Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 2:14

Εκείνη, λοιπόν, που αφιέρωσε τον εαυτό της στον αδελφιδό και δέχθηκε την ομορφιά του αγαπημένου στη δική της μορφή, ας ακούσουμε, μέσα από τη συνέχεια όσων έχουν λεχθεί, ποιών αγαθών αξιώνεται από Αυτόν που δοξάζει όσους Τον δοξάζουν· διότι ο Λόγος λέει προς τη νύμφη: «Είσαι καλή, η πλησίον μου, σαν την ευδοκία, ωραία σαν την Ιερουσαλήμ, εκθαμβωτική σαν παρατεταγμένες στρατιές». Το ότι, βεβαίως, αναπέμπεται δόξα από την ουράνια στρατιά στον Θεό τον εν υψίστοις για την ευδοκία μεταξύ των ανθρώπων, εις επήκοον των ποιμένων, όταν είδαν να γεννιέται πάνω στη γη η ειρήνη, και το ότι η Ιερουσαλήμ ονομάζεται πόλη του μεγάλου Βασιλέως από τον Δεσπότη πάσης κτίσεως, είναι φανερό σε καθέναν που έχει εντρυφήσει στους ευαγγελικούς λόγους, ώστε μέσα από αυτά να μην αγνοεί τι είδους ομορφιά μαρτυρεί ο Λόγος για τη νύμφη μέσω της σύγκρισής της με την Ιερουσαλήμ και την ευδοκία.

Το αποδεικνύει εξάλλου και ο ύμνος των αγγέλων κατά τη γέννησή Του, ότι ήλθε σε εμάς από τους ουρανούς κομίζοντάς μας την ειρήνη, λέγοντας: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Και ο Ίδιος, ολοκληρώνοντας πλέον τη σωτηριώδη οικονομία, άφησε την ειρήνη ως κληρονομιά στους δικούς Του, λέγοντάς τους: «Την ειρήνη τη δική μου σας δίνω, την ειρήνη τη δική μου σας αφήνω». Και πάλι: «Να ειρηνεύετε μεταξύ σας και με όλους»· και, «Από αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν αγαπάτε ο ένας τον άλλον».

Διότι και αυτό αποτελούσε μέγιστο θαύμα, το να θεολογούν με τέλειο τρόπο τα απλοϊκά και αμαθή παιδιά για τον Θεό που ενανθρώπησε για εμάς, προφέροντας με το στόμα τους αγγελικό ύμνο· διότι, όπως ακριβώς οι άγγελοι κατά τη γέννηση του Κυρίου έψαλλαν «δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης», έτσι και αυτά τώρα, κατά την είσοδό Του, αναπέμπουν τον ίδιο ύμνο, λέγοντας, «ωσαννά στον υιό του Δαβίδ, ωσαννά εν τοις υψίστοις».

Και αυτά μεν τα προανήγγειλε με σαφήνεια ο Ησαΐας· ενώ οι ίδιοι οι μάγοι προσκυνούσαν προσφέροντας χρυσό και λιβάνι και σμύρνα σε Εκείνον που, δια του θανάτου, του οποίου σύμβολο αποτελούσε η σμύρνα, μας χάρισε την ένθεη ζωή, της οποίας εικόνα ήταν το λιβάνι, και τη θεία λαμπρότητα και βασιλεία, την οποία απεικόνιζε ο χρυσός που προσφέρθηκε στον χορηγό της αιώνιας δόξας. Για χάρη Αυτού που γεννήθηκε σήμερα, και οι ποιμένες στήνουν κοινό χορό με τους αγγέλους, και ψάλλουν την ίδια ωδή και ανακρούουν κοινό μέλος, όχι επειδή οι άγγελοι πήραν στα χέρια τους ποιμενικούς αυλούς, αλλά επειδή οι ποιμένες περιλάμπονταν από αγγελικό φως και βρέθηκαν εν μέσω της ουράνιας στρατιάς και διδάσκονταν τον ουράνιο ύμνο από τους αγγέλους, ή μάλλον τον ίδιο, που είναι συνάμα ουράνιος και επίγειος. Διότι, λένε, «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης». Επειδή τώρα έχει τη γη ως θρόνο Αυτός που κατοικεί στα ύψιστα και δεσπόζει στα ουράνια ύψη, και δοξάζεται σε αυτήν εξίσου, όπως και εκεί, τόσο από τους αγίους όσο και από τους αγγέλους Του.

Αλλά ποιο είναι το αίτιο αυτής της κοινής δοξολογίας αγγέλων και ανθρώπων και ποιο είναι αυτό το πολυύμνητο στους ποιμένες και σε όλους τους ανθρώπους τόσο χαρμόσυνο μήνυμα; Διότι, «ιδού», λέει, «σας φέρνω το χαρμόσυνο μήνυμα μιας μεγάλης χαράς, η οποία θα είναι για όλο τον λαό». Τι είναι λοιπόν αυτό, και ποια είναι η παγκόσμια χαρά; Άκουσε μέχρι τέλους την ευαγγελική ωδή και θα καταλάβεις, η οποία λέει: «ειρήνη, ευδοκία στους ανθρώπους». Διότι ο Θεός, ο οποίος είχε οργιστεί με το γένος των ανθρώπων και τους είχε υποβάλει σε φοβερές κατάρες, ήρθε μέσω της σάρκας για να τους προσφέρει τη δική Του ειρήνη και να τους συμφιλιώσει με τον ύψιστο Πατέρα. Διότι ιδού, λέει, γεννήθηκε όχι για εμάς τους αγγέλους, έστω και αν τώρα που Τον βλέπουμε στη γη Τον ανυμνούμε όπως στον ουρανό, αλλά για εσάς τους ανθρώπους, δηλαδή για χάρη σας και καθ' ομοίωσή σας γεννήθηκε Σωτήρας, ο Χριστός και Κύριος, στην πόλη του Δαβίδ.

Τι σκοπό έχει λοιπόν η προσθήκη της ευδοκίας του Θεού δίπλα στην ειρήνη; Διότι λέει: «Ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Υπήρξαν και στο παρελθόν περιπτώσεις όπου έδωσε δείγματα ειρήνης προς τους ανθρώπους. Διότι και στον Μωυσή μιλούσε «όπως ακριβώς θα μιλούσε κάποιος στον φίλο του», και τον Δαβίδ τον βρήκε «σύμφωνα με την καρδιά του», και σε ολόκληρο το γένος των Ιουδαίων παρέσχε σύμβολα ειρήνης, κατεβαίνοντας γι' αυτούς στο όρος και μιλώντας τους μέσα από φωτιά και γνόφο, αλλά όχι κατά ευδοκία. Διότι ευδοκία είναι το καθαυτό ευάρεστο και πρωταρχικό και τέλειο θέλημα του Θεού. Δεν αποτελεί λοιπόν πρωταρχικό και τέλειο θέλημα του Θεού η ευεργεσία προς κάποιους ανθρώπους ή προς ένα μόνο γένος, και μάλιστα όταν αυτή δεν είναι καν τέλεια. Γι' αυτό τον λόγο, όπως ακριβώς ο Θεός ονόμασε πολλούς υιούς, όμως ένας είναι εκείνος «στον οποίο ευδόκησε», έτσι και πολλές φορές έδωσε την ειρήνη Του, όμως μία είναι αυτή που φέρει μαζί της και την ευδοκία Του: αυτή που παρέχεται διά της ενανθρωπήσεως του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, καθώς είναι τέλεια και αμετάθετη και προσφέρεται σε κάθε γένος και σε όλους όσοι το επιθυμούν.

Αυτό το αποδεικνύει και ο ύμνος των αγγέλων κατά τη γέννησή του, ότι δηλαδή ήρθε σε εμάς από τον ουρανό φέρνοντάς μας την ειρήνη, όταν έλεγαν: «δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη». Και ο ίδιος δε, ολοκληρώνοντας πλέον τη σωτήρια οικονομία, άφησε την ειρήνη ως κληρονομιά στους δικούς του λέγοντας προς αυτούς: «την ειρήνη τη δική μου σας δίνω· την ειρήνη τη δική μου σας αφήνω»· και πάλι: «να ειρηνεύετε μεταξύ σας και με όλους»· και «από αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν έχετε αγάπη μεταξύ σας». Και η τελευταία προσευχή που απηύθυνε υπέρ ημών προς τον Πατέρα του όταν ανερχόταν, στηρίζει τη μεταξύ μας αγάπη· «δώσε τους», λέει, «Πατέρα, ώστε να είναι όλοι ένα».

Επομένως, αναφέρεται στην ωδή των αγγέλων που έχει καταγραφεί από τον Λουκά. Διότι εκείνη ήταν καινή. Και σε ολόκληρη τη γη παρέπεμψε ο προφήτης, επειδή ακριβώς αυτός ο ευαγγελιστής μνημονεύει τέτοια λόγια που εψάλησαν από τους αγγέλους: Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία. Πότε, όμως, ειπώθηκαν αυτά; Όταν οικοδομήθηκε ο οίκος, δηλαδή όταν σαρκώθηκε ο Χριστός.

Διότι κατά τη γέννησή Του, άγγελοι στη Βηθλεέμ έψαλαν αυτά με αγαλλίαση. Δίνοντας δε την εντολή να ψάλλουν για τρίτη φορά, ονομάζει για τρίτη φορά τον Κύριο, θέλοντας να δοξάζεται η Τριάδα στο πρόσωπο του Χριστού. Διότι μέσω Αυτού γνωρίσαμε και το Πνεύμα και τον Πατέρα. Γι' αυτό πολύ ταιριαστά πρόσθεσε: «Ευλογήστε το όνομά Του»· είτε εννοείς του Πατρός, είτε του Υιού, είτε του Αγίου Πνεύματος. Διότι το όνομα της Τριάδος είναι Θεός, το οποίο ευλόγησαν οι άγγελοι που αποκάλυψαν την καινή ωδή, αναπέμποντας προοιμιακά τη δόξα στον Θεό εν υψίστοις.

Ο Κύριος που ήλθε στη Βηθανία είναι και εδώ ο ίδιος παρών· διότι κυρίως Βηθανία ονομάζεται ο παρών οίκος, επειδή η Βηθανία λέγεται οίκος ειρήνης, και οίκος ειρήνης είναι ο παρών οίκος του Κυρίου, στον οποίο εμείς οι οικήτορες κάθε ημέρα αναφωνούμε προς τον οικοδεσπότη: Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία.

Και πώς θα μπορούσε να ευσταθεί αυτό; Διότι το ότι θεωρούν δικά τους τα όσα αφορούν εμάς, μάθε το από την τόση χαρά που έδειξαν όταν είδαν τον Δεσπότη να συμφιλιώνεται μαζί μας. Αν όμως δεν θλίβονταν πριν από αυτό, ούτε και μετά από αυτό θα χαίρονταν. Το ότι χαίρονταν είναι φανερό από όσα λέει ο Χριστός: «Ότι θα υπάρξει χαρά στον ουρανό και στη γη για έναν αμαρτωλό που μετανοεί». Αν λοιπόν οι άγγελοι, βλέποντας έναν αμαρτωλό να μετανοεί, χαίρονται, σήμερα, βλέποντας μέσω της απαρχής ολόκληρη τη φύση μας να έχει εισαχθεί στον ουρανό, πώς να μη νιώσουν τη μέγιστη αγαλλίαση; Άκουσε λοιπόν και από άλλο σημείο για την ευφροσύνη των ουράνιων δήμων για τη δική μας συμφιλίωση· διότι, όταν γεννήθηκε κατά σάρκα ο Κύριός μας, βλέποντας ότι πλέον συμφιλιώθηκε με τους ανθρώπους —επειδή, αν δεν είχε συμφιλιωθεί, δεν θα κατήρχετο τόσο πολύ—, βλέποντας λοιπόν αυτό, έστησαν χορό πάνω στη γη, φώναζαν και έλεγαν: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Και για να μάθεις ότι γι' αυτό δοξάζουν τον Θεό, επειδή δηλαδή η γη απέλαβε τα αγαθά, πρόσθεσαν και την αιτία, λέγοντας, «Επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία», δηλαδή σε αυτούς που βρίσκονταν σε κατάσταση έχθρας, στους αγνώμονες. Είδες πώς δοξάζουν τον Θεό για τα ξένα αγαθά, ή μάλλον για τα δικά τους; Διότι τα δικά μας αγαθά τα θεωρούν δικά τους. Θέλεις να μάθεις ότι και όταν επρόκειτο να τον δουν να αναβαίνει, χαίρονταν και σκιρτούσαν; Άκουσε τον Χριστό που λέει ότι ανέβαιναν και κατέβαιναν συνεχώς.

Σε έξι λοιπόν ημέρες δημιούργησε ο Θεός όλα τα έργα Του, καθώς είναι γραμμένο, και την έβδομη αναπαύθηκε. Γι' αυτό και κατά τις έσχατες ημέρες, αφού ευδόκησε ο Λόγος του Θεού να αναζητήσει και να σώσει το απολωλός και ενανθρώπησε, με τον ίδιο τρόπο, σύμφωνα με τον αριθμό των ημερών της κοσμοποιίας, μας παρέδωσε τις εορτές της δικής Του θείας οικονομίας. Πρώτη λοιπόν και ρίζα των εορτών του Χριστού, είναι η κατά σάρκα παράδοξη γέννηση από την αγία Παρθένο και Θεοτόκο Μαρία μετά τη σύλληψη, κατά την οποία προσήλθε ο Χριστός ο Θεός, κλίνοντας τους ουρανούς, για να σώσει τον κόσμο που χανόταν· κατά την οποία οι άγγελοι, αφού εμφανίστηκαν στους ποιμένες, γνωστοποιώντας το παράδοξο του θαύματος αναφωνούσαν: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία».

Εφόσον λοιπόν όλοι σκιρτούν από χαρά, θέλω να σκιρτήσω και εγώ, επιθυμώ να χορέψω, θέλω να πανηγυρίσω. Χορεύω όμως, όχι κρούοντας κιθάρα, όχι κινώντας θύρσο, χωρίς να κρατώ αυλούς, χωρίς να ανάβω δάδες, αλλά αντί για μουσικά όργανα φέροντας τα σπάργανα του Χριστού. Διότι αυτά είναι για εμένα ελπίδα, αυτά είναι για εμένα ζωή, αυτά σωτηρία, αυτά είναι για εμένα αυλός, αυτά κιθάρα. Γι' αυτό και έρχομαι φέροντάς τα, ώστε με τη δική τους δύναμη να λάβω ισχύ λόγων και να πω μαζί με τους αγγέλους: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ»· και μαζί με τους ποιμένες: «Και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Σήμερα Εκείνος που γεννήθηκε αρρήτως από τον Πατέρα, γεννιέται από παρθένο, κατά τρόπο ανέκφραστο για χάρη μου. Αλλά τότε μεν γεννήθηκε κατά φύση από τον Πατέρα προ αιώνων, όπως γνωρίζει Αυτός που Τον γέννησε· σήμερα δε πάλι γεννήθηκε πέρα από τους νόμους της φύσεως, όπως γνωρίζει η χάρη του Αγίου Πνεύματος. Και η άνω γέννησή Του είναι αληθής, και η κάτω γέννηση είναι αψευδής, και αληθινά γεννήθηκε Θεός από Θεό, και αληθινά ο Ίδιος γεννήθηκε άνθρωπος από παρθένο. Άνω μόνος από μόνο, Μονογενής· κάτω μόνος από μόνη παρθένο, ο Ίδιος είναι Μονογενής. Διότι, όπως ακριβώς κατά την άνω γέννηση είναι ασεβές να σκεφθεί κανείς μητέρα, έτσι είναι βλάσφημο να υποθέσει κανείς πατέρα κατά την κάτω γέννηση. Ο Πατέρας γέννησε αρρεύστως και η παρθένος γέννησε αφθόρως· διότι ούτε ο Θεός υπέστη ρεύση γεννώντας, επειδή γέννησε θεοπρεπώς, ούτε η παρθένος υπέστη φθορά γεννώντας, επειδή γέννησε πνευματικώς.

Εάν μελετήσω προσεκτικά τη γέννησή του, εκπλήσσομαι, διότι, προτού ακόμη το παιδί εξέλθει κατά τους νόμους της φύσεως, επιτελεί θαυμαστά σημεία. Διότι δεν είναι άραγε το μέγιστο σημείο το να παραμείνει η παρθένος, και μετά τη γέννηση, παρθένος, και ο ουρανός, ενώ σιωπά, να ομιλεί μέσω του αστέρα; Και σε όσους διψούν να δουν τον τεχθέντα, αποστέλλει έναν αστέρα ως συνοδοιπόρο και τους υποδεικνύει το ποθούμενο βρέφος. Και ο μεν Ματθαίος μνημονεύει μάγους που ήλθαν από την ανατολή, ενώ ο Λουκάς κάνει μνεία σε άγγελο· διότι αναφέρει: Και υπήρχαν ποιμένες που διανυκτέρευαν στο ύπαιθρο και φύλασσαν σκοπιές της νυκτός για το ποίμνιό τους. Και άγγελος Κυρίου εμφανίσθηκε σε αυτούς, και δόξα Κυρίου τους περιέλαμψε, και κυριεύθηκαν από μέγα φόβο. Και τους είπε ο άγγελος: Μη φοβάσθε· διότι, ιδού, σας φέρνω το χαρμόσυνο άγγελμα μιας μεγάλης χαράς, η οποία θα αφορά ολόκληρο τον λαό, ότι γεννήθηκε για εμάς σήμερα Χριστός Κύριος στην πόλη του Δαβίδ. Και ξαφνικά εμφανίσθηκε μαζί με τον άγγελο πλήθος ουράνιας στρατιάς, που υμνούσαν τον Θεό και έλεγαν: Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία.

Ένα βρέφος θηλάζει στις αγκάλες της μητέρας του και τρέφει τα σύμπαντα, προσφερόμενο παντοτινά προς βρώση. Ράβδος εβλάστησε άνθος και άπλωσε ρίζα στο βάθος, αστέρας προβάλλει αστέρα και η φάτνη ασπάζεται το νεογέννητο. Σπάργανα τυλίγουν το πυρ και δεν κατακαίονται· τα ζώα δέχονται πάνω τους τη ζωή και το σπήλαιο υποδέχεται το φως. Τρέχει πρώτη η Βαβυλώνα φέρνοντας δώρα από την Περσία, και η Αιθιοπία σπεύδει για να υποδεχθεί στα χέρια της τον Θεό. Υμνωδούν οι άγγελοι και ψάλλουν οι ποιμένες, οι άνθρωποι προσφέρουν δόξα στον Θεό, διακηρύσσοντας την ειρήνη επί της γης. Από φόβο κατέχεται η Σαλώμη και με τη φωνή της εξευμενίζει τον Κριτή· ομολόγησε τον τεχθέντα ως Δεσπότη και ελευθερώθηκε από την πληγή της. Στα χέρια της βαστάζει τον Άχραντο και γνώρισε τη σωτήρια χαρά. Οι ψυχές των δικαίων αγάλλονται και οι χοροί των θνητών ευφραίνονται, η έρημη πόλη αναγνωρίστηκε, επειδή κατοίκησε σε αυτήν ο Βασιλέας. Όπως η γέννηση είναι άρρητη, έτσι και η μητέρα είναι αμίαντη· και εξαιτίας όλων αυτών φανερώνεται εις τους αιώνες ένα ανεκδιήγητο πέλαγος, το οποίο είναι βαθύτερο από κάθε ανθρώπινη έρευνα.

Γι' αυτόν τον λόγο σήμερα οι αγγελικές δυνάμεις πανηγύριζαν πάνω στη γη, αναφωνώντας: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Διότι είδαν θαύμα γεμάτο θάμβος και έκσταση· είδαν τον Κύριο των πάντων να περιβάλλεται τη μορφή του δούλου· είδαν Εκείνον, που διαμορφώνει τα βρέφη όλων μέσα στις μήτρες, να ακτινοβολεί ως βρέφος· είδαν τον πλάστη του Αδάμ να προσλαμβάνει τη νηπιότητα, για να ελευθερώσει τον Αδάμ από τα δεινά· είδαν το μέγα μυστήριο που εξιστορείται, να τελείται σήμερα στη Βηθλεέμ· τον ίδιο, Θεό και άνθρωπο, να προέρχεται από γυναίκα, και μία παρθένο να θηλάζει παιδί, και μία απειρόγαμη κόρη να υφίσταται τις ωδίνες του τοκετού· την είδαν και να έχει γεννήσει και να παραμένει παρθένος· την είδαν να έχει γίνει μητέρα και να μην έχει γνωρίσει κλίνη ανδρός· είδαν καινά και παράδοξα: άσπορο στάχυ, αφύτευτο βότρυ, άπατορα παίδα.

Σήμερα λύνεται η αρχαία κατάρα κατά του γένους, και καταλύεται εκείνος ο μακρύς και παλαιός πόλεμος, καθώς το βρέφος αυτό μας χάρισε τα δόγματα της ειρήνης: «Αυτό είναι το σημάδι», λέει, «θα βρείτε ένα βρέφος σπαργανωμένο να κείτεται σε φάτνη». Περιβάλλεται με σπάργανα εκείνος που ελευθέρωσε την οικουμένη από τα σπάργανα της αμαρτίας· γεννιέται σε φάτνη και δεν βρίσκει τόπο σε κατάλυμα, αυτός για τον οποίο έχει γραφτεί: «Τον ουρανό και τη γη εγώ τα πληρώ», λέει ο Κύριος. «Ποιον οίκο θα μου οικοδομήσετε, ή ποιος είναι ο τόπος της ανάπαυσής μου;» Καταλύεται, λοιπόν, ο μακρύς πόλεμος. Και θαυμάζοντας αυτήν την κατάλυση και την έλευση της ειρήνης, οι άγγελοι του επουράνιου πλήθους υμνούσαν λέγοντας: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Εκείνος, δηλαδή ο μακρύς πόλεμος, δηλαδή *...* φανερώθηκε στη γη η ειρήνη που κάποτε προσδοκούσαμε.

δʹ. Και πρόσεξε το παράδοξο. Αυτούς πρώτα τους κατέβασε εδώ, και έπειτα ανέβασε τον άνθρωπο προς αυτούς· η γη έγινε ουρανός, επειδή ο ουρανός επρόκειτο να δεχθεί τα της γης. Γι' αυτό, εκφράζοντας την ευχαριστία μας λέμε: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Ιδού, λέει, ότι και οι άνθρωποι φάνηκαν πλέον να γίνονται ευάρεστοι. Τι είναι η «Ευδοκία»; Είναι η καταλλαγή (συμφιλίωση)· ο ουρανός δεν αποτελεί πλέον μεσότοιχο. Αρχικά οι άγγελοι υπήρχαν σύμφωνα με τον αριθμό των εθνών· τώρα όμως δεν υπάρχουν σύμφωνα με τον αριθμό των εθνών, αλλά σύμφωνα με τον αριθμό των πιστών. Από πού είναι αυτό φανερό; Άκουσε τον Χριστό που λέει: «Προσέξτε να μην καταφρονήσετε κανέναν από αυτούς τους μικρούς. Διότι οι άγγελοί τους βλέπουν διαπαντός το πρόσωπο του Πατέρα μου που βρίσκεται στους ουρανούς». Διότι κάθε πιστός έχει άγγελο, όπως άλλωστε και εξ αρχής κάθε ενάρετος άνδρας είχε άγγελο· όπως λέει ο Ιακώβ: «Ο άγγελος που με τρέφει και με λυτρώνει από τη νεότητά μου».

Και θα βρεις εκεί πολύ περισσότερα φιλοσοφημένα διδάγματα από αυτά· όπως, για παράδειγμα, ότι δεν πρέπει να κακολογούμε. «Αυτόν που κακολογεί», λέει, «κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εκδίωκα». Ποιος είναι ο ύμνος των επουρανίων, τι λένε τα Χερουβίμ, το γνωρίζουν οι πιστοί. Τι έλεγαν οι άγγελοι κάτω; «Δόξα εν υψίστοις Θεώ». Γι' αυτόν τον λόγο, μετά τις ψαλμωδίες ακολουθούν οι ύμνοι, ως κάτι το τελειότερο: «Με ψαλμούς», λέει, «με ύμνους, με ωδές πνευματικές, ψάλλοντας με τη χάρη μέσα στις καρδιές σας προς τον Θεό». Με αυτό εννοεί είτε ότι ο Θεός μας τα έδωσε αυτά κατά χάριν, είτε εννοεί τις ωδές που ψάλλονται εν χάριτι, είτε να νουθετούμε και να διδάσκουμε τους εαυτούς μας εν χάριτι, είτε ότι κατείχαν αυτά τα χαρίσματα μέσω της χάριτος, είτε αποτελεί επεξήγηση.

Αυτοί λοιπόν και οι παρόμοιοι μάχονται κατά των εχθρών, οι οποίοι και θριαμβεύουν κατά των παθών. Τέτοιος ήταν και ο θαυμάσιος και θεσπέσιος Ραφαήλ, ο οποίος μέσω της ανατομής ενός ιχθύος θεράπευσε μια δαιμονισμένη κόρη, και επινόησε τον τρόπο για να δώσει το φως σε έναν τυφλό γέροντα. Αλλά δεν είναι άξιοι να αποσιωπηθούν ούτε εκείνοι που διακόνησαν στην Καινή Διαθήκη, μεγάλο μέρος των οποίων αποτελεί ο αρχάγγελος Γαβριήλ, αυτός που έφερε το θείο άγγελμα στον Ζαχαρία και τιμώρησε με σιωπή την απιστία του, επειδή δεν πίστεψε ότι η στείρα θα εγκυμονούσε χάριν της μελλοντικής θείας οικονομίας· αυτός που ευαγγελίστηκε στη σεμνή Μαριάμ τις ανύμφευτες ωδίνες· αυτός που οδήγησε τους ποιμένες στο σπήλαιο, και τους ανήγγειλε τον Αχώρητο μέσα σε φάτνη, τον Απερίγραπτο στα σπάργανα, αναπέμποντας μαζί τους σύμφωνη ωδή δοξολογίας: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Άλλος εμποδίζει τους μάγους να επιστρέψουν στον τύραννο· άλλοι δε διακονούσαν επί της γης τον Κτίστη· άλλος νουθετεί τον μνήστορα της Παρθένου να μην αποπέμψει την άφθορη ως διεφθαρμένη· άλλος του υποδεικνύει τη φυγή και την επάνοδο εξαιτίας της βρεφοκτονίας του Ηρώδη. Αν και έβλεπαν τον Άκτιστο εν σαρκί, τον διακονούσαν ωσάν ταπεινοί δούλοι. Διότι θαύμασαν την ισχύ του, μέσω της οποίας κατέπεσε ο πειράζων, και σύμφωνα με τα λόγια του Δαβίδ, «αφού τον σήκωσαν στα χέρια τους», τον μετέφεραν έξω από την εμβέλεια των λίθων. Επειδή σήκωσαν, αναφέρει η Γραφή, οι Ιουδαίοι λίθους για να τους ρίξουν επάνω του.

Ομιλία στη σύναξη των Ασωμάτων Δεν πανηγυρίζουμε άσκοπα για τους αγγέλους, προσφέροντάς τους τιμητικό δώρο και αμοιβή για τις ευεργεσίες τους προς εμάς· διότι δεν παύουν με ύμνους και άρρητες φωνές να εξευμενίζουν τον επουράνιο Δεσπότη για τις δικές μας αμαρτίες. Το ότι δε αυτά ισχύουν στην πραγματικότητα και δεν αποτελούν κενό λόγο που στερείται μαρτυρίας, το διδάσκει το θείο Ευαγγέλιο· διότι, όταν είδαν επί της γης τον Επουράνιο, και μέσα σε σπάργανα τον Απερίγραπτο, δεν απέκρυψαν από τους ανθρώπους το μυστήριο, αλλά αμέσως το ανήγγειλαν στους ποιμένες, θεώρησαν ορθό να τους κάνουν κοινωνούς της ευεργεσίας και, με έναν λόγο, εξύμνησαν την εν ουρανοίς δόξα και την επί γης ειρήνη: «Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία.» Ο φιλάνθρωπος στρατός του φιλανθρώπου Θεού, αν και είναι ασώματος, δεν περιφρονεί όσους είναι συνυφασμένοι με σάρκα, νεύρα και οστά, και δεν υφίσταται το πάθος το οποίο εμείς υφιστάμεθα ο ένας για τον άλλον. Διότι, μεταξύ των ανθρώπων, οι υγιείς αποστρέφονται τους ασθενείς, οι άθικτοι τους τραυματίες, οι νηφάλιοι τους μεθυσμένους, οι σώφρονες τους ακόλαστους, οι εγκρατείς τους ακρατείς, ενώ θα έπρεπε να συμπάσχουν και μέσω της συμπόνιας να προσφέρουν φάρμακο σε αυτόν που πάσχει. Διότι όσοι συμπάσχουν δεν κολλούν την ξένη νόσο, αλλά απεναντίας μεταδίδουν οι ίδιοι τη δική τους ευεξία.

Αλλά δεν είναι άξιοι σιωπής ούτε εκείνοι που υπηρέτησαν την Καινή Διαθήκη· σημαντικό μέρος των οποίων είναι ο αρχάγγελος Γαβριήλ, ο οποίος μίλησε στον Ζαχαρία και του επέβαλε ως ποινή τη σιωπή για την απιστία του, επειδή δεν πίστεψε ότι η στείρα θα κυοφορήσει χάριν της μέλλουσας θείας οικονομίας, και εκείνος που ευαγγελίσθηκε στη σεμνή Μαρία τον τοκετό χωρίς νυμφική ένωση. Αυτός, οδηγώντας τους ποιμένες στο σπήλαιο, τους φανέρωνε μέσα στη φάτνη τον Αχώρητο, και μέσα στα σπάργανα τον Απερίγραπτο. Εκείνοι ανέπεμπαν σύμφωνη ωδή δοξολογίας: «Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία». Άλλος νουθετεί τον μνήστορα της Παρθένου να μην αποπέμψει ως διεφθαρμένη την άφθορη. Άλλος του υποδεικνύει τη φυγή και την επάνοδο εξαιτίας της βρεφοκτονίας του Ηρώδη. Άλλος εμποδίζει τους Μάγους από το να επιστρέψουν στον τύραννο. Άλλοι πάλι διακονούσαν επί γης τον Κτίστη, μολονότι έβλεπαν με σάρκα τον Άκτιστο· διότι θαύμασαν τη δύναμή Του, με την οποία ο πειράζων κατακρημνίστηκε· και σύμφωνα με τα λόγια του Δαβίδ, σηκώνοντάς Τον στα χέρια τους τον μετέφεραν έξω από το βεληνεκές των λίθων· διότι «σήκωσαν», λέγει, «οι Ιουδαίοι λίθους για να ρίξουν επάνω Του». Άλλοι συμπαραστάθηκαν στο Πάθος· άλλοι, παραμένοντας δίπλα στον κενό τάφο μετά την Ανάσταση, έλεγαν στις πιστές γυναίκες: «Τί ζητεῖτε τὸν ζῶντα μετὰ τῶν νεκρῶν;»

Τα θλιβερά γεγονότα περιορίστηκαν σε εβδομήντα χρόνια. Ως πατέρας ο Θεός τους παιδαγώγησε· τους έπληξε όταν αμάρταναν, αλλά όταν επιστρέφουν με μετάνοια δεν τους αποστρέφεται. Διότι, έστω και αν οι ίδιοι είναι άξιοι συμφορών, ο Θεός πάντως δεν έχει λησμονήσει τις επαγγελίες προς τον Αβραάμ, ούτε αθετεί τις διαθήκες προς τον Δαβίδ· φυλάσσει το ζώπυρο του γένους, συντηρεί και θερμαίνει τον σπινθήρα του σπέρματος· δεν διαψεύδει τα στόματα των πνευματοφόρων προφητών. Πρέπει να προσέλθει ο προσδοκώμενος· όλη η φύση προσμένει εναγωνίως, παρακινημένη από τη φωνή του Ησαΐα, καραδοκώντας το παράδοξο μυστήριο, αναμένει να δει παρθένο να ωδίνει: «Διότι ιδού», λέει, «η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό». Στο βρέφος εκείνης και οι Πέρσες θα προσκυνήσουν· οι νοερές δυνάμεις θα κάμψουν το γόνυ, ακριβώς όπως είπε ο Δαβίδ: «Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Τι περισσότερο χρειάζεται να πούμε; Ο αρχιστράτηγος νικά, τρέπει σε φυγή τον αντίπαλο. Οι Ιουδαίοι κατά τον καθορισμένο χρόνο απαλλάχτηκαν από την αιχμαλωσία, και ο Ζοροβάβελ τους επανέφερε, όντας απόγονος του Δαβίδ· ανέκτησαν την Παλαιστίνη, ανοικοδόμησαν τον ναό, ανακαίνισαν τις θυσίες. Αφού παρήλθαν πεντακόσια σαράντα οκτώ χρόνια, γεννά μια ανύμφευτη παρθένος· γεννιέται βασιλιάς αδιάδοχος. Αυτόν προσκύνησαν μάγοι, οι οποίοι δεν ήταν άσχετοι με τους Πέρσες. Άγγελοι δόξασαν τη γέννηση: «Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία».

Αυτή, λοιπόν, είναι η μητέρα του Δεσπότη των αγγέλων και των ανθρώπων· από αυτήν σαρκώθηκε ο Υιός του Θεού, ο οποίος καταδέχθηκε να σταυρωθεί κατά σάρκα. Και θέλεις να μάθεις πόσο ανώτερη είναι η Παρθένος από τις ουράνιες δυνάμεις; Πρόσεξε· εκείνες μεν, πετώντας γύρω Του με φόβο και τρόμο, καλύπτουν το πρόσωπό τους, αυτή δε προσφέρει σε Αυτόν το γένος των ανθρώπων και μέσω αυτής λαμβάνουμε την άφεση των αμαρτιών. Αυτή γέννησε Εκείνον τον οποίο οι άγγελοι, όταν ήλθαν κατά τη γέννηση, δοξολογούσαν με φόβο, λέγοντας: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Χαίρε, λοιπόν, μητέρα και ουρανέ· κόρη και νεφέλη· παρθένος και θρόνε· το καύχημα και το στερέωμα της Εκκλησίας μας· κάνε εκτενή τη δέησή σου υπέρ ημών, ώστε να λάβουμε μέσω εσού έλεος κατά την ημέρα της κρίσεως, και να επιτύχουμε τα αγαθά που επιφυλάσσονται για εκείνους που αγαπούν τον Θεό, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, με τον οποίο στον Πατέρα, μαζί με το Άγιο Πνεύμα, ανήκει δόξα, κράτος, τιμή, τώρα και πάντοτε και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Και ήλθε σε αυτούς ένας άγγελος διακηρύσσοντας μεγάλα πράγματα: «Σας ευαγγελίζομαι σήμερα μεγάλη χαρά, ότι γεννήθηκε Σωτήρας για τον κόσμο στην πόλη του Δαβίδ»· και ενώ ο ένας άγγελος μιλούσε, άνοιξαν οι ουρανοί, και εμφανίστηκε ένα αρμονικό πλήθος που υμνούσε και έλεγε: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Διότι τα πάντα πρόκειται να συνενωθούν, ο ουρανός και η γη να έλθουν σε ενότητα, ώστε τα κάτω να γίνουν άνω, για να υπάρξει ειρήνη σε εκείνους που βρίσκονται μακριά και σε εκείνους που βρίσκονται κοντά. Σε ποιμένες, λοιπόν, δίνεται το χαρμόσυνο άγγελμα· γιατί όμως σε ποιμένες; Επειδή ήμασταν πλανημένοι σαν πρόβατα, ήλθε στον κόσμο ως Ποιμένας ο Χριστός Ιησούς, ο Σωτήρας της οικουμένης, γι' αυτό και οι ποιμένες λαμβάνουν το χαρμόσυνο άγγελμα χάρη στον Ποιμένα, καθώς και το «Δόξα εν υψίστοις Θεώ». Διότι οι άνθρωποι επρόκειτο να δοξάσουν και να ευχαριστήσουν Εκείνον που έστειλε την ειρήνη πάνω στη γη, καθώς απαλλάσσονταν από την έχθρα τους προς τον Θεό. «Εν ανθρώποις ευδοκία»· διότι τα έργα της ευσέβειας επρόκειτο πλέον να γίνουν ευάρεστα στους ανθρώπους.

Πώς λοιπόν ο Ιωάννης είπε, τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ; Δηλώνοντας ότι όλα εκείνα αποτελούσαν συγκατάβαση, και όχι θέα της ίδιας της γυμνής ουσίας. Διότι, αν έβλεπαν την ίδια τη φύση, δεν θα την είχαν δει με διαφορετικούς τρόπους. Επειδή αυτή είναι απλή και ασχημάτιστη, ασύνθετη και απερίγραπτη, ούτε κάθεται, ούτε στέκεται, ούτε περπατά. Διότι όλα αυτά είναι γνωρίσματα των σωμάτων. Το πώς όμως είναι, το γνωρίζει μόνο ο Ίδιος. Και αυτό φανερώνοντας ο Θεός και Πατέρας μέσω κάποιου προφήτη, έλεγε: «Εγώ επλήθυνα οράσεις», λέει, «και δια των προφητών έλαβα διάφορα ομοιώματα»· δηλαδή, συγκατέβηκα, δεν φανερώθηκα ακριβώς όπως ήμουν. Επειδή, λοιπόν, επρόκειτο ο Υιός του να φανερωθεί σε εμάς με αληθινή σάρκα, από παλιά τους προγύμναζε να βλέπουν την ουσία του Θεού, όσο τους ήταν δυνατό να τη δουν. Διότι αυτό που πραγματικά είναι ο Θεός, όχι μόνο οι προφήτες, αλλά ούτε οι άγγελοι το είδαν, ούτε οι αρχάγγελοι· αλλά αν τους ρωτήσεις, θα τους ακούσεις να μην απαντούν τίποτα για την ουσία, αλλά μόνο να ψάλλουν στον Θεό: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Και αν επιθυμήσεις να μάθεις κάτι από τα Χερουβίμ ή τα Σεραφίμ, θα ακούσεις τον μυστικό ύμνο του αγιασμού, και ότι: «Πλήρης ο ουρανός και η γη της δόξης αυτού». Αν εξετάσεις τις ανώτερες δυνάμεις, δεν θα βρεις τίποτα άλλο, παρά μόνο ότι ένα είναι το έργο τους, το να αινούν τον Θεό· «Αινείτε τον», λέει, «όλες οι δυνάμεις του». Μόνος λοιπόν τον βλέπει ο Υιός, και το Άγιο Πνεύμα.

Διότι, όπως ακριβώς σε έναν γνήσιο Υιό του βασιλιά, έτσι ανέβαιναν και κατέβαιναν οι βασιλικοί διάκονοι, αφενός μεν κατά τον καιρό του σταυρού, αφετέρου δε κατά τον καιρό της αναστάσεως και της αναλήψεως, αλλά και πριν από αυτά, όταν προσήλθαν και τον διακονούσαν, όταν έφερναν το χαρμόσυνο άγγελμα της γέννησής του, όταν αναβοούσαν: «Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη»· όταν ήλθαν στην Μαριάμ, όταν ήλθαν στον Ιωσήφ. Αυτό δε που έπραξε σε πολλές περιπτώσεις, αυτό κάνει και τώρα. Διατυπώνει δύο προρρήσεις, και για την μεν πρώτη δίνει ήδη την απόδειξη, ενώ τη μελλοντική τη βεβαιώνει μέσω της παρούσας. Διότι από όσα λέχθηκαν, τα μεν έλαβαν την απόδειξή τους, όπως είναι το: «Πριν σε φωνάξει ο Φίλιππος, όταν ήσουν κάτω από τη συκιά, σε είδα»· τα δε επρόκειτο να εκπληρωθούν, και εν μέρει εκπληρώθηκαν, δηλαδή η κατάβαση και η ανάβαση των αγγέλων, αυτή που συνέβη κατά τον σταυρό, κατά την ανάσταση και την ανάληψη· πράγμα το οποίο καθιστά αξιόπιστο μέσω των όσων ειπώθηκαν, ακόμη και πριν από την εκπλήρωσή του. Διότι εκείνος που γνώρισε τη δύναμή του από τα παρελθόντα, ακούγοντας και για τα μελλοντικά, θα αποδεχόταν ευκολότερα και αυτήν την πρόρρηση. Τι έπραξε λοιπόν ο Ναθαναήλ; Δεν αποκρίνεται τίποτα σε αυτό. Γι' αυτό και ο Χριστός μέχρις εδώ σταμάτησε τον λόγο του προς αυτόν, αφήνοντάς του το περιθώριο να αναλογιστεί κατ' ιδίαν τα λεχθέντα, μη θέλοντας να τα εκχύσει όλα αθρόα, αλλά, αφού έσπειρε τα σπέρματα σε εύφορη γη, την αφήνει πλέον να βλαστήσει με την ησυχία της.

Ας Τον ευχαριστούμε, λοιπόν, διαρκώς, και αυτό ας προηγείται από τα λόγια και τα έργα μας. Ας ευχαριστούμε δε όχι μόνο για τα δικά μας, αλλά και για τα αγαθά των άλλων· διότι έτσι θα μπορέσουμε να εξαλείψουμε τον φθόνο, να συσφίγξουμε την αγάπη και να την κάνουμε πιο γνήσια. Διότι δεν θα μπορέσεις πλέον να φθονήσεις εκείνους για τους οποίους ευχαριστείς τον Δεσπότη. Γι' αυτό ακριβώς και ο ιερέας, ενώπιον εκείνης της προκείμενης θυσίας, μας προτρέπει να ευχαριστούμε για την οικουμένη, για τους προγενέστερους, για τους τωρινούς, για όσους υπήρξαν στο παρελθόν και για όσους πρόκειται να υπάρξουν στο μέλλον. Διότι αυτό μας αποσπά από τη γη, μας μεταθέτει στον ουρανό και μας κάνει αγγέλους από ανθρώπους. Επειδή και εκείνοι οι άγγελοι, συγκροτώντας χορό, ευχαριστούν τον Θεό για τα αγαθά που δόθηκαν σε εμάς, λέγοντας: «Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία». Και τι σχέση έχουν αυτά με εμάς (θα μπορούσαν να πουν), που δεν είμαστε στη γη ούτε είμαστε άνθρωποι; Βεβαίως και έχουν άμεση σχέση με εμάς· διότι έτσι διδαχθήκαμε να αγαπάμε τους συνδούλους μας, ώστε να θεωρούμε τα δικά τους αγαθά ως δικά μας.

ΟΜΙΛΙΑ ΛΕ΄. Μην νομίσετε ότι ήλθα για να φέρω ειρήνη στη γη· δεν ήλθα για να φέρω ειρήνη, αλλά μάχαιρα. α΄. Πάλι παραθέτει τα πιο δυσβάστακτα, και μάλιστα με μεγάλη έμφαση· και αυτό ακριβώς που επρόκειτο να φέρουν ως αντίρρηση, το λέγει προκαταβολικά. Διότι, για να μην πουν ακούγοντας αυτά: «Γι' αυτό λοιπόν ήλθες, για να εξοντώσεις και εμάς και εκείνους που μας υπακούν, και να γεμίσεις τη γη με πόλεμο;», ο ίδιος λέγει πρωτύτερα: «Δεν ήλθα για να φέρω ειρήνη στη γη». Πώς λοιπόν τους έδωσε εντολή, όταν μπαίνουν σε κάθε σπίτι, να εύχονται ειρήνη; Πώς επίσης οι άγγελοι έλεγαν: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη»; Πώς επίσης και όλοι οι προφήτες αυτό το χαρμόσυνο μήνυμα έφερναν; Διότι αυτό προπαντός είναι ειρήνη: όταν το άρρωστο μέρος αποκόπτεται, όταν το στασιαστικό στοιχείο αποχωρίζεται. Επειδή έτσι είναι δυνατόν να ενωθεί ο ουρανός με τη γη. Αφού και ο ιατρός με αυτόν τον τρόπο διασώζει το υπόλοιπο σώμα, όταν δηλαδή αποκόψει το ανίατο μέρος· και ο στρατηγός, όταν οδηγήσει σε διάσπαση εκείνους που ομονοούν για κακό σκοπό. Έτσι συνέβη και στην περίπτωση εκείνου του πύργου (της Βαβέλ)· διότι την κακή ειρήνη διέλυσε η αγαθή διαφωνία, και αυτή δημιούργησε την ειρήνη. Έτσι και ο Παύλος δίχασε εκείνους που είχαν συνασπιστεί εναντίον του. Στην περίπτωση δε του Ναβουθέ, η συμφωνία εκείνη αποδείχθηκε τότε χειρότερη από κάθε πόλεμο. Διότι η ομόνοια δεν είναι παντού καλό πράγμα· αφού και οι ληστές συμφωνούν μεταξύ τους. Επομένως, ο πόλεμος δεν είναι αποτέλεσμα της δικής Του προθέσεως, αλλά της δικής τους προαιρέσεως.

Ώστε, αν νομίζετε σωστό, αφήνοντας τον Αδάμ, ας ρωτήσουμε σε τι διαφέρει από τους αγγέλους αυτός ο χορός εκείνων που ψάλλουν πάνω στη γη και λέγουν: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Και η στολή τους είναι αντάξια της ανδρείας τους. Διότι βεβαίως δεν είναι ντυμένοι όπως εκείνοι που σέρνουν τους χιτώνες τους και είναι νωθροί και μαλθακοί· αλλά όπως εκείνοι οι μακάριοι άγγελοι, ο Ηλίας, ο Ελισσαίος, ο Ιωάννης, όπως οι απόστολοι. Τα ενδύματά τους είναι κατασκευασμένα για άλλους μεν από τρίχες αιγών, για άλλους δε από τρίχες καμήλων· υπάρχουν και ορισμένοι στους οποίους αρκούν μόνο δέρματα, και μάλιστα φθαρμένα από τον καιρό. Έπειτα, αφού ψάλουν εκείνους τους ύμνους, κάμπτοντας τα γόνατα, παρακαλούν τον υμνηθέντα Θεό για πράγματα, τα οποία μερικοί δεν μπορούν εύκολα ούτε να τα φανταστούν. Διότι δεν ζητούν τίποτε από τα εγκόσμια αγαθά· επειδή γι' αυτά δεν κάνουν κανένα λόγο· αλλά ζητούν το να σταθούν με παρρησία μπροστά στο φοβερό βήμα, όταν έλθει να κρίνει ζώντας και νεκρούς ο μονογενής Υιός του Θεού· και το να μην ακούσει κανείς εκείνη τη φοβερή φωνή να λέει: «Δεν σας γνωρίζω»· και το να διανύσουν αυτόν τον επίμοχθο βίο με καθαρή συνείδηση και με πολλά πνευματικά κατορθώματα, και να διαπλεύσουν το δύσκολο πέλαγος με ούριο άνεμο. Επικεφαλής δε της προσευχής τους είναι ο πατέρας και προεστώς.

Εις τον Ευαγγελισμό της Υπεραγίας Θεοτόκου. Ας εορτάσουμε σήμερα μια εορτή βασιλικών μυστηρίων· σύμπασα η κτίση αγάλλεται συγκεντρωμένη. Ο ουρανός μέσω των αστέρων καθοδηγούσε όσους έσπευδαν στην πανήγυρη· η γη μέσω των ποιμένων έτρεχε προς την προσκύνηση· ο Ησαΐας βάδιζε με το γοργό βήμα της προφητείας, για να υποδείξει την παρθένο στην πανήγυρη· ο Ιερεμίας, παραμερίζοντας, υπέδειξε τον ίδιο τον Δεσπότη αυτής της πανηγύρεως λέγοντας: Αυτός είναι ο Θεός μας. Ο Ζαχαρίας, φέρνοντας χαρά στους πανηγυριστές, έσπευδε, φανερώνοντας το πρόσταγμα της Δεσποτικής παρουσίας, λέγοντας: Χαίρε, θυγατέρα της Σιών· διότι, ιδού, ο βασιλιάς σου έρχεται σε σένα πράος, καθισμένος σε υποζύγιο και σε νέο πώλο. Η Μαρία και ο Ιωσήφ, μέσα στη φάτνη σαν σε προθήκη, τοποθέτησαν έναν πολυτίμητο μαργαρίτη· οι μάγοι, αφού τον είδαν και θαμβώθηκαν από το κάλλος της φύσεως, τον ανήγγειλαν στον Ηρώδη ως άξιο βασιλέα. Εκείνος δε, αφού άκουσε, και κρύβοντας με δόλο μια θανατηφόρα προσκύνηση, έσπευσε να δει τον μαργαρίτη· αλλά επειδή ήταν ανάξιος, απέτυχε στον πόθο του· και θεωρώντας ότι εξαπατήθηκε, σκεφτόταν τι να πράξει. Οι άγγελοι, ως ασώματες φύσεις, χορεύοντας στην πανήγυρη έλεγαν: Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη. Ω, τι ξένο και παράδοξο θαύμα· το μεγαλείο της εορτής ξεπερνά κάθε γλώσσα στο να εκφωνήσει τα εγκώμια της Μαρίας, προς την οποία ο άγγελος, όταν απεστάλη, ανεβόα: Χαίρε κεχαριτωμένη, ο Κύριος μετά σου.

Τι λέει λοιπόν; «Έλεος και κρίση θα ψάλω σε εσένα, Κύριε». Πολύ ωφέλιμο, αγαπητοί, και σωτήριο είναι το άσμα αυτό, το οποίο κάνει την αρχή του από το έλεος και την κρίση. Διότι το μεν πρώτο φανερώνει την αφθονία της φιλανθρωπίας του Θεού, το δε δεύτερο τη μεγάλη Του ευεργεσία που εκδηλώθηκε σε εμάς. Επειδή το έλεος σημαίνει την ευδοκία που φανερώθηκε στους ανθρώπους κατά χάριν· «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία»· η δε κρίση σημαίνει τη σωτηρία που έχει προοριστεί άνωθεν· «Διότι αυτούς που προόρισε, αυτούς και κάλεσε· και αυτούς που κάλεσε, αυτούς και δικαίωσε». Διότι ο αγαθός Θεός έκρινε με έλεος και φιλανθρωπία να σώσει εκείνους που χάνονταν εξαιτίας της αμαρτίας. Αυτό λοιπόν, αφού κατανόησε ο προφήτης, το κηρύττει, διδάσκοντάς μας μέσα από το άσμα να αναπέμπουμε αδιάλειπτα την ευχαριστία, λέγοντας: «Έλεος και κρίση θα ψάλω σε εσένα, Κύριε». Σημαίνει όμως και κάτι άλλο, καθώς προφητεύει νοερά, και δια του Αγίου Πνεύματος διηγείται τα μέλλοντα σαν να είναι παρόντα.

Διότι ειρηνοποίησε τα επίγεια με τα επουράνια κατά την ένσαρκη παρουσία του. Γι’ αυτό και οι ποιμένες μαζί με τους αγγέλους κατά τη γέννησή του δοξολογούσαν λέγοντας: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη». «Επειδή δεν λησμόνησα τις εντολές σου». Διότι, αν και παρέβηκε κάποιες από αυτές, δεν περιέπεσε σε παντελή λήθη τους. Και ενώ ο προφήτης προσέφερε αυτήν την προσευχή, ολόκληρη η ανθρώπινη φύση αξιώθηκε τη σωτηρία. Όπως δε ελέχθη ανωτέρω, έτρεξε ο Καλός Ποιμένας προς το πλανεμένο πρόβατο, και αφού το αναζήτησε το βρήκε, και παίρνοντάς το στους ώμους του το επανέφερε, και ευφράνθηκε για αυτό περισσότερο παρά για τα ενενήντα εννέα που δεν είχαν πλανηθεί· καθώς ο λόγος αυτός φανερώνει ότι, οσάκις δεν λησμονούμε τις εντολές του, ο Θεός μας αναζητά, ανακαλώντας μας προς τον εαυτό του.

Ποια ευδοκία, λοιπόν, εδώ, ή ποια επίσκεψη εν γένει υπονοείται, παρά εκείνη την οποία έκανε για εμάς ο Θεός Λόγος δια της σαρκός; Γι' αυτό και το μυστήριο αποκαλούσαν ευδοκία οι άγγελοι που εμφανίστηκαν στους ποιμένες· διότι δοξολογώντας ανεφώνησαν: «Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία». Το «για να δούμε την αγαθότητα των εκλεκτών σου, για να ευφρανθούμε με την ευφροσύνη του έθνους σου, για να επαινεθούμε μαζί με την κληρονομία σου». Ικετεύουμε, λέγει, να συμμετάσχουμε στην ευφροσύνη του νέου σου έθνους, και να γίνουμε κοινωνοί της αγαθότητος που χορηγείται σε εκείνους. Ως αγαθότητα δε των εκλεκτών, να εννοήσεις την εκ μέρους του Θεού φιλανθρωπία που προσφέρθηκε στους εκλεκτούς, η οποία είναι τόσο άφθονη, ώστε και πόρνες και τελώνες και αμαρτωλοί και φτωχοί αλιείς να αποδεχθούν την εκλογή. Αυτήν επιθυμούσε να δει ο προφήτης· διότι το θαύμα ήταν άξιο θεάσεως· και να ευφρανθεί με την ευφροσύνη του έθνους σου, ώστε να απολαύσει την κοινωνία των μυστηρίων. «Αμαρτήσαμε μαζί με τους πατέρες μας, ανομήσαμε, αδικήσαμε». Διότι σαν κάποια κληρονομιά, λέγει, παραλάβαμε από τους πατέρες μας την παράβαση των δικών σου νόμων. Και ονομάζει πατέρες όχι τους αγίους πατριάρχες, αλλά αυτούς που έζησαν μετά από εκείνους· διότι αυτό το φανέρωσε μέσω των όσων ακολουθούν: «Οι πατέρες μας στην Αίγυπτο δεν κατανόησαν τα θαυμάσιά σου, και δεν ενθυμήθηκαν το πλήθος του ελέους σου».

Ο δε Παύλος, χωρίς να εγκύψει στην έρευνα της ίδιας της ουσίας, αλλά μόνο στην πρόνοιά Του, ή μάλλον έχοντας εξετάσει ένα μικρό μόνο μέρος αυτής της πρόνοιας, το οποίο φανερώθηκε με την κλήση των εθνών, βλέποντάς την σαν αχανές και ακατάληπτο πέλαγος, αναφώνησε τα εξής: «Ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά Του και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι Του!» Και ήταν μεν επαρκής η απόδειξη μέσω αυτών· εγώ όμως δεν αρκέστηκα στους προφήτες, δεν σταμάτησα στους αποστόλους, αλλά ανέβηκα στον ουρανό, σας έδειξα τον χορό των αγγέλων να λέει: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Ακούσατε πάλι τα Σεραφείμ να εκπλήσσονται και με ιερό δέος να κράζουν: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ· πλήρης πάσα η γη της δόξης αυτού». Πρόσθεσα και τα Χερουβίμ να βοούν: «Ευλογημένη η δόξα Του από τον τόπο Του». Κάτω τρεις μάρτυρες, πάνω τρεις μάρτυρες, που φανερώνουν το απρόσιτο της δόξας του Θεού. Αναμφισβήτητη λοιπόν ήταν η απόδειξη, και γινόταν μεγάλη επευφημία, και συνέπαιρνε η θέρμη το ακροατήριο, και φλεγόταν το εκκλησίασμα. Εγώ δε χαιρόμουν, όχι επειδή επαινούμουν ο ίδιος, αλλά επειδή δοξαζόταν ο Δεσπότης μου.

Δοξάζουν, προσκυνούν, αναπέμπουν διαρκώς τις επινίκιες και μυστικές ωδές με μεγάλο ιερό δέος· και οι μεν λέγουν: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ»· τα δε Σεραφίμ: «Άγιος, άγιος, άγιος» και αποστρέφουν τους οφθαλμούς τους, μη μπορώντας να αντέξουν ούτε τη συγκατάβαση του Θεού· τα δε Χερουβίμ: «Ευλογημένη η δόξα Του από τον τόπο Του», όχι διότι υπάρχει τόπος στον Θεό, μη γένοιτο, αλλά όπως θα λέγαμε εκφραζόμενοι ανθρωπίνως: οπουδήποτε και αν βρίσκεται ή όπως και αν είναι, εάν βεβαίως είναι ασφαλές να ειπωθεί και αυτό για τον Θεό· διότι διαθέτουμε ανθρώπινη γλώσσα.

Τέτοιος ήταν ο δάσκαλος του Ισραήλ, ο άγγελος που έφερε τον νόμο. Υπάρχουν δε πολλά πνεύματα που είναι και μεγαλύτερα από τους αγγέλους και έχουν μεγαλύτερη εξουσία· όπως δηλώνει ο Ησαΐας λέγοντας: «Ούτε πρέσβης, ούτε άγγελος», υποδηλώνοντας ότι ο πρέσβης είναι κάτι μεγαλύτερο από τον άγγελο, τον οποίο είναι φυσικό να ονομάζει και Πατέρα ο Απόστολος. «Για να σας δώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας του, να κραταιωθείτε με δύναμη μέσω του Πνεύματός του στον εσωτερικό άνθρωπο, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός μέσω της πίστης στις καρδιές σας· όντας ριζωμένοι και θεμελιωμένοι στην αγάπη, για να μπορέσετε να κατανοήσετε μαζί με όλους τους αγίους». Το αίτημα είναι μεγάλο, επειδή, όπως λέει, προέρχεται από μεγάλο δωρητή. Διότι τώρα πραγματικά διδαχθήκαμε να αναπέμπουμε προσευχές αντάξιες της δόξας του Θεού, εφόσον εκπαιδευτήκαμε να μη ζητάμε γήινα, αλλά ουράνια. Και το αίτημα αυτό είναι η ανακαίνιση της ψυχής και η αποκατάστασή της στη δύναμη του Πνεύματος, η οποία μας είχε εγκαταλείψει όταν απομακρυνθήκαμε από τον Θεό. «Ποιο είναι το πλάτος, και το μήκος, και το βάθος, και το ύψος». Το ασώματο βέβαια είναι αμέτρητο, αλλά μέσω των μετρήσιμων σωμάτων υπέδειξε το άπειρο και το απερίληπτο αυτού. Λέει δε «ύψος και βάθος», σύμφωνα με όσα ειπώθηκαν από τον άγγελο: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη». Διότι άπλωσε τη χάρη του και σε όσους βρίσκονται στη γη μέσω της παρουσίας του Λόγου. «Και να γνωρίσετε την αγάπη του Χριστού, η οποία υπερβαίνει κάθε γνώση».

Διότι αυτός, λέει, είναι εκείνος που γεννήθηκε προ των αιώνων, ο οποίος είναι και πρωτότοκος εκ των νεκρών. Αναφέρει δε ότι αυτός κατέχει τα πρωτεία, όχι επειδή απλώς πρόλαβε να πρωτεύσει, αλλά επειδή χαρίζει σε εμάς τη δόξα τού να βρισκόμαστε υπό την αρχηγία του. Διότι έτσι επρόκειτο να διατηρηθούν και τα δημιουργήματα, εξαρτώμενα από τον δημιουργό και αποφεύγοντας τη φθορά, την οποία υπέστησαν όταν η αποκοπή τους μεταβλήθηκε σε φθορά, πράγμα που είπε και στην προς Εφεσίους επιστολή. «Διότι σε αυτόν ευδόκησε να κατοικήσει όλο το πλήρωμα, και μέσω αυτού να συμφιλιώσει τα πάντα με τον εαυτό του, φέρνοντας την ειρήνη δια του αίματος του σταυρού του δι' αυτού, είτε τα επί της γης είτε τα εν τοις ουρανοίς». Το ότι σε αυτόν ευδόκησε να ανακεφαλαιώσει τα πάντα, τα εν τοις ουρανοίς και τα επί της γης, έτσι και εδώ πάλι το εκφράζει με άλλα λόγια. Διότι ο θάνατος του Χριστού και τον άνθρωπο διέσωσε και ανέπλασε εκ βάθρων, και τους αγγέλους επανέφερε στην αρχαία τους χαρά βλέποντας τους ανθρώπους να σώζονται, και ένωσε τα κάτω με τα άνω· και αυτό ακριβώς σημαίνει το «να συμφιλιώσει τα πάντα». Διότι έφερε την ειρήνη και εξάλειψε την έχθρα από τη μέση. Γι' αυτό και έλεγαν οι άγγελοι: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη». «Και εσάς, που κάποτε ήσασταν αποξενωμένοι και εχθροί στη διάνοια εξαιτίας των πονηρών σας έργων, τώρα σας συμφιλίωσε μέσω του σώματος της σάρκας του δια του θανάτου, για να σας παραστήσει αγίους, αμώμους και ανέγκλητους ενώπιόν του.»

Αφού ο άγγελος ανήγγειλε αυτά τα χαρμόσυνα νέα στους ποιμένες και απήλθε από αυτούς, μια άλλη στρατιά αγγέλων εμφανίστηκε στο σπήλαιο, συγκροτώντας χορεία: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία. Δόξα σε Εκείνον που ένωσε παραδόξως τα άνω με τα κάτω. Δόξα σε Εκείνον που εναρμόνισε τα υλικά με τα άυλα ώστε να συνεορτάζουν. Δόξα σε Εκείνον που από ευδοκία συναναστράφηκε τους ανθρώπους εν σαρκί».

Χαίρε, διότι γέννησες βρέφος, για χάρη του οποίου πλήθος αγγέλων κατήλθαν στη γη. Χαίρε, διότι γέννησες βρέφος, για χάρη του οποίου οι ποιμένες που ξαγρυπνούσαν τη νύχτα στους αγρούς θαύμαζαν. Χαίρε, διότι γέννησες βρέφος, για χάρη του οποίου υμνούσαν οι άγγελοι λέγοντας: Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία. Χαίρε, διότι γέννησες βρέφος, για χάρη του οποίου προκαλείται θόρυβος και αντηχούν φωνές.