Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 6:36

Αλλά ας μάθουν ότι, όποιος γίνεται όμοιος με τον Θεό μέσω της αρετής και της θελήσεως, διατηρεί την προαίρεση να τρέπεται. Ο Λόγος, όμως, δεν είναι έτσι, εκτός εάν είναι όμοιος εν μέρει και όπως εμείς, επειδή δεν είναι όμοιος και κατά την ουσία. Αυτά άλλωστε είναι δικά μας γνωρίσματα, των γενητών όντων που έχουμε κτιστή φύση. Διότι και εμείς, μολονότι δεν δυνάμεθα να γίνουμε όμοιοι με τον Θεό κατά την ουσία, ωστόσο, καθώς βελτιωνόμαστε μέσω της αρετής, μιμούμαστε τον Θεό, επειδή ο Κύριος μας χάρισε και αυτό λέγοντας: «Γίνετε οικτίρμονες, όπως ο Πατέρας σας είναι οικτίρμων. Γίνετε τέλειοι, όπως ο ουράνιος Πατέρας σας είναι τέλειος». Το ότι τα γενητά είναι τρεπτά κανείς δεν θα μπορούσε να το αρνηθεί, αφού οι μεν άγγελοι παρέβησαν, ο δε Αδάμ παρήκουσε, και τα πάντα έχουν ανάγκη από τη χάρη του Λόγου. Όμως αυτό που είναι τρεπτό δεν θα μπορούσε να είναι όμοιο με τον Θεό, ο οποίος είναι άτρεπτος· όπως ακριβώς και το κτιστό δεν είναι όμοιο με τον Κτίστη.

Διότι και εμείς, αν και δεν μπορούμε να γίνουμε όμοιοι κατ' ουσίαν με τον Θεό, ωστόσο βελτιωνόμενοι μέσω της αρετής μιμούμαστε τον Θεό, επειδή ο Κύριος μας χάρισε και αυτό, λέγοντας: «Να γίνεσθε οικτίρμονες, όπως ο Πατέρας σας είναι οικτίρμων» και «Να γίνεσθε τέλειοι, όπως ο ουράνιος Πατέρας σας είναι τέλειος». Και κανείς δεν θα μπορούσε να αρνηθεί ότι τα γενητά είναι τρεπτά, αφού και οι άγγελοι παρέβησαν και ο Αδάμ παρήκουσε, και όλοι έχουν ανάγκη από τη χάρη του Λόγου. Το τρεπτό, όμως, δεν μπορεί να είναι όμοιο με το άτρεπτο, όπως ακριβώς το κτιστό δεν είναι όμοιο με τον Κτίσαντα. Γι' αυτόν τον λόγο, αναφερόμενος σε εμάς ο άγιος έλεγε: «Θεέ, ποιος θα ομοιωθεί με εσένα;» και «Ποιος είναι όμοιός σου μεταξύ των θεών, Κύριε;» —αποκαλώντας θεούς εκείνους που μεν κτίστηκαν, αλλά έγιναν μέτοχοι του Λόγου, όπως ο Ίδιος είπε: «αν ονόμασε θεούς εκείνους προς τους οποίους απευθύνθηκε ο λόγος του Θεού»— όμως τα μετέχοντα δεν μπορεί να είναι τα ίδια ούτε όμοια με Εκείνον στον οποίο μετέχουν. Για τον εαυτό Του τουλάχιστον έλεγε: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», επειδή τα γενητά δεν είναι έτσι. Ας μας απαντήσουν λοιπόν όσοι προβάλλουν το Αρίμινο, εάν μια κτιστή ουσία μπορεί να πει: «όσα βλέπω τον Πατέρα να κάνει, αυτά κάνω και εγώ». Διότι τα γενητά είναι δημιουργούμενα και όχι δημιουργούντα· ειδάλλως, θα είχαν δημιουργήσει και τους εαυτούς τους. Πράγματι, αν, όπως λένε, ο Υιός είναι κτίσμα και τον δημιουργεί ο Πατέρας, οπωσδήποτε ο Υιός θα είχε δημιουργήσει και τον εαυτό Του, αφού έχει τη δύναμη να κάνει όσα κάνει ο Πατέρας, όπως είπε ο Ίδιος.

Και πάλι ο Κύριος λέει: «Να γίνεστε» όχι θαυματουργοί, αλλά «οικτίρμονες» και αγαθοί, «όπως ο Πατέρας σας που είναι στους ουρανούς». Ερώτηση 90. Ποιο μέρος από τα χρήματά του απαιτείται από τον Θεό να δίνει κάθε άνθρωπος για ευποιία;

Σχετικά δε πάλι με τα θεία, χρησιμοποιώντας εικόνες για τους ανθρώπους, λέει ο Σωτήρας: «Να γίνεστε οικτίρμονες, όπως ο Πατέρας σας στους ουρανούς είναι οικτίρμων»· και, «Να είστε τέλειοι, όπως ο Πατέρας σας ο επουράνιος είναι τέλειος». Το έλεγε δε αυτό, όχι για να γίνουμε εμείς σαν τον Πατέρα· διότι το να γίνουμε σαν τον Πατέρα είναι αδύνατον, αφού είμαστε κτίσματα και έχουμε έλθει στην ύπαρξη εκ του μη όντος. Αλλά, όπως ακριβώς παρήγγειλε: «Μη γίνεστε σαν το άλογο», όχι για να μη μεταβληθούμε σε κτήνη, αλλά για να μη μιμηθούμε την αλογία τους, έτσι και εδώ έλεγε το «Να γίνεστε οικτίρμονες σαν τον Πατέρα», όχι για να γίνουμε σαν τον Θεό, αλλά για να αποβλέπουμε στις δικές Του ευεργεσίες και τα καλά που κάνουμε, να μην τα κάνουμε για τους ανθρώπους, αλλά για Εκείνον, ώστε από Αυτόν, και όχι από τους ανθρώπους, να έχουμε τον μισθό.

Επομένως, δεν έλεγε το «για να είναι ένα, όπως κι εμείς» για να γίνουμε όπως Αυτός, αλλά για να μπορέσουμε, όπως ακριβώς εκείνος, όντας Λόγος, υπάρχει μέσα στον «δικό του Πατέρα», έτσι κι εμείς, λαμβάνοντας κάποιο πρότυπο και αποβλέποντας σε εκείνον, να γίνουμε ένα μεταξύ μας με την ομοψυχία, και με την ενότητα του πνεύματος να μη διαφωνούμε όπως οι Κορίνθιοι, αλλά να έχουμε το ίδιο φρόνημα όπως οι πεντακισχίλιοι στις Πράξεις (των Αποστόλων), οι οποίοι βρίσκονταν σε τέτοια συμφωνία σαν να ήταν ένας άνθρωπος. Διότι είμαστε μεν υιοί, όχι όμως όπως ο Υιός· και θεοί, όχι όμως όπως Αυτός· και «οικτίρμονες όπως ο Πατέρας», όχι όμως ‹όπως ο Πατέρας›. Αλλά, όπως έχει λεχθεί, με το «γινόμενοι ένα καθώς ο Πατέρας και ο Υιός», δεν θα είμαστε με τον ίδιο τρόπο που είναι κατά φύση ο Πατέρας μέσα στον Υιό και ο Υιός μέσα στον Πατέρα, αλλά ανάλογα με τη φύση μας και στο μέτρο που μας είναι δυνατό να λάβουμε από εκεί το αποτύπωμα και να μάθουμε πώς οφείλουμε να γίνουμε ένα, όπως ακριβώς μάθαμε και να είμαστε οικτίρμονες. Διότι «τα όμοια» έχουν από τη φύση τους την τάση να ενώνονται «με τα όμοια», επειδή και κάθε σάρκα συνάγεται σύμφωνα με το γένος της. Ο μεν Λόγος, λοιπόν, είναι ανόμοιος προς εμάς, αλλά όμοιος προς τον Πατέρα. Γι' αυτόν τον λόγο, εκείνος μεν είναι κατά φύση και κατ' αλήθειαν ένα με τον δικό του Πατέρα, εμείς δε, όντας μεταξύ μας ομογενείς —διότι όλοι προερχόμαστε από έναν, και μία είναι η φύση όλων των λογικών όντων—, γινόμαστε ένα μεταξύ μας κατά τη διάθεση, έχοντας ως υπογραμμό τη φυσική ενότητα του Υιού προς τον Πατέρα.

Ερώτηση ΣΟΣΤ΄. Τι σημαίνει αυτό που ειπώθηκε από τον Απόστολο: «για να δοκιμάζετε ποιο είναι το θέλημα του Θεού, το αγαθό και ευάρεστο και τέλειο»; Απόκριση. Πολλά είναι αυτά που θέλει ο Θεός· άλλα μεν τα θέλει με μακροθυμία και χρηστότητα, τα οποία είναι και ονομάζονται αγαθά, άλλα δε κατ' οργήν εξαιτίας των αμαρτιών μας, τα οποία ονομάζονται κακά. Διότι λέγει: «Εγώ είμαι αυτός που φέρνει την ειρήνη και κτίζει τα κακά». Κακά δε, όχι εκείνα για τα οποία τιμωρούμαστε, αλλά εκείνα διά των οποίων παιδαγωγούμαστε. Και αυτά που παιδαγωγούν, και διά της κακώσεως οδηγούν σε μετάνοια και επιστροφή, αποβαίνουν σε αγαθό. Όσα, λοιπόν, θέλει ο Θεός μακροθυμώντας και δείχνοντας χρηστότητα, αυτά είναι αναγκαίο να τα θέλουμε και να τα μιμούμαστε και εμείς. Διότι λέγει: «Να γίνεστε οικτίρμονες, όπως και ο Πατέρας σας είναι οικτίρμων». Και ο Απόστολος επίσης λέγει: «Γίνεστε μιμητές του Θεού, ως τέκνα αγαπητά· και περιπατείτε εν αγάπη, όπως ακριβώς και ο Χριστός μάς αγάπησε». Όσα όμως επιφέρει κατ' οργήν εξαιτίας των αμαρτιών μας, τα οποία λέγονται κακά, όπως είπα, με την έννοια της κακώσεως, δεν επιτρέπεται σε καμία περίπτωση να τα πράττουμε και εμείς. Διότι δεν σημαίνει ότι, επειδή είναι θέλημα του Θεού το να καταστρέφονται πολλές φορές οι άνθρωποι από λιμό, ή λοιμό, ή πόλεμο, ή κάτι άλλο παρόμοιο, πρέπει εμείς να υπηρετούμε αυτό το θέλημα. Διότι για τέτοια πράγματα ο Θεός έχει χρησιμοποιήσει και κακούς υπηρέτες, σύμφωνα με αυτό που έχει γραφτεί: «Εξαπέστειλε εναντίον τους την οργή του θυμού Του, θυμό και οργή και θλίψη, αποστολή που έγινε διά μέσου πονηρών αγγέλων».

Κεφάλαιο Αʹ. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Ακούσατε ότι ελέχθη στους αρχαίους: Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου, και θα μισήσεις τον εχθρό σου. Εγώ όμως σας λέω: Να αγαπάτε τους εχθρούς σας. Και λίγο παρακάτω: Να είστε λοιπόν εσείς τέλειοι, όπως ο Πατέρας σας ο ουράνιος είναι τέλειος. ΙΩΑΝΝΗΣ. Διότι τόσο αγάπησε ο Θεός τον κόσμο, ώστε έδωσε τον Υιό του τον μονογενή. Αυτή είναι η δική μου εντολή, να αγαπάτε ο ένας τον άλλον, όπως εγώ σας αγάπησα. Μεγαλύτερη αγάπη από αυτή δεν έχει κανείς, από το να θυσιάσει κάποιος τη ζωή του για τους φίλους του. ΛΟΥΚΑΣ. Και θα είστε υιοί του Υψίστου, διότι αυτός είναι αγαθός προς τους αχάριστους και τους πονηρούς. Να γίνεστε λοιπόν οικτίρμονες, όπως και ο Πατέρας σας είναι οικτίρμων. ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ. Αποδεικνύει δε τη δική του αγάπη ο Θεός σε εμάς, επειδή, ενώ ήμασταν ακόμη αμαρτωλοί, ο Χριστός πέθανε για εμάς. ΠΡΟΣ ΕΦΕΣΙΟΥΣ. Να γίνεστε λοιπόν μιμητές του Θεού ως τέκνα αγαπητά, και να πορεύεστε με αγάπη, όπως και ο Χριστός μας αγάπησε, και παρέδωσε τον εαυτό του για εμάς ως προσφορά και θυσία στον Θεό.

όταν όχι μόνο δεν επιθυμούμε την απόκτηση περισσοτέρων αγαθών, όπως οι άνθρωποι του κόσμου, αλλά ούτε καν διεκδικούμε τα υπάρχοντα και τα δικά μας· αντιθέτως, φιλοτιμούμαστε να ευεργετούμε αυτούς που έχουν ανάγκη, υπερβαίνοντας τον νόμο. Διότι όχι μόνο προσφέρουμε το καλό στους πλησίον, αλλά επεκτείνουμε την αγαθότητα και προς τους εχθρούς και τους πονηρούς, πράττοντας σύμφωνα με την εντολή του Κυρίου μας Ιησού Χριστού: «Γίνεσθε οικτίρμονες, όπως και ο Πατέρας σας ο επουράνιος είναι οικτίρμων». Και πώς δεν πορευόμαστε σε καινότητα ζωής, και δεν τελειοποιούμε τη δικαιοσύνη ανώτερα από τους Γραμματείς και τους Φαρισαίους, όταν αποδεχόμαστε τον Κύριο που λέει: «Ειπώθηκε στους αρχαίους: Οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος. Εγώ όμως σας λέω να μην αντισταθείτε στον πονηρό· αλλά σε όποιον σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη».

Αν, λοιπόν, κάποιος τους επιτρέψει να λένε τον Υιό ομοιοούσιο με τον Πατέρα, τότε τι νομίζεις ότι κάνουν τέτοιοι άνθρωποι; Β. Ότι αδικούν υπέρμετρα, και ότι τρέμουν τη δύναμη της λέξης, επειδή ακριβώς φανερώνει γενναία και σαφέστατα την αλήθεια. Α. Μην υποθέσεις, καλέ μου, ότι τα πράγματα έχουν διαφορετικά παρά έτσι. Αντιθέτως, επιδεικνύοντας νεανική αυθάδεια, σαν να στηρίζονται στις δικές τους φλυαρίες και στα ανοσιότατα δόγματα των δασκάλων τους, αποκόπτουν τον Υιό από τη φυσική σχέση και οικειότητα προς τον Θεό και Πατέρα. Μετά βίας δε, ίσως και από οίκτο, του επιτρέπουν να έχει μια κάποια απεικόνιση και ομοίωση με αυτόν, ώστε να φαίνεται τελικά ότι διαφέρει ελάχιστα, ως προς το θείο και ακήρατο κάλλος, από τα δημιουργήματα που έχουν πλαστεί κατ' εικόνα ή τουλάχιστον έχουν διαμορφωθεί με βάση την ποιότητα του ήθους τους. Β. Πώς το εννοείς αυτό; Α. Διότι δεν ακούς, καλέ μου, τον Χριστό που παραγγέλλει και λέει πάρα πολύ καθαρά: «Γίνεσθε οικτίρμονες, όπως και ο Πατέρας σας ο ουράνιος είναι οικτίρμων;» Β. Ναι. Α. Άραγε, λοιπόν, δεν καταλαβαίνεις ότι η ποιότητα του ήθους μάς διαμορφώνει και κατά κάποιον τρόπο αποτυπώνεται μέσα μας ο θείος χαρακτήρας, μέσω της έμπρακτης αρετής; Διότι το Θείο είναι αγαθό αναλλοίωτα και ουσιωδώς· αυτό όμως είναι δυνατόν να διαφαίνεται και σε εμάς τους ίδιους κατά μίμηση, από το ήθος και τους τρόπους μας, εάν εκδηλώνουμε ελεύθερη έφεση και προθυμία για όλα τα αξιοθαύμαστα.

Διότι, εάν ο Υιός είναι όλα όσα είναι και ο Πατέρας, όσον αφορά το θεοπρεπές αξίωμα, πώς δεν θα ήταν πρέπον να στεφανώνεται με ισάξιες τιμές με εκείνον, αυτός στον οποίο δεν λείπει τίποτα ως προς την ταυτότητα της ουσίας; Τι λοιπόν απαντούν πάλι και σε αυτό «αυτοί που διαστρέφουν όλα τα ορθά», όπως λέει ο προφήτης Ησαΐας; «Εάν, επειδή λέγεται», λένε, «‘Για να τιμούν όλοι τον Υιό καθώς τιμούν τον Πατέρα’, νομίζετε ότι πρέπει να σεμνύνετε τον Υιό με ισόμετρες τιμές προς τον Πατέρα, τότε αγνοείτε την αλήθεια και βαδίζετε πολύ μακριά της. Διότι το ‘καθώς’ δεν εισάγει πάντοτε απόλυτη ισότητα των πραγμάτων στα οποία φαίνεται να αναφέρεται, αλλά συχνά χαρακτηρίζει κάποια ομοίωση. Όπως για παράδειγμα, λένε, ο Σωτήρας συμβουλεύει κάπου λέγοντας ‘Γίνεσθε οικτίρμονες, καθώς και ο Πατέρας σας ο ουράνιος είναι οικτίρμων’. Άραγε λοιπόν, εξαιτίας του ‘καθώς’, θα γίνουμε τόσο πολύ φιλεύσπλαχνοι όσο είναι ο Πατέρας; Και πάλι ο Χριστός λέει προς τον Πατέρα Του για τους μαθητές: ‘Τους αγάπησας, καθώς αγάπησας εμένα’. Αλλά δεν θα δεχτούμε ότι οι μαθητές αγαπήθηκαν με τον ίδιο τρόπο με τον Υιό, πάλι εξαιτίας του ‘καθώς’. Γιατί λοιπόν σοφίζεσαι και εκβιάζεις τη λέξη προς δυσφημία, οδηγώντας σε κάτι που δεν επιβάλλει καμία αναγκαιότητα στους ακροατές, στο να πρέπει δηλαδή να τιμούν τον Υιό σε ίσο μέτρο με Αυτόν που τον γέννησε;»

Γίνε, λέει, εσύ ο ίδιος απέναντι στους άλλους τέτοιος, όπως ακριβώς θα ήθελες να είναι εκείνοι απέναντί σου· αν δηλαδή τους θέλεις σκληρούς και άσπλαχνους, θρασείς και οξύθυμους, μνησίκακους και πονηρούς, γίνε και εσύ τέτοιος· αν όμως αντίθετα, τους θέλεις αγαθούς και αμνησίκακους, μην θεωρείς ανυπόφορο το να γίνεις και εσύ τέτοιος· και ίσως για όσους έχουν τέτοια διάθεση ο νόμος να είναι περιττός, αφού ο Θεός χαράσσει στις καρδιές μας τη γνώση του δικού Του θελήματος: «Διότι εκείνες τις ημέρες, λέει ο Κύριος, θα δώσω τους νόμους μου στη διάνοιά τους, και πάνω στην καρδιά τους θα τους επιγράψω». <Γίνετε λοιπόν οικτίρμονες.> (A f. 109 b) Μεγάλο είναι το καύχημα της ελεημοσύνης.

Θα απολογηθεί στον Κριτή αυτός που αμαρτάνει. Αν όμως εσύ τολμάς να κατακρίνεις, μολονότι δεν έχεις αυτήν την εξουσία, θα κατακριθείς μάλλον εσύ ο ίδιος, καθώς ο νόμος δεν επιτρέπει να κρίνουμε τους άλλους. Αντίθετα, όποιος κυβερνάται από τη σύνεση, δεν κοιτάζει τις αμαρτίες των άλλων, ούτε περιεργάζεται τι το φαύλο υπάρχει στον πλησίον, αλλά προσηλώνεται στα δικά του σφάλματα. Τέτοιος ήταν ο μακάριος Ψαλμωδός, όταν προσέπιπτε στον Θεό και έλεγε για τα δικά του αμαρτήματα: «Εάν παρατηρήσεις τις ανομίες, Κύριε, Κύριε, ποιος θα μπορέσει να σταθεί;» Και πάλι άλλοτε, προβάλλοντας την ασθένεια της ανθρώπινης φύσης, ζητούσε εύλογη συγγνώμη, λέγοντας: «Θυμήσου ότι είμαστε χώμα». <Δίνετε, και θα σας δοθεί.> (A f. 111, C f. 119) Θέτει τον λόγο περί ελεημοσύνης σε άμεση γειτνίαση με τις προαναφερθείσες μορφές επιείκειας. Διότι είναι άριστο πράγμα, και ιδιαίτερα ευάρεστο στον Θεό, και ταιριάζει απόλυτα στις όσιες ψυχές. «Να γίνεστε λοιπόν», λέει, «οικτίρμονες, όπως ο Πατέρας σας». Και το ότι θα λάβουμε την ανταπόδοση πιο πλουσιοπάροχα από τον Θεό, ο οποίος διανέμει τα πάντα πλούσια σε όσους τον αγαπούν, ο ίδιος μας το έχει διαβεβαιώσει λέγοντας: «Μέτρο καλό, πιεσμένο και κουνημένο και ξεχειλισμένο θα δώσουν στον κόρφο σας». Και φαίνεται κάπως το δεύτερο να έρχεται σε αντίθεση με το πρώτο· διότι, εάν πρόκειται να λάβουμε μέτρο ξεχειλισμένο, πώς με το μέτρο που μετράμε θα αντιμετρηθεί και σε εμάς;

Κάθε άλλο· διότι ιδού, ο Σωτήρας τούς υπέδειξε αφορμή σωτηρίας μέσω αυτής της παραβολής· τους έδειξε εμπιστοσύνη, καθώς ο Θεός των πάντων τούς άφησε με ανεξικακία τον επίγειο πλούτο. Ωστόσο, σύμφωνα με τον ενυπάρχοντα σκοπό Του, καθίστανται οικονόμοι των φτωχών· και οικονόμοι ονομάζονται επειδή διανέμουν τα αναγκαία στον καθένα. Αλλά δεν ασκούν σωστά την οικονομία, διασκορπίζοντας τρόπον τινά τα όσα τους δόθηκαν από τον Δεσπότη· διότι τα δαπανούν μόνο για τις δικές τους απολαύσεις και εξαγοράζουν πρόσκαιρες τιμές, λησμονώντας τον Θεό που λέει: «Θα ανοίξεις διάπλατα τα σπλάχνα σου στον αδελφό σου που έχει ανάγκη». Αλλά βέβαια και τον ίδιο τον Σωτήρα όλων μας Χριστό: «Γίνετε οικτίρμονες, όπως και ο ουράνιος Πατέρας σας είναι οικτίρμων». Αλλά σε αυτούς, όπως είπα, δεν υπάρχει καμία μέριμνα να σπλαχνιστούν τους αδελφούς τους, παρά μόνο φροντίζουν για τη δική τους αλαζονεία. Αυτό τους έχει καταστήσει υπόλογους ενώπιον του Δεσπότη των πάντων. Είναι όμως αναπόφευκτο ότι θα εκπέσουν από την ιδιότητα του οικονόμου όταν επέλθει αιφνίδια ο θάνατος και τους αποσπάσει από τα ανθρώπινα πράγματα· διότι το δίχτυ του θανάτου είναι αναπόδραστο για κάθε άνθρωπο. Τι λοιπόν θέλει ο Χριστός να πράξουν;

Σε κάποιον που σκέφτεται και λέει αυτά με αυτόν τον τρόπο, αποκρίνεται πάλι ο Προφήτης και λέει εν πνεύματι: Το ζήτημα δεν είναι ασαφές, ούτε αποκτάται με ιδρώτα. Γνωρίζεις άλλωστε το αγαθό θέλημα του Θεού. Έχεις ακούσει τι είναι αρεστό και αγαπητό σε Αυτόν. Επομένως, γιατί αμφιβάλλεις, άνθρωπε; Διότι, τι άλλο ζητά από εσένα ο Θεός των όλων, παρά μόνο το να πράττεις το δίκαιο και να αγαπάς το έλεος και να είσαι έτοιμος να πορευθείς με τον Κύριο τον Θεό σου; Το μεν να πράττεις το δίκαιο, σημαίνει το να εφαρμόζεις και να εκπληρώνεις τη δικαιοσύνη διότι δίκαιο είναι η δικαιοσύνη. Το δε να αγαπάς το έλεος, περιέχει τα καυχήματα της φιλαλληλίας και εμπλουτίζει τη δόξα της αγάπης προς τους αδελφούς. Και το να είσαι έτοιμος να πορευθείς με τον Κύριο τον Θεό σου, υποδηλώνει την απόλυτη υπακοή και την πειθήνια υποταγή στο καθετί. Ο μακάριος Παύλος είπε ότι πρέπει και εμείς να ενδυθούμε μεν «τον θώρακα της δικαιοσύνης, και να υποδηθούμε τα πόδια με την ετοιμασία του Ευαγγελίου της ειρήνης», δηλαδή του Χριστού. Και επιπροσθέτως προστάζει λέγοντας: «Ενδυθείτε σπλάγχνα οικτιρμών», αλλά και ο ίδιος ο Σωτήρας λέει: «Γίνεσθε οικτίρμονες, όπως και ο Πατέρας σας είναι οικτίρμων». Αυτά αποτελούν προσφιλή και ευπρόσδεκτη θυσία στον Θεό, οσμή νοητών ολοκαυτωμάτων ανώτερη από αίμα και καπνούς και λιβάνι.

«Διότι, εάν αδελφός ή αδελφή ανάμεσά σας είναι γυμνοί και στερούνται την καθημερινή τροφή, και κάποιος από εσάς τους πει: 'Πηγαίνετε εν ειρήνη, θερμαινόσαστε και χορταίνετε', χωρίς όμως να τους δώσετε τα αναγκαία για το σώμα, ποιο είναι το όφελος;» Ή μήπως δεν γνωρίζεις, και αδυνατείς να κατανοήσεις, ότι αρμόζει στους πιστούς να υπακούουν αμελλητί στους θείους νόμους; Διότι, σε έναν βάρβαρο, ο οποίος έχει εξοριστεί από χώρες και πόλεις και στερείται παντελώς τα δικά μας ήθη και τους νόμους, νομίζω πως κανείς δεν θα του προσήπτε δικαίως την κατηγορία της παρανομίας, αν βέβαια διαθέτει σωφροσύνη· αντίθετα, εύλογα και καθόλου άσκοπα, θα κατηγορούσε εκείνους που έχουν ανατραφεί σε πόλεις και με νόμους, εάν τυχόν συνέβαινε να παρεκκλίνουν από το πρέπον. Επομένως, για εκείνους μεν που δεν έχει ακόμη τεθεί ζήτημα λογοδοσίας, και το πράγμα είναι ομολογουμένως επισφαλές, θα είναι ωστόσο δυνατό να αποσείσουν τις αιτίες των κατηγοριών, προβάλλοντας τη διόλου απίθανη δικαιολογία ότι δεν έχουν διαπαιδαγωγηθεί με τους θείους νόμους. Για εκείνους όμως που επέλεξαν να πιστεύουν, η απείθεια και η αχαλίνωτη συμπεριφορά δεν είναι επ' ουδενί ανυπαίτια. Και το να απαρνηθεί κανείς τη δουλεία στον Θεό, αποτινάσσοντας τον θείο ζυγό, πώς να μην είναι πάρα πολύ ολέθριο; Επομένως, ας συζευχθούν με την πίστη και τα καυχήματα που προέρχονται από τα έργα· και, όπως λέει ο Σωτήρας: «Ας γίνουμε οικτίρμονες, όπως και ο ουράνιος Πατέρας σας είναι οικτίρμων. —Διότι η κρίση θα είναι ανελέητη για εκείνον που δεν έδειξε έλεος, και το έλεος θριαμβεύει έναντι της κρίσης».

Γνωρίζοντας και αυτό, αγαπητοί, αφού ξεπλύνουμε κάθε ρύπο, ας καθαρίσουμε τους εαυτούς μας από κάθε μόλυσμα· και ας γίνουμε οικτίρμονες, όπως ο ουράνιος Πατέρας μας είναι οικτίρμων· βοηθώντας, δε, κατά δύναμη αυτούς που βρίσκονται σε ανάγκη, ας περιθάλψουμε χήρες και ορφανά, ας βάλουμε στα σπίτια μας γυμνούς και αστέγους· και με μία λέξη, ας εξασκήσουμε κάθε είδος αρετής. Διότι έτσι, έτσι θα νηστέψουμε με καθαρότητα· αρχίζοντας αφενός την αγία Τεσσαρακοστή από την τριακοστή ημέρα του μήνα Μεχίρ, και αφετέρου την εβδομάδα του σωτηριώδους Πάσχα από την πέμπτη ημέρα του μήνα Φαρμουθί, λήγοντας μεν τις νηστείες τη δέκατη ημέρα του ίδιου μήνα Φαρμουθί, αργά το βράδυ, σύμφωνα με το ευαγγελικό κήρυγμα· και εορτάζοντας την επόμενη Κυριακή που ξημερώνει, την ενδέκατη του ίδιου μήνα Φαρμουθί· συνδέοντας αμέσως και τις επτά εβδομάδες της Πεντηκοστής. Διότι έτσι, έτσι πάλι θα εντρυφήσουμε στους θείους λόγους, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, δι' ου και μεθ' ου ανήκει στον Πατέρα μαζί με το Άγιο Πνεύμα η τιμή, η δόξα και το κράτος, στους αιώνες. Αμήν. ΛΟΓΟΣ ΙΓ'.

Λέει: στον πλούτο αποδίδει τα λόγια που ταιριάζουν στη φτώχεια. «Πού να συγκεντρώσω τα αγαθά μου;» Έχει πολλά κτήματα ο πλούσιος· τον χαροποιούν χωράφια που βλαστάνουν άφθονα, και οι θεριστές τους είναι αναρίθμητοι, ή ίσως και κάποιος αμπελώνας γεμάτος σταφύλια, που κάνει τα πατητήρια να μεθούν από το κρασί. Λοιπόν, ώ πλούσιε, τα έχεις όλα άφθονα· σου λείπει όμως η ζωή. Σε ποιον λοιπόν θα ανήκουν αυτά που ετοίμασας; Θα ήταν καλύτερο για σένα να «κάνεις κρίση και καλή δικαιοσύνη», σύμφωνα με τα λόγια του προφήτη, και ως καλή δικαιοσύνη εννοούμε την ευσπλαχνία προς τους αδελφούς, την αγάπη, τη φιλαλληλία, το έλεος που υπερισχύει απέναντι στην ατελεύτητη φλόγα. Διότι ο Θεός των όλων τιμά τους ελεήμονες, και θεωρεί άξιο κάθε σεβασμού εκείνον που φέρει στη δική του ψυχή τον χαρακτήρα της δικής Του γαληνότητας. «Να γίνεστε λοιπόν», λέει, «οικτίρμονες, όπως και ο Πατέρας σας ο ουράνιος είναι οικτίρμων.» Διότι, όπως ένας πατέρας που αγαπά τα παιδιά του, βλέποντας στο δικό του τέκνο να εκπέμπεται όμορφα η εικόνα της δικής του μορφής, χαίρεται για αυτό που εγέννησε, και μερικές φορές, εξαιτίας αυτού, παρακινείται να το αγαπά ακόμη περισσότερο· έτσι και ο φιλάρετος Θεός μας, όταν δει μια ψυχή να έχει λάβει τη μορφή της αγαθότητας που υπάρχει μέσα Του, δεν αφήνει αυτό το γεγονός χωρίς ανταμοιβή γι' αυτήν. Διότι τη στεφανώνει με ελπίδα και χάρη, και αφού την απομακρύνει από κάθε μολυσμό, την ανυψώνει στον κλήρο των αγίων.

ΑΛΛΟ: Ένα άλλο επιχείρημα, που με σύντομη απόδειξη διδάσκει ότι όσα εξομοιώνονται με κάτι άλλο, δεν ταυτίζονται πάντοτε και κατά φύση με εκείνα με τα οποία εξομοιώνονται, αλλά όσα υπάρχουν σε κάποια όντα εκ φύσεως, γίνονται σαν κάποιες εικόνες των δικών μας προαιρετικών ενεργειών. Λέει η θεία Γραφή σε κάποιους: «Μη γίνεστε σαν το άλογο και το μουλάρι, στα οποία δεν υπάρχει σύνεση». Και πάλι για άλλους: «Ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε θέση τιμής, δεν το κατάλαβε, παραβλήθηκε με τα ανόητα κτήνη και εξομοιώθηκε με αυτά». Και πάλι: «Έγιναν άλογα θηλυμανή». Ο δε Σωτήρας λέει προς τους μαθητές του με μεγαλύτερη σαφήνεια: «Γίνεστε φρόνιμοι σαν τα φίδια και ακέραιοι σαν τα περιστέρια». Και πάλι: «Γίνεστε οικτίρμονες, όπως ο ουράνιος Πατέρας σας είναι οικτίρμων». Εάν, λοιπόν, το ότι κάποιοι εξομοιώνονται με τα άλογα ζώα, επειδή κυριεύτηκαν από την ίδια με εκείνα έλλειψη λογικής, τους έκανε να είναι και κατά φύση αυτό που είναι εκείνα· και πάλι, εάν το ότι οι μαθητές μιμούνται τη φρονιμάδα του φιδιού, την ακεραιότητα του περιστεριού και την προθυμία του επουράνιου Πατέρα να ελεεί τους πάντες, τους μετέτρεπε σε φίδια και περιστέρια και τους έκανε κατά φύση όμοιους με τον Θεό· τότε, όταν λέγεται ότι εμείς γινόμαστε ένα με τον Κύριο, τίποτα δεν θα εμπόδιζε να πούμε ότι γίναμε ένα με τον Θεό ως προς την ουσία, όπως ακριβώς είναι και ο Υιός με τον δικό Του Πατέρα.

ΑΛΛΟ, ως προς το «Έγινε τόσο ανώτερος από τους αγγέλους», ότι η λέξη «έγινε» δεν πρέπει να εννοηθεί αναφορικά με την ουσία. Εάν το «έγινε» σημαίνει σε κάθε περίπτωση τη μετάβαση κάποιου από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, και η λέξη χρησιμοποιείται πάντοτε αναφορικά με την ουσία, σε ποιους έλεγε ο Σωτήρας: «Γίνεσθε οικτίρμονες, όπως και ο Πατέρας σας ο ουράνιος είναι οικτίρμων;» Εάν λοιπόν υπήρχαν ήδη εκείνοι προς τους οποίους απευθυνόταν ο λόγος, πώς θα μπορούσε το «γίνεσθαι» να σημαίνει οπωσδήποτε τη μετάβαση στην ύπαρξη; Διότι, βεβαίως, δεν θα μπορούσε αυτό που ήδη υπάρχει να μεταβεί στην ύπαρξη, παρά μόνο αυτό που δεν υπάρχει. Εάν όμως το «γίνεσθαι», όταν αναφέρεται σε όντα που ήδη υπάρχουν, δεν σημαίνει κάποια αρχή της ύπαρξής τους, αλλά τη μεταβολή από μια κατάσταση σε άλλη, τότε καμία λογική δεν επιβάλλει, προκειμένου για τον Υιό του Θεού, το «έγινε» να είναι δηλωτικό της ύπαρξης.

Δέκατος όρος της τέλειας αλλοιώσεως: το να θεωρεί κανείς ως χαρά τη στυγνότητα του θανάτου, ευρισκόμενος μέσα στην απόλαυση του Θεού. Λόγοι κρίσεως και πνευματικής διακρίσεως του Διαδόχου, επισκόπου Φωτικής της Ηπείρου. Διαμέσου ποιας γνώσεως πρέπει, με την καθοδήγηση του Κυρίου, να φθάσουμε στην προαναφερθείσα τελειότητα, ώστε ο καθένας μας να καρποφορήσει τον σπόρο του λόγου σύμφωνα με το σχήμα της απελευθερωτικής παραβολής. {α'} Κάθε πνευματικής θεωρίας, αδελφοί, ας προηγείται η πίστη, η ελπίδα και η αγάπη, και περισσότερο η αγάπη. Διότι οι μεν πρώτες διδάσκουν την περιφρόνηση των ορατών αγαθών, ενώ η αγάπη ενώνει την ψυχή με τις αρετές του Θεού, ιχνηλατώντας τον Αόρατο με νοερή αίσθηση. {β'} Από τη φύση του αγαθός είναι μόνο ο Θεός. Γίνεται όμως και ο άνθρωπος αγαθός, με την επιμέλεια των τρόπων του, διαμέσου του όντως Αγαθού, προς το οποίο παραμένει αναλλοίωτος, όταν η ψυχή, μέσω της επιμέλειας του καλού, ενωθεί με τον Θεό τόσο, όσο το επιθυμεί η δύναμή της όταν ενεργοποιείται. Διότι, όπως λέει, να γίνεστε αγαθοί και οικτίρμονες, όπως ο Πατέρας σας που είναι στους ουρανούς. {γ'} Το κακό ούτε υπάρχει στη φύση, ούτε βέβαια είναι κανείς από τη φύση του κακός, επειδή ο Θεός δεν δημιούργησε τίποτε κακό. Όταν όμως κάποιος, με την επιθυμία της καρδιάς του, δίνει μορφή σε αυτό που δεν έχει οντολογική υπόσταση, τότε αυτό αρχίζει να υπάρχει, έτσι όπως το θέλει αυτός που το πράττει.

Το νοερό και λογικό ον, ο άνθρωπος, μόνος από όλα τα όντα είναι κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού. Και κατ' εικόνα μεν λέγεται ότι είναι κάθε άνθρωπος, σύμφωνα με το αξίωμα του νου και της ψυχής, δηλαδή το ακατάληπτο. Τι είναι το κατ' εικόνα; Το αθεώρητο, το αθάνατο, το αυτεξούσιο. Και βέβαια, και κατά την ικανότητα να εξουσιάζει, να τεκνοποιεί και να δημιουργεί. Τι είναι το καθ' ομοίωσιν; Το καθ' ομοίωσιν έγκειται στην απόκτηση της αρετής και στις θεώνυμες και θεομίμητες αυτές πράξεις, δηλαδή στο να διάκειται κανείς με φιλανθρωπία προς τους συνανθρώπους του· να σπλαχνίζεται, να ελεεί και να αγαπά τον σύνδουλό του, και να επιδεικνύει κάθε ευσπλαχνία και συμπόνια. Διότι, λέει ο Χριστός ο Θεός μας, να γίνεστε οικτίρμονες, όπως και ο Πατέρας σας ο ουράνιος είναι οικτίρμων. Και το μεν κατ' εικόνα κάθε άνθρωπος το κατέχει, διότι τα χαρίσματα του Θεού είναι αμεταμέλητα. Το δε καθ' ομοίωσιν το κατέχουν σπάνιοι, και μόνο οι ενάρετοι και άγιοι, οι οποίοι μιμούνται την αγαθότητα του Θεού στο μέτρο που είναι δυνατόν στους ανθρώπους. Της δικής Του υπεράγαθης φιλανθρωπίας είθε να αξιωθούμε και εμείς, ευαρεστώντας Τον με αγαθοεργίες και γινόμενοι μιμητές εκείνων που από αιώνων ευαρέστησαν τον Χριστό, διότι δικό Του είναι το έλεος και σε Αυτόν πρέπει κάθε δόξα, τιμή και προσκύνηση, μαζί με τον άναρχο Πατέρα και το πανάγιο και αγαθό και ζωοποιό Πνεύμα, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων.

Ακούγοντας από την Αλήθεια για τον Πατέρα και τον Υιό, διδαχθήκαμε την ενότητα της φύσεως σε δύο υποκείμενα, η οποία σημαίνεται φυσικώς τόσο από τα ίδια τα ονόματα μέσω της μεταξύ τους σχέσης, όσο και από αυτήν την ίδια τη φωνή του Κυρίου. Διότι Εκείνος που είπε «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», τι άλλο κάνει παρά να καταδεικνύει, μέσω της ομολογίας του Πατέρα, ότι ο ίδιος δεν είναι άναρχος, και να σημαίνει την κοινότητα της φύσεως μέσω της ενότητάς Του με τον Πατέρα; Ώστε, νομίζω, μέσω αυτών που ελέχθησαν, ο λόγος της πίστεως να διατηρείται καθαρός από την εκτροπή προς οποιαδήποτε από τις δύο αιρέσεις· χωρίς δηλαδή ούτε ο Σαβέλλιος να βρίσκει έδαφος να οδηγήσει σε σύγχυση την ιδιότητα των υποστάσεων, καθώς ο Μονογενής φανερά διέκρινε τον εαυτό Του από τον Πατέρα με το να πει «Εγώ και ο Πατέρας», ούτε ο Άρειος να έχει τη δύναμη να υποστηρίξει την ετερότητα της φύσεως, αφού η ενότητα και των δύο δεν επιδέχεται τη διαίρεση κατά τη φύση. Διότι τίποτε άλλο δεν σημαίνεται σε αυτόν τον λόγο μέσω της ενότητας για τον Πατέρα και τον Υιό, παρά η ίδια η ουσία. Επειδή, εάν κάποιος πει ότι τα υπόλοιπα αγαθά, όσα διαπιστώνονται στη φύση, προσφέρονται ως κοινά σε όλους και στα κτιστά δημιουργήματα, δεν θα σφάλει. Όπως, για παράδειγμα, λέγεται από τον προφήτη: «Οικτίρμων και ελεήμων ο Κύριος». Τέτοιοι ακριβώς θέλει πάλι ο Κύριος να γίνουμε και εμείς και έτσι να ονομαζόμαστε· διότι λέει «Γίνεσθε οικτίρμονες» και «Μακάριοι οι ελεήμονες» και όλα τα παρόμοια.

Διότι δεν έχουν, όπως φαίνεται, την εικόνα του επουρανίου· δεν έγιναν εύσπλαχνοι όπως ο κοινός Πατέρας· δεν έκαναν κοινά τα υπάρχοντά τους με αυτούς που έχουν ανάγκη, όπως ακριβώς Εκείνος μετέδωσε δωρεάν σε όλους τα δικά Του αγαθά· δεν έγιναν χρηστοί προς τους πλησίον τους, δεν έκαναν πλησίον τους μακρινούς μέσω της αγαθοεργίας· εξαιτίας, λοιπόν, αυτής της ανομοιότητας, ο Αγαθός ούτε γνωρίζει ούτε δέχεται στην οικία Του τέτοιους ανθρώπους. Εάν όμως Αυτός ενεργεί έτσι, τότε και όσοι έζησαν σύμφωνα με το θέλημά Του εδώ και πρόκειται να συμβασιλεύσουν μαζί Του εκεί, τα ίδια βεβαίως θα πουν και στους συγγενείς τους εξ αίματος, οι οποίοι δεν τους έμοιασαν στην αρετή.

Βλέπετε πώς από τις πονηρές επιθυμίες και πράξεις ο άνθρωπος υιοθετείται από τον διάβολο, και έτσι γίνεται κληρονόμος του αιώνιου πυρός; Έτσι και μέσω των αγαθών επιθυμιών και πράξεων εξομοιώνεται με τον Θεό και υιοθετείται από Αυτόν και γίνεται κληρονόμος της βασιλείας Του. Και δείχνοντας αυτό ο Κύριος, ότι δηλαδή η αρετή είναι ομοιότητα με τον Θεό, λέει: «νέα εντολή σας δίνω, να αγαπάτε ο ένας τον άλλον, όπως εγώ σας αγάπησα, για να αγαπάτε και εσείς ο ένας τον άλλον· και αν εγώ σας έπλυνα τα πόδια, ο Κύριος και ο διδάσκαλος, και εσείς οφείλετε να πλένετε τα πόδια ο ένας του άλλου· διότι σας έδωσα παράδειγμα, ώστε όπως έπραξα εγώ σε εσάς, έτσι να πράττετε και εσείς»· και «μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση για τις ψυχές σας»· και «να γίνεστε οικτίρμονες, όπως και ο Πατέρας σας είναι οικτίρμων»· και «να αγαπάτε τους εχθρούς σας και να αγαθοποιείτε και να δανείζετε χωρίς να προσδοκάτε τίποτα, και ο μισθός σας θα είναι πολύς και θα είστε υιοί του Υψίστου, διότι Αυτός είναι αγαθός προς τους αχάριστους και τους πονηρούς».

Και ως αντάλλαγμα για αυτά τα μικρά πράγματα, ανταποδίδει την ομοιότητα με τον εαυτό Του, την ύψιστη υιοθεσία και τους ουράνιους μισθούς, λέγοντας: «Να γίνεστε οικτίρμονες, διότι και ο Πατέρας σας ο επουράνιος είναι οικτίρμων».

Πες μου, πώς θα σε πιστέψει κάποιος από τους απίστους, όταν λες ότι πιστεύεις στον παρθένο και από παρθένο γεννηθέντα, από τον Πατέρα μεν άχρονα και προαιώνια, μέσα στον χρόνο δε από μητέρα αργότερα, έστω και υπερφυώς, ενώ εσύ δεν ασκείς ούτε την παρθενία ούτε καν τη σωφροσύνη, αλλά μανιωδώς και αμετανόητα επιθυμείς τις ξένες γυναίκες και έχεις παραδοθεί στην ακολασία; Πώς αυτός που μεθά και γαστριμαργεί θα αποδείξει ότι είναι υιοθετημένος μέσω του Πνεύματος από Εκείνον που νήστεψε μέχρι και σαράντα ημέρες στην έρημο και νομοθέτησε την εγκράτεια για όλη τη ζωή; Πώς αυτός που αγαπά την αδικία με Εκείνον που παραγγέλλει να κρίνουμε και να πράττουμε τα δίκαια, ο ανελεήμων με Εκείνον που λέει «γίνετε οικτίρμονες, όπως και ο Πατέρας σας στους ουρανούς είναι οικτίρμων», αυτός που αγαπά τον πλούτο με Εκείνον που ταλανίζει τους πλουσίους, αυτός που δεν δείχνει συμπάθεια προς αυτούς που σφάλλουν ούτε μακροθυμία, αλλά ούτε πραότητα και ανεξικακία και ταπείνωση, με Εκείνον που μέσα από τα έργα Του τα επέδειξε αυτά και μας προέτρεψε προς αυτά μέσα από τους λόγους Του: «Μάθετε, λοιπόν», λέει, «από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας» και: «Εάν δεν συγχωρήσει ο καθένας από τις καρδιές σας τα παραπτώματα των αδελφών σας, ούτε ο ουράνιος πατέρας σας θα συγχωρήσει τα δικά σας παραπτώματα»· ο Οποίος, ακόμη και όταν κρεμόταν πάνω στον ίδιο τον σταυρό, δίνοντας τον εαυτό Του ως υπόδειγμα σε εμάς, έλεγε προς τον Πατέρα: «Μην καταλογίσεις αυτή την αμαρτία στους σταυρωτές»;

βʹ. Από το σημείο αυτό ανόρθωσε και πάλι τις ψυχές τους, δείχνοντας ότι πρόκειται να υπάρξουν πολλοί μαθητές. Διότι, επειδή αυτό που είχαν ως ξεχωριστό το έκανε κοινό, τους παρηγορεί και πάλι, φανερώνοντας ότι γίνονται και οι ίδιοι αίτιοι της σωτηρίας των άλλων. Και αφού μίλησε και για τη σωτηρία τους και για τον αγιασμό τους με την πίστη και τη θυσία, ομιλεί στη συνέχεια περί ομονοίας, και σε αυτήν λοιπόν κατακλείει τον λόγο του, έχοντας αρχίσει από αυτήν και έχοντας καταλήξει πάλι σε αυτήν. Διότι, και όταν άρχιζε τον λόγο, έλεγε: «Εντολή καινούργια σας δίνω»· και εδώ λέει: «Για να είναι ένα, όπως εσύ, Πατέρα, είσαι μέσα σε μένα, και εγώ μέσα σε σένα». Πάλι, η λέξη «όπως» δεν σημαίνει απόλυτη εξίσωση στην περίπτωσή τους· διότι δεν τους ήταν δυνατόν να φτάσουν σε τέτοιο βαθμό, αλλά νοείται στον βαθμό που είναι δυνατόν σε ανθρώπους· όπως ακριβώς όταν λέει: «Να γίνεστε οικτίρμονες, όπως ο Πατέρας σας». Τι σημαίνει όμως το «μέσα σε εμάς»;

Και αυτά ο Μωυσής, αναγκασμένος, τα είπε αργότερα, λέγοντας τα εξής: «Μήπως εγώ τους συνέλαβα στην κοιλιά μου, ώστε μου λες: Σήκωσέ τους, όπως θα σήκωνε η παραμάνα το βρέφος που θηλάζει στον κόρφο της;» Αυτά συμβαίνουν και στα σπίτια· και πολλές φορές ο πατέρας επιπλήττει ιδιαιτέρως τον παιδαγωγό που φέρθηκε σκληρά στο παιδί, λέγοντας: «Μην είσαι τραχύς, ούτε σκληρός»· στον νέο όμως λέει τα αντίθετα: «Ακόμη κι αν σε επιπλήττει άδικα, κάνε υπομονή»· αποκομίζοντας μέσα από τα αντίθετα ένα χρήσιμο αποτέλεσμα. Έτσι και ο Παύλος, σε αυτούς που ήταν υγιείς και ζητιάνευαν έλεγε: «Αν κάποιος δεν θέλει να εργάζεται, τότε ούτε να τρώει», για να τους ωθήσει στην εργασία· ενώ σε εκείνους που μπορούσαν να δείξουν έλεος: «Εσείς όμως, κάνοντας το καλό, μην αποκάμνετε», για να τους οδηγήσει στην ελεημοσύνη. Έτσι, και όταν συμβούλευε εκείνους που προέρχονταν από τα έθνη, στην προς Ρωμαίους Επιστολή, να μην υπερηφανεύονται έναντι των Ιουδαίων, και έφερε ως παράδειγμα την αγριελιά, φαίνεται να λέει άλλα σε αυτούς και άλλα σε εκείνους. Ας μην ξεπέσουμε λοιπόν στη σκληρότητα, αλλά ας ακούσουμε τον Παύλο που λέει: «Κάνοντας το καλό, μην αποκάμνετε»· ας ακούσουμε τον Δεσπότη που λέει: «Σε καθέναν που σου ζητάει, δίνε»· και, «Να γίνεστε οικτίρμονες, όπως ο Πατέρας σας». Μολονότι είπε πολλά, πουθενά δεν έθεσε αυτό το μέτρο σύγκρισης, παρά μόνο στην περίπτωση της ευσπλαχνίας.

Έχοντας, λοιπόν, αυτά κατά νου, ας οδηγήσουμε και τους εαυτούς μας και τα παιδιά μας και τους οικείους μας στο σχολείο της ελεημοσύνης, και αυτό προπάντων ας μαθαίνει ο κάθε άνθρωπος, επειδή αυτό ακριβώς συνιστά τον άνθρωπο. Διότι μέγα πράγμα είναι ο άνθρωπος, και πολύτιμο ο ελεήμων. Εάν δεν έχει αυτό το γνώρισμα, εκπίπτει ακόμη και από το να είναι άνθρωπος. Αυτό δημιουργεί σοφούς. Και γιατί απορείς εάν αυτό είναι ο άνθρωπος; Αυτό είναι ο Θεός. Διότι λέγει: «Γίνεσθε οικτίρμονες, όπως ο Πατέρας σας». Ας μάθουμε, λοιπόν, να είμαστε ελεήμονες για όλους τους λόγους, και προπάντων διότι και εμείς οι ίδιοι έχουμε ανάγκη από πολύ έλεος. Και ας θεωρούμε ότι δεν ζούμε καν εκείνο το χρονικό διάστημα κατά το οποίο δεν ελεούμε. Εννοώ όμως την ελεημοσύνη που είναι καθαρή από την πλεονεξία. Διότι, εάν εκείνος που αρκείται στα δικά του και δεν μεταδίδει σε κανέναν δεν είναι ελεήμων, πώς μπορεί να θεωρηθεί ελεήμων εκείνος που αρπάζει τα ξένα, ακόμη κι αν δώσει αναρίθμητα αγαθά;

(Κώδικας 27 της συλλογής του Αγίου Σάββα, φύλλα 27α-29β.) «Του ιδίου στο "μη θησαυρίζετε για τον εαυτό σας θησαυρούς πάνω στη γη" και τα εξής». Ο φιλάνθρωπος Δεσπότης, ο μονογενής Υιός και Λόγος του Θεού, ο όμοιος κατά πάντα με τον Πατέρα και το πανάγιο Πνεύμα, από αυτά που ο ίδιος από φιλανθρωπία χαρίζει, από αυτά προσκαλεί και εμάς στη φιλανθρωπία. Γι' αυτό έλεγε: «Να γίνεστε οικτίρμονες, όπως ακριβώς και ο ουράνιος Πατέρας σας είναι οικτίρμων», «ο οποίος ανατέλλει τον ήλιο του σε πονηρούς και αγαθούς και βρέχει σε δικαίους και αδίκους». Όταν δε αναφέρει τον Πατέρα, είναι φανερό ότι κηρύττει τη φύση της Αγίας Τριάδος. Διότι Θεός είναι ο Πατέρας, Θεός είναι και ο Υιός· επειδή ο Υιός δεν είναι αλλότριος προς τη φύση του Πατρός· είναι φανερό ότι Θεός είναι και το Άγιο Πνεύμα. Πώς άλλωστε έλεγε ο Πέτρος προς τον Ανανία: «Γιατί γέμισε ο σατανάς την καρδιά σου, ώστε να πεις ψέματα στο Άγιο Πνεύμα; ... Δεν είπες ψέματα σε ανθρώπους, αλλά στον Θεό»; Επομένως, ας προσκυνήσουμε τη θεότητα της Τριάδος, για να μην εκπέσουμε από τη θεότητα.

Είδες πώς η κακία έχει ως εχθρούς ακόμη και εκείνους που δεν αδικήθηκαν, ενώ η ελεημοσύνη αποκτά ως φίλους ακόμη και εκείνους που δεν ελεήθηκαν; Πρώτα λοιπόν απαλλάξου από την αρπαγή, και τότε να επιδείξεις ελεημοσύνη· συγκράτησε τα χέρια σου από την πλεονεξία, και έτσι οδήγησέ τα προς την ελεημοσύνη. Εάν όμως με τα ίδια χέρια γδύνουμε τους φτωχούς, ακόμη κι αν τους ντύνουμε με όσα τους δίνουμε από τα κλεμμένα, ούτε και έτσι θα ξεφύγουμε από την κόλαση. Διότι το μέσο του εξιλασμού γίνεται αφορμή κάθε αμαρτήματος· επειδή από το να ελεεί κανείς με αυτόν τον τρόπο, είναι προτιμότερο να μην ελεεί καθόλου. Διότι, εάν ο Κάιν, επειδή πρόσφερε τα κατώτερα αγαθά, παρόργισε τον Θεό, αυτός που προσφέρει τα ξένα πώς δεν θα Τον παροργίσει; Η ελεημοσύνη είναι μια άριστη τέχνη και προστάτιδα εκείνων που την εφαρμόζουν. Διότι είναι αγαπητή στον Θεό, εφόσον δεν αδικείται από εμάς· και αδικείται, όταν την ασκούμε με προϊόντα αρπαγής. Ενώ, εάν είναι καθαρή, χαρίζει μεγάλη παρρησία σε αυτούς που την προσφέρουν, και μεσιτεύει υπέρ εκείνων που έχουν σφάλει. Τόσο μεγάλη είναι η δύναμή της· αυτή συντρίβει τα δεσμά, διαλύει το σκοτάδι, σβήνει το πυρ και καθιστά όμοιους με τον Θεό όσους την εφαρμόζουν. Διότι λέγει: «Να γίνεστε οικτίρμονες, καθώς και ο Πατέρας σας ο επουράνιος είναι οικτίρμων». Ας μην προδώσουμε, λοιπόν, την ευκαιρία του παρόντος βίου, αλλά ας κρατηθούμε σταθερά από τη σωτηρία μας.

Με τον εαυτό Του παρομοιάζει ο Θεός τον ελεήμονα· διότι λέει: «Γίνεσθε οικτίρμονες, όπως και ο Πατέρας σας ο ουράνιος είναι οικτίρμων». Εάν έλθει ο θάνατος, τα χρήματα παραμένουν εδώ· γιατί λοιπόν δεν τα προαποστέλλεις για τον εαυτό σου εκεί, ώστε κατά την ημέρα εκείνη να παρασταθούν δίπλα σου οι πένητες, εκεί όπου δεν υπάρχει ρήτορας ούτε συνήγορος;

Διότι λέγει: «Να γίνεστε οικτίρμονες, όπως ο ουράνιος Πατέρας σας είναι οικτίρμων». Επειδή μία είναι η είσοδος για τη θεία συγγένεια: η ευποιία. — Ώ, τι φιλάνθρωπη ψυχή! Ώ, τι ελεήμων διάθεση! Η φτώχεια δεν απέκοψε τη συμπόνια της προαιρέσεως. Η φτώχεια δεν διέψευσε το φιλότιμο της διαθέσεως. Η ανέχεια δεν περιόρισε τη γενναιοδωρία της ψυχής.

ΣΤΟΙΧΕΙΟ Σ. ΤΙΤΛΟΣ Αʹ. — Περί συμπαθείας και ευσπλαγχνίας. «Όποιος σπλαγχνίζεται, θα ελεηθεί.» «Ποιος θα δώσει στο κεφάλι μου νερό και στα μάτια μου πηγή δακρύων, για να κλάψουμε αυτόν τον λαό ημέρα και νύχτα, τους τραυματισμένους της θυγατέρας του λαού μου;» «Να γίνεστε οικτίρμονες, όπως ακριβώς και ο Πατέρας σας είναι οικτίρμων.» Εκείνος που έχυσε θερμό δάκρυ για τη σωτηρία του πλησίον, θεράπευσε τον ίδιο του τον εαυτό μέσω αυτού για το οποίο θρήνησε τον αδελφό του.

Αν θέλεις, ας προσθέσουμε στον απλό αυτόν λόγο, ως χρυσό επισφράγισμα, και λίγα για το «κατ' εικόνα» και το «καθ' ομοίωσιν» του πλέον τιμίου από όλα τα κτίσματα του Θεού: το νοερό και λογικό ον, ο άνθρωπος, μόνος αυτός από όλα, είναι κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού. «Κατ' εικόνα» μεν λέγεται κάθε άνθρωπος ως προς το αξίωμα του νου και της ψυχής, δηλαδή το ακατάληπτο, το αθεώρητο, το αθάνατο, το αυτεξούσιο, καθώς επίσης και το ηγεμονικό, το τεκνογονικό και το οικοδομικό. «Καθ' ομοίωσιν» δε, ως προς τον λόγο της αρετής και τις θεώνυμες και θεομίμητες αυτές πράξεις, δηλαδή ως προς το να διάκειται φιλάνθρωπα προς τον συνάνθρωπο: το να σπλαχνίζεται και να ελεεί, να αγαπά τον ομόδουλό του, επιδεικνύοντας κάθε ευσπλαχνία και συμπάθεια. Διότι, «Γίνετε», λέει ο Χριστός ο Θεός, «οικτίρμονες, όπως και ο Πατέρας σας ο εν ουρανοίς είναι οικτίρμων».

Πρόσεχε τον κύκλο των ανθρώπινων πραγμάτων που περιστρέφεται, άλλοτε φέρνοντας και περιφέροντας αυτά με τον έναν τρόπο και άλλοτε με τον άλλον· και μέσα στην απότομη μεταβολή τους να διατηρείς αμετάβλητο τον ευσεβή λογισμό σου. Διότι το να μεταβάλλεται κανείς μαζί με τις μεταβολές των πραγμάτων αποτελεί τεκμήριο ασταθούς διάνοιας. Εσύ όμως να είσαι σταθερός, απόλυτα στηριγμένος στο αγαθό. Μην υπερηφανεύεσαι εξαιτίας της πρόσκαιρης δόξας φτάνοντας σε μάταιη έπαρση· αλλά με καθαρό λογισμό να συλλογίζεσαι την ασημαντότητα της δικής σου φύσης, το βραχύ και εφήμερο της επίγειας ζωής, καθώς και τον θάνατο που είναι συζευγμένος με τη σάρκα. Και αναλογιζόμενος αυτά δεν θα ριχτείς στον βόθρο της υπεροψίας, αλλά θα φοβηθείς τον Θεό, τον αληθινό και επουράνιο βασιλιά, και θα γίνεις όντως μακάριος. Διότι λέγει: «Μακάριοι όλοι όσοι φοβούνται τον Κύριο, όσοι πορεύονται στις οδούς του»· και: «Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο· τις εντολές του θα τις ποθήσει σφόδρα». Ποιες εντολές, όμως, οφείλεις να τηρείς προπαντός; Το «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν»· και: «Γίνεσθε οικτίρμονες, όπως ο Πατέρας σας ο ουράνιος είναι οικτίρμων». Διότι αυτήν την εντολή, προπαντός, απαιτείται να τηρούν όσοι βρίσκονται σε μέγιστη εξουσία. Και αληθινά, αυτός που έχει λάβει μεγάλη εξουσία οφείλει να μιμείται τον δοτήρα της εξουσίας ανάλογα με τη δύναμή του· και σε τούτο προπάντων θα μιμηθεί τον Θεό, στο να μη θεωρεί τίποτε προτιμότερο από το να ελεεί.

Ας αναλογιστούμε, λοιπόν, ποιο είναι το αρχέτυπο της ψυχής μας και πώς είναι, και στο μέτρο του δυνατού ας φροντίσουμε να το μιμηθούμε. Αυτό όμως γίνεται εύκολο με τον εξής τρόπο. Εάν γίνεις φιλάδελφος, αμνησίκακος, συμπονετικός, έγινες όμοιος με τον Θεό· εάν συγχωρήσεις από καρδιάς την έχθρα προς τον πλησίον, έγινες όμοιος με τον Θεό· εάν, όπως ακριβώς είναι ο Θεός απέναντί σου, τέτοιος γίνεις και εσύ από ευσπλαχνία απέναντι στον αδελφό που έχει σφάλει σε σένα, έγινες όμοιος με τον Θεό. Αυτός ο λόγος δεν είναι δικός μου, αλλά Εκείνου που πρόκειται να κρίνει όλη τη γη: «Να γίνεστε, λέγει, οικτίρμονες, όπως ακριβώς ο ουράνιος Πατέρας σας είναι οικτίρμων· και έτσι να γίνετε όμοιοι με τον Πατέρα σας τον εν τοις ουρανοίς».

Γι' αυτό αναφώνησε: «Ελάτε σε μένα, όλοι οι κοπιάζοντες και πεφορτισμένοι στην καρδιά, και εγώ θα σας αναπαύσω». Και: «Σηκώστε τον ζυγό μου πάνω σας»· εννοώντας ως ζυγό τις εντολές, δηλαδή τον βίο που ρυθμίζεται σύμφωνα με το Ευαγγέλιο· και ως φορτίο, τον φαινομενικό κόπο της μετάνοιας. Διότι, λέει, «ο ζυγός μου είναι αγαθός και το φορτίο μου ελαφρύ». Και πάλι, διδάσκοντας τη θεία δικαιοσύνη και αγαθότητα, προτρέπει λέγοντας: «Γίνετε άγιοι· γίνετε τέλειοι· γίνετε ελεήμονες· γίνετε οικτίρμονες, όπως ο ουράνιος Πατέρας σας». Και: «Συγχωρείτε, και θα συγχωρεθείτε». Και: «Όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, παρομοίως να κάνετε και εσείς σε αυτούς».

Διότι, εάν βεβαίως το κατεξοχήν γνώρισμα του Θεού είναι η ευσπλαχνία, σύμφωνα με τον θείο λόγο που λέει «να γίνεστε εύσπλαχνοι, όπως ακριβώς εύσπλαχνος είναι και ο Πατέρας σας», τότε εκείνοι που επέδειξαν τόσο μεγάλο έλεος προς όλους τους ανθρώπους, ώστε όχι μόνο να τους θεωρούν ίσους με τον εαυτό τους, αλλά να τους τοποθετούν και πάνω από τον εαυτό τους και από τα πάντα, και οι οποίοι υπέμειναν τόσους πολλούς κόπους για τη σωτηρία τους, και παρέδωσαν έτσι ευχαρίστως τις ψυχές τους σε αμέτρητους θανάτους, μόνο και μόνο για να μπορούν εκείνοι να ζουν με ευσέβεια και να κατέχουν τη δόξα του Θεού που τους δόθηκε, πώς δεν είναι πραγματικά σαν θεοί; Αυτοί επιβεβαιώνουν απολύτως ξεκάθαρα ότι, προστατεύοντας τα λογικά θρέμματα του Χριστού μαζί με Εκείνον, εξαιτίας της αγάπης τους προς Αυτόν, μαζί με Εκείνον αντιμετώπισαν τα πάντα, όντας πρόθυμοι και να πράξουν και να υποστούν τα πάντα υπέρ αυτών.

Διότι για αυτούς τους λόγους, όλοι μας είμαστε υποχρεωμένοι όχι απλώς να φέρουμε την ανθρώπινη φιλοσοφία, ούτε να σταματήσουμε σε αυτούς τους αγώνες, αλλά αφενός να ζήσουμε αυτή την καινή εν Χριστώ ζωή, και αφετέρου να επιδείξουμε εκείνη τη δικαιοσύνη. Διαφορετικά, δεν θα προσερχόμασταν περισσότερο σε αυτήν, και δεν θα ήταν ξεχωριστά δική μας· διότι γι' αυτό ακριβώς «συνεταφήκαμε με τον Χριστό διά του βαπτίσματος, ώστε να περπατήσουμε σε νέα ζωή». Και προς τον Τιμόθεο λέει ο Παύλος: «Να κατακτήσεις την αιώνια ζωή». Και: «Να γίνετε άγιοι σύμφωνα με τον Άγιο που σας κάλεσε». Και: «Να γίνετε οικτίρμονες», όχι με το ανθρώπινο έλεος, αλλά «όπως ακριβώς και ο Πατέρας σας είναι οικτίρμων». Και: «Να αγαπάτε ο ένας τον άλλον, όπως ακριβώς εγώ σας αγάπησα». Με αυτήν την αγάπη αγαπούσε ο Παύλος «με τα σπλάχνα του Ιησού Χριστού»· γι' αυτό και ο ίδιος ο Σωτήρας, προτρέποντας τους μαθητές να ειρηνεύουν, εναποθέτει μέσα τους τη δική Του ειρήνη· διότι λέει, «Τη δική μου ειρήνη σας δίνω»· και προς τον Πατέρα: «ώστε», λέει, «η αγάπη με την οποία με αγάπησες να είναι μέσα τους».