Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 18:13

Ας λέμε, λοιπόν: «Σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό»· όμως, ακόμη κι αν το πει αυτό κάποιος άλλος, ας μην αγανακτούμε. Εάν εμείς μεν λέμε μύρια κακά για τον εαυτό μας, όταν όμως τα ακούμε από άλλους δυσανασχετούμε, αυτό δεν είναι πλέον ταπεινοφροσύνη ούτε εξομολόγηση, αλλά επίδειξη και κενοδοξία. Είναι επίδειξη, θα πει κάποιος, το να αποκαλεί κανείς τον εαυτό του αμαρτωλό; Ναι· διότι λαμβάνουμε τη δόξα της ταπεινοφροσύνης, θαυμαζόμαστε, εγκωμιαζόμαστε· εάν όμως πούμε τα αντίθετα για τον εαυτό μας, περιφρονούμαστε.

Αν συγχωρούμε τα αμαρτήματα των συνανθρώπων μας, θα συγχωρεθούν και σε εμάς, αν προσφέρουμε ελεημοσύνες, αν είμαστε ταπεινοί· διότι και αυτό αφαιρεί αμαρτίες. Διότι, αν ο τελώνης, μόνο και μόνο επειδή είπε: «Σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό», κατέβηκε δικαιωμένος, πολύ περισσότερο και εμείς, αν είμαστε ταπεινοί και συντετριμμένοι, θα μπορέσουμε να τύχουμε μεγάλης φιλανθρωπίας· αν ομολογούμε τα δικά μας αμαρτήματα και κατακρίνουμε τον εαυτό μας, θα αποπλύνουμε τον περισσότερο ρύπο.

ΣΤ΄. Άκου λοιπόν τι πρόσταξε: Αν συγχωρήσεις τον πλησίον σου, λέει, θα συγχωρήσω κι εγώ εσένα. Τι δυσκολία έχει αυτό; «Αποδώστε δικαιοσύνη στο ορφανό, και δικαιώστε τη χήρα· και ελάτε να διαλεχθούμε», λέει, «και αν οι αμαρτίες σας είναι κατακόκκινες, θα τις λευκάνω σαν το χιόνι». Τι μόχθο έχει αυτό; «Ομολόγησε εσύ τις αμαρτίες σου, για να δικαιωθείς». Τι δυσκολία έχει αυτό; «Εξαγόρασε τις αμαρτίες σου με ελεημοσύνες». Τι ιδρώτα απαιτεί αυτό; Είπε ο τελώνης: «Σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό», και κατέβηκε δικαιωμένος. Τι κόπος είναι να μιμηθείς τον τελώνη; Αλλά δεν θέλεις να πειστείς ούτε μετά από τόσα, ότι υπάρχει κόλαση και τιμωρία;

Εάν κάποιος διδάσκει διαφορετικά, και δεν προσέρχεται στα υγιή λόγια του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και στη διδασκαλία της ευσέβειας, έχει καταληφθεί από έπαρση και δεν γνωρίζει τίποτα. Επομένως, το να κυριεύεται κανείς από υπεροψία δεν προέρχεται από τη γνώση, αλλά από την άγνοια. Διότι εκείνος που γνωρίζει τα λόγια της ευσέβειας, αυτός κατεξοχήν γνωρίζει και να είναι μετριόφρων· εκείνος που κατανοεί τα υγιή λόγια, δεν νοσεί. Διότι ό,τι είναι η φλεγμονή για τα σώματα, αυτό είναι η υπεροψία για τις ψυχές· όπως δηλαδή εκεί δεν λέμε ότι το μέρος που έχει φλεγμονή είναι υγιές, έτσι και εδώ δεν θεωρούμε υγιείς τους αλαζόνες. Επομένως, είναι δυνατόν κάποιος, ενώ γνωρίζει κάτι, να μη γνωρίζει τίποτα· διότι εκείνος που δεν γνωρίζει αυτά που πρέπει να γνωρίζει, στην πραγματικότητα δεν γνωρίζει τίποτα. Και ότι η υπερηφάνεια προέρχεται από την άγνοια, είναι φανερό από το εξής: ο Χριστός κένωσε τον εαυτό του· όποιος λοιπόν το γνωρίζει αυτό, ποτέ δεν θα έχει μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του· διότι ο άνθρωπος δεν έχει τίποτα, παρά μόνο ό,τι προέρχεται από τον Θεό· συνεπώς δεν πρόκειται να υπερηφανευτεί. Διότι, τι έχεις το οποίο δεν έλαβες; Ο ίδιος έπλυνε τα πόδια των μαθητών του. Εκείνος που το γνωρίζει αυτό, πώς θα κυριευθεί από έπαρση; Γι' αυτό λέει: Όταν κάνετε όλα όσα διατάχθηκαν, να λέτε ότι είμαστε δούλοι άχρηστοι. Ο τελώνης μόνο χάρη στην ταπεινοφροσύνη δικαιώθηκε, ενώ ο Φαρισαίος εξαιτίας της αλαζονείας χάθηκε. Αυτός, λοιπόν, που έχει κυριευθεί από έπαρση δεν γνωρίζει τίποτα από αυτά. Ο ίδιος πάλι ο Χριστός λέει: Αν μίλησα κακά, μαρτύρησε για το κακό· αν όμως μίλησα καλά, γιατί με χτυπάς; Αλλά νοσεί, λέει, αναφορικά με τις άσκοπες συζητήσεις. Άρα το να αναλώνεται κανείς σε τέτοιες αναζητήσεις αποτελεί νόσο. Και ακολουθούν λογομαχίες· και πολύ εύλογα.

Κάποιος αμάρτησε· και καταδίκασε με σφοδρότητα κάποιον άλλον που διέπραττε την ίδια αμαρτία. Εκείνη την ημέρα δεν θα επισύρει επάνω του τόση τιμωρία όση απαιτεί η φύση της αμαρτίας, αλλά πολύ μεγαλύτερη, διπλάσια και τριπλάσια. Διότι ο Θεός δεν θα αποφασίσει την τιμωρία του με βάση τα όσα αμάρτησε ο ίδιος, αλλά με βάση το γεγονός ότι καταδίκασε αυστηρά κάποιον άλλον που διέπραττε τα ίδια αμαρτήματα. Και ότι αυτό είναι αληθές, θα το καταστήσω ακόμη πιο προφανές, όπως σας υποσχέθηκα, μέσα από γεγονότα που έχουν συμβεί και έχουν αποδειχθεί. Ο Φαρισαίος, μολονότι ο ίδιος δεν είχε αμαρτήσει σε τίποτα, αλλά αντίθετα είχε ζήσει με δικαιοσύνη και είχε να επιδείξει πολλά κατορθώματα, επειδή καταδίκασε τον τελώνη, τον άρπαγα, τον πλεονέκτη και τον πλέον παράνομο, υπέστη τέτοια καταδίκη, ώστε να του επιφυλάσσεται μεγαλύτερη κόλαση από εκείνον. Εάν λοιπόν αυτός που δεν αμάρτησε σε τίποτα ο ίδιος, καταδικάζοντας με έναν απλό λόγο κάποιον άλλον που αμάρτανε και του οποίου οι παρανομίες ήταν ολοφάνερες σε όλους, επισώρευσε στον εαυτό του τόση κόλαση, αναλογίσου πόση κόλαση θα υποστούμε εμείς και πώς θα στερηθούμε κάθε συγχώρηση, όταν αμαρτάνουμε πολλαπλώς κάθε μέρα και εντούτοις καταδικάζουμε τις ζωές των άλλων, χωρίς μάλιστα αυτές να είναι φανερές ούτε γνωστές σε κανέναν. Διότι, όπως λέει, με την κρίση που κρίνετε, θα κριθείτε και εσείς.

Διότι τίποτα δεν είναι χειρότερο από την αλαζονεία· γι' αυτό και εχθές αφιερώσαμε ολόκληρη την ομιλία σε αυτό, κατακρημνίζοντας την αλαζονεία και διδάσκοντας την ταπεινοφροσύνη. Να σου πω πόσο μεγάλο αγαθό είναι η ταπεινοφροσύνη και πόσο μεγάλο κακό η αλαζονεία; Ένας αμαρτωλός νίκησε έναν δίκαιο, ο τελώνης τον φαρισαίο, και τα λόγια υπερίσχυσαν των έργων. Πώς τα λόγια; Ο τελώνης λέει: «Θεέ μου, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό». Ο φαρισαίος λέει: «Δεν είμαι όπως οι πολλοί άνθρωποι, άρπαγας ή πλεονέκτης». Αλλά τι λέει; «Νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα, δίνω το δέκατο από τα υπάρχοντά μου». Ο φαρισαίος επέδειξε έργα δικαιοσύνης· ο τελώνης είπε λόγια ταπεινοφροσύνης, και τα λόγια υπερίσχυσαν των έργων, και ένας τόσο μεγάλος θησαυρός εξανεμίστηκε, και μια τόσο μεγάλη πενία μεταβλήθηκε σε πλούτο. Ήρθαν δύο πλοία που έφεραν φορτίο· εισήλθαν και τα δύο στο λιμάνι· αλλά ο μεν τελώνης αγκυροβόλησε με ασφάλεια στο λιμάνι, ο δε φαρισαίος υπέστη ναυάγιο, για να μάθεις πόσο μεγάλο κακό είναι η αλαζονεία. Είσαι δίκαιος;

Ποιος υπήρξε πιο αμαρτωλός από τον τελώνη; Αλλά επειδή απλώς και μόνο είπε: «Σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό», κατέβηκε δικαιωμένος περισσότερο από τον Φαρισαίο. Και όμως, πόση δύναμη είχε εκείνη η λέξη; Αλλά δεν τον καθάρισε η λέξη, παρά η διάθεση με την οποία είπε τη λέξη εκείνη· μάλλον δε ούτε η διάθεση από μόνη της, αλλά πριν από αυτήν η φιλανθρωπία του Θεού.

Γι' αυτόν τον λόγο μάλιστα αναφέρει και τον ίδιο τον χρόνο λέγοντας τα εξής: «Γνωρίζω έναν άνθρωπο που πριν από δεκατέσσερα χρόνια αρπάχτηκε μέχρι τον τρίτο ουρανό»· για να μάθεις εσύ ότι δεν θα μιλούσε ούτε και τότε, αν δεν έβλεπε να επικρέμαται μεγάλη ανάγκη. Διότι, αν ήθελε να διηγηθεί τους δικούς του επαίνους, θα το είχε πει αμέσως την ώρα που το είδε, ή το πρώτο και το δεύτερο και το τρίτο έτος· τώρα όμως έκανε υπομονή δεκατέσσερα χρόνια, σιώπησε και δεν το αποκάλυψε σε κανέναν, παρά μόνο στους Κορινθίους. Και πότε; Όταν είδε τους ψευδαποστόλους να κάνουν την εμφάνισή τους, δείχνοντας ότι ούτε και τότε θα μιλούσε, αν δεν έβλεπε να έχει επέλθει τόση μεγάλη διαφθορά στους μαθητές. Εμείς όμως δεν πράττουμε έτσι, αλλά ακριβώς το αντίθετο· τα μεν αμαρτήματά μας ούτε μία ημέρα δεν τα θυμόμαστε, αλλά ακόμη κι αν ακούσουμε άλλους να τα υπενθυμίζουν, αγανακτούμε, δυσανασχετούμε, θεωρούμε το γεγονός προσβολή και τους περιλούζουμε με αμέτρητες ύβρεις· εάν όμως πράξουμε κάποιο μικρό καλό, αυτό το αναφέρουμε διαρκώς, νιώθουμε ευγνωμοσύνη σε όσους το θυμούνται και θεωρούμε τους ανθρώπους αυτούς φίλους μας. Καίτοι βέβαια ο Χριστός πρόσταξε το αντίθετο: τα μεν κατορθώματα να τα λησμονούμε, τα δε αμαρτήματα να τα θυμόμαστε. Και αυτό μας το έκανε σαφές τόσο μέσω όσων συμβούλευε στους μαθητές του λέγοντας: «Όταν τα πράξετε όλα, να λέτε ότι είμαστε άχρηστοι δούλοι», όσο και μέσω της παραβολής του Φαρισαίου, θέτοντας τον τελώνη υψηλότερα από αυτόν.

Αυτό δε το έπραττε με δύο τρόπους, για να δώσει στο πρόβατο αφορμή να μιλήσει στον ποιμένα, αλλά επιπλέον για να καταργήσει μια ιουδαϊκή αντίληψη και να εδραιώσει μια πνευματική. Διότι είδε, λέγει, ο Φαρισαίος και εξεπλάγη που δεν νίφθηκε προηγουμένως. Εξεπλάγη, όχι επαινώντας τον Διδάσκαλο, αλλά απορώντας για αυτό που γινόταν· όχι επαινώντας, αλλά κρίνοντας. Και μπορούσε κανείς να δει, αγαπητοί, τον Ζωοπλάστη να κρίνεται από το πλάσμα, και τον Κεραμέα να διορθώνεται από τον πηλό. Αυτό δε το έλεγε ο Φαρισαίος, επειδή δεν έβλεπε με τους κρυφούς οφθαλμούς της καρδιάς του Εκείνον που βρισκόταν έσωθεν, τον Ταξίαρχο των αγγέλων και των Σεραφίμ και των Χερουβίμ. Διότι, εάν Τον είχε δει, θα προσέπιπτε στα γόνατά Του, και με τα δάκρυά του θα έπλενε τα πόδια Του και θα έλεγε: «Σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό»· διότι θα έλεγε: «Εσύ είσαι Εκείνος που έφερε τα πάντα από την ανυπαρξία στην ύπαρξη· με τον λόγο Σου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός Σου όλη η δύναμή τους· Εσύ που συγκεντρώνεις σαν σε ασκό τα ύδατα της θάλασσας· Εσύ που τοποθετείς τις αβύσσους σε ταμιευτήρες· Εσένα φοβάται όλη η γη· από Εσένα σείεται σύμπασα η οικουμένη». Όμως, μη έχοντας σκεφθεί ούτε έχοντας πει τίποτε από αυτά, κατέκρινε τον Διδάσκαλο.

δ'. Και των όσων ειπώθηκαν τα μεγαλύτερα παραδείγματα είναι ο Φαρισαίος και ο τελώνης. Διότι ο μεν πρώτος, επειδή ανέβηκε στον ναό με αλαζονεία, όχι μόνο δεν απέδωσε κανέναν καρπό, αλλά έχασε και αυτόν που ήδη είχε· ο δε τελώνης, αν και ήταν στερημένος αρετών και δεν είχε κανένα αγαθό, επιτυγχάνει για τον εαυτό του μέγα κατόρθωμα· διότι, επειδή μόνο αναστέναξε και, σκύβοντας το κεφάλι, θρήνησε την αθλιότητά του, κατέβηκε ξεχειλίζοντας από πολλή δικαιοσύνη και ξεπερνώντας ως προς αυτό τον Φαρισαίο. Για να το δείτε δε αυτό από τα ίδια τα γεγονότα και να μάθετε σε συγκεκριμένα πρόσωπα πού ταπείνωσε ο Χριστός κάθε όρος και βουνό, ας φέρει πάλι ο λόγος μπροστά μας τον Παύλο. Διότι αυτός ο σκηνοποιός (με ευχαρίστηση άλλωστε αναφέρω συνεχώς το επάγγελμά του, για να μάθεις ότι η εργασία δεν είναι ντροπή, αλλά η οκνηρία αποτελεί κατηγορία και έγκλημα)· αυτός λοιπόν ο Παύλος, όταν βρέθηκε στη Σαλαμίνα, συνάντησε κάποιον ανθύπατο και μαζί του έναν μάγο.

Γʹ. Γι' αυτόν τον λόγο θαυμάζουμε και τον Αβραάμ, όχι μόνο επειδή θυσίασε μοσχάρι, ούτε επειδή ζύμωσε αλεύρι, αλλά επειδή με πολλή χαρά και ταπεινοφροσύνη υποδεχόταν τους ξένους, τρέχοντας να τους προϋπαντήσει, περιποιούμενος αυτούς, αποκαλώντας τους κυρίους και θεωρώντας ότι είχε βρει θησαυρό από αμέτρητα αγαθά, αν τυχόν έβλεπε να περνά κάποιος ξένος. Διότι έτσι η ελεημοσύνη γίνεται διπλή, όταν και προσφέρουμε, και αυτό που προσφέρουμε το δίνουμε με προθυμία. Διότι, όπως λέει η Γραφή, τον πρόσχαρο δότη αγαπά ο Θεός. Επειδή, ακόμη κι αν προσφέρεις μύρια τάλαντα με αλαζονεία, έπαρση και κενοδοξία, τα έχεις χάσει όλα· όπως ακριβώς εκείνος ο Φαρισαίος, ο οποίος, ενώ προσέφερε το δέκατο από τα υπάρχοντά του, επειδή μεγαλοφρονούσε και υπερηφανευόταν, κατέβηκε από τον ναό έχοντάς τα χάσει όλα. Δεν συνέβαινε όμως το ίδιο στην εποχή των Αποστόλων· αντίθετα, χαίροντας, αγαλλιώντας και νομίζοντας ότι αποκομίζουν το μεγαλύτερο κέρδος, προσέφεραν με αυτόν τον τρόπο τα χρήματά τους, και το θεωρούσαν μεγάλο καλό, εάν οι Απόστολοι καταδέχονταν να τα λάβουν. Και όπως ακριβώς κάποιοι που προσκαλούνται να αναλάβουν μεγάλα αξιώματα και πρόκειται να κατοικήσουν στις πιο λαμπρές και βασιλικές πόλεις, μετατρέποντας οριστικά όλη τους την περιουσία σε χρήμα, μετοικούν με αυτόν τον τρόπο· έτσι ακριβώς έπρατταν και εκείνοι οι άνθρωποι τότε, έχοντας κληθεί στον ουρανό, στην άνω μητρόπολη και στην εκεί βασιλεία. Διότι, επειδή γνώριζαν ότι εκείνη είναι όντως η πατρίδα τους, αφού ρευστοποίησαν την περιουσία τους, την έστελναν εκ των προτέρων εκεί μέσω των χεριών των Αποστόλων.

Κύριε, γίνε ίλεως σε εμένα τον αμαρτωλό. Ο άλλος πάλι, σαν απεγνωσμένος ληστής, ανακραύγαζε: Κύριε, θυμήσου με όταν έλθεις στη βασιλεία σου. Εκείνη δε, καταδιωκόμενη από την πορνεία, κατέφυγε σε αυτόν σαν σε βασιλικό ανδριάντα, πιστεύοντας ότι αυτός είναι ο βασιλέας της δικαιοσύνης, ο οποίος φέρει ως πορφύρα το πήλινο σώμα, πράγμα παράδοξο για τη θεία τιμή του, και προσμένοντας από αυτόν τη δικαιωτική απάντηση στη δέησή της εναντίον των εχθρών της.

Ανήλθαν και οι δύο στο ιερό για να προσευχηθούν. Έπειτα εκείνος, στεκούμενος, έλεγε: «Σε ευχαριστώ, Κύριε, διότι δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, πλεονέκτες, ούτε καν όπως αυτός ο τελώνης». Ο δε τελώνης, στεκούμενος από μακριά, δεν ανταπέδωσε την ύβρη, δεν αντελοιδόρησε, δεν είπε τα λόγια αυτά που συνηθίζουν οι πολλοί: «Εσύ τολμάς να αναφέρεσαι στον βίο μου και να καταπιάνεσαι με τα δικά μου πεπραγμένα; Διότι, δεν είμαι εγώ τάχα καλύτερός σου; Να πω κι εγώ τα δικά σου σφάλματα, και θα σε κάνω να μην πατήσεις ποτέ ξανά αυτά τα ιερά πρόθυρα». Τίποτα από αυτά τα ψυχρά λόγια δεν είπε, τα οποία εμείς καθημερινά λέμε διασύροντας ο ένας τον άλλον· αλλά, αφού αναστέναξε πικρά και χτύπησε το στήθος του, μόνο τούτο είπε: «Σπλαχνίσου εμένα τον αμαρτωλό», και κατέβηκε δικαιωμένος.

Αυτό πάθαινε ο Φαρισαίος, καθώς δεν έβλεπε με τους κρυφούς οφθαλμούς της καρδιάς τον Ταξίαρχο των αγγέλων που βρισκόταν μέσα στο σπίτι του. Αν Τον είχε δει, θα έπεφτε στα γόνατα και θα έπλενε με τα δάκρυά του τα πόδια Του, και θα έλεγε: «Σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό». Διότι θα έλεγε: «Εσύ έφερες τα πάντα από την ανυπαρξία στην ύπαρξη. Με τον λόγο Σου στερεώθηκαν οι ουρανοί και με το Πνεύμα Σου δημιουργήθηκαν όλες οι δυνάμεις τους. Εσύ συγκεντρώνεις τα ύδατα της θάλασσας σαν μέσα σε ασκό, αποταμιεύοντας τις αβύσσους σε θησαυροφυλάκια. Από Εσένα φοβάται ολόκληρη η οικουμένη». Αλλά χωρίς ούτε να συλλογιστεί ούτε να πει τίποτα από αυτά, έκρινε τον Δεσπότη. Ο δε Κύριος, δίνοντας αφορμή, όπως ακριβώς σε εκείνη τη Σαμαρείτιδα με το να της ζητήσει νερό, έδωσε την ευκαιρία να ζητηθεί από Αυτόν το ουράνιο ύδωρ. Αρχίζει λοιπόν ο Κύριος ήρεμα να επαναφέρει το πρόβατο, και από την πλάνη να το καθοδηγεί προς την αλήθεια. «Εσείς οι Φαρισαίοι καθαρίζετε το εξωτερικό του ποτηριού και του πιάτου, ενώ το εσωτερικό είναι γεμάτο από αρπαγή και δόλο». Δηλαδή: Εσείς τώρα το μεν σώμα το καλλωπίζετε, τις δε ψυχές σας τις φθείρετε. Πώς είναι δυνατόν να σε τέρψει το ποτήρι, ακόμη κι αν είναι χρυσό, όταν μέσα του περιέχει θανατηφόρο ποτό; Δεν είναι τέτοιες και οι πόρνες, οι οποίες στολίζοντας με χρώματα την όψη τους, αφανίζουν τις ψυχές τους; Ή μήπως, κοκκινίζοντας τα πρόσωπά τους, δεν κατασκευάζουν με τα ίδια τους τα δάχτυλα ένα είδωλο της φλόγας που πρόκειται να τις υποδεχθεί;

Ο Θεός είναι εκείνος που θέλει περισσότερο από εσένα να σε απαλλάξει από τα αμαρτήματά σου· δεν επιθυμείς εσύ τόσο πολύ τη δική σου ασφάλεια, όσο Εκείνος ποθεί τη σωτηρία σου· και αυτό μας το δίδαξε μέσα από τα ίδια Του τα έργα. Δεν έχεις παρρησία; Ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο θα μπορέσεις να αποκτήσεις παρρησία, επειδή διακατέχεσαι από αυτή τη διάθεση. Διότι η μεγαλύτερη παρρησία είναι το να μη νομίζει κανείς ότι έχει παρρησία, όπως ακριβώς αποτελεί τη μεγαλύτερη αισχύνη το να δικαιώνει κανείς τον εαυτό του ενώπιον του Κυρίου. Ένας τέτοιος άνθρωπος είναι ακάθαρτος, ακόμη και αν είναι ο αγιότερος από όλους· όπως ακριβώς γίνεται δίκαιος εκείνος που έχει πείσει τον εαυτό του ότι είναι ο έσχατος όλων. Και μάρτυρες αυτών των λόγων είναι ο Φαρισαίος και ο τελώνης.

Διότι όχι μόνο δεν μπορείς να βλάψεις τον άνθρωπο, αλλά και θα παρακινήσεις περισσότερο τον Δεσπότη, ώστε να επιδείξει συντομότερα τη συγχώρηση. Β΄. Ο δε τελώνης, λέγει, στεκόμενος μακριά, δεν ήθελε ούτε τους οφθαλμούς του να υψώσει προς τους ουρανούς· εξέφερε οπωσδήποτε και αυτός τα λόγια του Μανασσή: «Δεν είμαι άξιος να ατενίσω και να δω το ύψος του ουρανού εξαιτίας του πλήθους των αδικιών μου». Διότι πολλά ήσαν τότε τα κακά που είχαν συγκεντρωθεί στην ψυχή του τελώνη: ακόρεστη επιθυμία χρημάτων, πόθος αδικίας που δεν γνώριζε όρια, αρπαγή χωρίς τέλος· ο τελώνης αποτελεί ένα κακό κοινό για την ανθρώπινη φύση: είναι ένας νόμιμος αδικητής, ένας ακατηγόρητος άρπαγας, ένας άφοβος κλέπτης, ένας ανέγκλητος ληστής, μία αναπόφευκτη βλάβη, ένας λύκος των λογικών προβάτων, ένα ανθρωπόμορφο θηρίο. Φέροντας μαζί του τόσα πολλά κακά ανέβηκε ο τελώνης στο ιερό. Διότι, αφού διέπραξε όλα αυτά τα φοβερά και κατέστησε βαρύ για την ψυχή του το φορτίο των αμαρτημάτων, όταν πλέον λύγισε ο αυχένας του, τότε αναζητούσε να ελαφρυνθεί από το βάρος, και δεν έβρισκε τον τρόπο με τον οποίο θα αποτινάξει το φορτίο· έπειτα όμως συνέλαβε μία γοργή σκέψη, βρήκε ένα είδος ελευθερίας· διότι θυμήθηκε τη φωνή του Δεσπότη, η οποία ανακράζει προς τους αμαρτωλούς: «Δεύτε πρός με, πάντες οι κοπιώντες και πεφορτισμένοι, κἀγώ αναπαύσω υμάς».

Ενθυμούμενος αυτή τη φωνή, προσήλθε στον ναό του Θεού με το φορτίο των αμαρτιών. Εξαντλημένος πλέον, και μη δυνάμενος να αντέξει άλλο, έπεσε αμέσως με το πρόσωπο στο έδαφος και έλεγε προς τον Δεσπότη το: «Ιλάσθητί μοι τω αμαρτωλώ».

Βρίσκομαι, λέγει, έρημος από κάθε ευεργεσία, έχω κλονιστεί από τα δεινά μου, οι ανομίες μου ξεπέρασαν τον αριθμό της άμμου της θάλασσας, πληθύνθηκαν περισσότερο από τις τρίχες της κεφαλής μου. Βλέπω ήδη το δικαστήριό σου να καταβοάται από εκείνους που εγώ αδίκησα· έχω ακούσει, Δέσποτα, ότι ενώπιον των θρόνων σου θα τοποθετηθούν ανοικτά βιβλία, στα οποία οπωσδήποτε καταγράφηκαν και οι στεναγμοί των οδοιπόρων. Δεν υπάρχει είδος αδικίας που να διέφυγε από την αδέκαστη γνώση σου· καιρός για απολογία δεν μου προσφέρεται, τόπος για φυγή δεν μου έχει απομείνει. Προς τον ουρανό δεν τολμώ να αναβλέψω, φοβάμαι και τη γη επειδή είδε τις πράξεις μου. Διότι αυτόν που είναι σφόδρα αμαρτωλός τον κατηγορούν ακόμη και τα άψυχα. Γι' αυτό, προστρέχοντας σε εσένα, τον Δεσπότη των πάντων, βρήκα ως μόνη βοήθεια αυτήν την ικεσία: «Ο Θεός, ἱλάσθητί μοι τῷ ἁμαρτωλῷ». Είναι μεγάλο το αποκορύφωμα των κακών μου· αλλά τι είναι αυτό μπροστά στο πέλαγος της δικής σου αγαθότητας;

Με μικρούς άρτους έθρεψες ένα πλήθος στην έρημο. Λιμοκτονώ κι εγώ από την πείνα της δικαιοσύνης, ένα μικρό ψίχουλο της φιλανθρωπίας σου επιζητώ· ελέησέ με κι εμένα, όπως καθέναν από αυτούς που μνημονεύθηκαν. Έχει στιγματιστεί η ψυχή μου, όπως η πόρνη πριν από τη μετάνοια· είμαι βδελυρός σε όλους, όπως η αιμόρρους που θεωρούνταν ακάθαρτη πριν από τη θεραπεία της· είμαι παραλυμένος στην ψυχή, περισσότερο από ό,τι στο σώμα ο παραλύτος· έχω τυφλωθεί στα μάτια της ψυχής, όπως ακριβώς ο εκ γενετής τυφλός στο σώμα· έχω νεκρωθεί από τα παραπτώματα, έχοντας την ψυχή μου έγκλειστη στο σώμα, όπως ακριβώς είχε ο τάφος τον Λάζαρο· φέρω επάνω μου σχεδόν τα δεινά όλων. Αλλά Εσύ που ελέησες τους πάντες, σπλαχνίσου κι εμένα που προσπίπτω ενώπιόν σου. Θεέ μου, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό. Τι έκανε λοιπόν ο φιλάνθρωπος Δικαστής, ο γενναιόδωρος αγωνοθέτης εκείνων που τρέχουν τον δρόμο της μετάνοιας; Και ανεχόταν τον Φαρισαίο που μεγαλαυχούσε, και χαιρόταν με τον τελώνη που μετανοούσε· επειδή όμως ο μεν πρώτος με τα λόγια του, σαν με σφοδρούς ανέμους, τίναξε μακριά τον καρπό της ψυχής του, ενώ ο άλλος, έχοντας συντρίψει τον εαυτό του, δεν περίμενε άλλον κατήγορο, απένειμε στον καθένα ό,τι του άξιζε. Διότι τον μεν τελώνη, που είχε γίνει κατήγορος του εαυτού του, τον άφησε ελεύθερο από την κατάκριση, τον δε Φαρισαίο, που πρόβαλε επιδεικτικά τα κατορθώματά του, τον ανέδειξε φτωχότερο από τον τελώνη. Και στους δύο η συμπεριφορά τους λειτούργησε ανάλογα: για τον έναν έγινε αφορμή να περάσει από την πενία στον πλούτο, και για τον άλλον αποτέλεσε ολίσθημα από τον πλούτο στην πτώχεια. Διότι τι λέει ο Δεσπότης;

Για να μην υπομείνουμε, λοιπόν, τον κόπο της νηστείας και εκπέσουμε από τον στέφανο της νηστείας, ας μάθουμε πώς και με ποιον τρόπο πρέπει να μετερχόμαστε το έργο αυτό. Διότι και εκείνος ο Φαρισαίος νήστεψε, αλλά μετά από εκείνη τη νηστεία κατήλθε έρημος και κενός από τους καρπούς της νηστείας· ο τελώνης δεν νήστεψε, και όμως αυτός που δεν νήστεψε προηγήθηκε από εκείνον που νήστεψε, για να μάθεις ότι κανένα απολύτως όφελος δεν έχει η νηστεία, εάν δεν την ακολουθούν και όλα τα υπόλοιπα.

Τέταρτον, ντρόπιασες εκείνον που κακολογήθηκε, και με τον τρόπο αυτόν τον έκανες πιο αναίσχυντο, καθιστώντας τον εχθρό και πολέμιο. Πέμπτον, κατέστησες τον εαυτό σου ένοχο κολάσεως και τιμωρίας, αναμειγνυόμενος σε πράγματα που δεν σε αφορούν καθόλου. Ας μην μου πει, λοιπόν, κανείς τούτο: ότι κατηγορώ κάποιον μόνο όταν λέω ψέματα, ενώ όταν λέω την αλήθεια, όχι. Ακόμη και αν κακολογείς λέγοντας την αλήθεια, και αυτό αποτελεί έγκλημα· διότι και εκείνος ο Φαρισαίος κακολόγησε τον τελώνη λέγοντας την αλήθεια, αλλά παρ' όλα αυτά, αυτό δεν τον ωφέλησε σε τίποτα. Πες μου, λοιπόν, ήταν ο τελώνης τελώνης και αμαρτωλός; Σε όλους, βεβαίως, είναι φανερό ότι ήταν τελώνης· αλλά όμως, επειδή ο Φαρισαίος τον κατηγόρησε, έφυγε έχοντας χάσει τα πάντα. Θέλεις να διορθώσεις τον αδελφό σου; Δάκρυσε, προσευχήσου στον Θεό, πάρε τον ιδιαιτέρως και νουθέτησέ τον, συμβούλευσέ τον, παρακάλεσέ τον. Έτσι έπραττε και ο Παύλος: «Μήπως όταν έλθω», λέει, «με ταπεινώσει ο Θεός μου απέναντί σας και πενθήσω για πολλούς από εκείνους που έχουν αμαρτήσει στο παρελθόν και δεν μετανόησαν για την ακαθαρσία και την πορνεία και την ασέλγεια που διέπραξαν». Δείξε αγάπη απέναντι σε αυτόν που αμάρτησε· πείσε τον ότι του υπενθυμίζεις την αμαρτία του από ενδιαφέρον και φροντίδα, και όχι επειδή επιθυμείς να τον διαπομπεύσεις· κράτησε τα πόδια του, καταφίλησέ τον, μην ντραπείς, εάν βεβαίως επιθυμείς αληθινά να τον θεραπεύσεις.

Άλλος, αφού μετά το βάπτισμα διολίσθησε και πάλι στα πάθη της σάρκας και μόλυνε το ένδυμα της χάριτος, ανταλλάσσοντας την ελευθερία της ψυχής με τη δουλεία της αμαρτίας, και αφού έγινε έρμαιο ακόλαστων ηδονών, χωρίς να απέχει από κανένα είδος φαυλότητας, προσέρχεται στο θεραπευτήριο της Εκκλησίας, μη τολμώντας, όπως ο τελώνης, να αναβλέψει στον ουρανό, έχοντας τη δική του συνείδηση ως κατήγορο των πεπραγμένων του, προβλέποντας ήδη τη φοβερή σύναξη ενώπιον του Κριτή των πάντων, την ταχύτατη διάνοιξη των βιβλίων, τις αμαρτίες του καθενός που θα διασαλπίζονται, το σφοδρό και άσβεστο πυρ της γέεννας, τον παμφάγο και ατελεύτητο σκώληκα, τον αγέλαστο και πολυστένακτο τάρταρο, τον φρικτό τριγμό των οδόντων, τον ακατάπαυστο οδυρμό των κολαζομένων, και την απαρηγόρητη βάσανο του εξώτερου σκότους.

Το γνωρίζω κι εγώ· αλλά αυτός ο φιλάνθρωπος και εκείνους, όπως είπα, τους διέσωσε. Θέλεις να μάθεις πόσο αγαθός είναι ο Δεσπότης μας; Ανέβηκε ο τελώνης γεμάτος από αναρίθμητα κακά, και λέγοντας μόνο «Σπλαγχνίσου με», κατέβηκε δικαιωμένος. Και μέσω του προφήτη λέει ο Θεός: «Εξαιτίας της αμαρτίας τον λύπησα για λίγο· και είδα ότι λυπήθηκε, και πορεύτηκε σκυθρωπός, και θεράπευσα τους δρόμους του». Τι συγκρίνεται με αυτήν τη φιλανθρωπία; Μόνο και μόνο επειδή σκυθρώπιασε, του συγχώρησε τα αμαρτήματα. Εμείς όμως ούτε καν αυτό δεν κάνουμε· γι' αυτόν τον λόγο προπάντων Τον παροργίζουμε. Διότι Εκείνος που γίνεται σπλαγχνικός με τόσο μικρά πράγματα, όταν δεν συναντήσει ούτε αυτά, δικαιολογημένα αγανακτεί, και απαιτεί από εμάς την έσχατη τιμωρία· διότι αυτό αποτελεί δείγμα υπερβολικής περιφρόνησης.

Όταν δε σε ονειδίσει ο εχθρός για κάποιο αμάρτημα το οποίο γνωρίζεις μέσα σου ότι έχεις διαπράξει, και εσύ, ακούγοντάς τον, δεν τον υβρίσεις, αλλά αναστενάξεις πικρά και παρακαλέσεις τον Θεό, αμέσως αποβάλλεις κάθε αμαρτία. Και για να μη νομίσεις ότι εμείς απλώς προσπαθούμε να σε παρηγορήσουμε, θα παραθέσουμε τη μαρτυρία από τις θείες Γραφές. Ήταν κάποιος Φαρισαίος και ένας τελώνης· ο ένας είχε φτάσει στην έσχατη κακία, ενώ ο άλλος φρόντιζε για τη δικαιοσύνη· και ανέβηκαν και οι δύο στο ιερό για να προσευχηθούν. Έπειτα εκείνος, στεκόμενος, έλεγε: «Θεέ μου, σε ευχαριστώ που δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι, άρπαγες, πλεονέκτες, ή ακόμη και όπως αυτός ο τελώνης». Ο δε τελώνης, στεκόμενος μακριά, δεν ανταπέδωσε την ύβρη, δεν τον λοιδόρησε, δεν είπε κανένα από τα ψυχρά εκείνα λόγια, τα οποία εμείς λέμε καθημερινά περιλούζοντας ο ένας τον άλλον, αλλά αναστενάζοντας πικρά και χτυπώντας το στήθος του, είπε μόνο τούτο: «Θεέ μου, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό»· και κατέβηκε δικαιωμένος.

Επιτίμια του εν αγίοις πατρός ημών Ιωάννου του Χρυσοστόμου. Εκείνος που φόνευσε εκούσια ας παραμείνει ακοινώνητος για έξι έτη· κάνοντας δε κάθε ημέρα πενήντα μετάνοιες, λέγοντας το «Κύριε ελέησον» μαζί με το «Ο Θεός, ιλάσθητί μοι» εκατόν πενήντα φορές, απέχοντας από κρέας, τυρί και αυγό, ενώ τις Τετάρτες και Παρασκευές απέχοντας από λάδι, ψάρι και κρασί· εάν είναι δυνατόν, ας ξηροφαγεί.

Σαν να παρίσταμαι μπροστά στο φοβερό σου βήμα, σαν να αγγίζω τα άχραντα πόδια σου, έτσι σε παρακαλώ και δέομαι και ικετεύω με συντετριμμένη και ταπεινωμένη καρδιά: Γίνε ίλεως σε μένα τον αμαρτωλό, συγχώρησέ με τον αχρείο και ταπεινό, κοίταξε από το άγιο κατοικητήριό σου τη δική μου αθλιότητα, επίβλεψε από τα άγια ύψη σου την προσευχή του ταπεινού δούλου σου και μην παραβλέψεις τη δέησή μου. Δώσε μου άνεση για να ανακουφιστώ, πριν αναχωρήσω εκεί απ' όπου δεν πρόκειται πλέον να επιστρέψω. Ως άνθρωπος αμάρτησα, ως Θεός συγχώρησε· διότι εσύ γνωρίζεις, Δέσποτα, το ευόλισθο της ανθρώπινης φύσεως, και ότι η διάνοια του ανθρώπου ρέπει σταθερά προς τα πονηρά από τη νεότητά του.

Θέλεις να δεις από τα ίδια τα πράγματα την ταπεινοφροσύνη να νικά την υπερηφάνεια; Πάρε, όπως έχουμε πει πάρα πολλές φορές, το παράδειγμα του φαρισαίου και του τελώνη· διότι πρόσεξε τα λόγια του φαρισαίου: «Σε ευχαριστώ», λέει, «Θεέ μου, διότι δεν είμαι όπως οι υπόλοιποι άνθρωποι». Από πού λοιπόν γνωρίζεις, υπερήφανε, τους ανθρώπους; Εσύ κατακρίνεις ολόκληρη την οικουμένη μεγαλαυχώντας; Πες τα ονόματα όλων των ανθρώπων, πες έστω μόνο την προσωνυμία του καθενός. Αλλά μου λες: «Δεν τα γνωρίζω». Πώς λοιπόν, ενώ δεν γνωρίζεις τα ονόματά τους, κατακρίνεις τις καρδιές τους; Ο δε αμαρτωλός τελώνης, χτυπώντας το στήθος του και σκύβοντας το πρόσωπο στο έδαφος, έλεγε: «Θεέ μου, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό». Ο φαρισαίος ο δίκαιος νήστευε δύο φορές την εβδομάδα και προσέφερε τα δέκατα στους αρχιερείς.

Ο Θεός τον αποκαλεί σκεύος εκλογής, και εκείνος αποκαλεί τον εαυτό του πρώτο των αμαρτωλών. Εάν λοιπόν δεν λησμονούσε τα συγχωρημένα αμαρτήματα, αναλογίσου πώς θυμόταν τις ευεργεσίες του Θεού. Και γιατί λέω ότι η μνήμη των αμαρτημάτων δεν προκαλεί ντροπή; Δεν μας κάνει τόσο λαμπρούς η μνήμη των κατορθωμάτων, όσο η μνήμη των αμαρτημάτων· ακριβέστερα, η μεν μνήμη των κατορθωμάτων όχι μόνο δεν μας κάνει λαμπρούς, αλλά μας γεμίζει και με αίσχος και κατάκριση· ενώ η μνήμη των αμαρτημάτων μας γεμίζει με παρρησία και πολλή δικαιοσύνη. Ποιος το επιβεβαιώνει αυτό; Ο Φαρισαίος και ο τελώνης. Διότι εκείνος που ομολόγησε τα αμαρτήματά του, κατέβηκε δικαιωμένος· ενώ εκείνος που ανέφερε τα κατορθώματά του, κατέβηκε έχοντας γίνει κατώτερος από τον τελώνη. Βλέπεις πόση βλάβη προξενεί το να θυμάται κανείς τα κατορθώματα, και πόση ωφέλεια το να μην λησμονεί τα αμαρτήματα;

Δεν χόρτασε την αλαζονεία του ολόκληρη η ανθρώπινη φύση, αλλά επιτέθηκε με πολλή έπαρση και στον τελώνη που στεκόταν δίπλα του. Τι έκανε λοιπόν εκείνος; Δεν απέκρουσε τους ονειδισμούς, δεν θλίφθηκε από την κατηγορία, αλλά αποδέχθηκε τα λεγόμενα με ευγνωμοσύνη· και το βέλος του εχθρού έγινε για αυτόν φάρμακο και θεραπεία, ο ονειδισμός εγκώμιο, και η κατηγορία στέφανος. Τόσο μεγάλο καλό είναι η ταπεινοφροσύνη, τόσο μεγάλο κέρδος, το να μην πληγώνεται κανείς από τις λοιδορίες των άλλων, ούτε να εξαγριώνεται με τις ύβρεις του πλησίον. Διότι είναι δυνατόν να αποκομίσει κανείς και από αυτές ένα μεγάλο και γενναίο αγαθό, όπως άλλωστε συνέβη και στην περίπτωση του τελώνη. Επειδή, αφού δέχθηκε τους ονειδισμούς, απέβαλε τα αμαρτήματά του, και λέγοντας: «Σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό», κατέβηκε στο σπίτι του δικαιωμένος περισσότερο από εκείνον.

Διότι τι είναι χειρότερο από τον τελώνη; Αλλά όμως, επειδή συνέτριψε την ψυχή του και αποκάλεσε τον εαυτό του αμαρτωλό, πράγμα που ήταν, ξεπέρασε τον Φαρισαίο, ο οποίος είχε να επικαλεστεί και νηστείες και δέκατα, και ήταν απαλλαγμένος από κάθε κακία.

Βʹ. Γνωρίζοντας λοιπόν αυτά, αγαπητοί, ακόμη και αν ανέλθουμε στην ίδια την κορυφή της αρετής, ας θεωρούμε τους εαυτούς μας έσχατους από όλους, έχοντας διδαχθεί ότι η μεν αλαζονεία μπορεί να κατακρημνίσει ακόμη και από τους ίδιους τους ουρανούς εκείνον που δεν προσέχει, η δε ταπεινοφροσύνη μπορεί να ανυψώσει, ακόμη και από την ίδια την άβυσσο των αμαρτημάτων, εκείνον που γνωρίζει να είναι μετριόφρων. Διότι αυτή (η ταπεινοφροσύνη) έστησε τον τελώνη πιο μπροστά από τον Φαρισαίο· ενώ εκείνη, η αλαζονεία εννοώ και η υπερηφάνεια, κατέβαλε ακόμη και μια ασώματη δύναμη, τον διάβολο. Η ταπεινοφροσύνη, αντίθετα, και η επίγνωση των δικών μας αμαρτημάτων εισήγαγε τον ληστή στον παράδεισο πριν από τους αποστόλους. Εάν λοιπόν εκείνοι που ομολογούν τα δικά τους αμαρτήματα, εξασφαλίζουν για τον εαυτό τους τόσο μεγάλη παρρησία, αυτοί που γνωρίζουν μεν ότι έχουν πράξει πολλά αγαθά, ταπεινώνουν όμως την ψυχή τους, πόσων στεφάνων δεν θα αξιωθούν; Διότι, όταν η αμαρτία ενωθεί με την ταπεινοφροσύνη, προχωρά με τόση ευκολία, ώστε να ξεπεράσει και να προσπεράσει τη δικαιοσύνη που συνοδεύεται από την αλαζονεία. Εάν λοιπόν τη συνδέσεις με τη δικαιοσύνη, πού δεν θα φθάσει; Πόσους ουρανούς δεν θα διαβεί; Οπωσδήποτε θα σταθεί δίπλα στον ίδιο τον θρόνο του Θεού, ανάμεσα στους αγγέλους, με πολλή παρρησία. Και πάλι, εάν η αλαζονεία, όταν συζευχθεί με τη δικαιοσύνη, μπόρεσε με την υπερβολή και το βάρος της δικής της κακίας να καταβαραθρώσει την παρρησία εκείνης (της δικαιοσύνης), εάν ενωθεί με την αμαρτία, σε πόσο βαθιά γέεννα δεν θα κατακρημνίσει εκείνον που την κατέχει;

Διότι τέτοιος είναι ο πνευματικός σπόρος· δεν έχει ανάγκη από έτη, ούτε από καιρούς, ούτε από ημέρες, αλλά εάν ριζώσει σε μια γενναία ψυχή, αμέσως αναδεικνύει το στάχυ ώριμο και ολοκληρωμένο· αυτό ακριβώς συνέβη χθες και με εσάς. Έσπειρα λόγο κατανύξεως, και βλάστησε στεναγμός εξομολογήσεως, ένας στεναγμός που περικλείει μεγάλο πλούτο αγαθών. Διότι, εάν ο τελώνης εκείνος, με το να χτυπήσει απλώς το στήθος του και να πει: «Γίνε ίλεως σε εμένα τον αμαρτωλό», αναχώρησε δικαιωμένος περισσότερο από τον Φαρισαίο, πόση παρρησία είναι επόμενο να αποκτήσουμε εμείς, οι οποίοι μέσα σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα επιδείξαμε τέτοια κατάνυξη;

Καίτοι τίποτε δεν είναι χειρότερο από τον τελώνη· διότι αυτός αποτελεί το έσχατο όριο της κακίας. Αυτό άλλωστε υποδηλώνοντας και ο Χριστός, αναφέρει συνεχώς τις πόρνες και τους τελώνες ως παράδειγμα των έσχατων κακών. Διότι πρόκειται για απροκάλυπτη βία, ατιμώρητη αρπαγή, αναίσχυντο τρόπο πλεονεξίας, παράλογη συναλλαγή, αναιδές εμπόριο· εντούτοις, αυτός που ζούσε μέσα σε τόσα κακά, μπόρεσε με λιγοστά απλά λόγια να αποτινάξει το όνειδος και να λάβει περισσότερα από όσα ζήτησε. Διότι ο ίδιος ζητούσε χάρη λέγοντας: «Ιλάσθητί μοι τω αμαρτωλώ»· ο δε Θεός όχι μόνο τον σπλαγχνίστηκε, αλλά και τον δικαίωσε περισσότερο από τον Φαρισαίο. Γι' αυτό λέγει ο Παύλος: «Σε Εκείνον δε που δύναται να πράξει τα πάντα υπερεκπερισσού από όσα ζητούμε ή σκεπτόμαστε». Καίτοι και ο Φαρισαίος προσευχήθηκε, και μέσα στο ιερό στάθηκε, και τον ίδιο Θεό επικαλέστηκε, και περισσότερα λόγια είπε, και ξεκίνησε το προοίμιο της προσευχής του με ευχαριστία. Πώς, λοιπόν, εκείνος έχασε ακόμη και τα καλά που διέθετε, ενώ αυτός απέκτησε ακόμη και την παρρησία που δεν είχε; Διότι δεν ήταν ο ίδιος ο τρόπος της προσευχής τους.

Διότι και εδώ αυτός είναι ισχυρότερος από εκείνον. Ας ασκηθούμε λοιπόν και εμείς στο να απευθυνόμαστε στον Θεό· ας μάθουμε πώς πρέπει να γίνεται αυτή η προσευχητική επικοινωνία. Διότι ο Θεός δεν αναζητεί την ομορφιά της γλώσσας, ούτε την περίτεχνη σύνθεση των λέξεων, αλλά την ωραιότητα της ψυχής. Και αν αυτή εκφράζει όσα είναι αρεστά σε Αυτόν, αναχωρεί έχοντας κατορθώσει τα πάντα. Διότι, εάν κάποιος που συναναστρέφεται με έναν αξιοθαύμαστο άνθρωπο αποκομίζει πολλά οφέλη από αυτήν τη συναναστροφή, πολύ περισσότερο ωφελείται εκείνος που επικοινωνεί διαρκώς με τον Θεό μέσω εκτενούς προσευχής. Ακόμη και αν κάποιος είναι αμαρτωλός, εφόσον προσευχηθεί με ταπεινοφροσύνη, η οποία αποτελεί μέρος της αρετής, θα μπορέσει να κατορθώσει σπουδαία πράγματα. Όπως ακριβώς συνέβη και με τον τελώνη (ο οποίος με έναν μόνο απλό λόγο κατόρθωσε τα πάντα), επειδή ο νους του ήταν κατάλληλα προετοιμασμένος. Και πώς ήταν προετοιμασμένος; Οικτίρε τον εαυτό του, χτυπούσε το στήθος του και δεν τολμούσε ούτε το βλέμμα του να σηκώσει προς τον ουρανό. Εάν προσεύχεσαι και εσύ με αυτόν τον τρόπο, θα καταστήσεις την ψυχή σου ελαφρύτερη και από φτερό.

Για να αφήσουμε όμως τους υποκριτές και να έλθουμε με τον λόγο μας σε αυτούς που ζουν ενάρετα. Από πού γίνεται φανερό, αν από τη μία έχουν κατορθώσει τα άλλα, από την άλλη όμως έχουν παραμελήσει την ταπεινοφροσύνη, η οποία αποτελεί το κεφάλαιο όλων των αγαθών; Και για τον λόγο αυτό τους εγκατέλειψε ο Θεός, για να μάθουν ότι δεν κατόρθωναν εκείνα με τη δική τους δύναμη, αλλά με τη χάρη του Θεού. Αν όμως κάποιος έλεγε ότι είναι προτιμότερο να υπερηφανεύονται αυτοί που κατορθώνουν το αγαθό, παρά να ταπεινωθούν εκείνοι που έχουν πέσει, αυτός αγνοεί σε μεγάλο βαθμό και τη ζημία της αλαζονείας και το όφελος της ταπεινοφροσύνης. Διότι να γνωρίζεις πολύ καλά και ξεκάθαρα, ότι ο άνθρωπος που κατορθώνει κάτι με έπαρση, αν βέβαια αυτό μπορεί να θεωρηθεί καθόλου κατόρθωμα, γρήγορα θα περιπέσει στην έσχατη απώλεια. Και εκείνος στον οποίο παραχωρήθηκε να γλιστρήσει, και διδάχθηκε τη μετριοφροσύνη μέσα από την πτώση του, και θα αναστηθεί, και ταχύτερα θα ανακτήσει τον εαυτό του, εφόσον βέβαια το θελήσει. Ενώ εκείνος που νομίζει ότι πράττει το καλό με αλαζονεία, χωρίς να υφίσταται κανένα δεινό, ούτε συναίσθηση της δικής του παρανομίας πρόκειται να αποκτήσει ποτέ, αλλά και θα αυξήσει το κακό, και θα αναχωρήσει από αυτήν τη ζωή κενός, χωρίς να το καταλάβει. Όπως ακριβώς εκείνος ο Φαρισαίος, ο οποίος ανέβηκε νομίζοντας ότι είναι πλούσιος σε όλα τα αγαθά, κατέβηκε όμως έχοντας διαπιστώσει ότι ήταν πιο φτωχός και από τον τελώνη. Υπάρχει μάλιστα και ένα άλλο είδος που έχει μεγάλη δύναμη στο να εξανεμίζει τα καλά που έχουν συγκεντρωθεί με πολλούς ιδρώτες και κόπους, και αυτό είναι ο άνεμος της κενοδοξίας. Διότι, όταν εισέλθει σαν πραγματικός άνεμος, σκορπίζει μακριά όλους τους θησαυρούς της αρετής.

Διότι σε τι διαφέρει από το «σπλαγχνίσου με τον αμαρτωλό», το «Κύριε, μη με ελέγξεις με τον θυμό σου, και μη με παιδεύσεις με την οργή σου»; Ή μάλλον, αυτό είναι και κατά πολύ ανώτερο από εκείνο. Διότι ο μεν τελώνης δεν τόλμησε ούτε καν να αναβλέψει στον ουρανό, ο δε δίκαιος έπραξε κάτι μεγαλύτερο από αυτό.

Εξαλείφεται μεν η γαστριμαργία από την εγκράτεια· η πορνεία από τον θείο πόθο και την έφεση των μελλόντων αγαθών· η φιλαργυρία από τη συμπόνια προς τους φτωχούς· η οργή από την αγαθότητα και την αγάπη προς όλους· η κοσμική λύπη από την πνευματική χαρά· η ακηδία από την υπομονή και την καρτερία, καθώς και από την ευχαριστία προς τον Θεό· η κενοδοξία από την κρυφή εργασία των αρετών και τη συνεχή προσευχή με συντριβή καρδίας· η δε υπερηφάνεια από το να μην κρίνει ή να εξουθενώνει κανείς κανέναν, όπως ο αλαζόνας Φαρισαίος, αλλά να θεωρεί τον εαυτό του έσχατο από όλους.

Εάν όμως κάποιος, λόγω ολιγοπιστίας ή κάποιας άλλης αδυναμίας, δεν δύναται να το πράξει αυτό, τουλάχιστον ας επιγινώσκει την αλήθεια και ας προσπαθεί κατά το δυνατόν, μεμφόμενος τη δική του πνευματική νηπιότητα. Διότι είναι προτιμότερο να δώσει κανείς λόγο για έλλειψη, παρά για πλάνη και οίηση. Ας σε πείσει η παραβολή του Κυρίου, η οποία παρουσιάζει έναν Φαρισαίο και έναν τελώνη. Γι' αυτό λοιπόν και εμείς ας προσπαθούμε να αποκρούουμε κάθε κοσμική μέριμνα μέσω της ελπίδας και της προσευχής, μη δυνάμενοι δε να το κατορθώσουμε αυτό ανελλιπώς, προσφέρουμε στον Θεό την εξομολόγηση των ελλείψεών μας, χωρίς όμως να απομακρυνόμαστε από τον ζήλο μας γι' αυτά. Διότι είναι προτιμότερο να εγκαλεστεί κανείς για μερική έλλειψη, παρά για παντελή εγκατάλειψη.

Τρία μεγάλα εγκλήματα διέπραξε επομένως: πρώτον, ότι ονόμασε τον εαυτό του δίκαιο πάνω από όλους τους ανθρώπους, δεύτερον, ότι επιδιώκοντας την κενοδοξία διατυμπάνισε τα δικά του κατορθώματα, και τρίτον, ότι κατά πρόσωπο κατέκρινε, αποστράφηκε και ντρόπιασε τον τελώνη. Και ο «τελώνης», λέει, «στεκόμενος μακριά, δεν ήθελε ούτε τα μάτια του να σηκώσει, αλλά χτυπούσε το στήθος του λέγοντας: Θεέ μου, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό» και «αυτός κατέβηκε», λέει, «δικαιωμένος στο σπίτι του σε σχέση με εκείνον· διότι καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, ενώ εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί». Διότι πολύ σωστά είπε εκείνος που υποστήριξε ότι είναι προτιμότερο να πέσει κανείς από γκρεμό παρά από τη γλώσσα, επειδή «στην εξουσία της γλώσσας βρίσκεται η ζωή και ο θάνατος». «Είναι», λέει, «γεμάτη από θανατηφόρο δηλητήριο» και «μολύνει ολόκληρο το σώμα μας»· γι' αυτό και κάποιος άλλος έψαλλε και προσευχόταν λέγοντας: «Κύριε, βάλε φρουρά στο στόμα μου και θύρα προστασίας γύρω από τα χείλη μου».

48. Διότι δεν αποτελεί ακαθαρσία της καρδιάς και σπίλο της ψυχής μόνον το να μην είναι κανείς καθαρός από εμπαθή νοήματα, αλλά και το να υπερηφανεύεται για το πλήθος των κατορθωμάτων του, και το να κυριεύεται από οίηση για τις αρετές του, και το να έχει μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του εξαιτίας της σοφίας και της γνώσης του Θεού, καθώς και το να κατακρίνει τους ράθυμους και αμελείς αδελφούς του. Και αυτό γίνεται φανερό από την παραβολή του Φαρισαίου και του Τελώνου.