Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 18:13

Γι' αυτό, αν κάποιος πει: «Δεν είμαι σαν έναν από τους δαίμονες», επειδή λέει την αλήθεια, δεν απορρίπτεται. Εκείνος όμως που αλαζονεύεται όπως ο Φαρισαίος και καυχιέται ότι δεν είναι όπως ο τελώνης, κατακρίνεται. Διότι ούτε για αυτόν που στέκεται όρθιος είναι βέβαιο ότι δεν θα πέσει, ούτε για αυτόν που έχει πέσει ότι δεν θα ανορθωθεί. Εκτός από όσα αναφέρθηκαν, πρέπει να εξετάσουμε και τούτο: επειδή το δαιμονικό γένος είναι αμετανόητο, ενώ εμείς προσερχόμαστε στο βάπτισμα μέσω της μετάνοιας, αποτασσόμενοι εκείνους που παραμένουν αμετανόητοι, αποδεικνύεται ότι ομολογούμε απόλυτα τη μετάνοια ενώπιον του Θεού. Και αυτός που αποτάσσεται τα δαιμόνια εξαιτίας της αμετανοησίας τους, πώς δεν είναι ο πρώτος που αποτάχθηκε την αμετανοησία; Και αυτός που ζητά συγχώρεση για την προηγούμενη πονηρία και ασέβειά του, πώς θα μπορούσε να στερήσει από τους ανθρώπους που πάσχουν από τα ίδια πάθη το έλεος που ο ίδιος έλαβε μέσω της μετάνοιας;

Και κανένα πράγμα δεν είναι τόσο επιθυμητό και αγαπητό σε αυτόν, όσο το να βρίσκει καιρό ή ευκαιρία για να αφοσιώνεται στον λογισμό του. Αλλά όλος ο σκοπός του συνίσταται σε αυτά τα δύο: να αποφύγει την κόλαση και να αναχωρήσει το ταχύτερο από αυτόν τον βίο. Και τίποτα άλλο πέρα από αυτά δεν βρίσκεται ούτε απασχολεί τη διάνοια εκείνου που έχει σταυρωθεί μέσω της προσευχής. Η προσευχή ανέσυρε και τον Εζεκία από τις πύλες του Άδη, και απέδειξε πρωτύτερα για τον ήλιο (για να παραλείψω τα άλλα έργα της) ότι είναι δούλος, και μάλιστα δούλος που υπηρετεί τις ανάγκες των ομοδούλων του. Είναι δυνατόν, εξάλλου, να πράττει κανείς κάτι που από τη φύση του είναι καλό, αλλά μην κάνοντάς το σωστά να εκμηδενίζει τους κόπους του, όπως ο φαρισαίος που μεγαλοστομούσε στις προσευχές του, και όπως αν κάποιος άλλος κάνει επίδειξη της ελεημοσύνης του, και σε παρόμοιες περιπτώσεις.

Και η δεσποτική παραβολή δείχνει τον Φαρισαίο να προσεύχεται μαζί με τον τελώνη. Και στον προφήτη Ηλία την τροφή την προσέφερε ένας κόρακας, ένα ακάθαρτο ζώο. Και το πιο σχετικό, δεν αποτέλεσαν εμπόδιο οι ιερείς των δαιμόνων που ήταν παρόντες στη θυσία του, ούτε ο ίδιος μολυνόταν παριστάμενος ενώ εκείνοι προσέφεραν θυσία, όταν μάλιστα τους παραχώρησε πρώτα το παχύ βόδι για να το θυσιάσουν. Και ο Λωτ, κατοικώντας μαζί με τους Σοδομίτες, δεν συμμερίστηκε τον όλεθρό τους, διότι, έστω κι αν συγκατοικούσε στην πόλη, στα έργα διέφερε από αυτούς. Αντίθετα, διασώζει με την παρουσία του και την πόλη Σηγώρ, όπου κατέφυγε, η οποία ήταν μία από τις πόλεις γύρω από τα Σόδομα. Διότι ο δίκαιος γνωρίζει να σώζει τους ασεβείς και όχι να χάνεται μαζί τους.

Ότι στο Ευαγγέλιο, ο τελώνης που προσευχόταν στον ναό μαζί με τον φαρισαίο, γι' αυτό χτυπούσε το στήθος του, επειδή το θεωρούσε δοχείο των αμαρτιών του, λέει· διότι «από την καρδιά εξέρχονται», λέει ο Σωτήρας, «πονηροί διαλογισμοί» και τα εξής. Γι' αυτό χτυπά την πηγή των κακών, πληττόμενος από τη συνείδησή του, προκειμένου να ξηράνει τα ρεύματα των αμαρτημάτων.

Ευχή του αγίου Μακαρίου. Θεέ μου, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό, διότι δεν έπραξα τίποτα αγαθό ενώπιόν σου. Λύτρωσέ με από τον Πονηρό, και αξίωσέ με να ανοίγω ακατάκριτα το ανάξιο στόμα μου, και να ανυμνώ το πανάγιο όνομά σου, του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος.

Καθώς, λοιπόν, στεκόταν εκείνος κάποια ημέρα και έλεγε το «Ο Θεός, ιλάσθητί μοι τω αμαρτωλώ» με τον νου περισσότερο παρά με το στόμα, μια θεία έλλαμψη εμφανίστηκε ξαφνικά άφθονη από ψηλά και γέμισε όλο τον τόπο. Όταν συνέβη αυτό, ο νέος έχασε την αίσθηση του περιβάλλοντος και ξέχασε αν βρισκόταν μέσα σε σπίτι ή αν ήταν κάτω από στέγη. Διότι έβλεπε μόνο φως από παντού και δεν γνώριζε ούτε καν αν πατούσε στη γη. Ούτε φόβος υπήρχε μέσα του μήπως πέσει, ούτε μέριμνα του κόσμου, ούτε τίποτα από όσα συνήθως προσβάλλουν τους ανθρώπους που φέρουν σώμα προσέβαλλε τότε τον λογισμό του, αλλά, όντας πλήρως ενωμένος με το άυλο φως και έχοντας γίνει, όπως του φαινόταν, και ο ίδιος φως και έχοντας λησμονήσει ολόκληρο τον κόσμο, γέμισε με δάκρυα, ανεκδιήγητη χαρά και αγαλλίαση. Έπειτα, ο νους του ανήλθε στον ουρανό και είδε ένα άλλο φως, πιο καθαρό από εκείνο που τον πλησίαζε.

Επομένως, ο ιερέας, αφού ενδυθεί την ιερατική στολή, εκφωνώντας ολόκληρο το τρισάγιο και το τροπάριο της ημέρας, επαναλαμβάνοντας τρεις φορές το «Ο Θεός, ιλάσθητί μοι τω αμαρτωλώ», και αναπέμποντας την ευχή του θυμιάματος, στέκεται ενώπιον της αγίας τράπεζας και, θυμιάζοντας σταυροειδώς, εκφωνεί: δεν αναφωνεί το «Ευλογημένη η βασιλεία» ως τρόπαιο νίκης και απόλυτης αυθεντίας, αλλά λέει «Ευλογητός ο Θεός» ως σύμβολο ταπεινότητας και αδιάλειπτης ικεσίας. Το δε προφητικό εκείνο προοίμιο αναγιγνώσκεται από τους αδελφούς και ο ιερέας διαβάζει τις ευχές του λυχνικού. Όταν δε ολοκληρωθούν και αυτά και εκείνα, τελεί τη συναπτή μαζί με την εκφώνηση. Και ενώ ο αναγνώστης αρχίζει πρόθυμα τον κανόνα των αναβαθμών, ο θείος αυτός μυσταγωγός απαγγέλλοντας τον Ν' ψαλμό, ευτρεπίζει ανελλιπώς τον προηγιασμένο άρτο στην πρόθεση. Αμέσως μετά, σε κάθε ένα αντίφωνο των αναβαθμών, εκφωνεί μικρή αίτηση. Ενώ δε ο ψαλμός ψάλλεται από τον ψάλτη, θυμιάζει όλο το ιερό βήμα και τον ναό. Και όταν ψάλλονται τα τροπάρια μετά το «Δόξα», τελείται η είσοδος χωρίς το Ευαγγέλιο, με το θυμιατό, και καθώς αναγιγνώσκονται τα αναγνώσματα, οι αδελφοί κάθονται. Μετά την ολοκλήρωση αυτών, ο ιερέας ψάλλει το «Κατευθυνθήτω» μαζί με τους συνδεδεμένους με αυτό στίχους, ενώ οι αδελφοί κλίνουν τα γόνατα, πράγμα το οποίο γίνεται επίσης και κατά τις ευχές.

Και ο τελώνης, στεκόμενος μακριά, δεν ήθελε ούτε τα μάτια του να σηκώσει στον ουρανό, αλλά χτυπούσε το στήθος του, λέγοντας: Θεέ μου, σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό. Σας λέω, αυτός κατέβηκε στο σπίτι του δικαιωμένος παρά εκείνος, διότι καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, ενώ εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί.» Δεν παύει ο Κύριος να εκριζώνει το πάθος της υπερηφανίας με πολλούς τρόπους. Επειδή ακριβώς ενοχλεί τις ανθρώπινες ψυχές περισσότερο από τα άλλα πάθη, γι' αυτό και διδάσκει για αυτό σε πολλά σημεία και πολλές φορές. Βεβαίως, και τώρα καθαρίζει το χειρότερο είδος της. Διότι πολλά είναι τα βλαστήματα της φιλαυτίας.

Διότι, βεβαίως, εάν πίστευε ότι κατά χάριν κατέχει τα αγαθά που δεν του ανήκουν, δεν θα εξουθένωνε τους άλλους, αναλογιζόμενος ότι και ο ίδιος εξίσου γυμνός είναι όσον αφορά τη δική του δύναμη, και ότι ντύθηκε δωρεάν από έλεος. Για τον λόγο αυτόν ο Φαρισαίος είναι υπερήφανος, επειδή αποδίδει τα έργα του στη δική του ισχύ· και εξαιτίας αυτού παρασύρθηκε στο να κατακρίνει και τους άλλους. Επισημαίνει δε ο Κύριος και μέσω της λέξης «σταθείς», την υψηλοφροσύνη του και το αταπείνωτο του χαρακτήρα του· διότι του μεν ταπεινόφρονος και η εξωτερική όψη είναι ταπεινή, αυτός όμως και με τη στάση του σώματός του επιδείκνυε έπαρση. Εάν δε και για τον τελώνη αναφέρεται ότι στεκόταν όρθιος, πρόσεξε όμως και τη συνέχεια, ότι ούτε τα μάτια του δεν ήθελε να υψώσει στον ουρανό, ώστε η στάση του ήταν σκυφτή. Εκείνου όμως και τα μάτια υψώνονταν προς τον ουρανό, και ανυψώνονταν μαζί με την καρδιά του.

Διότι στεκόταν μακριά και με το σχήμα του, και με τα λόγια του, και με την κατάνυξη της καρδιάς του, απέχοντας πάρα πολύ από αυτόν, και όχι μόνο λόγω της τοπικής απόστασης. Επειδή ντρεπόταν να υψώσει τα μάτια του στον ουρανό, θεωρώντας ανάξια της θέας των άνω εκείνα τα μάτια που θέλησαν να βλέπουν και να καρπώνονται τα αγαθά της γης. Και χτυπούσε το στήθος του, σαν να πλήττει την καρδιά για τους πονηρούς διαλογισμούς της, και σαν να την ξυπνά από βαθύ ύπνο ώστε να συναισθανθεί, και δεν έλεγε τίποτε άλλο, παρά μόνο: «Ο Θεός, ιλάσθητί μοι τω αμαρτωλώ». Και μέσω όλων αυτών κατέβηκε δικαιωμένος περισσότερο από εκείνον, αντί του σε σύγκριση με εκείνον. Διότι ακάθαρτος ενώπιον του Κυρίου είναι κάθε υψηλόφρων, και ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους, ενώ στους ταπεινούς δίνει χάρη. Αλλά θα μπορούσε κανείς να απορήσει, πώς ο μεν Φαρισαίος, προφέροντας λίγα λόγια αλαζονείας κατακρίνεται, ενώ ο Ιώβ, έχοντας μιλήσει μεγαλόστομα για πάρα πολλά, στεφανώνεται; Διότι, βεβαίως, ο μεν Φαρισαίος, χωρίς να τον αναγκάζει κανείς, στεκόταν και ματαιολογούσε με τέτοιον τρόπο και κατέκρινε τους άλλους, χωρίς να τον πιέζει καμία απολύτως ανάγκη. Αντίθετα ο Ιώβ, επειδή οι φίλοι του τον καταπίεζαν, και τον φόρτωναν πιο βαριά και από την ίδια τη συμφορά, λέγοντάς του ότι εξαιτίας των αμαρτιών του τα έπαθε αυτά, αναγκάστηκε να απαριθμήσει τα προσωπικά του κατορθώματα, και το έπραξε αυτό για τη θεία δόξα, και για να μην ανακοπεί ο δρόμος των ανθρώπων προς την αρετή.