένει τη βροχή, ώστε να δώσω καρπό πριν από τον θάνατο, για να μην ντροπιαστώ την ημέρα της κρίσεως. Ελέησέ μας όλους, ως αγαθός.

Τόσο μεγάλη συγκατάβαση τη μετατρέπεις σε απανθρωπιά, αιρετικέ; Κάνει την αρχή της μετάνοιας με λόγια, διότι η διά του λόγου εξομολόγηση αποτελεί προοίμιο της μετάνοιας. Γι' αυτόν τον λόγο δίνονται στον τελώνη και τα προοίμια της σωτηρίας. Δεν τον απάλλαξε πλήρως από το χρέος του, διότι δεν είχε ακόμη μετανοήσει πλήρως. Μάθε την ακρίβεια του Θεού και κατανόησε την ωφέλεια της μετάνοιας. Ανάλογα με την πράξη δίνει και τον μισθό. Εξομολογήθηκε διά του λόγου και αποδείχθηκε ικανός για την προκοπή προς την έμπρακτη μετάνοια. Τι λέει ο τελώνης; Κύριε, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό. Τι απαντά σε αυτά ο Χριστός; Αλήθεια σας λέω, ότι κατέβηκε δικαιωμένος ο τελώνης περισσότερο από τον Φαρισαίο. Δεν είπε ότι δικαιώθηκε με το να απαλλαγεί από την καταδίκη, προκειμένου να δώσει το παράδειγμα ότι πρέπει κανείς να μετανοεί έμπρακτα, όχι μόνο με τον λόγο, αλλά με το έργο. Δικαιώθηκαν τα Σόδομα έναντι της Ιερουσαλήμ, όπως είπε ο προφήτης Ιεζεκιήλ, όχι εξαιτίας της αρετής τους, αλλά εξαιτίας της υπερβολικής ασέβειας των Ιουδαίων σε σχέση με τους Σοδομίτες.

Και για να πειστείς ότι αυτό το ζεύγος είναι ταχύτερο από εκείνο, θυμήσου τον Φαρισαίο και τον τελώνη. Έζευξε ο Φαρισαίος τη δικαιοσύνη και την αλαζονεία, λέγοντας τα εξής: σε ευχαριστώ, διότι δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, πλεονέκτες, ούτε καν όπως αυτός εδώ ο τελώνης. Ω της μανίας! Δεν του χόρτασε την αλαζονεία ολόκληρη η ανθρώπινη φύση, αλλά επιτέθηκε με πολλή ανοησία και στον τελώνη που στεκόταν δίπλα του. Τι έκανε λοιπόν εκείνος; Δεν απέκρουσε τις ύβρεις, δεν στενοχωρήθηκε με την κατηγορία, αλλά αποδέχθηκε τα όσα ειπώθηκαν με ευγνωμοσύνη, και το βέλος του εχθρού έγινε γι' αυτόν φάρμακο και θεραπεία, και η ύβρις εγκώμιο, και η κατηγορία στεφάνι. Τόσο μεγάλο καλό είναι η ταπεινοφροσύνη, τόσο μεγάλο είναι το κέρδος, το να μην πληγώνεται κανείς από τις λοιδορίες των άλλων, ούτε να εξαγριώνεται με τις ύβρεις των πλησίον· διότι μπορεί κανείς να αποκομίσει και από αυτές ένα μεγάλο και σπουδαίο αγαθό, πράγμα που ακριβώς συνέβη και στην περίπτωση του τελώνη. Διότι, αφού δέχθηκε τις ύβρεις, απέβαλε τα αμαρτήματα, και λέγοντας «σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό», κατέβηκε από τον ναό περισσότερο δικαιωμένος από εκείνον, και τα λόγια υπερίσχυσαν των έργων, και τα ρήματα νίκησαν τις πράξεις. Διότι ο μεν προέβαλλε τη δικαιοσύνη και τις νηστείες και τα δέκατα, ενώ αυτός είπε μόνο απλά λόγια, και απέβαλε όλα τα αμαρτήματα.

Γνωρίζω και ένα πέμπτο ακόμη, αυτό των δακρύων· είναι όμως πιο κοπιαστικό, όπως συμβαίνει με εκείνον που λούζει κάθε νύχτα την κλίνη και το στρώμα του με τα δάκρυά του, του οποίου οι μώλωπες της κακίας κακοφόρμισαν· ο οποίος πορεύεται πενθώντας και σκυθρωπάζοντας, και ο οποίος μιμείται την επιστροφή του Μανασσή και την ταπείνωση των Νινευιτών που βρήκε έλεος· ο οποίος αναφωνεί τα λόγια του τελώνη μέσα στο ιερό και δικαιώνεται περισσότερο από τον αλαζόνα Φαρισαίο· ο οποίος σκύβει ταπεινά σαν την Χαναναία και ζητά φιλανθρωπία και ψίχουλα, την τροφή ενός σκύλου που λιμοκτονεί υπερβολικά.

Μαθαίνω ότι δύο άνδρες, ένας Φαρισαίος που έπνεε υπεροψία θεωρώντας τον εαυτό του ως τον πλέον εξέχοντα όλων ενώπιον του Θεού, και ένας τελώνης με την καρδιά εσωτερικά καταπονημένη από τα ανόσια κέρδη, ανέβηκαν στο ιερό. Ο μεν πρώτος απαριθμούσε λεπτομερώς το καθετί, τις νηστείες και τα δέκατα του νόμου, και συνέκρινε τον εαυτό του με τους εξέχοντες άνδρες, ενώ με τα λόγια του περιφρονούσε τον τελώνη. Ο άλλος όμως, χύνοντας δάκρυα και χτυπώντας το στήθος του με τα χέρια, μη τολμώντας καν να ατενίσει αντίκρυ τον ευρύ ουρανό, τον θρόνο του μεγάλου Θεού, αλλά κοιτάζοντας προς το έδαφος με ταπεινό βλέμμα δούλου, στεκόταν από μακριά και ικέτευε: «Γίνε ίλεως, γίνε ίλεως στον δούλο σου», φώναζε, «που είναι βεβαρημένος με αμαρτίες».

Έπειτα πάλι ο Τελώνης, και η έπαρση του Φαρισαίου. Και η διανομή των μνών, ίσων σε αριθμό με τους δέκα. Οι κακοί γεωργοί και φονείς του δεσπότη.

ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΒΟΛΗ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΓΙΑ ΤΟΝ ΤΕΛΩΝΗ ΚΑΙ ΤΟΝ ΦΑΡΙΣΑΙΟ. Εφευρετικός στην κακία είναι ο νοητός προστάτης της κακίας, και ικανότατος, όταν τίθενται στην ψυχή τα θεμέλια της αρετής, να τα υποσκάψει αμέσως εξ αρχής, μέσω της απελπισίας και της απιστίας· ικανότατος επίσης, ενώ ανεγείρονται, τρόπον τινά, οι τοίχοι της οικίας της αρετής, να επιτεθεί πάλι στο ενδιάμεσο μέσω της ακηδίας και της ραθυμίας· ακόμη δε και την ίδια την ήδη οικοδομημένη οροφή των αγαθών έργων να την κατακρημνίσει μέσω της υπερηφάνειας και της έπαρσης. Αλλά σταθείτε, μην πτοηθείτε· διότι πιο πλούσιος στα αγαθά είναι ο ζηλωτής και μεγαλύτερη ισχύ έχει η αρετή για να αντιπαραταχθεί στην κακία, καθώς πλουτίζει από την άνωθεν χορηγία και συμμαχία από Αυτόν που έχει τη δύναμη για τα πάντα, και ο οποίος από την αγαθότητά Του ενδυναμώνει όλους τους εραστές της αρετής· έτσι ώστε όχι μόνο να παραμένει άσειστη απέναντι στα ποικίλα και πονηρά τεχνάσματα που μηχανεύεται ο αντίδικος, αλλά και να μπορεί να εγείρει και να επαναφέρει όσους έχουν πέσει στο βάθος των κακών, και μέσω της μετάνοιας και της ταπεινώσεως να τους προσάγει με ευκολία στον Θεό.

Απόδειξη δε και διαρκές παράδειγμα είναι το εξής: διότι ο Τελώνης, αν και ήταν τελώνης, και ζούσε τρόπον τινά στον πυθμένα της αμαρτίας, με ένα λόγο μόνο, και μάλιστα σύντομο, έχοντας ενωθεί με αυτούς που ζουν ενάρετα, ανακουφίζεται και υψώνεται και υπερβαίνει κάθε κακία, και συγκαταλέγεται στη χορεία των δικαίων, έχοντας δικαιωθεί από τον ίδιο τον αδέκαστο Κριτή. Αν πάλι ο Φαρισαίος καταδικάζεται από τα λόγια του, αυτό συμβαίνει επειδή, αν και ήταν Φαρισαίος και θεωρούσε τον εαυτό του σπουδαίο, δεν ήταν αληθινά δίκαιος, και ξεστόμιζε πολλές θρασύτητες, στα λόγια του οποίου όσα παροργίζουν τον Θεό δεν ήταν λιγότερα από τις συλλαβές που πρόφερε.

Αλλά ο μεν Φαρισαίος έλεγε τέτοια. «Ο δε Τελώνης στεκόμενος μακριά, δεν ήθελε ούτε τα μάτια του να σηκώσει προς τον ουρανό, αλλά χτυπούσε το στήθος του, λέγοντας: Ο Θεός, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό». Βλέπετε πόση ταπείνωση, πίστη και αυτομεμψία; Βλέπετε την άκρα συστολή της διανοίας και των αισθήσεων, καθώς και τη συντριβή της καρδιάς που είναι συγκερασμένη με την προσευχή αυτού του Τελώνη; Διότι, αφού ανέβηκε στο ιερό για να δεηθεί για την άφεση των δικών του αμαρτημάτων, έφερε μαζί του τις καλές μεσίτριες προς τον Θεό: την ακαταίσχυντη πίστη, την ακατάκριτη αυτομεμψία, την πραγματική συντριβή της καρδιάς, και την ταπείνωση που ανυψώνει. Συνδύασε δε άριστα την προσευχή με την προσοχή. Διότι λέει ότι ο Τελώνης αυτός στεκόταν μακριά. Δεν είπε «αφού στάθηκε», όπως για τον Φαρισαίο, αλλά «στεκόμενος» (εστώς), δηλώνοντας με αυτό τη μεγάλη διάρκεια της στάσεώς του, και συγχρόνως την επιμονή της δεήσεως και των εξιλαστήριων λόγων του. Διότι χωρίς να προβάλλει ούτε να σκέφτεται τίποτε άλλο, ήταν προσηλωμένος μόνο στον εαυτό του και στον Θεό, επαναλαμβάνοντας και πολλαπλασιάζοντας συνεχώς τη μονολόγιστη δέηση, πράγμα που αποτελεί το πιο αποτελεσματικό είδος προσευχής. «Στεκόμενος μακριά λοιπόν ο Τελώνης», λέει, «δεν ήθελε ούτε τα μάτια του να σηκώσει στον ουρανό».

Έτσι, λοιπόν, ο Τελώνης, στεκόμενος από μακριά, δεν ήθελε ούτε τα μάτια του να σηκώσει προς τον ουρανό, αποδεικνύοντας με τον τρόπο και τη στάση του την προσωπική του καταδίκη και αυτομεμψία. Διότι θεωρούσε τον εαυτό του ανάξιο και του ουρανού και του επίγειου ιερού. Γι' αυτόν τον λόγο, στο μεν ιερό στεκόταν στα πρόθυρα, προς δε τον ουρανό δεν τολμούσε ούτε καν να ατενίσει, πόσο μάλλον προς τον Θεό του ουρανού. Αντιθέτως, από τη σφοδρή του κατάνυξη, χτυπώντας το στήθος του και παρουσιάζοντας έτσι τον εαυτό του άξιο τιμωρίας, πενθώντας βαριά και αναπέμποντας στεναγμούς και σκύβοντας το κεφάλι σαν κατάδικος, αποκαλούσε τον εαυτό του αμαρτωλό και επιζητούσε με πίστη τον εξιλασμό, λέγοντας: «Θεέ μου, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό». Διότι πίστεψε σε Εκείνον που λέει: «Επιστρέψτε σε μένα και θα επιστρέψω σε εσάς», και στον προφήτη που μαρτυρεί: «Είπα, θα εξομολογηθώ στον Κύριο την ανομία μου, και εσύ συγχώρησες την ασέβεια της καρδιάς μου».

Αυτοί όμως μου φαίνεται, αδελφέ, από τους οποίους λες ότι έχεις ακούσει αυτά, ότι πάσχουν από την ασθένεια των Φαρισαίων. Γι' αυτό και το εσωτερικό του ποτηριού, δηλαδή τη δική τους καρδιά, δεν θέλουν να το εξετάσουν και να το καθαρίσουν και, μη ακολουθώντας τις πατερικές παραδόσεις, σπεύδουν οι ίδιοι να προΐστανται όλων, ως νέοι νομοδιδάσκαλοι. Επίσης, τη στάση εκείνης της δικαιωμένης προσευχής του τελώνη οι ίδιοι την απαξιώνουν και προτρέπουν και τους άλλους που προσεύχονται να μην την υιοθετούν. Διότι, όπως λέει ο Κύριος στα Ευαγγέλια: «Εκείνος δεν ήθελε ούτε τα μάτια του να σηκώσει στον ουρανό». Αυτόν ακριβώς μιμούνται όσοι κατά την προσευχή στρέφουν το βλέμμα τους στον εαυτό τους, ενώ όσοι τους ονομάζουν «ομφαλόψυχους», προφανώς συκοφαντούν αυτούς που κατηγορούν. Διότι ποιος από αυτούς ισχυρίζεται ποτέ ότι η ψυχή βρίσκεται στον ομφαλό;

Είθε να έχω την ευλογία σας σε όλα, εάν βέβαια είμαι άξιος. Διότι, αν και είμαι δεμένος με αλυσίδες, δεν συγκρίνομαι με κανέναν από εσάς που είστε ελεύθεροι. Γνωρίζω ότι δεν υπερηφανεύεστε, διότι έχετε μέσα σας τον Ιησού. Και κυρίως, όταν σας επαινώ, γνωρίζω ότι ντρέπεστε, όπως είναι γραμμένο: «Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του», και: «Πες εσύ πρώτος τις αμαρτίες σου, για να δικαιωθείς», και: «Όταν κάνετε όλα όσα σας έχουν διαταχθεί, να λέτε ότι είμαστε δούλοι αχρείοι», διότι «αυτό που στους ανθρώπους θεωρείται υψηλό, είναι βδέλυγμα ενώπιον του Θεού»· διότι λέει: «Ο Θεός, σπλαγχνίσου με τον αμαρτωλό». Για τον λόγο αυτόν, οι μεγάλοι εκείνοι, ο Αβραάμ και ο Ιώβ, ονόμαζαν τους εαυτούς τους χώμα και στάχτη ενώπιον του Θεού. Και ο Δαβίδ: «Ποιος είμαι εγώ ενώπιόν σου, Κύριε, που με δόξασες μέχρις αυτού του σημείου;» Και ο Μωυσής, ο πιο πράος από όλους τους ανθρώπους, λέει προς τον Θεό: «Είμαι αδύναμος στη φωνή και βραδύγλωσσος». Να έχετε λοιπόν και εσείς ταπεινό φρόνημα, για να υψωθείτε· διότι όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί, και όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί.

Και γι' αυτό λοιπόν πρέπει να ταπεινώσουμε τους εαυτούς μας και να πενθήσουμε για τις αιτίες των παραπτωμάτων που διαπράξαμε εκτός του θελήματός μας, είτε με λογισμούς είτε με έργα, και να πούμε με συντετριμμένη καρδιά τα λόγια του τελώνη: «Θεέ μου, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό», και να εφαρμόσουμε κρυφά και φανερά αυτό που δίδαξε ο Κύριος λέγοντας: «Όταν κάνετε όλα όσα σας έχουν προσταχθεί, να λέτε ότι είμαστε άχρηστοι δούλοι, διότι κάναμε αυτό που οφείλαμε να κάνουμε», ώστε η συνείδησή σου να σε βεβαιώνει ότι είσαι άχρηστος και έχεις ανάγκη από έλεος. Γνωρίζεις εξάλλου και εσύ ότι δεν είναι τα έργα που ανοίγουν την κλεισμένη θύρα της καρδιάς, αλλά η συντετριμμένη καρδιά και η ταπείνωση, όταν θα νικήσεις τα πάθη με την ταπείνωση και όχι με την περιφρόνηση. Διότι εκείνος που ασθενεί πρώτα ταπεινώνεται και μεριμνά για την υγεία από τα πάθη που βρίσκονται μέσα του, και έπειτα επιζητεί να γίνει βασιλιάς. Επειδή η καθαρότητα και η υγεία της ψυχής είναι η βασιλεία της ψυχής.

Άραγε και αυτήν την καθαρότητα της ψυχής, την οποία αναφέραμε, εάν την ζητάμε στην προσευχή μας, είμαστε άξιοι κατάκρισης; Ή μήπως αυτή η αίτηση προέρχεται από την οίηση και την υπερηφάνεια, το να ζητάμε δηλαδή από τον Θεό εκείνο το οποίο η θεία γραφή και οι πατέρες δεν παραγγέλλουν, και για το οποίο ο ίδιος ο μοναχός εξήλθε στην αναχώρηση; Αλλά εγώ νομίζω, άγιε, ότι όπως ο υιός δεν διστάζει προς τον πατέρα του, και δεν ζητά από τον πατέρα λέγοντας: «δίδαξέ με έτσι την τέχνη» ή «δώσε μου κάτι», έτσι δεν πρέπει και ο μοναχός να αμφιβάλλει και να ζητά από τον Θεό, «δώσε μου το τάδε και το τάδε»· διότι γνωρίζει ότι η πρόνοια του Θεού για εμάς είναι ανώτερη από τη μέριμνα του πατέρα για τον υιό. Και για τον λόγο αυτό πρέπει να ταπεινώνουμε τον εαυτό μας, και να πενθούμε για τις αφορμές και τα παραπτώματα που γίνονται αντίθετα προς το θέλημά μας, είτε διαπράχθηκαν από εμάς στους λογισμούς είτε στα έργα, και να λέμε με συντετριμμένη καρδιά εκείνο που είπε ο τελώνης: «Ο Θεός, ίλεως γενού σε εμένα τον αμαρτωλό», και να εργαζόμαστε κρυφά και φανερά εκείνο που δίδαξε ο Κύριος: «Νικήστε το κακό με το αγαθό»· και «Όταν πράξετε όλα όσα σας έχουν διαταχθεί, να πείτε ότι είμαστε αχρείοι δούλοι, επειδή κάναμε ό,τι οφείλαμε να κάνουμε»· ώστε η συνείδησή σου να σου μαρτυρεί ότι είσαι αμαρτωλός και έχεις ανάγκη από έλεος.

28. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟ ΖΩΣΙΜΟ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΔΙΑΚΟΝΟΥΣ ΑΝΑΤΟΛΙΟ ΚΑΙ ΜΑΡΩΝΑ. Αν στους φιλάρετους ταιριάζει η μετριοπάθεια (διότι αυτή στολίζει και λαμπρύνει και τα άλλα τους προτερήματα), για τους αμαρτωλούς είναι ολοφάνερο ότι συμφέρει η ταπείνωση. Γιατί για ποιο πράγμα να υπερηφανευθούν, όταν εδώ μεν υφίστανται τον χλευασμό και την ντροπή, ενώ εκεί τους περιμένει δίκη και τιμωρία; Διότι οι μεν δίκαιοι έχουν ως αφορμές για να καυχώνται τα κατορθώματά τους· οι δε αμαρτωλοί, από ποιες πράξεις θα μπορούσαν ποτέ να υπερηφανευθούν; Τι λοιπόν από όσα έχετε πράξει δεν είναι ικανό να σας ταπεινώσει και να καταρρίψει το φρόνημά σας; Τόσο πολλά είναι τα παραπτώματα που σας βαραίνουν, όπως λένε, ώστε κανείς από το πλήθος να μην τα αγνοεί. Τόσο πολύ διακωμωδούνται σε ολόκληρη την πόλη και είναι πασίγνωστα. Αν όμως, πράττοντας τόσα πολλά, και υπερηφανεύεστε, και στρέφεστε εναντίον των ενάρετων ανθρώπων, μηχανευόμενοι τρόπους να τους ανακόψετε τον δρόμο της αρετής, δείτε πού καταλήγει το κακό. Διότι, αν τον Φαρισαίο που καυχιόταν για την αρετή του (επειδή η Γραφή δεν τον περιγράφει ως ψεύτη, αλλά ως αλαζόνα) τον έβλαψε η υπερηφάνεια για τα κατορθώματά του, εσάς που δεν είστε καν σαν τον τελώνη, αλλά αποδεικνύεστε πολύ πιο πονηροί από εκείνον, όπως λένε, πώς δεν θα σας βλάψει η υπερηφάνεια για τα παραπτώματά σας και δεν θα σας οδηγήσει στον έσχατο όλεθρο; Συνέλθετε, λοιπόν, από μια τέτοια μέθη, και προπάντων φροντίστε να μην αμαρτάνετε. Διότι έτσι, προχωρώντας στη σωστή οδό, θα φτάσετε στο σημείο να κατορθώνετε το αγαθό.

Άκουσε λοιπόν με συντομία· διότι δεν θα μπορούσα διαφορετικά. Ο μεν Φαρισαίος, ο οποίος χωρίς να τον παρακινεί κανείς ούτε να τον ερεθίζει, καυχιόταν και θεωρούσε τον εαυτό του ανώτερο από ολόκληρη την οικουμένη, εύλογα κατακρίνεται, διότι έπασχε από υπερηφάνεια. Εκείνος όμως που, όταν ευδοκιμεί, κρύβει τα δικά του προτερήματα, και όταν κακολογείται μιλάει για να αποσείσει τις κατηγορίες που του προσάπτουν, όπως ακριβώς έπραξε ο αοίδιμος και ανώτερος κάθε επαίνου Ιώβ, καθίσταται απαλλαγμένος από κάθε ευθύνη, καθώς η αιτία επιστρέφει σε εκείνους που τον κακολόγησαν αδίκως· διότι το να περιαυτολογεί κανείς είναι και φαίνεται ψυχρό· και ευλόγως φαίνεται έτσι, όταν καμία ανάγκη δεν τον εξαναγκάζει. Αν όμως κάποιος, ακούγοντας όσα δεν του άρμοζαν, αναγκαστεί παρά τη θέλησή του να εκστομίσει τέτοιους λόγους, τότε η ευθύνη αποδίδεται σε εκείνους που δημιούργησαν την ανάγκη. Γι' αυτό τον λόγο και η θεία κρίση δεν αποδέχθηκε εκείνον που, χωρίς να τον προκαλεί κανείς, δικαίωνε τον εαυτό του καταδικάζοντας όλους τους άλλους, και δεν σεβάστηκε ούτε τον παρόντα τελώνη· ενώ εκείνον που οδηγήθηκε σε αυτό από ανάγκη (διότι τι από αυτά που θα μπορούσαν να τον ερεθίσουν παρέλειψαν οι φίλοι του;) τον στεφάνωσε με τα μεγαλύτερα εγκώμια.

Ε΄. Ο τελώνης, ενώ υβρίστηκε από τον Φαρισαίο, δεν ανταπέδωσε τις ύβρεις, καίτοι, εάν ήθελε, θα μπορούσε· αντιθέτως, το υπέμεινε με καρτερία, λέγοντας: «Σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό». Ο Μεμφιβάαλ, όταν κατηγορήθηκε και συκοφαντήθηκε από τον δούλο του, ούτε είπε τίποτα ούτε έπραξε κάτι κακό εναντίον του, ούτε καν ενώπιον του βασιλιά του.

Διότι, επειδή δεν είχαν τίποτα για το οποίο να κατηγορήσουν τον εαυτό τους μετά το βάπτισμα, θυμούνταν τα προηγούμενα, διδάσκοντάς μας να μην κάνουμε καθόλου λόγο για τα ξένα σφάλματα, αλλά να μεριμνούμε για τα δικά μας και να τα αναλογιζόμαστε συνεχώς. Διότι δεν υπάρχει, δεν υπάρχει κανένα άλλο τέτοιο φάρμακο για την εξάλειψη των αμαρτημάτων, όσο η συνεχής ανάμνησή τους και η αδιάκοπη κατηγορία τους. Έτσι ο τελώνης μπόρεσε να αποβάλει τα αναρίθμητα κακά, λέγοντας: «Θεέ μου, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό»· έτσι ο Φαρισαίος εξέπεσε από κάθε δικαιοσύνη, διότι, αφήνοντας το να αναλογίζεται τα δικά του σφάλματα, καταδίκαζε την οικουμένη, λέγοντας: «Δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες και πλεονέκτες, ούτε όπως αυτός εδώ ο τελώνης». Γι' αυτό και ο Παύλος προέτρεπε λέγοντας: «Ο καθένας ας εξετάζει το δικό του έργο, και τότε θα έχει την καύχηση μόνο για τον εαυτό του, και όχι σε σχέση με τον άλλον». Θέλεις να μάθεις πώς και στην Παλαιά Διαθήκη οι δίκαιοι κατηγόρησαν τον εαυτό τους; Άκουσε και αυτούς να διακηρύσσουν λόγια σύμφωνα με τους άλλους.

Τι δυσκολία έχει αυτό; Εξαγόρασε τις αμαρτίες σου με ελεημοσύνες. Τι κόπος είναι αυτός; Είπε ο τελώνης: «Σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό», και κατέβηκε δικαιωμένος. Τι πόνος είναι να μιμηθείς τον τελώνη; Αλλά δεν θέλεις να πειστείς, ούτε μετά από τόσες αποδείξεις, ότι υπάρχει κόλαση και τιμωρία; Επομένως δεν θα μπορούσες να πεις ούτε ότι ο διάβολος κολάζεται. Διότι λέει: «Πηγαίνετε στο πυρ το αιώνιο, το οποίο είναι ετοιμασμένο για τον διάβολο και τους αγγέλους του». Διότι, αν δεν υπάρχει γέεννα, ούτε εκείνος κολάζεται· είναι φανερό ότι ούτε και εμείς που επιτελούμε τα έργα του πρόκειται να κολαστούμε· διότι και εμείς παρακούσαμε, έστω και αν όχι στα ίδια. Πώς όμως δεν φοβάσαι, άνθρωπε, να ξεστομίζεις τέτοια τολμηρά λόγια, όταν λες ότι ο Θεός είναι φιλάνθρωπος και δεν κολάζει;

Λόγια αλαζονείας ξεστόμισε. Άθλιε άνθρωπε, έστω ότι καταδίκασας την οικουμένη, γιατί επέπληξες και τον τελώνη που βρισκόταν δίπλα σου; Δεν χόρτασες με την κατηγορία εναντίον της οικουμένης, παρά καταδίκασας και αυτόν που βρισκόταν μαζί σου; Τι έκανε λοιπόν ο τελώνης; Ακούγοντας αυτά δεν είπε: «Και ποιος είσαι εσύ που μου λες τέτοια πράγματα; Από πού γνωρίζεις τον βίο μου; Δεν συναναστράφηκες μαζί μου· δεν συγκατοικήσαμε, δεν περάσαμε χρόνο μαζί· γιατί υπερηφανεύεσαι τόσο πολύ; Ποιος μαρτυρεί για τις δικές σου αγαθοεργίες; Γιατί επαινείς τον εαυτό σου; Γιατί χαρίζεσαι στον εαυτό σου;» Αλλά τίποτα από αυτά δεν είπε ο τελώνης, παρά, αφού έσκυψε, προσκύνησε και είπε: «Θεέ μου, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό»· και επειδή ταπεινοφρόνησε, ο τελώνης αναδείχθηκε δίκαιος. Ο δε Φαρισαίος κατέβηκε από τον ναό έχοντας χάσει τη δικαιοσύνη, ενώ ο τελώνης κατέβηκε έχοντας αποκτήσει δικαιοσύνη· και τα λόγια νίκησαν τις πράξεις. Διότι ο μεν με τα έργα έχασε τη δικαιοσύνη, ενώ ο δε με τον λόγο της ταπεινοφροσύνης απέκτησε τη δικαιοσύνη.

Είσαι αμαρτωλός; Είσελθε στην εκκλησία, πες «αμάρτησα», και έλυσες την αμαρτία. Διότι, βεβαίως, και τον Δαβίδ παρουσιάσαμε ως παράδειγμα, ο οποίος αφού αμάρτησε, έλυσε την αμαρτία του· έπειτα προτείναμε μία δεύτερη οδό, το να πενθήσει κανείς για την αμαρτία του, και λέγαμε: τι είδους κόπος είναι αυτός; Δεν χρειάζεται να καταβάλει χρήματα, ούτε να οδοιπορήσει σε μακρύ δρόμο, ούτε τίποτε άλλο παρόμοιο, παρά μόνο να πενθήσει για την αμαρτία του· και παραθέσαμε το εξής από την Αγία Γραφή, ότι ο Θεός μετεμελήθη για τον Αχαάβ, επειδή εκείνος πένθησε και έγινε σκυθρωπός· και αυτό το έλεγε ο Ίδιος στον Ηλία: «Είδες πώς περπάτησε ο Αχαάβ ενώπιόν μου, πενθώντας και όντας σκυθρωπός; Δεν θα πράξω σύμφωνα με τον θυμό μου». Έπειτα προσφέραμε και μία τρίτη οδό μετανοίας, και φέραμε στο μέσον από τη Γραφή ως παράδειγμα τον Φαρισαίο και τον τελώνη, λέγοντας ότι ο μεν Φαρισαίος, αλαζονευόμενος υπερήφανα, εξέπεσε της δικαιοσύνης· ενώ ο τελώνης, επειδή ταπεινοφρόνησε, κατέβηκε στο σπίτι του φέροντας τον καρπό της δικαιοσύνης, και χωρίς να καταναλώσει ούτε έναν κόπο, έγινε δίκαιος· λόγια κατέθεσε, και ουσιαστικά αγαθά έλαβε. Εμπρός, λοιπόν, ας προχωρήσουμε στη συνέχεια, και ας παρουσιάσουμε μία τέταρτη οδό μετανοίας. Και ποια είναι αυτή; Εννοώ, βεβαίως, την ελεημοσύνη, τη βασίλισσα των αρετών, η οποία ανάγει ταχύτατα τους ανθρώπους στις αψίδες των ουρανών, την άριστη συνήγορο. Μεγάλο πράγμα είναι η ελεημοσύνη· γι' αυτό και ο Σολομών αναφωνούσε: «Μεγάλο πράγμα ο άνθρωπος, και πολύτιμο ο ελεήμων άνδρας».

Διότι, εάν στους ανθρώπους που μας υπερασπίζονται και αγορεύουν ενώπιον των κοσμικών δικαστών απλώς εκθέτουμε τις υποθέσεις μας, και αφήνουμε σε εκείνους τον τρόπο της υπεράσπισης, ώστε να χειριστούν τα ζητήματά μας όπως οι ίδιοι κρίνουν, πολύ περισσότερο πρέπει να κάνουμε το ίδιο απέναντι στον Θεό. Του εξέθεσες την υπόθεσή σου, του είπες όσα έπαθες; Μην του λες πλέον και το πώς να σε βοηθήσει· διότι Εκείνος γνωρίζει ακριβώς τι σε συμφέρει. Υπάρχουν δε πολλοί οι οποίοι απαγγέλλουν αναρίθμητους στίχους κατά την προσευχή, λέγοντας: «Κύριε, δώσε μου σωματική υγεία, διπλασίασε τα υπάρχοντά μου, εκδικήσου τον εχθρό μου»· πράγμα το οποίο είναι γεμάτο από πολύν παραλογισμό. Γι' αυτό, πρέπει να τα εγκαταλείψουμε όλα αυτά και να ικετεύουμε και να παρακαλούμε μόνο κατά το πρότυπο του τελώνη, ο οποίος έλεγε: «Θεέ μου, σπλαγχνίσου με τον αμαρτωλό»· και Εκείνος γνωρίζει πλέον πώς θα σε συνδράμει. Διότι, «Ζητείτε», λέγει, «πρώτα τη βασιλεία του Θεού, και όλα αυτά θα σας δοθούν επιπλέον». Έτσι, λοιπόν, αγαπητοί, ας πολιτευόμαστε με πνευματική σοφία, με πόνο και ταπείνωση, χτυπώντας τα στήθη μας, όπως ακριβώς εκείνος, και θα επιτύχουμε όσα ζητούμε· εάν όμως προσευχόμαστε γεμάτοι από θυμό και οργή, καθιστάμεθα βδελυροί και μισητοί ενώπιον του Θεού. Ας συντρίψουμε, λοιπόν, το φρόνημά μας, ας ταπεινώσουμε τις ψυχές μας, και ας προσευχόμαστε τόσο για τους εαυτούς μας, όσο και για εκείνους που μας έχουν λυπήσει.

Αρκεί αυτό το πλεονέκτημα, εμφανιζόμενο πολλές φορές και από μόνο του, για να καταστήσει τον Θεό ίλεω. Και αυτό το κατέδειξε ο τελώνης· διότι, ενώ δεν είχε κανένα αγαθό, ούτε μπορούσε να επιδείξει κατορθώματα, λέγοντας μόνο, «σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό», κατέβηκε στο σπίτι του περισσότερο δικαιωμένος από τον Φαρισαίο· αν και βέβαια εκείνα τα λόγια δεν αποτελούσαν καν δείγμα ταπεινοφροσύνης, αλλά μόνο ειλικρινούς επίγνωσης.

Ε΄. Ας προσέχουμε, λοιπόν, την προσευχή· είναι μεγάλο όπλο, εάν γίνεται με εκτένεια, εάν γίνεται χωρίς κενοδοξία, εάν γίνεται με ειλικρινή ψυχή. Αυτή έτρεψε σε φυγή εχθρούς, αυτή ευεργέτησε ένα ολόκληρο και ανάξιο έθνος. «Άκουσα», λέει, «τον στεναγμό τους, και κατέβηκα για να τους ελευθερώσω»· αυτή είναι φάρμακο σωτήριο και αποτρεπτικό των αμαρτημάτων, και θεραπευτήριο των σφαλμάτων· σε αυτήν παρέμενε αφοσιωμένη και η χήρα που είχε μείνει μόνη. Εάν, λοιπόν, προσευχόμαστε με ταπεινοφροσύνη, εάν χτυπάμε το στήθος μας όπως ο τελώνης, εάν αναφωνούμε εκείνα που έλεγε εκείνος, εάν λέμε, «Σπλαγχνίσου με τον αμαρτωλό», θα τα επιτύχουμε όλα. Διότι, έστω και αν δεν είμαστε τελώνες, έχουμε όμως άλλα αμαρτήματα, όχι μικρότερα από τα δικά του. Και μη μου πεις, ότι αμάρτησες σε κάτι μικρό· διότι το πράγμα έχει την ίδια ακριβώς φύση.

Ας πούμε λοιπόν και εμείς: «Γίνε ίλεως σε μένα τον αμαρτωλό»· ή μάλλον ας μην το λέμε μόνο, αλλά και έτσι ας φρονούμε· κι αν κάποιος άλλος μας κατηγορήσει, ας μην οργιζόμαστε. Άκουσε εκείνος ότι «Δεν είμαι όπως αυτός ο τελώνης», και δεν παροξύνθηκε, αλλά κατανύχθηκε· δέχθηκε την επίκριση και απέβαλε το όνειδος. Είπε εκείνος το τραύμα, ζήτησε αυτός το φάρμακο.