Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 23:34

Κάποτε λοιπόν στην Αντινόπολη, ενώ συνομιλούσα με τον σοφιστή Κόλλουθο —που ήταν και αυτός Ιουδαίος—, όταν και εκείνος αντέτασσε στα θαύματα του Χριστού τις θαυματουργίες του Μωυσή, και έπειτα, αφού εγώ είχα πει ότι «ο Μωυσής, ως προφήτης, επιτελούσε τα θαυμαστά με την προσευχή, ενώ ο Χριστός, ως Θεός, ενεργούσε τα θαύματα με δική του εξουσία, χωρίς προσευχή», τότε ο Ιουδαίος αποκρίθηκε σε αυτά ως εξής: «Και ο Χριστός με προσευχή ανέστησε τον Λάζαρο, και με προσευχή πλήθυνε τους πέντε άρτους, και προσευχήθηκε να παρέλθει από αυτόν το ποτήριο, και ανέβαινε στο βουνό ιδιαιτέρως και προσευχόταν στον Θεό ως άνθρωπος, και για εκείνους που τον σταύρωσαν προσευχόταν στον Θεό λέγοντας· “Συγχώρησέ τους, γιατί δεν ξέρουν τι κάνουν”. Και αν βέβαια έκανε και μερικά σημεία χωρίς προσευχή, αυτό δεν είναι τίποτε το θαυμαστό· διότι και ο Μωυσής άλλα μεν τα θαυματουργούσε με προσευχή, άλλα δε και χωρίς προσευχή· όπως και ο Ηλίας, χωρίς προσευχή, πλήθυνε το λάδι και το αλεύρι, χωρίς προσευχή έσχισε τον Ιορδάνη, χωρίς προσευχή και ο Ελισσαίε ευλόγησε το λάδι και θεράπευσε τον θάνατο που ήταν στο καζάνι, χωρίς προσευχή καθάρισε τον λεπρό Νεεμάν, και νεκρός ο νεκρός Ελισσαίε ανέστησε νεκρό. Και αν μου λες ότι ο Μωυσής και οι προφήτες εστάλησαν από τον Θεό ως δούλοι, τότε και εγώ θα σου πω ότι και ο Χριστός έλεγε πως ο Θεός τον έστειλε, και ότι δεν μπορεί να κάνει τίποτε χωρίς τον Θεό, και ότι όσα λέγει, έλαβε από τον Θεό εντολή για το τι να πει και τι να λαλήσει, και ότι δεν κάνει το δικό του θέλημα, αλλά το θέλημα εκείνου που τον έστειλε. Και αν ακόμη έγινε σεισμός και σκοτάδι, όπως λέτε, όταν σταυρώθηκε ο Ιησούς, όμως και σε άλλους αγίους πολλές φορές, όταν πέθαναν άδικα από κάποιους παράνομους ανθρώπους, έγιναν σημεία και σεισμοί και τέρατα».

Στο «Πάτερ, εάν είναι δυνατόν, ας παρέλθει το ποτήριον τούτο.» Εάν πράγματι ο Υιός έλεγε, «Πάτερ, εάν είναι δυνατόν, ας παρέλθει το ποτήριον τούτο», δεν θα φανέρωνε μόνο δική του δειλία και αδυναμία, αλλά θα θεωρούσε ότι υπάρχει και κάτι που είναι αδύνατον για τον Πατέρα. Διότι το «εάν είναι δυνατόν», ήταν λόγος κάποιου που αμφιβάλλει και δεν έχει πεισθεί ότι ο Πατέρας μπορεί να τον σώσει. Πώς, εξάλλου, αυτός που χαρίζει τη ζωή στους νεκρούς, δεν θα μπορούσε πολύ περισσότερο να διαφυλάξει τη ζωή στους ζωντανούς; Γιατί λοιπόν, αυτός που ανέστησε τον Λάζαρο και πολλούς νεκρούς, δεν εξασφαλίζει τη ζωή στον εαυτό του, αλλά ζητούσε τη ζωή από τον Πατέρα, λέγοντας περίτρομος: «Πάτερ, εάν είναι δυνατόν, ας παρέλθει το ποτήριον τούτο»; Και εάν πέθαινε παρά τη θέλησή του, τότε δεν ταπείνωσε πλέον τον εαυτό του γινόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου στον Πατέρα, ούτε παρέδωσε τον εαυτό του, όπως λέει ο Απόστολος: «Αυτού που έδωσε τον εαυτό του λύτρο για τις αμαρτίες μας». Εάν όμως πέθανε εκούσια, ποια ανάγκη υπήρχε να πει το «Πάτερ, εάν είναι δυνατόν, ας παρέλθει το ποτήριον τούτο»; Επομένως, τούτο πρέπει να εκληφθεί πως ελέχθη για όσους επρόκειτο να αμαρτήσουν εις βάρος του, προκειμένου να μην αμαρτήσουν, και όχι για τον ίδιο· υπέρ αυτών άλλωστε, και όταν σταυρώθηκε, έλεγε: «Πάτερ, συγχώρεσέ τους, διότι δεν γνωρίζουν τι πράττουν». Δεν πρέπει λοιπόν όσα ελέχθησαν κατ' οικονομίαν να τα εκλαμβάνουμε ως απλώς ειπωμένα.

Αυτοί δε που τα υπέφεραν αυτά, σπλαγχνιζόμενοι εκείνους που παγιδεύονταν από την άγνοια, με διδασκαλία φρονήσεως προσεύχονταν υπέρ εκείνων που τους προξενούσαν τα κακά, έχοντας μάθει ότι η άγνοια είναι η αιτία του αμαρτήματος. Διότι και ο ίδιος ο Διδάσκαλος, όταν καρφώθηκε στον σταυρό, προσευχόταν στον Πατέρα να συγχωρεθεί το αμάρτημα σε αυτούς που τον θανάτωναν, λέγοντας: «Πατέρα, συγχώρεσέ τους τις αμαρτίες τους, διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν». Γινόμενοι λοιπόν μιμητές του Διδασκάλου και οι ίδιοι, μέσα σε όσα υπέφεραν, προσεύχονταν υπέρ εκείνων που τους τα προκαλούσαν, όπως είχαν διδαχθεί. Έτσι, δεν αποχωρίζονταν τους γονείς τους επειδή τους μισούσαν, εφόσον προσεύχονταν ακόμη και για εκείνους που δεν ήταν γονείς τους αλλά είχαν γίνει εχθροί τους, και προσπαθούν να τους αγαπούν, όπως προστάχθηκαν. Πείτε μου όμως εσείς, πώς αγαπάτε τους γονείς σας; Αν μεν αποβλέποντας πάντοτε στο δίκαιο, εύχομαι μαζί σας· αν όμως στην τύχη, όχι πλέον· διότι μπορείτε ακόμη και με μικρή αφορμή να γίνετε εχθροί τους. Αν δε τους αγαπάτε γνωρίζοντας, πείτε μας, τι είναι «γονείς»; Θα πείτε: Οι αρχηγοί του γένους. Γιατί λοιπόν δεν αγαπήσατε τον Γενάρχη των πάντων, εφόσον με δίκαιο φρόνημα επιλέξατε να το κάνετε αυτό; Αλλά ακόμη και τώρα θα πείτε: Δεν τον έχουμε δει. Γιατί λοιπόν, χωρίς να τον αναζητήσετε, λατρεύετε τα αναίσθητα; Και τι μ' αυτό; Ακόμη κι αν σας ήταν δύσκολο να γνωρίσετε τι είναι ο Θεός, δεν θα μπορούσατε όμως να μη γνωρίζετε τι δεν είναι ο Θεός, ώστε να αναλογιστείτε ότι ο Θεός δεν είναι ξύλο, ούτε λίθος, ούτε χαλκός, ούτε τίποτε άλλο φτιαγμένο από φθαρτή ύλη.

Και από αυτό αναμενόταν ότι εκείνοι που θα τους κατέτρεχαν και θα τους επιβουλεύονταν με πολλούς τρόπους δεν θα ήταν λίγοι. Αλλά αν συνέβαινε οι μαθητές να δυσαρεστηθούν από τέτοιες θλίψεις και έπειτα να θελήσουν να εκδικηθούν εκείνους που τους προξένησαν λύπη, θα σιωπούσαν και θα τους προσπερνούσαν, χωρίς να τους προσφέρουν πλέον το θείο κήρυγμα, ούτε να τους καλούν σε επίγνωση της αλήθειας. Έπρεπε, λοιπόν, με τέτοια σεπτά παραδείγματα ανεξικακίας να συγκρατηθεί ο νους των αγίων μυσταγωγών, ώστε να υπομένουν γενναία όλα όσα συμβαίνουν, ακόμη κι αν κάποιοι τους υβρίζουν, ακόμη κι αν τους επιβουλεύονται με ανόσιο τρόπο. Και αυτό το έπραξε πριν από τους άλλους ο Ίδιος, ως πρότυπο για εμάς. Διότι, ενώ ήταν ακόμη κρεμασμένος στον τίμιο σταυρό, παρόλο που το πλήθος των Ιουδαίων τον περιγελούσε, απηύθυνε δεήσεις προς τον Θεό και Πατέρα υπέρ αυτών, λέγοντας: «Συγχώρησέ τους, διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν». Το ίδιο, βεβαίως, και ο μακάριος Στέφανος, αν και λιθοβολούνταν, πέφτοντας στα γόνατα, προσευχήθηκε λέγοντας: «Κύριε, μην τους καταλογίσεις αυτήν την αμαρτία». Και ο θείος Παύλος αναφέρει: «Όταν μας λοιδορούν, εμείς ευλογούμε· όταν μας δυσφημούν, εμείς παρακαλούμε».

Εάν θέλεις να νικήσεις τον θυμό, απόκτησε πραότητα και μακροθυμία, και να θυμάσαι πόσα κακά έκαναν οι Ιουδαίοι στον Κύριό μας Ιησού Χριστό. Και ο Φιλάνθρωπος δεν οργίστηκε εναντίον τους, αλλά μάλλον προσευχόταν υπέρ αυτών και έλεγε: Πατέρα, συγχώρησέ τους αυτήν την αμαρτία, διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν. Εάν θέλεις να νικήσεις την άκαιρη λύπη, ποτέ να μην λυπηθείς για κανένα πρόσκαιρο πράγμα. Και εάν χτυπηθείς ή ατιμαστείς ή διωχθείς, μην λυπηθείς, αλλά μάλλον να χαίρεσαι. Τότε μόνο να λυπάσαι, όταν αμαρτήσεις. Αλλά και τότε με μέτρο, ώστε να μην πέσεις σε απόγνωση και χαθείς. Εάν θέλεις να νικήσεις την ακηδία, κάνε κάποιο μικρό εργόχειρο ή να διαβάζεις και να προσεύχεσαι συχνά. Εάν θέλεις να νικήσεις την κενοδοξία, μην αγαπάς τους επαίνους ούτε την πρωτοκαθεδρία, αλλά μάλλον να αγαπάς να σε κατακρίνουν με ψέματα και να σε ατιμάζουν, και να ανακηρύσσεις τον εαυτό σου αμαρτωλότερο από κάθε αμαρτωλό.

«Και πλησίασε να τον φιλήσει ο Ιούδας και είπε». 〈ξζ〉. Απέκοψε αυτό που έκανε ο Πέτρος, όταν χτύπησε και αφαίρεσε το αυτί του δούλου του αρχιερέα. 〈ξη〉. «Αυτοί που τον κρατούσαν τον ενέπαιζαν, δέρνοντας και χτυπώντας τον και λέγοντας: προφήτευσε, ποιος είναι αυτός που σε χτύπησε;» 〈ξθ〉. Πρόσθεσε μετά το «αυτόν βρήκαμε να διαστρέφει το έθνος» το «και να καταλύει τον νόμο και τους προφήτες». 〈ο〉. Προσθήκη μετά το «παραγγέλλοντας να μη δίνουν φόρους» το «και αποστρέφοντας τις γυναίκες και τα τέκνα». 〈οα〉. «Και αφού ήλθαν σε τόπο που λέγεται Κρανίου τόπος, τον σταύρωσαν και διαμοίρασαν τα ιμάτιά του, και σκοτείνιασε ο ήλιος». 〈οβ〉. Απέκοψε το «σήμερα θα είσαι μαζί μου στον παράδεισο». 〈ογ〉. «Και αφού φώναξε με μεγάλη φωνή, εξέπνευσε». 〈οδ〉. «Και ιδού, άνδρας ονόματι Ιωσήφ, αφού κατέβασε το σώμα, το τύλιξε με σινδόνι και το έθεσε σε λαξευτό μνήμα». 〈οε〉. «Και αφού επέστρεψαν οι γυναίκες, ησύχασαν το Σάββατο σύμφωνα με τον νόμο». 〈οϛ〉. «Είπαν εκείνοι με τη λαμπρή εσθήτα: γιατί ζητάτε τον ζωντανό ανάμεσα στους νεκρούς; Αναστήθηκε, θυμηθείτε όσα είπε ενώ ήταν ακόμη μαζί σας, ότι πρέπει ο Υιός του ανθρώπου να πάθει και να παραδοθεί». 〈οζ〉. Απέκοψε τα όσα ειπώθηκαν προς τον Κλεόπα και τον άλλον, όταν τους συνάντησε, το «ω ανόητοι και βραδείς στο να πιστεύετε σε όλα όσα είπαν οι προφήτες· δεν έπρεπε να τα πάθει αυτά;» και αντί του «σε όσα είπαν οι προφήτες» έβαλε «σε όσα σας είπα».

Έστησαν, λοιπόν, οι προαναφερθέντες Γραμματείς και Φαρισαίοι τον Ιάκωβο στο πτερύγιο του ναού, και του φώναξαν λέγοντας: «Δίκαιε, στον οποίο όλοι οφείλουμε να υπακούμε, επειδή ο λαός πλανάται οπίσω από τον σταυρωθέντα Ιησού, ανάγγειλέ μας ποια είναι η θύρα του Ιησού». Και αποκρίθηκε με μεγάλη φωνή: «Τι με ρωτάτε για τον Υιό του Ανθρώπου; Και αυτός κάθεται στον ουρανό εκ δεξιών της μεγάλης Δυνάμεως, και πρόκειται να έλθει πάνω στις νεφέλες του ουρανού». Και καθώς πολλοί βεβαιώθηκαν και δόξαζαν για τη μαρτυρία του Ιακώβου λέγοντας: «Ωσαννά στον Υιό του Δαβίδ», τότε πάλι οι ίδιοι Γραμματείς και Φαρισαίοι έλεγαν μεταξύ τους: «Κακώς πράξαμε που δώσαμε τέτοια μαρτυρία στον Ιησού· αλλά ας ανεβούμε να τον ρίξουμε κάτω, ώστε να φοβηθούν και να μην τον πιστέψουν». Και έκκραξαν λέγοντας: «Ω, ω! Και ο δίκαιος πλανήθηκε», και εκπλήρωσαν τη Γραφή που είναι γραμμένη στον Ησαΐα: «Ας εξαλείψουμε τον δίκαιο, διότι μας είναι δύσχρηστος· επομένως, τα γεννήματα των έργων τους θα φάνε». Ανέβηκαν, λοιπόν, και έριξαν κάτω τον δίκαιο. Και έλεγαν μεταξύ τους: «Ας λιθοβολήσουμε τον Ιάκωβο τον δίκαιο», και άρχισαν να τον λιθοβολούν, επειδή, αν και ρίχτηκε κάτω, δεν πέθανε· αλλά αφού γύρισε, έπεσε στα γόνατα λέγοντας: «Παρακαλώ, Κύριε Θεέ Πατέρα, συγχώρησέ τους· διότι δεν γνωρίζουν τι πράττουν».

Εάν όμως πρέπει να διευκρινίσουμε λεπτομερώς με τον λόγο εκείνα μέσω των οποίων επιτυγχάνεται η μίμηση της εικόνας, ένα χρώμα είναι η ταπεινοφροσύνη. Διότι, λέγει, «μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά». Ένα άλλο χρώμα είναι η μακροθυμία, η οποία φανερώθηκε σε τόσο μεγάλο βαθμό στην εικόνα του αόρατου Θεού. Μαχαίρια και ξύλα και δεσμά και μαστιγώσεις, σιαγόνες που ραπίζονται, πρόσωπο που δέχεται εμπτυσμούς, πλάτη που παραδίδεται στα χτυπήματα, ασεβές δικαστήριο, σκληρή καταδίκη, στρατιώτες που εντρυφούν στη ζοφερή απόφαση μέσα σε χλευασμούς και ειρωνείες και ύβρεις και χτυπήματα από καλάμι, καρφιά και χολή και ξύδι και όλα τα πιο φρικτά δεινά που Του προξενήθηκαν αναίτια, ή μάλλον που Του ανταποδόθηκαν για την πολύτροπη ευεργεσία Του. Ποια υπήρξε, λοιπόν, η άμυνα απέναντι σε όσους τα έπρατταν αυτά; «Πατέρα, συγχώρησέ τους, διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν». Μήπως δεν ήταν δυνατόν να καταρρίψει πάνω τους τον ουρανό από ψηλά, ή να εξαφανίσει τους υβριστές ανοίγοντας ένα χάσμα στη γη, ή να ξεχειλίσει τη θάλασσα έξω από τα όριά της βυθίζοντας τη γη στα βάθη, ή να ρίξει επάνω τους τη βροχή της φωτιάς των Σοδόμων, ή να προκαλέσει με ένα μόνο πρόσταγμα κάποια άλλη από τις φοβερές καταστροφές; Αλλά όλα αυτά τα υπέμεινε με πραότητα και μακροθυμία, Εκείνος ο οποίος νομοθετεί για τη ζωή σου, μέσω του δικού Του παραδείγματος, τη μακροθυμία.

Λύση. Στην αρχή μεν και οι δύο χλεύαζαν τον Κύριο, νομίζοντας, όπως ήταν φυσικό, ότι με τις ύβρεις εναντίον του θα εξευμένιζαν τους Ιουδαίους και θα κατέβαιναν από τον σταυρό. Επειδή όμως αυτό δεν συνέβη, ο ευγνώμων ληστής, κατανοώντας την προσευχή του Χριστού προς τον Πατέρα ως προς ομότιμό του, όταν Εκείνος είπε, Πατέρα, συγχώρησέ τους την αμαρτία, αναγνώρισε την αλήθεια και τον ομολόγησε ως Κύριο και βασιλιά, γεγονός το οποίο έχει παραλειφθεί από τους άλλους ευαγγελιστές, καθώς βιάζονταν να προχωρήσουν σε άλλα μέρη της ιστορίας.

Ψαλμός του Δαβίδ, τον οποίο έψαλε για τον Χουσί, που ερμηνεύεται «Αιθίοπας», δηλαδή ο διάβολος· διότι είναι μαύρος σαν να έχει καπνιστεί από την οργή του Θεού. Έτσι άλλωστε τον ονομάζει και η Γραφή, «δαυλό βγαλμένο από τη φωτιά». Και δαυλός είναι ένα μισοκαμένο ξύλο. Τον αποκαλεί δε «υιό του Ιεμενεί», ως πλάσμα που δημιουργήθηκε από τη δεξιά του Θεού· διότι η λέξη Ιεμενείας ερμηνεύεται «δεξιά». Επειδή λοιπόν αυτός [έχοντας εκπέσει από την άνω δόξα] πολεμά τον άνθρωπο. Για τον λόγο αυτόν, προσευχόμενος στον Θεό εκ μέρους του ανθρώπου, του αφιέρωσε τον ψαλμό. «Κύριε, ο Θεός μου». Από τον διάβολο και τους δαίμονές του. «Από όλους αυτούς που με καταδιώκουν». Διότι μου επιτίθεται ζητώντας να με ανατρέψει, λέει ο άνθρωπος, αλλά εσύ ως αγαθός Θεός γλίτωσέ με από αυτόν. «Μήπως με αρπάξει». Διότι αρπακτικό και τυραννικό είναι αυτό το θηρίο και θέλει πάντοτε να καταπιεί τον άνθρωπο, νομίζοντας ότι δεν υπάρχει κανείς για να τον υπερασπιστεί. «Κύριε ο Θεός μου». Απολογείται ο προφήτης προς τον Θεό, δηλαδή υπέρ του ανθρώπου. «Εάν ανταπέδωκα». Πάλι ο Χριστός, γινόμενος πρότυπο για τον άνθρωπο ώστε να μην ανταποδίδει κακό αντί κακού, καθώς σταυρωνόταν έλεγε: «Άφες αυτοίς, ου γαρ οίδασι τι ποιούσι». «Είθε να εκπέσω». Δηλαδή, θέλησα να τους κερδίσω παρότι ήταν εχθροί· αυτοί όμως απομακρύνθηκαν από εμένα, προφανώς οι Ιουδαίοι. «Ας καταδιώξει». [Αυτοί όμως επιτέθηκαν με φθόνο και δεν σταμάτησαν να καταδιώκουν, νομίζοντας ότι θα καταλάβουν τον ακατάληπτο].

τα λαλούντα Λέγοντας: ας δέσουμε τον δίκαιο, διότι μας είναι ενοχλητικός. εν υπερηφανία Διότι τον χλεύαζαν που έλεγε ότι είναι Θεός, εξουθενώνοντάς τον. ως πολύ το πλήθος Διότι πολλή αγαθότητα επέδειξε ο Κύριος προς τους Ιουδαίους (τη χάρισε στους Ιουδαίους), μακροθυμώντας απέναντί τους, όπως και λέει: Πατέρα, συγχώρεσέ τους· διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν. ης έκρυψας Διότι ο Κύριος απέκρυψε (έκρυψε) την αγαθότητα από τους Ιουδαίους και την έφερε στα έθνη. εξειργάσω Δηλαδή παρέσχε στα έθνη τη δωρεά της χάριτος· διότι τα έθνη ήλπισαν αληθινά στον Κύριο. εναντίον Μπροστά στα μάτια των Ιουδαίων σώθηκαν τα έθνη. ανθρώπους ονομάζει τους Ιουδαίους ως νομομαθείς, ενώ τα έθνη ήταν σαν τα κτήνη. κατακρύψεις Διότι έκρυψε ο Θεός τα έθνη στο φως του προσώπου Του. από ταραχής Διότι τα έθνη δεν συμμετείχαν (δεν επικοινώνησαν) στον θόρυβο των Ιουδαίων. σκεπάσεις Διότι μέσα στη σάρκα του Χριστού (του Κυρίου) σκεπαζόταν η θεότητα, η οποία δεν ήταν ορατή στα σαρκικά μάτια, και μάλιστα στους Ιουδαίους που αντέλεγαν. ευλογητός κύριος Διότι στην περιοχή της πόλεως της Ιερουσαλήμ, δηλαδή έξω από την πόλη, συντελέστηκε η σωτηρία <των ανθρώπων>, μέσα από την οποία κατέστη θαυμαστός ο άνθρωπος που ελεήθηκε. εγώ δε είπα Διότι οι άπιστοι νόμισαν, βρισκόμενοι σαν σε έκσταση, ότι ο Κυριακός άνθρωπος παραδόθηκε ως απλός άνθρωπος και δεν ζει.

«Πατέρα, συγχώρησέ τους, διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν». Γι' αυτό και ο Παύλος λέει γι' αυτόν: «Τον οποίο ο Θεός προόρισε ως ιλαστήριο μέσω της πίστεως στο αίμα του, προς ένδειξη της δικαιοσύνης του, λόγω της άφεσης των προηγούμενων αμαρτημάτων». Γίνεται δε ίλεως προς τις αμαρτίες των Ιουδαίων, όχι μόνο για χάρη αυτών, αλλά πολύ περισσότερο για τα έθνη· ώστε να μην πουν τυχόν, αγνοώντας τη φιλανθρωπία του Θεού: «Πού είναι ο Θεός τους;» και σκοντάψουν εξαιτίας της άγνοιας. Αλλά μάλλον, αφού την επιγνώσουν, να καθοδηγηθούν από αυτήν, και παρακινούμενοι να προστρέξουν με κάθε προθυμία για να σωθούν. Τα όσα ακολουθούν από αυτά που έχουν ειπωθεί θα αποτελέσουν για σένα απόδειξη: «Και ας γίνει γνωστή στα έθνη, μπροστά στα μάτια μας, η εκδίκηση για το αίμα των δούλων σου που έχει χυθεί». Για ποιο λόγο επιθυμεί να γίνει γνωστή στα έθνη η εκδίκηση;

Γι' αυτό παρακάλεσαν να έρθουν γρήγορα σε αυτούς οι οικτιρμοί του Θεού, μήπως, έχοντας απελπιστεί από τη σφοδρότερη φτώχεια, χαθούν. Έτσι λοιπόν χάρισέ μας τη βοήθειά σου. «Βοήθησέ μας, ο Θεός ο Σωτήρας.» Αυτά απευθύνονται ως ικεσία προς τον Χριστό· διότι αυτός δεν έχει ονομαστεί ρητά μόνο Θεός, αλλά και Σωτήρας. Αυτός είναι και η δόξα του ονόματος του Θεού, δηλαδή του Πατέρα· γι' αυτό και ο Παύλος τον ονόμασε απαύγασμα της δόξας του Πατέρα. Και για ποιον λόγο; Για το όνομα, λέει, του Θεού, δηλαδή του Χριστού, ο οποίος γι' αυτό έχει κληθεί ιλαστήριο· αυτός εξασφάλισε εξιλέωση για τις αμαρτίες των Ιουδαίων, όταν καθώς σταυρωνόταν έλεγε προς τον Πατέρα: Πατέρα, συγχώρεσέ τους· διότι δεν ξέρουν τι κάνουν. Για ποιον λόγο θέλει να γίνει γνωστή η εκδίκηση στα έθνη; Επειδή επρόκειτο να στραφεί εναντίον των δαιμόνων, οι οποίοι μέσω της ειδωλολατρίας κατέστρεψαν το αίμα (δηλαδή τις ψυχές) των δούλων του Θεού (εννοεί δε των Ιουδαίων). Και ποια ήταν αυτή η εκδίκηση; Η καταστροφή των ειδώλων, η πυρπόληση των διαβολικών ναών. «Ανταπόδωσε στους γείτονές μας επταπλάσια.» Ούτε εδώ ονόμασε γείτονες τους ανθρώπους· διότι δεν θα ευχόταν να τους συμβούν επταπλάσια δεινά, γνωρίζοντας ότι ο Κριτής δεν ανέχεται κάτι τέτοιο. Ή πώς θα του έψαλλε: Διότι εσύ θα αποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του;

Όταν δε κατανύχθηκε ο Ισαάκ, ο Ησαύ φώναξε δυνατά και έκλαψε». Το ότι λοιπόν κατανύχθηκε ο Ισαάκ, σημαίνει ότι ο Λόγος σπλαχνίστηκε για το παράπτωμα του λαού. Διότι και ο Σωτήρας, προσευχόμενος υπέρ αυτών, έλεγε: «Πατέρα, συγχώρεσέ τους, διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν».

«Ποια τιμή», λέει, «είναι το να αγγίζει το θυσιαστήριο ο μιαρός, ο πλεονέκτης και ο άρπαγας;». Μην τα λες αυτά· διότι και η πόρνη άγγιξε τα πόδια του Χριστού, αυτή που ήταν εξαιρετικά μιαρή και ακάθαρτη, και αυτό που συνέβη δεν αποτέλεσε κατηγορία για τον Ιησού, αλλά θαύμα και μέγα ύμνο· διότι η ακάθαρτη δεν έβλαψε τον καθαρό, αλλά ο καθαρός και άμωμος, διά της αφής, έκανε καθαρή τη μιαρή πόρνη. Μην μνησικακείς λοιπόν, άνθρωπε. Είμαστε δούλοι Εκείνου που σταυρώθηκε και είπε: «Συγχώρεσέ τους, διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν». «Αλλά», λέει, «απέκλεισε το δικαίωμα καταφυγής εδώ μέσα με διάφορα διατάγματα και νόμους». Αλλά, ιδού, μέσα από τα έργα του έμαθε τις συνέπειες αυτού που έπραξε, και αυτός πρώτος κατέλυσε τον νόμο με την ίδια του την πράξη, και έγινε θέαμα σε ολόκληρη την οικουμένη, και, παρόλο που σιωπά, από εδώ υψώνει φωνή, συμβουλεύοντας τους πάντες: «Μην κάνετε τέτοια, για να μην πάθετε τέτοια». Μέσα από τη συμφορά αναδείχθηκε διδάσκαλος, και το θυσιαστήριο εκπέμπει μεγάλη λάμψη, φαινόμενο τώρα μάλιστα φοβερό εξαιτίας τούτου, του ότι δηλαδή κρατάει τον λέοντα δεμένο· διότι και για μια βασιλική εικόνα θα αποτελούσε μεγάλο στολίδι, όχι μόνο όταν ο βασιλιάς κάθεται στον θρόνο ντυμένος με την πορφύρα και φορώντας το διάδημα, αλλά και όταν κάτω από το βασιλικό πόδι βρίσκονται βάρβαροι πεσμένοι, με τα χέρια δεμένα πίσω και τα κεφάλια σκυμμένα.

Εγώ που σε απέβαλα, σε εισάγω, εγώ που έκλεισα τις θύρες του παραδείσου, εγώ που τον περιτείχισα με πύρινη ρομφαία· διότι, αν εγώ δεν σε εισαγάγω, οι θύρες παραμένουν κλειστές. Έλα εδώ, ληστή, εσύ που καταλήστευσες τον διάβολο και στεφανώθηκες νικητής εναντίον του· βλέποντας άνθρωπο, προσκύνησες Θεό, αφού απέρριψες τα παλαιά όπλα και ανέλαβες εκείνα της πίστεως. Ενώ λοιπόν αυτά συνέβαιναν έτσι, και τα πάντα αγιάζονταν —από μεν τον αιθέρα ο ήλιος, από δε τα φυτά το ξύλο, από τα ζώα η χολή, από τα υφάσματα ο άρραφος χιτώνας, από τη θάλασσα η πορφυρή στολή, από τα μέταλλα και τον σίδηρο η λόγχη και τα καρφιά, και καθώς προχύθηκαν οι δίδυμες πηγές, το αίμα και το ύδωρ— ο Σωτήρας επιτελούσε το δικό Του έργο: «Πατέρα, συγχώρεσέ τους την αμαρτία». Σε ποιους δίνεται η συγχώρεση; Σε Έλληνες, σε Ιουδαίους, σε ξένους, σε βαρβάρους, απλούστατα σε όλους· διότι μία φορά το είπε, και το έργο τελείται παντοτινά. Διότι δεν είπε το «Συγχώρεσε» μόνο για τους εχθρούς· κάθε χρόνο το λέει, και πάντοτε το λέει, και όποιος επιθυμεί το λαμβάνει. Συγκεντρώθηκαν όλοι στο πραιτώριο του Πιλάτου· τι λέγοντας;

Νεκρούς ανέστησε, και τα σημάδια της σταύρωσης από τα ίδια του τα χέρια δεν τα εξάλειψε; Τον θάνατο με τον θάνατο τον καταπάτησε, και την πληγή από το σίδερο δεν την θεράπευσε; Γιατί; Για να απαιτήσει από τους αδίκους, με αυτά ως μάρτυρες, το δίκαιο χρέος για το τόλμημά τους. Διότι έρχεται έχοντας μεν εξουσία κριτή, φέροντας δε τη συγκατάβαση του αδελφού, όχι με βία, αλλά κρίνοντας τον καθένα με βάση τα δικά του έργα και τη μαρτυρία, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε από τον Ίδιο μέσω του Δαβίδ: «θα σε ελέγξω και θα παραστήσω μπροστά στο πρόσωπό σου τις αμαρτίες σου». Θα καταντροπιάσει λοιπόν τους Ιουδαίους, και αν ακόμη όχι με τα χείλη, τότε με τους μώλωπες και το θέαμα της πλευράς του θα εκφέρει φωνή προς αυτούς: «Εγώ ήρθα σε εσάς για χάρη σας, εσείς όμως μου ανταποδώσατε κακές αμοιβές αντί για αγαθές». Δείτε εναντίον ποιου ακονίσατε το ξίφος. Σε ποια πανδεσποτική πλευρά καταφέρατε τις πληγές: «Με σφαγιάσατε σαν αμνό και μείνατε άγευστοι από τις σάρκες μου· εσάς τους ίδιους καθιστώ κριτές εναντίον σας για όσα μου κάνατε». Δικάστε μόνοι σας, αν είναι πρέπον να λάβετε συγχώρεση από εκείνον που σφαγιάσατε, αν είναι εύλογο να ζητήσετε έλεος από τον κριτή που φονεύσατε. Διότι, αν κάθε κριτής ζωντανών εκζητά ευθύνες για τον θάνατο κάποιου άλλου, πόσο μάλλον ο Ίδιος για τη ληστρική πράξη που έγινε εις βάρος του. Διότι, αν και είπε «άφες αυτοίς, Πατέρα, την αμαρτία», για εκείνους που δεν γνώριζαν τι έπραξαν, μετά την απόκτηση της γνώσης κάθε τρόπος απολογίας τους καθίσταται γυμνός.

Θ΄. Βλέπεις από παντού και τους εχθρούς να αγωνιούν και να φοβούνται; Είδες την αγωνία τους; Μάθε και τη φιλανθρωπία του Εσταυρωμένου. Διότι εκείνοι μεν έλεγαν: «Το αίμα του ας είναι πάνω μας και πάνω στα τέκνα μας»· ο Χριστός όμως δεν έπραξε έτσι, αλλά ικετεύοντας τον Πατέρα λέει: «Πατέρα, συγχώρησέ τους· διότι δεν γνωρίζουν τι πράττουν». Διότι, αν έπεφτε το αίμα του πάνω σε αυτούς και στα τέκνα τους, δεν θα προέρχονταν απόστολοι από τα τέκνα τους· δεν θα πίστευαν μαζί τρεις χιλιάδες, ούτε πέντε χιλιάδες. Βλέπεις πώς εκείνοι μεν, όντας σκληροί και ανελέητοι απέναντι στους απογόνους τους, αγνόησαν και την ίδια τη φύση, ενώ ο Θεός αποδείχθηκε πιο φιλάνθρωπος από όλους τους πατέρες και πιο φιλόστοργος από τις μητέρες;

Τι λοιπόν; Όλοι οι άλλοι βέβαια εκπλήσσονταν και θαύμαζαν, και έλεγαν: «Από πού τα έχει αυτός αυτά;». Αυτοί όμως, αν και ευεργετούνταν, έλεγαν: «Έχει δαιμόνιο», και «Βλασφημεί», και «Μαίνεται», και «Είναι πλάνος». Τους απώθησε λοιπόν; Ουδαμώς, αλλά ακούγοντας αυτά τους ευεργετούσε ακόμη περισσότερο, και πορευόταν προς εκείνους που επρόκειτο να τον σταυρώσουν, μόνο και μόνο για να τους διασώσει. Και μετά τη σταύρωσή του, τι λέει; «Πατέρα, συγχώρησέ τους, διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν». Και ενώ κακοπάθησε πριν από αυτό, αλλά και μετά από αυτό, μέχρι την τελευταία του αναπνοή έπραττε τα πάντα για αυτούς και προσευχόταν υπέρ αυτών. Και μετά τον σταυρό τι δεν έκανε για αυτούς; Δεν απέστειλε αποστόλους; Δεν επιτέλεσε σημεία; Δεν έθεσε σε κίνηση τα πάντα; Έτσι πρέπει να αγαπάμε τους εχθρούς, έτσι να μιμούμαστε τον Χριστό.

Γʹ. Τι λοιπόν; Τους συγχωρήθηκε, λέγει, το αμάρτημα του σταυρού; Διότι πράγματι ο Κύριος είπε: «Άφες αυτοίς». Εάν μετανόησαν, συγχωρήθηκε. Επειδή και ο Παύλος, ο οποίος χτύπησε τον Στέφανο με αναρίθμητα χέρια και καταδίωξε την Εκκλησία, έγινε προστάτης της Εκκλησίας. Έτσι, λοιπόν, συγχωρήθηκε και σε εκείνους που θέλησαν να μετανοήσουν· αυτό ακριβώς διακήρυττε και ο Παύλος λέγοντας: «Λέγω, λοιπόν: Μήπως σκόνταψαν για να πέσουν;»

Μη γένοιτο. Και πάλι: Μήπως απέρριψε ο Θεός τον λαό του, τον οποίο προγνώρισε; Μη γένοιτο. Έπειτα, δείχνοντας ότι δεν αποκλείστηκε γι' αυτούς η μετάνοια, παρουσίασε ως απόδειξη τη δική του επιστροφή λέγοντας: Διότι και εγώ είμαι Ισραηλίτης. Το δε «δεν γνώρισαν», μου φαίνεται ότι εδώ δεν λέγεται για τον Χριστό, αλλά για την ίδια την οικονομία του γεγονότος· δηλαδή, δεν γνώριζαν ποιος ήταν ο σκοπός του θανάτου και του σταυρού. Διότι και εκεί δεν είπε ότι «εμένα δεν γνωρίζουν», αλλά «δεν γνωρίζουν τι κάνουν», τουτέστιν, αγνοούν την οικονομία που επιτελείται και το μυστήριο.

Διότι, μολονότι τυγχάνει Βασιλεύς των όλων και κατέχει εκείνη τη μακάρια φύση, τους ανθρώπους, τους οποίους δημιούργησε εκ του μη όντος και τους οποίους ευεργέτησε αμέτρητες φορές, παρόλο που τον ύβριζαν και τον περιφρονούσαν, δεν τους αποστράφηκε, αλλά και άνθρωπος έγινε για χάρη τους, και συναναστράφηκε με πόρνες και τελώνες, και θεράπευσε τους δαιμονιζομένους, και υποσχέθηκε τον ουρανό. Και έπειτα από όλα αυτά, αφού τον συνέλαβαν, τον ράπισαν, τον έδεσαν, τον μαστίγωσαν, τον χλεύασαν και, τέλος, τον σταύρωσαν. Αλλά ούτε και έτσι τους αποστράφηκε, παρά, όντας επάνω στον σταυρό, λέει: Πατέρα, συγχώρεσέ τους την αμαρτία. Τον ληστή, μάλιστα, που προηγουμένως τον κατηγορούσε, τον εισήγαγε στον παράδεισο, τον δε διώκτη Παύλο τον κατέστησε απόστολο, και τους οικείους και αφοσιωμένους σε αυτόν μαθητές τους παρέδιδε στον θάνατο για χάρη των Ιουδαίων που τον σταύρωσαν. Αναλογιζόμενοι, λοιπόν, όλα αυτά μέσα μας, τα έργα του Θεού και των ανθρώπων, ας μιμηθούμε αυτά τα κατορθώματα και ας αποκτήσουμε την αγάπη, η οποία είναι ανώτερη από όλα τα χαρίσματα, ώστε να επιτύχουμε και τα παρόντα και τα μέλλοντα αγαθά. Είθε να αξιωθούμε όλοι μας να τα επιτύχουμε, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο ανήκει στον Πατέρα, συνάμα με το Άγιο Πνεύμα, η δόξα, το κράτος και η τιμή, νυν και αεί, και εις τους αιώνας των αιώνων.

Αν και βέβαια αυτός μίλησε· διότι και ο Δεσπότης του μίλησε· πώς λοιπόν είναι άφωνος; Αυτό σημαίνει ότι δεν είπε τίποτα το αυθάδες, ούτε το τραχύ, αλλά τα πάντα ήταν ήμερα και προσηνή, και τα λόγια του φανέρωναν την επιείκεια περισσότερο από ό,τι η σιωπή. Επειδή και ο Χριστός έλεγε: «Αν μίλησα κακά, μαρτύρησε για το κακό· αν όμως καλά, γιατί με χτυπάς;», και φανέρωσε την επιείκεια περισσότερο από το αν είχε σιωπήσει. Και όπως αυτός από το θυσιαστήριο συνομιλεί με τον πατέρα του, έτσι και Εκείνος συνομιλεί από τον σταυρό, λέγοντας: «Πατέρα, συγχώρεσέ τους· διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν». Τι λέει λοιπόν ο πατριάρχης; «Ο Θεός θα προνοήσει για τον εαυτό Του πρόβατο για ολοκαύτωμα, παιδί μου». Και οι δύο χρησιμοποιούν τα ονόματα της φυσικής συγγένειας· εκείνος τον αποκαλεί Πατέρα, και αυτός τέκνο.

Διότι είσαι δούλος Εκείνου που λέει: «Δεν γνωρίζετε ποιου πνεύματος είστε;» Είσαι υπηρέτης Εκείνου που θεράπευσε αυτούς που τον λιθοβόλησαν· μάλλον δε, Εκείνου που σταυρώθηκε για αυτούς. Και μη μου λες ότι, «Σκότωσε κάποιον άλλον»· διότι, ακόμη και αν πρόκειται να σκοτώσει εσένα τον ίδιο, ούτε και τότε να μην τον παραβλέψεις ενώ λιμοκτονεί. Διότι είσαι μαθητής Εκείνου που ποθούσε τη σωτηρία αυτών που τον σταύρωσαν, Εκείνου που έλεγε πάνω στον ίδιο τον σταυρό: «Πατέρα, συγχώρεσέ τους, διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν».

Δεν τον ακούς να λέει πάνω στον σταυρό: «Συγχώρησέ τους, διότι δεν γνωρίζουν τι πράττουν»; Δεν ακούς τον Παύλο να λέει ότι Αυτός που ανέβηκε ψηλά και κάθεται στα δεξιά του Θεού μεσιτεύει για εμάς; Δεν βλέπεις ότι και μετά τον σταυρό και μετά την ανάληψη, στους Ιουδαίους που τον θανάτωσαν έστειλε τους αποστόλους για να τους κομίσουν μύρια αγαθά, και μάλιστα παρόλο που επρόκειτο να υποστούν από αυτούς μύρια δεινά; Εσύ όμως μήπως αδικήθηκες πάρα πολύ;

Διότι μεγαλύτερη αγάπη από αυτήν δεν έχει κανείς, λέει, από το να θυσιάσει κάποιος τη ζωή του για τους φίλους του. Και δες πώς συνεχίζει να ευεργετεί ακόμη και αυτούς που τον σταύρωσαν και του συμπεριφέρθηκαν με τόσο χλευασμό. Διότι και προς τον Πατέρα απευθύνεται για αυτούς λέγοντας: Συγχώρεσέ τους, διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν. Αλλά και τους μαθητές, μετά από αυτά, σε αυτούς απέστειλε. Αυτήν την αγάπη, λοιπόν, ας επιδιώξουμε με ζήλο και εμείς, σε αυτήν ας αποβλέψουμε, ώστε, αφού γίνουμε μιμητές του Χριστού, να αξιωθούμε και τα παρόντα και τα μελλοντικά αγαθά, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Πάντοτε σου λέω: Άρπαξες; Φάνηκες πλεονέκτης; Έλα, και σε μεταβάλλω, μετατρέπω την έχθρα σε φιλία, τον κίνδυνο σε ασφάλεια· αυτά εδώ, και εκεί σου δίνω πάλι τη βασιλεία των ουρανών, για να μην καταλήξεις στις απέραντες κολάσεις, για να απολαύσεις τα αγαθά τα οποία μάτι δεν είδε, ούτε αυτί άκουσε, και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν. Αυτά, λοιπόν, είναι γνωρίσματα κάποιου που σε καταδιώκει ή κάποιου που σε συμβουλεύει; Κάποιου που σε αγαπά ή κάποιου που σε μισεί; Αλλά εσύ με μισείς. Εγώ όμως σε αγαπώ. Έχω προσταγή από τον Δεσπότη μου: Αγαπάτε τους εχθρούς σας. Δεν απομακρύνομαι από κοντά σου, θεραπεύοντάς σε. Ο Δεσπότης μας σταυρωνόταν και έλεγε: Πατέρα, συγχώρεσέ τους, διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν. Μήπως εσένα καταδιώκω; Το πάθος σου εκδιώκω. Μήπως εσένα πολεμώ; Την κακία σου.

Πώς; Ραπίστηκε από τον δούλο του αρχιερέα, και λέει: Αν μίλησα κακά, μαρτύρησε για το κακό· αν όμως καλά, γιατί με χτυπάς; Έδωσε εντολή να προσευχόμαστε υπέρ των εχθρών μας· και πάλι, και αυτό το διδάσκει μέσα από τα έργα του· διότι, όταν ανέβηκε στον σταυρό, λέει: Πατέρα, συγχώρεσέ τους, διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν.

Διότι, αφού τον έβγαλαν έξω από την πόλη, τον λιθοβολούσαν. Ιουδαίοι σταυρώνουν τον Χριστό, Ιουδαίοι λιθοβολούν και τον Στέφανο. Παρέχει συγχώρηση ο Δεσπότης καθώς σταυρώνεται· διότι, λέει, «Πατέρα, συγχώρεσέ τους αυτή την αμαρτία, επειδή δεν γνωρίζουν τι κάνουν». Τα ίδια παρακαλεί για αυτούς και ο μάρτυρας. Διότι, αφού γονάτισε, αναφέρει, προσευχήθηκε λέγοντας: «Κύριε Ιησού Χριστέ, μην τους καταλογίσεις αυτή την αμαρτία». Ούτε στα λόγια ούτε στα έργα παρέλειψε ο μάρτυρας να ακολουθήσει τον Δεσπότη, αλλά επέδειξε και την ανεξικακία της ψυχής και την ανδρεία της υπομονής· γι' αυτό και αξιώνεται αυτής της θείας οπτασίας. Διότι, αφού ατένισε, αναφέρει, στον ουρανό, είδε τη δόξα του Θεού και τον Ιησού να στέκεται εκ δεξιών του Πατρός. Μεγάλο είναι τούτο το στάδιο των αγώνων.

ε΄. Αλλά εγώ δεν είμαι τέτοιος· απεναντίας, ενώ δεχόμουν επιβουλές, έγινα προστάτης. Υπέστην αναρίθμητα δεινά και δεν ανταπέδωσα. Διότι μιμούμαι τον δικό μου Δεσπότη, ο οποίος επάνω στον σταυρό έλεγε: «Συγχώρεσέ τους, διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν». Αυτά δε τα λέγω, για να μη διαφθαρείτε από τις υποψίες των πονηρών. Πόσες μεταβολές έχουν γίνει από τότε που τέθηκα επικεφαλής της πόλεως, και κανείς δεν συνετίζεται;

Εάν αυτός δεν ήταν ο Δεσπότης της ζωής και του θανάτου, δεν θα καταβαλλόταν ο θάνατος πλησιάζοντάς τον, και τα μνήματα των αγίων δεν θα ανοίγονταν. Εάν αυτός δεν ήταν ο Κύριος του ναού, δεν θα έσκιζε ο ναός το ίδιο του το καταπέτασμα, βλέποντάς τον να σταυρώνεται. Εάν αυτός δεν ήταν εκείνος που δεν επιθυμεί τον θάνατο των αμαρτωλών, δεν θα είχε μεσιτεύσει υπέρ των αμαρτωλών λέγοντας: «Πατέρα, συγχώρεσέ τους· διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν». Διότι ο δικός του θάνατος ανασυνέστησε τα πάντα. Επειδή κατέρχεται στον Άδη και ανέρχεται μαζί με όλους. Γι' αυτόν τον λόγο κραυγάζω λέγοντας: «Κύριε, μνήσθητί μου». Δεν παρακαλώ κάποιον δούλο, λέγοντας: «Θυμήσου με, όταν ευτυχήσεις», αλλά: «Μνήσθητί μου, όταν έλθεις στη βασιλεία σου». Και τι του απαντά ο Δεσπότης; «Αλήθεια σου λέω, σήμερα θα είσαι μαζί μου στον παράδεισο».

Τόσο πράος είμαι, αμάρτησες εσύ, και μαστιγώθηκα εγώ· τόσο εκούσια είμαι ταπεινός, ήλθα εγώ ο Δεσπότης για να ελευθερώσω τους υποδουλωμένους, και αυτοί οι ίδιοι οι υποδουλωμένοι, εμένα τον ελευθερωτή, και με ράπισαν και με σταύρωσαν. Και επιπλέον αυτών, πρεσβεύοντας προς τον Πατέρα μου υπέρ αυτών, έλεγα: Πατέρα, συγχώρεσέ τους, διότι δεν γνωρίζουν τι πράττουν.

Ε΄. Όχι μόνο από τον σταυρό, αλλά και από αυτά τα ίδια τα λόγια του πάνω στον σταυρό μπορεί να διαπιστώσει κανείς την άφατη φιλανθρωπία του. Διότι, ενώ ήταν ακόμη προσηλωμένος και τον χλεύαζαν, τον περιγελούσαν και τον έφτυναν, εκείνος έλεγε: «Πατέρα, συγχώρεσέ τους την αμαρτία· διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν». Και ενώ σταυρώνεται, προσεύχεται υπέρ εκείνων που τον σταυρώνουν· αν και εκείνοι έλεγαν το αντίθετο: «Εάν είσαι Υιός του Θεού, κατέβα από τον σταυρό, και θα σε πιστέψουμε», έλεγαν. Και όμως, γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο δεν κατεβαίνει από τον σταυρό, επειδή είναι Υιός του Θεού, και γι' αυτό ήλθε, για να σταυρωθεί υπέρ ημών. «Κατέβα από τον σταυρό», λένε, «και θα σε πιστέψουμε». Αυτά είναι απλώς λόγια και πρόφαση απιστίας. Διότι πολύ μεγαλύτερο από το να κατέβει από τον σταυρό ήταν το να αναστηθεί, ενώ ο λίθος βρισκόταν τοποθετημένος πάνω στον τάφο· πολύ μεγαλύτερο από το να κατέβει από τον σταυρό ήταν το να βγάλει από το μνήμα τον Λάζαρο, αν και ήταν νεκρός, δεμένος με τα σάβανα και ήδη τετραήμερος.

Είδες πώς ομιλεί ο Υιός; Είδες πώς δέεται ο δούλος; Εκείνος λέει: Πατέρα, συγχώρησέ τους αυτή την αμαρτία, διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν. Αυτός όμως λέει: Κύριε, μην τους καταλογίσεις αυτή την αμαρτία. Και για να μάθεις ότι προσεύχεται με θέρμη, δεν προσεύχεται απλώς ενώ στέκεται όρθιος και λιθοβολείται, αλλά αφού γονάτισε, μίλησε με κατάνυξη, με πολλή συμπόνια. Θέλεις να σου δείξω και άλλον σύνδουλο που υπέφερε πολύ περισσότερα από εκείνον; Ο Παύλος λέει: Από τους Ιουδαίους τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, ένα ημερονύχτιο πέρασα μέσα στον βυθό.

Ο Σαμουήλ, ο προφήτης εκείνος, υβρίστηκε από τους Ιουδαίους, καθαιρέθηκε, ατιμάστηκε τόσο, ώστε ο Θεός θέλησε να τον παρηγορήσει και να του πει: «Δεν εξουθένωσαν εσένα, αλλά εμένα». Τι έπραξε λοιπόν εκείνος που εξουθενώθηκε, που υβρίστηκε; «Μη γένοιτο σε εμένα», λέει, «να αμαρτήσω έτσι, ώστε να παύσω να προσεύχομαι για εσάς στον Κύριο». Αμαρτία θεώρησε το να μην προσεύχεται κανείς για τους εχθρούς. Διότι, μη γένοιτο σε εμένα να αμαρτήσω έτσι, ώστε να μην προσεύχομαι για εσάς. Ο Χριστός λέει: «Πατέρα, συγχώρησέ τους την αμαρτία· διότι δεν γνωρίζουν τι πράττουν». Ο Στέφανος λέει: «Κύριε, μην τους καταλογίσεις αυτήν την αμαρτία».

ε'. Μάλλον δε, όχι μόνο ο σταυρός, αλλά και τα ίδια τα λόγια πάνω στον σταυρό δείχνουν την άφατη φιλανθρωπία του. Και άκουσε αυτά τα λόγια. Διότι, ενώ παρίσταντο αυτοί που τον σταύρωσαν και έβραζαν από οργή, λέει: «Πατέρα, συγχώρησέ τους αυτή την αμαρτία· διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν».

Είδες τη φιλανθρωπία του Δεσπότη; Ενώ σταυρωνόταν, παρακαλούσε για εκείνους που τον σταύρωναν· μολονότι εκείνοι τον χλεύαζαν και τον διέσυραν λέγοντας: «Εάν είσαι Υιός του Θεού, κατέβα από τον σταυρό». Και όμως, ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο δεν κατεβαίνει από τον σταυρό, επειδή είναι Υιός του Θεού· διότι για αυτόν τον σκοπό ήλθε, για να σταυρωθεί υπέρ ημών. «Ας κατέβει», λένε, «από τον σταυρό, για να δούμε και να πιστέψουμε σε αυτόν». Δες λόγια αναισχυντίας και προφάσεις απιστίας. Έπραξε κάτι πολύ μεγαλύτερο από το να κατέβει από τον σταυρό, και δεν πίστεψαν, και τώρα λένε: «Κατέβα από τον σταυρό, και θα σε πιστέψουμε». Διότι πολύ σπουδαιότερο από το να κατέβει από τον σταυρό ήταν να αναστηθεί εκ νεκρών, ενώ ο λίθος βρισκόταν σφραγισμένος πάνω στον τάφο· πολύ σπουδαιότερο από το να κατέβει από τον σταυρό ήταν να βγάλει έξω από το μνημείο τον Λάζαρο που ήταν τέσσερις ημέρες νεκρός, τυλιγμένος με τα σάβανα, δεμένον με αυτά. Είδες λόγια ανοησίας; Είδες υπερβολή μανίας; Αλλά προσέξτε με ακρίβεια, παρακαλώ, για να γνωρίσετε την υπερβάλλουσα φιλανθρωπία του Θεού, και πώς ο Χριστός χρησιμοποίησε αυτήν ακριβώς την ανοησία τους ως αφορμή για να τους συγχωρήσει. «Πάτερ», λέει, «συγχώρησέ τους την αμαρτία· διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν».

Διότι σχεδόν αυτό φανερώνει με όσα λέει: Είναι ανόητοι και αγνοούν αυτό που πράττουν. Και εκείνοι μεν έλεγαν: «Αν είσαι Υιός του Θεού, σώσε τον εαυτό σου»· αυτός όμως μεριμνούσε πώς να σώσει εκείνους που τον χλεύαζαν, τον περιγελούσαν και τον εξύβριζαν. «Συγχώρησέ τους», λέει, «αυτήν την αμαρτία· διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν». Τι λοιπόν; Τους συγχώρησε την αμαρτία;

Ας μιμηθούμε λοιπόν, σας παρακαλώ, και εμείς τον Δεσπότη, και ας προσευχόμαστε υπέρ των εχθρών μας. Αυτά που σας συμβούλευσα χθες, αυτά και τώρα πάλι σας συμβουλεύω· γνωρίζοντας το μέγεθος αυτού του κατορθώματος, μιμήσου τον Δεσπότη σου· Εκείνος σταυρωνόταν και παρακαλούσε υπέρ αυτών που τον σταύρωναν. «Και πώς μπορώ», λέει κάποιος, «να μιμηθώ τον Δεσπότη;» Αν το θέλεις, μπορείς. Διότι, αν δεν ήταν δυνατόν, δεν θα έλεγε: «Μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά»· αν δεν ήταν δυνατόν στον άνθρωπο να τον μιμηθεί, δεν θα έλεγε ο Παύλος: «Γίνετε μιμητές μου, όπως κι εγώ είμαι του Χριστού». Αλλά όμως, δεν θέλεις να μιμηθείς τον Δεσπότη; Μιμήσου τον σύνδουλό σου, τον Στέφανο εννοώ, αυτόν που άνοιξε πρώτος τις θύρες του μαρτυρίου· εκείνος μιμήθηκε τον Δεσπότη. Διότι, όπως ακριβώς ο Δεσπότης, ενώ ήταν κρεμασμένος ανάμεσα σε εκείνους που τον σταύρωναν, παρακαλούσε υπέρ αυτών που τον σταύρωναν, έτσι και ο δούλος, ενώ βρισκόταν ανάμεσα σε εκείνους που τον λιθοβολούσαν, χτυπούμενος από όλους και δεχόμενος τη βροχή των λίθων, αδιαφορώντας για τους πόνους που προέρχονταν από αυτούς, έλεγε: «Κύριε, μην τους καταλογίσεις αυτή την αμαρτία». Είδες πώς μιλάει ο Υιός και πώς προσεύχεται ο δούλος; Εκείνος λέει: «Πατέρα, συγχώρεσέ τους αυτή την αμαρτία, διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν»· αυτός λέει: «Κύριε, μην τους καταλογίσεις αυτή την αμαρτία».

Θεώρησε ότι είναι αμαρτία το να μην προσεύχεται κανείς υπέρ των εχθρών του. «Μη γένοιτο σε εμένα», λέει, «να αμαρτήσω με τέτοιον τρόπο, ώστε να μην προσεύχομαι για εσάς». Είδες πώς ο καθένας από τους δικαίους επέδειξε τόση φροντίδα για αυτό το κατόρθωμα, ακολουθώντας τον Δεσπότη Χριστό; Ας εξετάσουμε, λοιπόν, από την αρχή τα όσα ειπώθηκαν. Ο Δεσπότης λέγει: «Πατέρα, συγχώρεσέ τους την αμαρτία, διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν». Ο Στέφανος είπε: «Κύριε, μην τους καταλογίσεις αυτή την αμαρτία». Ο Παύλος λέγει: «Ευχόμουν να ήμουν εγώ ο ίδιος ανάθεμα και χωρισμένος από τον Χριστό, υπέρ των αδελφών μου, των κατά σάρκα συγγενών μου». Ο Μωυσής ομοίως: «Εάν μεν τους συγχωρήσεις την αμαρτία, συγχώρεσέ την· ειδάλλως, εξάλειψε και εμένα από το βιβλίο που έγραψες». Ο Δαβίδ λέγει: «Ας στραφεί το χέρι σου εναντίον μου και εναντίον του οίκου του πατέρα μου». Ο Σαμουήλ ωσαύτως: «Όσο για εμένα, μη γένοιτο ποτέ να αμαρτήσω παύοντας να προσεύχομαι για εσάς». Ποιας συγγνώμης, λοιπόν, θα αξιωθούμε εμείς, όταν τα πρόσωπα της Καινής και της Παλαιάς Διαθήκης μάς ωθούν όλα μαζί στην προσευχή υπέρ των εχθρών, εάν δεν αγωνιστούμε με κάθε ζήλο να το κατορθώσουμε αυτό; Ας μην αμελούμε, λοιπόν, σας παρακαλώ.