Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 2:14

«Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού»· διότι τους άκουσε ο ευαγγελιστής Λουκάς και είπε: «Και ξαφνικά εμφανίστηκε μαζί με τον άγγελο πλήθος ουράνιας στρατιάς, που υμνούσαν τον Θεό και έλεγαν: Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Είδες τους ουρανούς να διηγούνται τη δόξα του Θεού.

Στον Ψαλμό 18, 2, Αστέριος. Ως λογικούς ουρανούς που διηγούνται τη δόξα του Θεού, εννοεί και τους αγγέλους του Θεού και τους αγίους ανθρώπους. Και ο προφήτης Ιεζεκιήλ άκουσε τους αγγέλους και τους αρχαγγέλους, καθώς και τα Χερουβείμ και τα Σεραφείμ, να λέγουν: «Ευλογημένη η δόξα του Κυρίου από τον τόπο του». Επίσης και ο προφήτης Ησαΐας τους άκουσε να κράζουν και να λέγουν: «Άγιος, άγιος, άγιος ο Κύριος Σαβαώθ· πλήρης ο ουρανός και η γη από τη δόξα του». Και στο ευαγγέλιο λέγει ο Λουκάς: «Και ξαφνικά βρέθηκε μαζί με τον άγγελο πλήθος ουράνιας στρατιάς, που αινούσαν τον Θεό και έλεγαν: Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Και δεν είπε «διηγήθηκαν», αλλά «διηγούνται»· διότι δεν άρχισαν και μετά σιώπησαν, αλλά αφότου άρχισαν, με ακατάπαυστα στόματα διηγούνται τη δόξα του Θεού. Αλλά και όλοι οι άγιοι το ίδιο πράττουν, μιμούμενοι επί της γης την πολιτεία των αγγέλων.

Τι λες, ω μυστικέ συγγραφέα των νοημάτων του Πνεύματος; Για τον Θεό ομιλείς, και αναφέρεις τοπική μετάβαση; Θέλεις να διατρανώσεις στα πέρατα της οικουμένης τον Υιό του Θεού που γεννήθηκε από την Παρθένο, και παρουσιάζεις σαρκικούς γονείς; Και υπάρχει άραγε καθόλου γονέας του Θεού πάνω στη γη; Ή έχει γονείς ο Θεός; Ή γίνεται νήπιο ο Θεός; Ή βαστάζεται από γονείς ο Θεός; Ποιος είναι ο λόγος, τι είναι αυτό το μυστήριο; «Ανέβασαν οι γονείς το παιδί». Με ποιες άραγε παλάμες; Και σε ποιες αγκαλιές τον βαστούσαν; Τα Χερουβίμ τρέμουν, τα Σεραφίμ αποστρέφουν το πρόσωπο, οι άγγελοι φρίττουν, οι αρχάγγελοι καταπλήσσονται, και όλες οι δυνάμεις των ουρανών από τον φόβο τους κατακαλύπτουν τα πρόσωπά τους· και εσύ παρουσιάζεις υλικούς θνητούς να τον βαστούν, να τον μετακινούν και να τον περιφέρουν. Τι είναι αυτό το θαύμα; Τι είναι αυτό το γεγονός; Τι είναι αυτό το απόρρητο μυστήριο; «Ανέβασαν οι γονείς το παιδί»· διότι αυτά έλεγες, εξιστορώντας σε εμάς τα γεγονότα γύρω από τη γέννηση· για αυτόν ακριβώς τον λόγο παρουσίασες και τους αγγέλους να υποδεικνύουν και να αναγγέλλουν στους ποιμένες ταυτόχρονα και το βρέφος και τον τόπο στον οποίο βρισκόταν· όπως και εκείνο το ουράνιο πλήθος, που φώναζε μεγαλόφωνα και έλεγε: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη»· αλλά και την Μητέρα που τον γέννησε να διατηρεί όλα αυτά με προσοχή και να τα συλλογίζεται κρατώντας ανέπαφες τις σφραγίδες της παρθενίας της;

Και όταν αναφέρουν ότι εμφανίστηκε πλήθος άλλης επουράνιας στρατιάς να λέγει: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη». «Διότι ποιος μέσα στις νεφέλες θα εξισωθεί με τον Κύριο;» Έστω και αν έγινε άνθρωπος, λέγει, ο Μονογενής, και υπέβαλε τον εαυτό του σε εκούσια κένωση, και έλαβε τη μορφή του δούλου· αλλά και πάλι είναι ασύγκριτος, ανώτερος από όλους και από τις ουράνιες δυνάμεις· διότι αυτές ανήκουν στην τάξη των υπηρετών, ενώ αυτός είναι ο Δεσπότης και Κύριος των πάντων. Αλλά βέβαια ούτε ανάμεσα στους υιούς του Θεού υπάρχει κάποιος όμοιος με αυτόν. Και τούτο το μαρτυρούν οι ίδιοι λέγοντας ότι: «Από το πλήρωμά του όλοι εμείς λάβαμε».

Ας ευφραίνονται οι ουρανοί και ας αγάλλεται η γη. Διότι για την ανόρθωση της οικουμένης οι ουράνιες δυνάμεις έλεγαν χαίροντας: Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη. Ας σαλευθεί η θάλασσα και το πλήρωμά της. Με τη λέξη θάλασσα σε αυτά τα λόγια υποδηλώνει το πλήθος των εθνών, το οποίο και έχει σαλευθεί· δηλαδή, έχει κινηθεί ώστε να υποδεχθεί το κήρυγμα.

Ράβδο δυνάμεως θα σου εξαποστείλει ο Κύριος από τη Σιών. Εννοεί τον ευαγγελικό λόγο που έχει αποσταλεί, ο οποίος και κυριάρχησε επί όλων των εχθρών. Μαζί σου θα είναι η εξουσία κατά την ημέρα της δυνάμεώς σου. Είτε υποδηλώνει με αυτά τον καιρό της κρίσεως, κατά τον οποίο με θεία δύναμη θα κρίνει τους πάντες, όταν έλθει μαζί με τους αγίους αγγέλους του· είτε τον καιρό της γεννήσεώς του, η οποία και ονομάζεται ημέρα δυνάμεως. Διότι μαζί σου θα είναι η εξουσία. Επειδή εξουσιάζει τα πάντα, αν και έγινε άνθρωπος. Στις λαμπρότητες των αγίων σου. Η δε φράση, Στις λαμπρότητες των αγίων σου, δεν μας υποδηλώνει τίποτε άλλο παρά τις χορείες εκείνες των αγίων αγγέλων, οι οποίες κατά τη νύχτα εκείνη που γεννήθηκε ο Χριστός αναφωνούσαν: Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη. Από γαστέρα πριν από τον εωσφόρο σε γέννησα. Δες πώς ο Πατέρας οικειοποιείται την κατά σάρκα γέννηση του Μονογενούς.

Εάν εγώ μαρτυρήσω για τον εαυτό μου, θα θεωρηθώ κενόδοξη. Κάνε λίγη υπομονή, Ιωσήφ, και οι ποιμένες θα σε πείσουν· οι μάγοι θα σε διαβεβαιώσουν· το άστρο θα σε μεταπείσει· οι άγγελοι θα σε κατανύξουν. Τώρα αμφιβάλλεις, όμως σε λίγο θα δοξολογήσεις, όταν θα ακούσεις την επουράνια στρατιά να βοά ομόφωνα: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Τότε θα γονατίσεις και δεν θα ερευνήσεις περισσότερο.

Διότι, όπως ακριβώς το ζωύφιο που ονομάζεται σφήκα, όταν χτυπά πάνω σε πέτρα, με το χτύπημα δεν τη βλάπτει, αλλά μάλλον χάνει το κεντρί της· έτσι και ο θάνατος έσφαλε οικτρά προσβάλλοντας τη ζωή, που είναι ο Χριστός. Διότι δεν μπόρεσε να τον κρατήσει στην εξουσία του θανάτου, αλλά μάλλον έχασε και ο ίδιος το κεντρί του. Ώστε και εκείνοι τους οποίους προηγουμένως φόβιζε το κεντρί, τώρα να τον χλευάζουν και να λένε: «Πού είναι, θάνατε, το κεντρί σου; Πού είναι, άδη, η νίκη σου;». Και πάλι: «Κατέπιε ο θάνατος επικρατώντας»· και πάλι: «Εξάλειψε ο Θεός κάθε δάκρυ από κάθε πρόσωπο». Έπειτα, εκδιωγμένος ο άθλιος από τον άδη, καθισμένος κοντά στις πύλες, βλέπει να εξάγονται όλοι οι δεσμώτες με την ανδρεία του Σωτήρος, και τους μεν νεκρούς να ξαναζούν, τους δε αιχμαλώτους να απελευθερώνονται, και τους μεν αγίους να προϋπαντούν εκείνους που βρίσκονταν γύρω από τον Αβραάμ, και όλους να ψάλλουν, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Προπορεύθηκαν οι άρχοντες, ακολουθούμενοι από εκείνους που έψαλλαν, ανάμεσα σε νεανίδες που έπαιζαν τύμπανα»· και τους απελευθερωμένους να χαίρονται και να λένε: «Όταν ο Κύριος επανέφερε τους αιχμαλώτους της Σιών, γίναμε σαν να είχαμε παρηγορηθεί. Τότε το στόμα μας γέμισε χαρά και η γλώσσα μας αγαλλίαση». Διότι και οι άγγελοι, και όλη η στρατιά των αγγέλων υμνούσαν και έλεγαν: «Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ, καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία»· και προϋπαντούσαν τις λυτρωμένες νεανικές ψυχές.

Τα μεσάνυχτα θα σηκωθείς και θα υμνήσεις Κύριον τον Θεό σου· διότι αυτήν την ώρα αναστήθηκε ο Κύριός μας από τους νεκρούς και ύμνησε τον Πατέρα. Γι' αυτό μας δόθηκε η εντολή να υμνούμε τον Θεό αυτήν την ώρα. Όταν σηκωθείς, πες πρώτα αυτόν τον στίχο: «Τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν για να σε δοξολογήσω για τις κρίσεις της δικαιοσύνης σου»· έπειτα προσευχήσου και άρχισε να λες ολόκληρο τον πεντηκοστό ψαλμό, μέχρι να τον τελειώσεις, και αυτά ας είναι ορισμένα για σένα για κάθε ημέρα. Να πεις τόσους ψαλμούς, όσους μπορείς να πεις στέκοντας όρθια· και σε κάθε ψαλμό ας γίνεται προσευχή και γονυκλισία, ενώ θα εξομολογείσαι με δάκρυα στον Κύριο τις αμαρτίες σου και θα παρακαλείς να σου συγχωρηθούν. Μετά από τρεις ψαλμούς να λες το αλληλούια. Εάν δε βρίσκονται και άλλες παρθένες μαζί σου, ας ψάλλουν και αυτές, και να κάνετε την προσευχή εναλλάξ. Προς τον όρθρο δε, να λέτε αυτόν τον ψαλμό: «Ο Θεός, ο Θεός μου, προς εσένα από τα χαράματα απευθύνομαι· σε δίψασε η ψυχή μου»· κατά το ξημέρωμα δε: «Ευλογείτε όλα τα έργα Κυρίου τον Κύριο, υμνείτε· δόξα εν υψίστοις Θεώ» και τα εξής.

Απολλ. Γνώρισμα του ανθρώπου είναι το να ανασταίνεται από τους νεκρούς, του Θεού δε το να ανασταίνει· και τα δύο ισχύουν για τον Χριστό· επομένως, ο ίδιος είναι Θεός και άνθρωπος. Ορθ. «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη», διότι, έστω και άθελά σου, ομολόγησες την αλήθεια. Επειδή έπρεπε να είναι και ο ανασταινόμενος και ο ανασταίνων. Και όπως ακριβώς δεν θα ήταν Θεός και σάρκα αν δεν είχε ενωθεί με σάρκα, έτσι δεν θα ήταν ούτε Θεός και άνθρωπος, αν δεν είχε ενωθεί με άνθρωπο.

Περί της πρόνοιας του Θεού. Τα πάντα προέρχονται από τον Θεό, και τα αγαθά, και τα λυπηρά και τα ανάξια· αλλά τα μεν γίνονται κατ’ ευδοκίαν, τα δε κατ’ οικονομίαν, τα δε κατά παραχώρηση. Και τα κατ’ ευδοκίαν συμβαίνουν, όταν ζούμε σύμφωνα με την αρετή· διότι ο Θεός θέλει να διάγουμε τον βίο μας αναμάρτητοι και να πορευόμαστε με ευσέβεια και αρετή. Κατ’ οικονομίαν δε, όταν σφάλλοντας και αμαρτάνοντας παιδαγωγούμαστε. Κατά παραχώρηση δε, όταν, αν και παιδαγωγούμαστε, δεν επιστρέφουμε στον σωστό δρόμο· διότι ο Θεός ευδόκησε να σωθεί ο άνθρωπος, όπως ακριβώς φώναζαν και οι άγγελοι λέγοντας: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκίας». Κατ’ οικονομίαν δε πάλι μας παιδαγωγεί όταν αμαρτάνουμε, «για να μην κατακριθούμε μαζί με τον κόσμο», όπως λέει ο Απόστολος: «Κρινόμενοι δε υπό του Κυρίου παιδαγωγούμαστε.»

Δόξα εν υψίστοις Θεώ. Αδελφέ, ο εχθρός μας ο «διάβολος παρατάχθηκε σαν λιοντάρι που ωρύεται» για να σε καταβροχθίσει. Αλλά δεν τον άφησε το χέρι του Θεού που πάντοτε μας σκεπάζει. Όταν, λοιπόν, είδε ότι δεν του επιτρέπεται να κάνει αυτό που θέλει, βάλθηκε να ταράξει το μυαλό σου και σου προανήγγειλε κάποια πράγματα μέσω των αισχρών ονείρων του. Και ως πονηρός στην πανουργία του, επειδή είδε ότι ο Κύριος δεν σε παραδίδει για να πειραστείς μέχρι τέλους ούτε πάνω από τη δύναμή σου, σε έκανε να δεις εκκλησία και μοναστήρι, δήθεν για βοήθεια. Εσύ, λοιπόν, ασφάλισε την καρδιά σου, σφραγίζοντάς την ατάραχα στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Και πιστεύω ότι μας βοηθά να καταπατήσουμε το κεφάλι του. Απόκτησε, επομένως, ταπεινή καρδιά και δώσε δόξα σε Εκείνον που σε έσωσε από την παγίδα του θανάτου. Διότι εσύ τα έπαθες αυτά από αμέλεια.

Κοινή εορτή συμπάσης της κτίσεως· αυτή χαρίζει στον κόσμο τα υπερκόσμια· αποστέλλει τους αρχαγγέλους προς τον Ζαχαρία και προς τη Μαρία· και παρατάσσει χορούς αγγέλων οι οποίοι λένε: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία».

Και δεν θα σηκώσει έθνος εναντίον έθνους μάχαιρα. Όσο καιρό βέβαια ενεργούσε με θέρμη ο λόγος της κοσμικής σοφίας, τα έθνη ξεσηκώνονταν το ένα εναντίον του άλλου, στρέφοντας αναμεταξύ τους τη μάχαιρα του λόγου, η οποία ήταν σφοδρά ακονισμένη με τη μελέτη και έλαμπε από την πειστικότητα. Επειδή όμως ήλθε η ειρήνη μας, και διακηρύχθηκε το «δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη», ολόκληρο μαζί το ψεύδος σιώπησε μπροστά στην αλήθεια. Όπως ακριβώς η πολυφωνία των φλύαρων πουλιών σιγεί αμέσως, όταν εμφανιστεί ξαφνικά από πάνω τους κάποιος αετός, έτσι πλέον δεν καταρρίπτουν τα επιχειρήματα ο ένας του άλλου· ο ένας λέγοντας ότι δεν υπάρχει καθόλου Πρόνοια, και ο άλλος ότι αυτή φθάνει μόνο μέχρι τη σελήνη. Ούτε φιλονικούν πλέον για την ψυχή· ο ένας αποφαινόμενος ότι είναι θνητή, και ο άλλος αθάνατη. Ή για τα ζητήματα της ειμαρμένης, ο ένας λέγοντας ότι αυτή εξουσιάζει τα πάντα, και ο άλλος ότι δεν υπάρχει καθόλου. —Επειδή όμως ήλθε η μωρία του κηρύγματος, και ο Εσταυρωμένος δοξάζεται, και η ανάσταση πιστεύεται, και η κρίση ελπίζεται, τα έθνη, έχοντας καταλύσει τον μεταξύ τους πόλεμο, διάγουν εν ειρήνη. Φοβάμαι όμως μήπως πλέον γίνουν θεατές του δικού μας πολέμου... Και επειδή πριν από αυτό ολόκληρος ο βίος τους καταναλωνόταν στην εκμάθηση των μάταιων λόγων, καθόσον η διαλεκτική αποτελεί πολεμική μέσω του διαλόγου, «Δεν θα μάθουν πια», λέγει, «να πολεμούν», εννοώντας ότι δεν θα σπαταλούν πλέον τον χρόνο τους με τους διδασκάλους της λογομαχίας.

Τώρα όμως, η αναφορά στην ενότητα φανερώνει τη δόξα που του αποδίδεται κατ' εξοχήν σε σχέση με τα υπόλοιπα. Διότι δεν είναι όπως εκείνοι που λένε: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ», αλλά όπως Εκείνος που είπε: «Πατέρα, σε δόξασα, το έργο που μου έδωσες το ολοκλήρωσα». Και όπως ο Πατέρας δοξάζει τον Υιό, λέγοντας: «Και σε δόξασα, και πάλι θα σε δοξάσω», έτσι και ο Υιός παραλαμβάνει το Πνεύμα στην κοινωνία με τον εαυτό Του και με τον Πατέρα. Ή ας μου δείξει κάποιος μεγαλύτερη δόξα από αυτήν, και θα παραδεχθώ ότι σε όλα λένε την αλήθεια όσοι αντιλέγουν.

Επειδή λοιπόν εκδιώχθηκε η πονηρή του τυραννία, και καθαρίστηκε ο περίγειος χώρος διά του σωτηρίου πάθους Εκείνου που ειρήνευσε τα επίγεια και τα επουράνια, κηρύσσεται πλέον σε εμάς η βασιλεία των ουρανών. Από τη μία ο Ιωάννης λέγει: «Πλησίασε η βασιλεία των ουρανών», και από την άλλη ο Κύριος κηρύσσει παντού το Ευαγγέλιο της βασιλείας. Και ακόμη παλαιότερα οι άγγελοι ανεβόων: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη», όπως και εκείνοι που αγάλλονταν κατά την είσοδο του Κυρίου μας στην Ιερουσαλήμ και φώναζαν: «Ειρήνη εν ουρανοίς, και δόξα εν υψίστοις». Και γενικά, είναι αμέτρητες οι επινίκιες φωνές, οι οποίες φανερώνουν την ολοκληρωτική συντριβή του εχθρού, με αποτέλεσμα να μην υπολείπεται σε εμάς καμία πάλη και κανένας αγώνας στα επουράνια, ούτε να υπάρχει κάποιος που να αντιστέκεται και να μας εκτρέπει από τη μακάρια ζωή. Αντιθέτως, η πορεία μας στο εξής θα είναι απαλλαγμένη από λύπη, και θα απολαμβάνουμε στο διηνεκές το ξύλο της ζωής, από το οποίο εμποδιστήκαμε εξαρχής να μεταλάβουμε εξαιτίας της επιβουλής του όφεως. Διότι ο Θεός είχε ορίσει τη φλογίνη ρομφαία για να φυλάσσει την οδό προς το ξύλο της ζωής. Την οποία, αφού την προσπεράσουμε ανεμπόδιστα, είθε να εισέλθουμε στην απόλαυση των αγαθών εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος εις τους αιώνας. Αμήν.

Διότι, πώς θα μπορούσαν να πουν οι άγγελοι: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ», εάν δεν είχαν ενδυναμωθεί από το Πνεύμα; «Διότι κανείς δεν μπορεί να ονομάσει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι, και κανείς, όταν μιλάει με το Πνεύμα του Θεού, δεν λέει ανάθεμα τον Ιησού»· πράγμα που θα μπορούσαν να πουν τα πονηρά και αντίπαλα πνεύματα, των οποίων η πτώση αποδεικνύει το γεγονός ότι οι αόρατες δυνάμεις είναι αυτεξούσιες, έχοντας ίση ροπή προς την αρετή και την κακία, και για τον λόγο αυτό έχουν ανάγκη τη βοήθεια του Πνεύματος. Εγώ υποστηρίζω ότι και ο Γαβριήλ δεν προλέγει τα μέλλοντα με κανέναν άλλον τρόπο, παρά μόνο με την πρόγνωση του Πνεύματος. Διότι ένα από τα χαρίσματα που προέρχονται από τη διανομή του Πνεύματος είναι η προφητεία. Εκείνος δε που έλαβε την εντολή να αναγγείλει τα μυστήρια του οράματος στον «άνδρα των επιθυμιών», από πού έλαβε τη σοφία ώστε να διδάξει τα κρυμμένα, εάν όχι από το Άγιο Πνεύμα; Δεδομένου ότι η αποκάλυψη των μυστηρίων ανήκει ιδιαιτέρως στο Πνεύμα, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Σε εμάς τα αποκάλυψε ο Θεός διά του Πνεύματος».

Άλλη ευχή ασπασμού. Θεέ μεγάλε και αιώνιε, που έπλασες τον άνθρωπο στην αφθαρσία, και τον θάνατο που εισήλθε στον κόσμο από τον φθόνο του διαβόλου τον κατέλυσες δια της ζωοποιού παρουσίας του μονογενούς σου Υιού, και γέμισες τη γη με την ουράνια ειρήνη, για την οποία σε δόξασαν οι στρατιές των αγγέλων λέγοντας: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία»· γέμισε τις καρδιές μας με την ευδοκία της ειρήνης σου. Χάρισέ μας την κάθαρση από κάθε μόλυσμα, από κάθε δόλο και κάθε κακία, και από τη θανατηφόρα μνησικακία, και αξίωσέ μας να ασπαστούμε ο ένας τον άλλον με άγιο φίλημα, ώστε να μετάσχουμε ακατάκριτα στην αθάνατη και επουράνια δωρεά σου, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, δια του οποίου και με τον οποίο ανήκει σε σένα η δόξα και η τιμή, κ.τ.λ.

Χαίρε, Μαρία, η άσβεστη λαμπάδα. Διότι από εσένα έχει γεννηθεί ο Ήλιος της δικαιοσύνης. Χαίρε, Μαρία, ο τόπος του αχώρητου, εσύ που χώρεσες τον Μονογενή Θεό Λόγο, εσύ που βλάστησες το αμάραντο στάχυ χωρίς άροτρο και σπόρο. Χαίρε, Μαρία Θεοτόκε, χάρη στην οποία οι προφήτες υμνούν, χάρη στην οποία οι ποιμένες δοξολογούν, λέγοντας μαζί με τους αγγέλους εκείνον τον φοβερό ύμνο: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία.» Χαίρε, Μαρία Θεοτόκε, χάρη στην οποία οι άγγελοι χορεύουν και οι αρχάγγελοι σκιρτούν αναπέμποντας φρικωδέστατους ύμνους. Χαίρε, Μαρία Θεοτόκε, χάρη στην οποία οι μάγοι προσκυνούν, οδηγούμενοι από τον λαμπαδούχο αστέρα. Χαίρε, Μαρία Θεοτόκε, χάρη στην οποία εκλέχθηκε το δεκάκτινο κάλλος των αποστόλων. Χαίρε, Μαρία Θεοτόκε, χάρη στην οποία ο Ιωάννης, όντας ακόμη στην κοιλιά της μητέρας του, σκίρτησε, και ο λύχνος προσκύνησε το ακοίμητο φως. Χαίρε, Μαρία Θεοτόκε, μέσω της οποίας προήλθε η ανεκλάλητη χάρη, για την οποία ο Απόστολος φώναζε λέγοντας: «Φανερώθηκε η σωτήρια χάρη του Θεού σε όλους τους ανθρώπους.» Χαίρε, Μαρία Θεοτόκε, μέσω της οποίας προήλθε το αληθινό φως, ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, ο οποίος λέει στα Ευαγγέλια: «Εγώ είμαι το φως του κόσμου.» Χαίρε, Μαρία Θεοτόκε, μέσω της οποίας έλαμψε φως σε αυτούς που κάθονταν στο σκοτάδι και στη σκιά του θανάτου. «Διότι ο λαός», λέει, «που καθόταν στο σκοτάδι, είδε μέγα φως.»

Ως ανθρώπους που δεν είχαν μεν ακόμη επιστρέψει, αλλά επρόκειτο να φθάσουν και σε αυτό εν καιρώ, όταν θα έλαμπε στον κόσμο ο Χριστός, μέσω του οποίου παρέχεται κάθε άφεση παραπτωμάτων, και η επιστροφή και η κλήση προς τον Θεό, μέσω της πίστεως σε αυτόν, της ευαγγελικής πολιτείας και των άριστων πνευματικών κατορθωμάτων. «Ευφρανθείτε, ουρανοί, διότι ο Θεός ελέησε τον Ισραήλ. Σαλπίστε, θεμέλια της γης, φωνάξτε με ευφροσύνη, όρη, οι βουνοί και όλα τα δέντρα σε αυτά, διότι ο Θεός λύτρωσε τον Ιακώβ, και ο Ισραήλ θα δοξαστεί». Μπορεί κανείς να διαπιστώσει αβίαστα και από αυτό, ότι η άφεση των αμαρτιών, καθώς επίσης η επιστροφή και η λύτρωση όλων, προαναγγέλλεται κατά καιρούς μέσω των αγίων προφητών ότι πρόκειται να πραγματοποιηθεί δια του Χριστού. Διότι, επειδή ο Θεός ως Κύριος εμφανίστηκε σε εμάς, και συναναστράφηκε με τους επί της γης, ως άνθρωπος, ο αληθινός αμνός, που αίρει την αμαρτία του κόσμου, το πάναγνο θύμα· τότε ακριβώς, το γεγονός αυτό έγινε αφορμή εορτής για τις άνω και στον ουρανό λογικές δυνάμεις, δηλαδή για τα τάγματα των αγίων αγγέλων. Έψαλλαν, λοιπόν, έψαλλαν κατά τη γέννησή του, την κατά σάρκα εννοώ, και μάλιστα έλεγαν: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία».

Αυτό από παλιά αναφώνησε και ο ιεροφάντης Μωυσής λέγοντας: «Ευφρανθείτε, έθνη, μαζί με τον λαό του, δώστε μεγαλωσύνη στον Κύριο και Θεό μας». (A f. 30 b, E f. 82, F f. 766 b, H f. 86 b) Επειδή, δηλαδή, ήταν ο Θεός αρρήτως σαρκωμένος, μόνος αυτός γνώριζε το αγαθό και ήταν ελεύθερος από την πονηριά που υπάρχει στους ανθρώπους. Αυτό δε είναι γνώρισμα της ανώτατης από όλες τις ουσίες, διότι το κατά φύση και σταθερά και αμετάβλητα αγαθό θα άρμοζε αποκλειστικά και μόνο σε αυτήν: «Διότι κανείς δεν είναι αγαθός, παρά μόνο ένας, ο Θεός», σύμφωνα με τα λόγια του ίδιου του Σωτήρα. Επομένως, μην αντικρίζεις απλώς ως βρέφος αυτόν που κείτεται στη φάτνη, αλλά ως τον πλούσιο Θεό που βρίσκεται στη δική μας πτωχεία, και για τον λόγο αυτό δοξολογείται και από τους ίδιους τους αγίους αγγέλους. Τέτοιος ακριβώς ήταν και ο ύμνος: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Διότι οι άγγελοι και όλες οι ανώτατες δυνάμεις, διατηρώντας την τάξη που τους έχει οριστεί, βρίσκονται σε ειρήνη με τον Θεό. Επειδή με κανέναν τρόπο δεν παραβαίνουν το δικό Του θέλημα, αλλά παραμένουν στη σταθερότητα της δικαιοσύνης και του αγιασμού. Εμείς όμως οι ταλαίπωροι, έχοντας αντιτάξει τις δικές μας επιθυμίες απέναντι στα θελήματα του Δεσπότη, έχουμε λάβει θέση εχθρών απέναντί Του.

Στεφανώνοντας δε τον γεννηθέντα με υμνωδίες και δοξολογίες, έλεγαν: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Αν όμως κάποιος ισχυριζόταν ότι μέσω του γνήσιου και επιεικούς υιού υποδηλώνεται ο κατά σάρκα Ισραήλ, μας αποτρέπει και πάλι από το να συμφωνήσουμε με αυτή την άποψη το γεγονός ότι σε καμία περίπτωση δεν ταιριάζει στον Ισραήλ το να έχει επιλέξει να ζει άμεμπτα. Διότι, σχεδόν σε ολόκληρη τη θεόπνευστη Γραφή, μπορεί κανείς να διαπιστώσει ότι κατακρίνονται. Ως προς αποστάτες, λοιπόν, και απειθείς, ειπώθηκε προς αυτούς μέσω του Ιερεμία: «Τι σφάλμα βρήκαν οι πατέρες σας σε εμένα και απομακρύνθηκαν από εμένα, και ακολούθησαν τα μάταια και έγιναν μάταιοι;» Σε συμφωνία με αυτά, ο Θεός είπε κάπου για αυτούς μέσω του Ησαΐα: «Αυτός ο λαός με πλησιάζει με τα χείλη, αλλά η καρδιά του απέχει πολύ από εμένα· μάταια με λατρεύουν, διδάσκοντας ανθρώπινες διδασκαλίες και εντάλματα». Έπειτα, πώς θα μπορούσε κανείς να αποδώσει σε αυτούς, οι οποίοι έχουν κατακριθεί τόσο πολύ, τα λόγια της παραβολής, ως προερχόμενα από τον γνήσιο και επιεική υιό; Διότι εκείνος είπε: «Ιδού, τόσα χρόνια σε υπηρετώ και ποτέ δεν παρέβην την εντολή σου». Αλλά δεν θα είχαν μια τόσο κατακριτέα ζωή, αν δεν είχαν παραβλέψει τις θείες εντολές και δεν είχαν στραφεί προς τη φθορά.

Διότι αυτόν που είναι απολύτως καθαρός σε όλα, αυτόν ανεβάζει ο λόγος στο όρος του Θεού, δηλαδή αυτόν που ούτε με τη γνώση, ούτε με τη σκέψη, ούτε με τις πράξεις του μόλυνε ποτέ την ψυχή του, παραμένοντας στα κακά. <Ποιος είναι αυτός ο βασιλιάς της δόξας; Ο Κύριος ο κραταιός και δυνατός.> (A f. 134) Και με τον τωρινό πόλεμο και το τρόπαιο υπέρ της ανθρωπότητας. Από αυτό κατανοούμε ότι δεν ήταν φανερό σε όλες τις άνω δυνάμεις το μυστήριο του Χριστού, παρά μόνο σε εκείνες που επιλέχθηκαν για τη διακονία του έργου, όπως ο Γαβριήλ και εκείνοι που κατά τη γέννηση έλεγαν: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ»· διότι υπηρετούσαν τον Μονογενή και όταν φανερώθηκε με ανθρώπινη μορφή. Επειδή όμως, αφού ολοκληρώθηκε η θεία οικονομία, ανέβηκε προς τον εν ουρανοίς Πατέρα μαζί με τη σάρκα που είχε ενωθεί σε αυτόν, οι λογικές δυνάμεις εκπλήσσονταν για το παράδοξο του γεγονότος, μη έχοντας δει ποτέ τέτοιο θέαμα. Και επειδή άκουγαν και το Πνεύμα να λέει: «Σηκώστε τις πύλες, και θα εισέλθει ο βασιλιάς της δόξας», πιθανόν συλλογίζονταν ποιος είναι αυτός και τι λογής, καθώς φαινόταν μεν άνθρωπος ως προς τη φύση της σάρκας, αλλά ονομαζόταν βασιλιάς της δόξας. Τι τους λέει λοιπόν το Πνεύμα;

Και, λοιπόν, αναφωνούν λέγοντας: «Εξαπόστειλε το φως σου και την αλήθειά σου.» Εξαποστάλθηκε, επομένως, σε εμάς το αληθινό φως, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο· δηλαδή ο Θεός Λόγος του Θεού, ο οποίος, αφού ανέλαβε την ομοίωση με εμάς, γεννιέται βέβαια μέσω της αγίας Παρθένου· διασώζει δε το γένος των ανθρώπων, ανάγοντας τη φύση στην αρχαία κατάσταση της αφθαρσίας, όπως ακριβώς λέει ο Παύλος: «Εγκαινιάζοντας για εμάς μια νέα οδό, ένωσε τα επίγεια με τα επουράνια, γκρεμίζοντας το μεσότοιχο του φραγμού και καταργώντας την έχθρα του νόμου των εντολών με τα δόγματα»· ώστε, εκπλησσόμενοι για αυτό, και οι μακάριοι άγγελοι να πουν: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία.» Διότι, επειδή ο Σωτήρας μας Χριστός ευδόκησε για εμάς και υπέμεινε τον σταυρό υπέρ ημών, λύθηκαν μεν τα πολύπλοκα δεσμά του θανάτου, αφαιρέθηκε δε κάθε δάκρυ από κάθε πρόσωπο, όπως ακριβώς λέει ο προφήτης: «Και το πένθος έχει μεταβληθεί σε χαρά», ώστε να μπορούμε και εμείς να πούμε την κατάλληλη στιγμή: «Μετέτρεψες τον θρήνο μου σε χαρά για εμένα· έσκισες τον σάκο μου και με περιέζωσες με ευφροσύνη.» Για ποια πράγματα, λοιπόν, να είμαστε πλέον σκυθρωποί; Ποια πρόφαση θα έχουμε πάλι για να δακρύζουμε; Μάλλον δε, πώς δεν θα ανατείλει σε εμάς κάθε χαρά για όσα έχουν γίνει για εμάς μέσω του Σωτήρα; «

Διότι δεν υπήρχε άλλος τρόπος να διασωθεί ποτέ αυτό που εκ φύσεως φθειρόταν και να ανυψωθεί σε σταθερή επιθυμία της αρετής το κλονισμένο, εάν δεν κατέβαινε σε κοινωνία μαζί του το απαύγασμα της ουσίας του Θεού και Πατρός, δηλαδή ο Υιός, ο οποίος είναι ανώτερος από κάθε φθορά και μεταβολή, ή μάλλον έχει φύση εντελώς απρόσιτη σε τέτοια πράγματα. Πάνω σε όλα αυτά, λοιπόν, στηρίζονται τα μηνύματα της εορτής μας. Και «χαίρονται οι ουρανοί, και αγάλλονται τα πεδία», σύμφωνα με τη φωνή του Ψαλμωδού. Διότι τα ουράνια τάγματα συγχαίρουν τα επίγεια. Και πράγματι, θα βρούμε τους αγίους αγγέλους να λέγουν, όταν γεννήθηκε ο Χριστός: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Διότι ο Χριστός είναι «η ειρήνη των πάντων», σύμφωνα με τις Γραφές, έχοντας υπομείνει θεληματικά κένωση για χάρη μας. Και για εμάς έγινε σαν και εμάς, και δεν ατίμασε το μέτρο της δικής μας φύσης ούτε ντράπηκε για τη φτώχεια της δουλικής μορφής, ώστε και εμείς, μέσω της πίστεως σε αυτόν και του αγίου βαπτίσματος, έχοντας γίνει μέτοχοι του Πνεύματος και αναμορφούμενοι στη δική του πολιτεία και ζωή, να ακτινοβολούμε την εικόνα του Πλάστη μας.

Διότι δεν θα μπορούσε να είναι, νομίζω, τίποτε άλλο το μυστήριο της ευσεβείας παρά ο ίδιος ο Λόγος εκ του Θεού Πατρός, ο οποίος φανερώθηκε σε εμάς με σάρκα. Διότι γεννήθηκε μέσω της αγίας Παρθένου, λαμβάνοντας μορφή δούλου. Εμφανίστηκε δε και στους αγγέλους, οι οποίοι τον δοξάζουν για τη γέννησή του, λέγοντας: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Και μάλιστα, υποδεικνύοντας στους ποιμένες τον για χάρη μας σαρκωμένο Θεό Λόγο, έλεγαν: «Ιδού, γεννήθηκε για εσάς σήμερα Σωτήρας, ο οποίος είναι ο Χριστός Κύριος στην πόλη του Δαβίδ. Και αυτό θα είναι το σημείο για εσάς: θα βρείτε ένα βρέφος σπαργανωμένο να κείτεται σε φάτνη». Εάν λοιπόν υπήρξε γέννηση μέσω Παρθένου και φανέρωση εν σαρκί, πώς δεν αποτελεί ανίσχυρη μυθοπλασία, και πώς δεν είναι μανία και παραλογισμός το να αποδίδει κανείς τον χαρακτηρισμό της φαινομενικότητας σε μια τόσο απτή και εναργή οικονομία;

Ενώ λοιπόν πάρα πολλοί άγιοι είχαν μέσα τους τον Λόγο του Θεού, για κανέναν από εκείνους δεν έχει γραφτεί ότι «Ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας», και για κανέναν από τους αγίους προφήτες δεν θα βρούμε τις άνω δυνάμεις να πανηγυρίζουν· διότι, πες μου, με τη γέννηση ποιου «πλήθος ουράνιας στρατιάς» ανέπεμψε ευχαριστήριους ύμνους για εμάς; Μόνο για τον Εμμανουήλ είπαν: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία»· ενώ λοιπόν, όπως είπα, ο Θεός κατοίκησε σε πολλούς αγίους, μία φορά κατά τη συντέλεια των αιώνων λέγεται ότι ο Λόγος του Θεού ήλθε στον κόσμο, μία φορά έγινε άνθρωπος, και για έναν λέει ο προφήτης: «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομα αυτού Εμμανουήλ»· ένας και μόνος «μας εξαγόρασε από την κατάρα του νόμου, γινόμενος κατάρα για εμάς»· έναν Υιό έδωσε για εμάς ο Πατέρας· ένας Υιός έδωσε τη δική του ψυχή για εμάς· ένας σταυρώθηκε και αναστήθηκε, καταπατώντας το κράτος του θανάτου. Επομένως, αναγνωρίζουμε τον Λόγο του Θεού ότι έλαβε πραγματικά σάρκα, δηλαδή ότι ενώθηκε με τη σάρκα· και δεν λέμε ότι ο Εμμανουήλ είναι θεοφόρος άνθρωπος, αλλά ομολογούμε ότι, όντας Θεός εκ φύσεως, αφού έλαβε μορφή δούλου, έγινε και υιός ανθρώπου· και ο ίδιος είναι ταυτόχρονα Θεός και άνθρωπος.

Αλλά θαυμάζεις αυτό που συνέβη; Το θαύμαζε αυτό και η ίδια που τον γέννησε. Διότι λέει προς τον Γαβριήλ: Πώς θα μου συμβεί αυτό, αφού δεν γνωρίζω άνδρα; Και εκείνος απαντά: Πνεύμα Άγιο θα επέλθει σε εσένα και δύναμη του Υψίστου θα σε επισκιάσει. Γι' αυτό και το άγιο που θα γεννηθεί θα ονομαστεί Υιός Θεού. Άχραντη και αμόλυντη είναι η γέννηση. Διότι όπου πνέει το Πνεύμα το Άγιο, εκεί εξαλείφεται κάθε μολυσμός. Αμόλυντη είναι η ένσαρκη γέννηση του Μονογενούς από την Παρθένο. Και αν οι αιρετικοί αντιλέγουν στην αλήθεια, θα τους ελέγξει το Πνεύμα το Άγιο. Θα αγανακτήσει η δύναμη του Υψίστου που την επισκίασε. Θα αντιπαραταχθεί ο Γαβριήλ απέναντί τους την ημέρα της κρίσεως. Θα τους καταντροπιάσει ο τόπος της φάτνης που δέχθηκε τον Δεσπότη. Θα μαρτυρήσουν οι βοσκοί που τότε έλαβαν το χαρμόσυνο άγγελμα, καθώς και η στρατιά των αγγέλων που αινούσαν, υμνούσαν και έλεγαν: Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία. Το ίδιο θα μαρτυρήσουν ο ναός στον οποίο προσφέρθηκε τότε κατά την τεσσαρακοστή ημέρα, τα ζεύγη των τρυγονιών που προσφέρθηκαν για αυτόν, και ο Συμεών που τον πήρε τότε στην αγκαλιά του, καθώς και η προφήτιδα Άννα που ήταν παρούσα.

Τι υπαινίσσεται λοιπόν με αυτό; Ότι ο τάφος Του πρέπει να γίνει θυσιαστήριο, και το θυσιαστήριο τάφος· μη σημαίνοντας τίποτε άλλο, παρά το ότι η γη γίνεται ουρανός και ο ουρανός γη. Διότι ο ίδιος ο Κύριος συμφιλίωσε τα επουράνια με τα επίγεια· και για τον λόγο αυτόν οι άγγελοι από τον ουρανό κατέβηκαν στη γη. Πότε όμως συνέβη αυτό; Όταν εμφανίστηκε πλήθος αγγέλων από τον ουρανό και αναφώνησε λέγοντας: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη»· η γη δε έγινε ουρανός, όταν, αφού πέθανε ο Χριστός, ανέβασε τις ψυχές των αγίων στους ουρανούς· διότι «όταν υψωθώ», λέγει, «θα ελκύσω τους πάντες προς τον εαυτό μου». Είδες πώς το ένα βρέθηκε μέσα στο άλλο; Στους ουρανούς η γη και πάνω στη γη ειρήνη, οι ουρανοί;

Τρόποι της πρόνοιας του Θεού. Τα πάντα προέρχονται από τον Θεό, και τα αγαθά και τα λυπηρά και τα ανάξια. Αλλά τα μεν γίνονται κατά θεία ευδοκία, τα δε κατ' οικονομίαν, και τα δε κατά παραχώρηση. Και κατά θεία ευδοκία μεν γίνονται, όταν ζούμε σύμφωνα με την αρετή· διότι ο Θεός θέλει να ζούμε αναμάρτητοι, και να πολιτευόμαστε με ευσέβεια και αρετή. Κατ' οικονομίαν δε, όταν σφάλλουμε και αμαρτάνουμε και παιδαγωγούμαστε. Κατά παραχώρηση δε, όταν δεν επιστρέφουμε στον Θεό ούτε και όταν παιδαγωγούμαστε. Διότι ευδόκησε ο Θεός να σωθεί ο άνθρωπος, καθώς και οι Άγγελοι φώναζαν λέγοντας: Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία. Κατ' οικονομίαν πάλι ο Θεός μάς παιδαγωγεί όταν αμαρτάνουμε, για να μην κατακριθούμε μαζί με τον κόσμο, όπως λέει ο Απόστολος: Όταν κρινόμαστε από τον Κύριο, παιδευόμαστε, για να μην κατακριθούμε μαζί με τον κόσμο. Και, δεν υπάρχει κακό σε πόλη, το οποίο δεν το έκανε ο Κύριος· δηλαδή πείνα και επιδημίες, ασθένειες και σφαγές πολέμων· διότι όλα αυτά εξαλείφουν την αμαρτία.

Η Παρθένος έγινε ανώτερη από τους αγγέλους, μεγαλύτερη από τα Χερουβείμ και τα Σεραφείμ, καθώς ευαρέστησε τον βασιλιά Χριστό, τιμημένη από τον Θεό ως άξια δούλη και μητέρα. Αγία αμόλυντη μητέρα, εσύ που γέννησες τον Χριστό που υπήρχε πριν από εσένα, ο οποίος είπε: «Πριν γίνει ο Αβραάμ, εγώ είμαι»· εσύ που δόξασες το σπήλαιο και μεγαλύνασες τη φάτνη. Διότι η Παρθένος, το σπήλαιο και η φάτνη, έχοντας την ευρυχωρία του ουρανού, έφεραν τον αχώρητο Θεό, υπηρετώντας φανερά και οι τρεις την Τριάδα, όταν η Παρθένος, αφού γέννησε ανώδυνα τον Δεσπότη του ουρανού και της γης μέσα στο σπήλαιο, τον τοποθέτησε στη φάτνη, και τότε τάγματα αγγέλων περικύκλωσαν την Παρθένο βοώντας και λέγοντας: Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία. Γι' αυτό και οι ποιμένες, που ξαγρυπνούσαν στο ύπαιθρο, άκουσαν αυτή την τέτοια δοξολογία των αγγέλων για τον Σωτήρα, και πορευόμενοι με σπουδή, προσκύνησαν το φως, αντικρίζοντας ένα παράδοξο θαύμα: τη δούλη του Δεσπότη και επίγεια παρθένο να είναι ουράνια νύμφη. Διότι αυτή αναδείχθηκε και νύμφη, και νυφικός θάλαμος, και μητέρα του Θεού μέσα στο σπήλαιο, όταν γέννησε το βρέφος, τον Χριστό, σύμφωνα με την προφητική φωνή του Ησαΐα: «Διότι Παιδί γεννήθηκε για εμάς, υιός δόθηκε σε εμάς, του οποίου η εξουσία βρίσκεται πάνω στον ώμο του, και το όνομά του καλείται Μεγάλης Βουλής Άγγελος, Θεός ισχυρός, εξουσιαστής, Άρχοντας ειρήνης, Πατέρας του μέλλοντος αιώνα».

Γι' αυτό και οι άγγελοι αμέσως υμνούν λέγοντας «δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία» και φέρνουν το χαρμόσυνο άγγελμα στους ποιμένες λέγοντας: «γεννήθηκε σήμερα για εσάς Χριστός Κύριος στην πόλη του Δαβίδ». Και δεν αποδεικνύεται μόνο αυτό, ω απατημένε Εβίωνα, αλλά και από την ηλικία των δώδεκα ετών βρίσκεται «καθήμενος ανάμεσα στους ιερείς και τους πρεσβυτέρους, να τους ερωτά και να συζητά μαζί τους», και «εξεπλήσσοντο με τον λόγο της χάριτος που εκπορευόταν από το στόμα του». Και δεν το έκανε αυτό μετά το τριακοστό έτος, για να [μπορείς να] πεις ότι έγινε Χριστός όταν ήλθε το Πνεύμα σε αυτόν, αλλά αμέσως από τη δωδεκαετή του ηλικία, όπως προείπα, καθώς είναι γεγραμμένο στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιο. Αλλά και ακόμη νωρίτερα, όταν ήταν παιδί, ανέβηκαν (όπως αναφέρει) ο Ιωσήφ και η Μαρία στην Ιερουσαλήμ για να προσκυνήσουν κατά τη γιορτή, και ενώ επέστρεφαν, ο Ιησούς παρέμεινε πίσω και τον αναζητούσαν κατά την οδοιπορία και ανάμεσα στους συγγενείς τους και δεν τον έβρισκαν (διότι η Μαρία είχε συγγενείς εκεί)· όταν δε επέστρεψε και τον βρήκε, του είπε: «Τέκνο μου, γιατί μας το έκανες αυτό; Ιδού, εγώ και ο πατέρας σου σε αναζητούσαμε με οδύνη» (διότι ο Ιωσήφ είχε θέση πατέρα γι' αυτόν, αφού δεν ήταν πατέρας του κατά φύση). Έπειτα ο Κύριος της είπε: «Γιατί με αναζητούσατε; Δεν γνωρίζατε ότι πρέπει να βρίσκομαι στα του Πατέρα μου;», υποδηλώνοντας ότι ο ναός είχε οικοδομηθεί στο όνομα του Θεού, δηλαδή του δικού του Πατέρα.

Μήπως το ότι βαστάχθηκε στην αγκαλιά της Μαρίας; Τα αγγίγματα της πόρνης; Οι τρίχες της γυναίκας που άγγιξαν τα πόδια του; Ή τα δάκρυα; Ή η τοποθέτησή του στο μνήμα; Διότι το σάβανο που τύλιξε το σώμα του δεν υπερίσχυσε εκείνης της αμιγούς και μέγιστης δύναμής του. Επειδή και ο Ιωάννης, ενώ βρισκόταν ακόμη στην κοιλιά, σκίρτησε χαίροντας για την έλευση του Δεσπότη του προς αυτόν μέσω της εγκυμοσύνης της αγίας Παρθένου. Και όταν γεννήθηκε και βρισκόταν στη φάτνη, δεν διέλαθε της προσοχής των αγγελικών χορών. Αντιθέτως, στρατιές αγγέλων αποστέλλονταν για να δορυφορήσουν την έλευση του Βασιλιά των αιώνων, νικητήριοι ύμνοι ψάλλονταν, και ειρήνη κηρυσσόταν στους ποιμένες. Αλλά τι αμαύρωσε τη δύναμή του; Διότι, ενώ ήταν ακόμη βρέφος και τον βαστούσαν στην αγκαλιά, εμφανίστηκε το σημείο του αστέρα από την ανατολή, η παρουσία των μάγων, η προσκύνηση και η προσφορά δώρων, η αναζήτηση των γραμματέων από τον βασιλιά, η απάντηση και η ομολογία γι' αυτόν. Και όλα τα άλλα, όσα περιέχει η συνέχεια της διήγησης, τι πλήγμα επέφεραν στη θεότητά του; Ποια συγκάλυψη προκάλεσε, όπως συμβαίνει σε εμάς, η πρόσληψη της σάρκας; Επιτιμά την τρικυμία, τους ανέμους και τη θάλασσα, και η δύναμη της θεότητάς του δεν εμποδίζεται από τη σάρκα, αλλά επιτελεί αυτά που είναι σύμφωνα με τη φύση της θεότητας. Αλλά, μολονότι η σάρκα έχει όγκο και βάρος, δεν περιορίζεται από το βάρος. Διότι περπατά πάνω στα ύδατα σαν να βρίσκεται σε ξηρά, ως άτρεπτος Θεός, ο οποίος βέβαια υπάρχει εν σαρκί, αλλά δεν αλλοιώνεται από τη σάρκα.

Εάν λοιπόν ο γιος του ήταν τόσων ετών, πώς άραγε ο πατέρας του, βλέποντας τόσο φοβερά γεγονότα, αγγέλους να δορυφορούν τη γέννηση του Υιού, να υμνούν από τους ουρανούς και να λένε: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία», και τους ποιμένες να έρχονται στο σπήλαιο όπου γεννήθηκε και να αναγγέλλουν αυτά, και ενώ τα άκουγε αυτά ο Ιωσήφ, που ήταν γέροντας και προχωρημένος στην ηλικία, τόσα σημεία και θαύματα, πώς θα τολμούσε να ασεβήσει και να υβρίσει ένα άγιο σώμα, στο οποίο κατοίκησε ο Θεός; Από το οποίο σώμα συγκροτήθηκε για εμάς η οικονομία της ένσαρκης παρουσίας, και από όπου η αγία και άχραντη σάρκα οικοδομήθηκε για εμάς μέσα στη θεότητα του Σωτήρος, όπως ακριβώς λέει εκεί ο άγγελος Γαβριήλ λέγοντας: «Πνεύμα Κυρίου θα επέλθει σε εσένα και δύναμη Υψίστου θα σε επισκιάσει· γι' αυτό και το άγιο που θα γεννηθεί από εσένα θα ονομαστεί Υιός Θεού». Πώς άραγε θα τολμούσε να συνευρεθεί με μια τόσο σπουδαία και τέτοια αγία Παρθένο Μαρία; Και τι θα μας ωφελούσε να ερευνούμε γι' αυτό, ακόμη κι αν είχε συνευρεθεί μαζί της (ο μη γένοιτο); Και τι είναι άραγε προτιμότερο, το να αφήσουμε τα πράγματα στον Θεό ή το να επιβάλλουμε με το ζόρι στον εαυτό μας τα χειρότερα; Διότι είναι προφανές πως δεν μας έχει γραφτεί ότι, εάν δεν πιστέψουμε πως η Μαρία συνευρέθηκε ξανά, δεν έχουμε αιώνια ζωή αλλά ερχόμαστε σε κρίση. Γράφτηκε όμως να αναζητούμε όσα είναι καλά, όσα είναι δίκαια, όσα είναι σεμνά, «ώστε να μεταδώσουμε χάρη και σε όσους ακούνε».

Εκείνοι δε, αναγνωρίζοντας αμέσως και με απόλυτη ακρίβεια τον βοηθό και Κύριό τους, πλησίασαν περιχαρείς και τον διακονούσαν, όπως ακριβώς διδάσκει η ιερή γραφή του Ευαγγελίου, αναφέροντας: «και προσήλθαν άγγελοι και τον διακονούσαν», τότε που και «πλήθος ουράνιας στρατιάς υμνώντας τον Θεό» έλεγαν: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Αυτούς μεν, λοιπόν, ως οικείους αγγέλους που είχαν ανάγκη τη συμμαχία του, με αυτόν τον τρόπο τους αναλάμβανε υπό την προστασία του. Εκείνους δε, που από παλιά περιφέρονταν στους τόπους όπου ζουν οι άνθρωποι, καταδυναστεύοντας αόρατα και ορατά τους κατοίκους της γης, δηλαδή τους αλιτήριους δαίμονες και τα γένη των άγριων και σκληρών πνευμάτων, καθώς και εκείνον που πρωτοστατούσε στην κακία μεταξύ τους, τον φοβερό εκείνο και αλάστορα, κατατροπώνοντάς τους με μεγάλη και ένθεη δύναμη, τους υπέτασσε, σε σημείο που κάποιοι από αυτούς, έχοντας επίγνωση, να λέγουν: «Άσε μας, τι σχέση υπάρχει ανάμεσα σε εμάς και σε σένα, Υιέ του Θεού; Ήλθες προ καιρού για να μας βασανίσεις;»

Και ξαφνικά εμφανίστηκε μαζί με τον άγγελο ένα πλήθος ουράνιας στρατιάς, που υμνούσαν τον Θεό και έλεγαν: «Δόξα εν υψίστοις στον Θεό, και επί γης ειρήνη, ευδοκία στους ανθρώπους». Και όταν οι άγγελοι αναχώρησαν από αυτούς για τον ουρανό, οι βοσκοί είπαν μεταξύ τους: «Ας μεταβούμε, λοιπόν, μέχρι τη Βηθλεέμ και ας δούμε αυτό το γεγονός που συνέβη, το οποίο μας φανέρωσε ο Κύριος». Και ήλθαν βιαστικά, και βρήκαν τη Μαρία και τον Ιωσήφ, και το βρέφος να κείτεται στη φάτνη. Όταν το είδαν, έκαναν γνωστό τον λόγο που τους είχε ειπωθεί για το παιδί αυτό. Και όλοι όσοι άκουσαν, θαύμασαν για όσα τους ειπώθηκαν από τους βοσκούς». Αυτά μεν αναφέρει ο Λουκάς, αλλά και ο Ματθαίος, εξιστορώντας τα σχετικά με τη γέννηση του Σωτήρα μας, γράφει με τον ακόλουθο τρόπο: «Όταν γεννήθηκε ο Ιησούς στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας στις ημέρες του βασιλιά Ηρώδη, ιδού, έφτασαν μάγοι από την Ανατολή στην Ιερουσαλήμ λέγοντας: Πού είναι ο τεχθείς βασιλιάς των Ιουδαίων; Διότι είδαμε το άστρο του στην Ανατολή και ήλθαμε να τον προσκυνήσουμε. Όταν άκουσε αυτά ο βασιλιάς Ηρώδης ταράχθηκε, και όλη η Ιερουσαλήμ μαζί του. Και αφού συγκέντρωσε όλους τους αρχιερείς και τους γραμματείς του λαού, τους ρωτούσε να μάθει πού γεννιέται ο Χριστός.

Η φωνή του ήταν σαν φωνή σάλπιγγας· και ολόγυρά του υπήρχε κάτι σαν πλήθος ουράνιας στρατιάς, και είπε: Σήμερα επήλθε σωτηρία στον κόσμο, τόσο στον ορατό όσο και στον αόρατο. Ο Χριστός εγείρεται από τους νεκρούς, συνεγερθείτε· ο Χριστός επιστρέφει στον εαυτό Του, επανέλθετε· ο Χριστός εξέρχεται από τους τάφους, ελευθερωθείτε από τα δεσμά της αμαρτίας. Οι πύλες του άδη ανοίγονται, και ο θάνατος καταλύεται, και ο παλαιός Αδάμ αποβάλλεται, και ο νέος ολοκληρώνεται· εάν κάποιος αποτελεί νέα κτίση εν Χριστώ, ανακαινιστείτε. Αυτά μεν έλεγε εκείνος· οι άλλοι δε ανυμνούσαν, όπως ακριβώς και παλαιότερα, όταν εμφανίστηκε σε εμάς ο Χριστός μέσω της επίγειας γέννησής Του, το: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Μαζί με αυτούς αναφωνώ και εγώ τα ίδια ανάμεσά σας· είθε δε να αποκτούσα και φωνή αντάξια της αγγελικής, η οποία να αντηχεί σε όλα τα πέρατα.

Διότι, όσο πλεονάζει επί της γης η δόξα του Θεού, επαυξανόμενη μέσω εκείνων που σώζονται εκ πίστεως, τόσο περισσότερο οι υπερκόσμιες δυνάμεις, αγαλλιώμενες για τη σωτηρία μας, ανυμνούν και δοξολογούν τον Θεό, όπως ακριβώς διακηρύττει η επουράνια στρατιά ενώπιον των ποιμένων, όταν οι άγγελοι είδαν πάνω στη γη την ειρήνη, η οποία φανερώθηκε στον βίο μας υπέρ της ευδοκίας προς τους ανθρώπους, λέγοντας: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ».

Αλλά απομακρυνθήκαμε πολύ από το θέμα μας, ενώ οφείλουμε να αναδράμουμε με τον λόγο μας στη Βηθλεέμ του Ευαγγελίου. Διότι, εάν εμείς είμαστε όντως ποιμένες και επαγρυπνούμε για τα δικά μας ποίμνια, τότε σίγουρα προς εμάς απευθύνεται η φωνή των αγγέλων που ευαγγελίζεται αυτήν τη μεγάλη χαρά. Επομένως, ας στρέψουμε το βλέμμα μας προς την ουράνια στρατιά, ας δούμε τη χοροστασία των αγγέλων, ας ακούσουμε τη θεία υμνωδία τους. Ποιος είναι ο ήχος εκείνων που εορτάζουν; «Δόξα εν υψίστοις Θεώ», ανακράζουν. Γιατί άραγε δοξάζει η φωνή των αγγέλων τη θεότητα που θεωρείται στα ύψιστα; Διότι, όπως λέει, «και επί γης ειρήνη». Περιχαρείς έγιναν οι άγγελοι με όσα φανερώθηκαν. Επί γης ειρήνη. Η προηγουμένως καταραμένη γη, η γόνιμη σε αγκάθια και τριβόλους, το πεδίο του πολέμου, ο τόπος εξορίας των καταδίκων, αυτή έχει δεχθεί την ειρήνη. Ω, τι θαύμα! Η αλήθεια ανέτειλε από τη γη. Τέτοιον καρπό απέδωσε η γη των ανθρώπων, και αυτά συντελούνται χάριν της ευδοκίας προς τους ανθρώπους. Ο Θεός ενώνεται με την ανθρώπινη φύση, ώστε το ανθρώπινο να συνυψωθεί στο ύψος του Θεού. Ακούγοντας αυτά, ας μεταβούμε στη Βηθλεέμ, ας δούμε το καινό θέαμα, πώς αγάλλεται η Παρθένος με τον τόκο, πώς η απειρόγαμος θηλάζει το νήπιο. Προηγουμένως όμως, το ποια είναι αυτή και από πού προέρχεται, ας το ακούσουμε από εκείνους που εξιστορούν τα σχετικά με εκείνη.

Έτσι, ποτίζοντάς μας το μεγαλείο των αποστολικών και προφητικών διδαγμάτων, το οποίο αναβλύζει από τις πηγές του Πνεύματος, και γεμίζοντας τον ποταμό του Θεού με τα μυστικά ύδατα, γνωρίζει να ευφραίνει με τις ορμές αυτού του ποταμού την επουράνια πόλη του Θεού, αυτήν που συγκροτείται από τις υπερκόσμιες δυνάμεις, όπως ακούσαμε να βροντοφωνάζει η ψαλμωδία. Διότι και η αγία ομήγυρη των άνω πνευμάτων χαίρεται υπερβολικά για τη σωτηρία των ανθρώπων. Επειδή έτσι συνηθίζουν τα επουράνια να πανηγυρίζουν από κοινού με τα επίγεια, όταν εκείνοι που ζουν στη γη ασπάζονται την αγγελοπρεπή πολιτεία. Διότι, όταν αυτός ο Θεός μας, τον οποίο προφητικά εξήγγειλε ο προφήτης, εμφανίστηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους, και οι άγγελοι είδαν την άνω μακαριότητα να φυτεύεται στη γη, αναφωνούσαν: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ» και ευαγγελίζονταν την ειρήνη στη γη (επειδή η θεία ευδοκία εκδηλώθηκε στους ανθρώπους)· έτσι και οι μακάριοι χοροί των αγίων αγγέλων, οι οποίοι καυχώνται για το εξαίρετο, το όντως καθαρό και απερίσπαστο της θείας λειτουργίας, βλέποντας σε εμάς τα γνωρίσματα της αληθινής αγιότητας, δεν θα μας αποδοκιμάσουν, αλλά θα μας παραλάβουν μαζί τους ως κοινωνούς της άφθαρτης ευφροσύνης· όπως ακριβώς ο λόγος της ευαγγελικής παραβολής απέκλεισε από τον θείο γάμο εκείνον που ήταν ενδεδυμένος με ρυπαρό ένδυμα.