Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 1:23

Αθανάσιος: Εάν δεν σου διαβάσω από τις Γραφές ότι πέθανε με τη θέλησή Του, να με κατακρίνεις ως αμαθή· εάν όμως το αναγνώσεις, να φοβηθείς που Τον περιγελάς, μήπως βρεθείς στην ημέρα της κρίσεως και πεις: «Αυτός είναι εκείνος τον οποίο περιγελούσαμε». Ζακχαίος είπε: Δείξε το από τις Γραφές και πείθομαι. Αθανάσιος: Προς το παρόν, ομολόγησε ότι ο Θεός γεννήθηκε επί της γης· και αυτός είναι ο Εμμανουήλ, για τον οποίο μίλησε ο προφήτης Ησαΐας: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομα αυτού Εμμανουήλ, το οποίο μεθερμηνευόμενο σημαίνει, μαζί μας είναι ο Θεός»· ώστε, αφού προχωρήσεις σε αυτό, να σε πείσω ότι πέθανε με τη θέλησή Του υπέρ όλων ημών. Ζακχαίος είπε: Διότι δεν είναι κάθε δίκαιος άνθρωπος Θεός. Αθανάσιος: Αλλά κανείς δεν είναι Εμμανουήλ, κανείς δεν γεννήθηκε από παρθένο. Ζακχαίος είπε: Μπορείς λοιπόν να με πείσεις ότι η Μαρία γέννησε ενώ ήταν παρθένος; Αθανάσιος είπε: Ο προφήτης είπε: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομα αυτού Εμμανουήλ, το οποίο μεθερμηνευόμενο σημαίνει, μαζί μας είναι ο Θεός». Ζακχαίος είπε: Ιδού, έχει ειπωθεί «η νεάνις» και όχι «η παρθένος». Αθανάσιος: Και τι είδους σημείο θα ήταν μια νεάνιδα, η οποία δεν είναι παρθένος, να συλλάβει από άνδρα και να γεννήσει, τη στιγμή που ο Θεός λέει: «Ζήτησε ένα σημείο είτε στο βάθος είτε στο ύψος»· και ο προφήτης απάντησε: «Δεν θα ζητήσω ούτε θα δοκιμάσω τον Κύριο»· και γι' αυτό πρόσθεσε: «Μήπως είναι μικρό πράγμα για εσάς να προκαλείτε κόπο στους ανθρώπους; Και πώς προκαλείτε κόπο στον Κύριο;»

Ενώ βρισκόταν στη μήτρα της Παρθένου, δοξολογείτο και προσκυνείτο από το πλήθος των άνω δυνάμεων. Ενώ βρισκόταν στη γαστέρα της Παρθένου, πληρούσε τον ουρανό και τη γη, Αυτός που βαστάζει τον ουρανό και τη γη όχι με τη χρήση δύναμης, αλλά με ένα Του νεύμα. Αυτός βασταζόταν μεν από τη μήτρα ως άνθρωπος, ενεργούσε όμως ως Θεός· δεν περιοριζόταν μέσα στη μήτρα της Παρθένου, αλλά συγκρατούσε και κυβερνούσε τα πάντα ως Θεός, σύμφωνα με την κλήση του ονόματος, «Θεός μεθ᾽ ημών», Αυτός που γεννήθηκε από την Παρθένο.

Χαλιναγώγησε την ορμή της βλασφημίας σου και ομολόγησε τον λόγο του αγγέλου που ελέχθη στο Ευαγγέλιο: «Εμμανουήλ», δηλαδή «Ο Θεός είναι μαζί μας». Πριν από τη σύλληψη ονομάζεται Θεός· και ενώ συνελήφθη κατ' οικονομίαν και όχι κατά φύσιν στη γαστέρα της Παρθένου, εσύ αρνείσαι ότι είναι Θεός; Αν όμως ομολογείς ότι είναι Θεός μέσα στη γαστέρα της Παρθένου, πράγμα που όντως είναι, και ότι ενώθηκε αυτός ο Θεός Λόγος μέσω της ένσαρκης οικονομίας, γιατί αποφεύγεις να αποκαλείς την Παρθένο Θεοτόκο; Αν δεν είναι Θεοτόκος, δεν είναι ούτε Παρθένος μετά τον τόκο. Εγώ όμως λέω ότι, ενώ βρισκόταν κατά τη σύλληψη στην παρθενική μήτρα, καθόταν στους κόλπους του Πατρός απερίγραπτος. Διότι η θεία φύση είναι απλή, ασύνθετη και απερίγραπτη. Άτρεπτη είναι η φύση, και αναλλοίωτη η ουσία. Και αυτόν που βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, αυτόν γέννησε τώρα κατ' οικονομίαν η Παρθένος. Όπως θέλησε, εισήλθε· όπως ευδόκησε, συνελήφθη στη γαστέρα της Παρθένου· όπως βουλήθηκε, προήλθε με τη γέννησή του. Εσύ γιατί περιεργάζεσαι τη γέννησή του; Ή ως Θεό να τον φοβηθείς, ή ως Δεσπότη να τον σεβαστείς, ή ως Κτίστη και Δημιουργό να τον ευλαβηθείς, ή ως Κύριο να τον τρέμεις, ή ως Κριτή να τον φρίξεις. Θα σε ντροπιάσουν ακόμη και οι δαίμονες, οι οποίοι εκδίωξαν τους χοίρους και έπνιξαν την αγέλη στον θάνατο του βυθού.

Αυτόν που γεννήθηκε από την αγία Παρθένο, αυτόν πριν από τη σύλληψη ο άγγελος ονόμασε Εμμανουήλ, δηλαδή, «Μαζί μας είναι ο Θεός», τον οποίο ο προφήτης Ησαΐας, το παιδί δηλαδή αυτό που προήλθε από την Παρθένο, αποκάλεσε Θεό ισχυρό, εξουσιαστή, άρχοντα ειρήνης, πατέρα του μέλλοντος αιώνος. Ποιο παιδί, που γεννήθηκε κατά φύση, έγινε Θεός ισχυρός, εξουσιαστής; Ποιο παιδί, όταν γεννήθηκε, προσέλκυσε αστέρα ο οποίος να φανερώνει το στενό κατάλυμα του αναζητούμενου βρέφους, ή μάλλον του Δεσπότου;

Εκείνων μεν λοιπόν, όπως προείπαμε, τέτοια είναι η μανία και το θράσος· η δική μας όμως πίστη είναι ορθή, ορμώμενη από την αποστολική διδασκαλία και την παράδοση των Πατέρων, και επιβεβαιώνεται τόσο από τη Νέα όσο και από την Παλαιά Διαθήκη, καθώς οι προφήτες λέγουν: «Εξαπόστειλε τον Λόγο σου και την αλήθειά σου»· και, «Ιδού η Παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει Υιό, και θα καλέσουν το όνομα αυτού Εμμανουήλ, το οποίο μεθερμηνευόμενο σημαίνει: Μαζί μας είναι ο Θεός». Και τι άλλο είναι αυτό, παρά το ότι ο Θεός γεννήθηκε εν σαρκί;

Διότι, μάλλον, στο ίδιο το ανθρώπινο σώμα έγινε μεγάλη προσθήκη εξαιτίας της κοινωνίας και της ενώσεως του Λόγου με αυτό· διότι από θνητό έγινε αθάνατο, και από ψυχικό που ήταν έγινε πνευματικό, και, παρότι δημιουργήθηκε από γη, διάβηκε τις ουράνιες πύλες. Η Τριάδα, βέβαια, ακόμη και όταν ο Λόγος έλαβε σώμα από τη Μαρία, παραμένει Τριάδα, μη δεχόμενη καμία προσθήκη ούτε αφαίρεση· αλλά είναι πάντοτε τέλεια, και μέσα στην Τριάδα αναγνωρίζεται μία θεότητα, και έτσι μέσα στην Εκκλησία κηρύσσεται ένας Θεός, ο Πατέρας του Λόγου. Εξαιτίας αυτού, λοιπόν, θα σιωπήσουν πλέον και εκείνοι που υποστήριξαν κάποτε ότι αυτός που προήλθε από τη Μαρία δεν είναι ο ίδιος Χριστός και Κύριος και Θεός. Διότι, εάν δεν ήταν ο Θεός μέσα στο σώμα, πώς, ευθύς μόλις προήλθε από τη Μαρία, ονομάστηκε Εμμανουήλ, το οποίο μεταφράζεται «ο Θεός είναι μαζί μας»; Και πώς ο Παύλος, εάν δεν ήταν ο Λόγος εν σαρκί, θα έγραφε προς τους Ρωμαίους: «από τους οποίους προέρχεται ο Χριστός κατά σάρκα, ο οποίος είναι υπεράνω όλων Θεός, ευλογητός εις τους αιώνας, αμήν»; Επομένως, ας ομολογήσουν και εκείνοι που πρωτύτερα αρνούνταν ότι ο Εσταυρωμένος είναι Θεός πως έχουν σφάλει, πειθόμενοι από τις θείες Γραφές, και ιδίως από τον Θωμά, ο οποίος, αφού είδε επάνω Του τα σημάδια των καρφιών, αναφώνησε: «Ο Κύριός μου και ο Θεός μου».

Ή για ποιο λόγο, εφόσον ο Λόγος ήλθε σε αυτόν παρόμοια με τους άλλους, ονομάζεται Εμμανουήλ μόνο αυτός που γεννήθηκε από τη Μαρία, ως σώμα γεμάτο από θεότητα που γεννήθηκε από αυτήν; Διότι το Εμμανουήλ ερμηνεύεται «μαζί μας είναι ο Θεός». Ή για ποιο λόγο, αν πράγματι ήλθε με αυτόν τον τρόπο, ενώ καθένας από τους αγίους έτρωγε, έπινε, κοπίαζε και πέθαινε, δεν λέγεται ότι ο Ίδιος έτρωγε, κοπίαζε και πέθανε, παρά μόνο για αυτόν που γεννήθηκε από τη Μαρία; Διότι όσα έπασχε αυτό το σώμα, έχουν ειπωθεί σαν να τα έπασχε ο Ίδιος· και ενώ για όλους τους άλλους λέγεται απλώς ότι τέχθηκαν και γεννήθηκαν, μόνο για αυτόν που προήλθε από τη Μαρία έχει ειπωθεί: «και ο Λόγος έγινε σάρκα». Από αυτά αποδεικνύεται ότι προς όλους τους άλλους ο Λόγος ήλθε με σκοπό να προφητεύσουν, από τη Μαρία όμως ο ίδιος ο Λόγος, αφού έλαβε σάρκα για τον εαυτό του, προήλθε ως άνθρωπος· όντας μεν κατά τη φύση και την ουσία Λόγος του Θεού, αλλά κατά τη σάρκα γενόμενος άνθρωπος από το σπέρμα του Δαβίδ και από τη σάρκα της Μαρίας, όπως είπε ο Παύλος. Αυτόν υπεδείκνυε ο Πατέρας και στον Ιορδάνη και στο όρος λέγοντας: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα». Αυτόν οι μεν Αρειανοί τον αρνήθηκαν, εμείς όμως αναγνωρίζοντάς τον τον προσκυνούμε, χωρίς να διαχωρίζουμε τον Υιό και τον Λόγο, αλλά γνωρίζοντας ότι ο ίδιος ο Λόγος είναι ο Υιός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα και εμείς λυτρωθήκαμε.

Και αυτοί, ακούγοντας από τον Σωτήρα τα περί του τέλους, ήθελαν να μάθουν και τον χρόνο, ώστε ούτε οι ίδιοι να πλανώνται, αλλά να μπορέσουν να διδάξουν και τους άλλους. Αφού λοιπόν το έμαθαν, διόρθωσαν τους Θεσσαλονικείς που επρόκειτο να πλανηθούν. Όταν, λοιπόν, κάποιος κατέχει καλά τη γνώση αυτών των ζητημάτων, διατηρεί ορθή και υγιή την κατανόηση της πίστεως· εάν, όμως, κάποιος εκλάβει κάτι από αυτά διαφορετικά, εκπίπτει αμέσως σε αίρεση. Ως προς τον χρόνο, λοιπόν, πλανήθηκαν εκείνοι που ακολουθούσαν τον Υμέναιο και τον Αλέξανδρο, υποστηρίζοντας ότι η ανάσταση έχει ήδη γίνει· οι δε Γαλάτες ετεροχρονισμένα, επειδή ασπάστηκαν τώρα την περιτομή. Ως προς το πρόσωπο, εξάλλου, το ίδιο σφάλμα έχουν πάθει και εξακολουθούν να παθαίνουν μέχρι σήμερα οι Ιουδαίοι, νομίζοντας ότι αναφέρεται σε κάποιον από αυτούς το: «Ιδού η Παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει Υιό, και θα καλέσουν το όνομα αυτού Εμμανουήλ, που ερμηνεύεται, ο Θεός είναι μαζί μας»· και όταν το μεν: «Ο Θεός θα αναστήσει σε εμάς Προφήτη», νομίζουν ότι λέγεται για κάποιον από τους προφήτες· ενώ το: «Σαν πρόβατο οδηγήθηκε σε σφαγή», δεν το διδάσκονται από τον Φίλιππο, αλλά υποθέτουν ότι λέγεται για τον Ησαΐα ή για κάποιον άλλον από τους παρελθόντες προφήτες.

Έπειτα: Και ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας, και είδαμε τη δόξα του, δόξα που έχει ως μονογενής από τον Πατέρα. Ενώ ο Παύλος γράφει: Ο οποίος, αν και υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό· αλλά κένωσε τον εαυτό του, παίρνοντας μορφή δούλου, γινόμενος όμοιος με τους ανθρώπους, και καθώς βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος, ταπείνωσε τον εαυτό του, γινόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρού. Διότι, με αφετηρία αυτά, εάν κάποιος διατρέξει ολόκληρη τη Γραφή με την ίδια σκέψη, θα δει πώς στην αρχή ο Πατέρας τού είπε: Γενηθήτω φως, και, Γενηθήτω στερέωμα, και, Ας ποιήσουμε άνθρωπο· ενώ κατά τη συντέλεια των αιώνων τον απέστειλε στον κόσμο, όχι για να κρίνει τον κόσμο, αλλά για να σωθεί ο κόσμος δι' αυτού. Και έχει γραφτεί: Ιδού η Παρθένος θα συλλάβει, και θα γεννήσει Υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο μεταφράζεται, Ο Θεός είναι μαζί μας.

Σε σχέση με τον χρόνο, λοιπόν, πλανήθηκαν αφενός οι περί τον Υμέναιο και τον Αλέξανδρο, «λέγοντας ότι η ανάσταση έχει ήδη γίνει», και αφετέρου οι Γαλάτες, οι οποίοι αγάπησαν τώρα την περιτομή, μετά τον κατάλληλο καιρό της. Ως προς το πρόσωπο, εξάλλου, έχουν πλανηθεί και πλανώνται μέχρι σήμερα οι Ιουδαίοι, νομίζοντας ότι αναφέρεται σε κάποιον από αυτούς το «ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο ερμηνεύεται: ο Θεός είναι μαζί μας», και όταν το μεν «προφήτη θα αναστήσει για εσάς» νομίζουν ότι αναφέρεται σε κάποιον από τους προφήτες, το δε «σαν πρόβατο οδηγήθηκε στη σφαγή» δεν το διδάσκονται από τον Φίλιππο, αλλά υποθέτουν ότι λέγεται για τον Ησαΐα ή για κάποιον άλλον από τους παλαιότερους προφήτες.

Διότι, εκκινώντας από αυτά, εάν κάποιος διατρέξει ολόκληρη τη Γραφή με την ίδια διάνοια, θα διαπιστώσει πώς στην αρχή μεν ο Πατέρας τού είπε: «ας γίνει φως» και «ας γίνει στερέωμα» και «ας πλάσουμε άνθρωπο», ενώ «στη συντέλεια των αιώνων» «Τον απέστειλε στον κόσμο, όχι για να κρίνει τον κόσμο, αλλά για να σωθεί ο κόσμος δι' Αυτού». Και είναι γραμμένο: «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό· και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο μεταφράζεται: μαζί μας είναι ο Θεός».

Και όχι μόνο οι αντίπαλοι προβάλλουν τον Λουκά ως μάρτυρα της δικής τους ανοησίας, αλλά επικαλούνται και τον ευαγγελιστή Ματθαίο θεωρώντας ότι δηλώνει τα ίδια και τα υποδεικνύει ακόμη πιο σαφώς. Γι' αυτό, άλλωστε, οι άθεοι παραθέτουν τα δικά του λόγια στα συγγράμματά τους, αναφέροντας αυτά τα οποία έχει καταγραφεί ότι δέχθηκε ο Ιωσήφ σε όραμα, καθώς ο ευαγγελιστής Ματθαίος λέγει: «Εμφανίστηκε άγγελος Κυρίου στον Ιωσήφ στο όνειρό του, λέγοντας: Ιωσήφ, υιέ του Δαβίδ, μη φοβηθείς να παραλάβεις τη Μαριάμ τη γυναίκα σου· διότι αυτό που γεννήθηκε μέσα της προέρχεται από το Πνεύμα το Άγιο. Και όταν σηκώθηκε, λέγει, ο Ιωσήφ, παρέλαβε τη Μαριάμ τη γυναίκα του, και πορεύτηκαν στην Αίγυπτο· και δεν τη γνώριζε, έως ότου γέννησε τον υιό της τον πρωτότοκο». Ομοίως, οι αντίπαλοι επικαλούνται και αυτές τις λέξεις, δογματίζοντας ότι η ένδοξη Παρθένος κυοφόρησε για δεύτερη φορά.

Και πάλι λέει ο μέγας προφήτης Ησαΐας, υποδεικνύοντας ξεκάθαρα σαν να ήταν παρών: «Ιδού η Παρθένος θα συλλάβει, και θα γεννήσει Υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ», το οποίο μεταφράζεται, «Μαζί μας είναι ο Θεός». Εφόσον, λοιπόν, επρόκειτο να εκπληρωθεί αυτή η προφητική εξαγγελία, αποστέλλεται ο μέγας αρχάγγελος Γαβριήλ, ο οποίος παρίσταται στα δεξιά της Μεγαλοσύνης, για να το αναγγείλει στην άχραντη Θεοτόκο και απειρόγαμη Μαρία, και της λέει: «Χαίρε, κεχαριτωμένη· ο Κύριος είναι μαζί σου». Λέγοντας δε Κύριο, υπέδειξε τον κοινό Δεσπότη, ομολογώντας τη συνδουλεία. «Πνεύμα Άγιο θα επέλθει σε σένα, και δύναμη Υψίστου θα σε επισκιάσει· γι' αυτό και το γεννώμενο από σένα θα ονομαστεί Άγιο». Αληθινά, αγαπητοί, άγιος ονομάζεται ο ναός Εκείνου που πρόκειται να αγιάσει ολόκληρη την οικουμένη.

Οι μεν Ιουδαίοι που απιστούν, ελέγχονται από τις ίδιες τις Γραφές τις οποίες και οι ίδιοι αναγιγνώσκουν· διότι από την αρχή έως το τέλος, και καθώς γενικά κάθε θεόπνευστο βιβλίο διακηρύσσει αυτά τα πράγματα, είναι και τα ίδια τα λόγια ολοφάνερα. Διότι οι προφήτες από παλιά προμήνυαν για το θαύμα της Παρθένου και τη γέννηση που προήλθε από αυτήν, λέγοντας: «Ιδού η παρθένος θα έχει εν γαστρί και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο μεθερμηνευόμενο σημαίνει, μαζί μας είναι ο Θεός». Ο Μωυσής δε, ο οποίος είναι όντως μέγας και θεωρείται από αυτούς ως αληθινός, σχετικά με την ενανθρώπηση του Σωτήρος, εκτιμώντας το ρητό ως σπουδαίο και αναγνωρίζοντάς το ως αληθές, το κατέγραψε λέγοντας: «Θα ανατείλει άστρο από τον Ιακώβ και άνθρωπος από τον Ισραήλ, και θα συντρίψει τους αρχηγούς του Μωάβ». Και πάλι: «Πόσο ωραίοι είναι οι οίκοι σου, Ιακώβ, οι σκηνές σου, Ισραήλ, σαν σκιερές κοιλάδες, και σαν παράδεισοι δίπλα σε ποτάμια, και σαν σκηνές που έστησε ο Κύριος, σαν κέδροι δίπλα σε νερά. Θα εξέλθει άνθρωπος από το σπέρμα του, και θα κυριεύσει πολλά έθνη». Και πάλι ο Ησαΐας: «Προτού το παιδί μάθει να καλεί πατέρα ή μητέρα, θα λάβει τη δύναμη της Δαμασκού και τα λάφυρα της Σαμάρειας ενώπιον του βασιλιά των Ασσυρίων». Το ότι λοιπόν θα φανερωθεί ως άνθρωπος, προαναγγέλλεται μέσα από αυτά.

Ήδη δε και το προ των αιώνων διατεταγμένο μυστήριο, το οποίο από παλιά είχε κηρυχθεί διά των προφητών, έλαβε την εκπλήρωσή του. «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ· το οποίο μεθερμηνευόμενο σημαίνει: Μαζί μας είναι ο Θεός». Από παλιά και εκείνη η ονομασία αποτελεί τη φανέρωση ολόκληρου του μυστηρίου, ότι δηλαδή ο Θεός βρίσκεται ανάμεσα στους ανθρώπους, επειδή το Εμμανουήλ ερμηνεύεται, όπως λέγει, «Μαζί μας είναι ο Θεός». Και κανείς ας μην παρασύρεται από τις ιουδαϊκές προφάσεις και διαβολές, οι οποίοι ισχυρίζονται ότι από τον προφήτη δεν ειπώθηκε η λέξη «παρθένος», αλλά «νεάνις». Διότι λένε: «Ιδού η νεάνις θα συλλάβει». Επειδή, πρώτα από όλα, είναι εντελώς παράλογο, αυτό που δόθηκε από τον Κύριο ως σημείο να θεωρείται πως είναι κάτι το κοινό και απολύτως φυσιολογικό στους νόμους της φύσης.

Μαζί μας είναι ο Θεός. Γνωρίστε το, έθνη, και ηττηθείτε· ακούστε έως τα πέρατα της γης. Αναφέρεται, λοιπόν, στον Σωτήρα το «Μαζί μας είναι ο Θεός»· διότι έτσι ονομάστηκε στα επόμενα χωρία αυτός που γεννήθηκε από την Παρθένο, στην εβραϊκή γλώσσα Εμμανουήλ, το οποίο μεταφράζεται «Μαζί μας είναι ο Θεός». Γνωρίστε το, έθνη, και ηττηθείτε. Μου φαίνεται ότι από υπερβολική χαρά υψώνεται η φωνή εκείνων που έχουν επιγνώσει μεν την παρουσία του Χριστού, και έχουν κατανοήσει δε τη δύναμη του σταυρού, η οποία είναι φοβερή για τα έθνη. Γι' αυτό λέει: Γνωρίστε το, έθνη, και ηττηθείτε, ώστε, αφού ηττηθείτε με την καλή και συμφέρουσα σε εσάς ήττα, να αιχμαλωτιστείτε στην υπακοή του Χριστού και, διά της δουλείας στον Χριστό, να γίνετε ελεύθεροι από τον νόμο της αμαρτίας. —Πώς, λοιπόν, ηττώνται τα έθνη; Εάν γνωρίσουν τον Θεό. Διότι το σκοτάδι ηττάται με την παρουσία του φωτός, και η ασθένεια νικάται με την έλευση της υγείας. Μόνο, λοιπόν, να γνωρίσετε την αλήθεια, έθνη, και αμέσως θα υποστείτε τη σωτήρια για εσάς ήττα.

Ο λόγος εξαρτάται από την ακολουθία των προηγουμένων. «Ιδού, η Παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο μεθερμηνευόμενο σημαίνει: Μαζί μας είναι ο Θεός». Και πάλι, προχωρώντας πιο κάτω, λέγει: «Μαζί μας είναι ο Θεός· μάθετέ το, έθνη, και ηττηθείτε». Έπειτα, απευθύνει τον λόγο προς εκείνους που δεν αποδέχονται αυτά που κηρύσσονται από τον Εμμανουήλ, αλλά αποφεύγουν τον κόπο των όσων έχουν διαταχθεί από αυτόν. Τότε (λέγει) θα γίνουν φανεροί αυτοί που σφραγίζουν τον νόμο, με σκοπό να μην μάθουν.

Ο Κύριος των δυνάμεων είναι μαζί μας, αντιλήπτοράς μας είναι ο Θεός του Ιακώβ. Είδε τον ενανθρωπήσαντα Θεό, είδε τον Εμμανουήλ που γεννήθηκε από την αγία Παρθένο, το οποίο μεθερμηνεύεται «Μαζί μας είναι ο Θεός»· και για τον λόγο αυτόν αναφωνεί προφητικά: «Ο Κύριος των δυνάμεων είναι μαζί μας», δείχνοντας ότι αυτός είναι εκείνος που εμφανίστηκε στους αγίους προφήτες και τους πατριάρχες.

Διότι οι λέξεις αντιπαραβάλλουν μεταξύ τους τα όσα δηλώνονται και από τις δύο, αλλά ο λόγος διατηρεί το αψευδές και στις δύο περιπτώσεις. Επομένως, ο ίδιος έχει γεννηθεί από τον Πατέρα ως Θεός, αλλά πάλι έχει κτιστεί κατά τη σάρκα. Και μας πείθει προς τούτο ο ιερός λόγος: «Διότι ιδού», λέει, «η Παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο μεταφράζεται Ο Θεός είναι μαζί μας.» Διότι πώς θα μπορούσε να βρεθεί μαζί μας ο Λόγος, όντας Θεός; Μήπως με την εγγύτητα και τη σχέση κατά τον τόπο, και με τον νόμο των σωμάτων; Έπειτα, πώς αυτό δεν είναι απρεπές; Επομένως, όταν δέχθηκε τη συμμόρφωση με εμάς και την ταπεινότητα της δουλείας, και συγκατατέθηκε να βρεθεί μαζί μας ο αγένητος ανάμεσα στα γενητά, τότε έγινε μαζί μας, καίτοι όντας τόσο πολύ ανυψωμένος και υπερέχων, όσο θα μπορούσε να νοηθεί η φύση της θεότητας σε σχέση με το κτίσμα και το δημιούργημα. Γι' αυτό ακριβώς και ο θεσπέσιος Δαβίδ, τον Μονογενή που φανερώθηκε από τον Θεό, ο οποίος έχει εξυψωθεί πάνω από εμάς με κάποιες αμέτρητες και ασύγκριτες υπεροχές και βρίσκεται μέσα σε άρρητες δόξες, τον καλούσε προς τη συμμόρφωση με εμάς, ψάλλοντας και λέγοντας: «Γιατί, Κύριε, στέκεσαι μακριά, και παραβλέπεις στους καιρούς της ανάγκης και στις θλίψεις;» Διότι Εκείνος που απέχει με τον νόμο της φύσεως και διατηρεί μια ιδιότητα και υπεροχή ασύμφυτη και απρόσιτη προς όλα τα άλλα, έγινε μαζί μας, όταν υπέστη την εκούσια κένωση για χάρη μας.

Και ο μεγαλόφρων Ησαΐας, γιος του προφήτη Αμώς, ο προφήτης που προέρχεται από προφήτη, κήρυξε λέγοντας: «Ιδού, η Παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο μεταφράζεται \"Ο Θεός είναι μαζί μας\".» Αλλά δεν πιστεύεις στους προφήτες και στους αποστόλους, και στους ευαγγελιστές και στον αρχάγγελο Γαβριήλ; Μιμήσου τουλάχιστον τους συνδαιμόνους σου, οι οποίοι έφριξαν από τη δύναμή του και φώναξαν: «Τι σχέση υπάρχει μεταξύ μας και σε σένα, Ιησού, Υιέ του Θεού; Ήρθες εδώ πριν από τον καθορισμένο καιρό για να μας βασανίσεις;» Διότι, αν και εκείνον τον καιρό ειπώθηκε από τον δαίμονα το αληθινό «πριν από τον καιρό», όμως και τώρα έφτασε σε σένα. Έπρεπε μεν να έρθει ο Αντίχριστος, αλλά εσύ παρουσιάστηκες γρήγορα αντί για εκείνον. Ούτε πείστηκες στον διάβολο που σε πλανά, ο οποίος έλεγε: «Αν είσαι Υιός του Θεού, πες να γίνουν άρτοι αυτές οι πέτρες.» Ω, πράγμα φοβερό και γεμάτο έκσταση! Οι δαίμονες, μαζί με τον πατέρα τους τον διάβολο, αποκαλούν Υιό του Θεού αυτόν που γεννήθηκε από τη Μαρία, και αυτός υποβιβάζει τον Υιό του Θεού σε άνθρωπο, και έχοντας επινοήσει κάποια ανατροπή και κακή μανία, ζήτησε να αναστατώσει τον ευσεβέστατο βασιλιά, ο οποίος είναι φίλος και δούλος της ορθόδοξης πίστης, καθώς και τη χορεία των αγίων βασιλισσών που διαλάμπουν στην πίστη· αλλά δεν μπόρεσε να προχωρήσει μέχρι τέλους.

Έπρεπε, λέγοντας στον Πιλάτο ότι έκανε τον εαυτό Του Υιό του Θεού, να Τον κατηγορήσουν και για τα έργα της θεότητάς Του και να Του προσάψουν το μεγαλείο των παραδόξων θαυμάτων Του. Έπρεπε μετά από αυτό να φωνάζουν ότι ένας τετραήμερος νεκρός αναστήθηκε επιστρέφοντας στη ζωή με μία μόνο φωνή του Σωτήρα. Έπρεπε να παρουσιάσουν τον μονογενή γιο της χήρας και το κοριτσάκι του αρχισυνάγωγου. Έπρεπε επίσης να θυμηθούν εκείνη την πλέον θεοπρεπή φωνή, η οποία στο μεν γιο της χήρας έλεγε «Νεανίσκε, σοι λέγω, εγέρθητι», στο δε κορίτσι «Η παις έγειραι». Έπρεπε επιπλέον να διδάξουν ότι χάρισε την όραση στους τυφλούς και τον καθαρισμό στους λεπρούς, και επιπροσθέτως ότι με μία μόνο επιτίμηση κατασίγασε και την αγριεμένη κίνηση της θάλασσας και τη σφοδρή ορμή των ανέμων, και οτιδήποτε άλλο είχε επιτελέσει ο Χριστός. Αλλά εκείνα τα καταχωνιάζουν με αχάριστη σιωπή, και παραβλέποντας με κακόπιστο τρόπο αυτά μέσω των οποίων μπορούσε να φανεί ότι είναι Θεός, καταφεύγουν μόνο σε παραλογισμούς. Σε έναν αλλοεθνή άνδρα, ο οποίος δεν γνώριζε καθόλου τη θεία Γραφή και έβλεπε τον Ιησού ως άνθρωπο, οι άθλιοι κραυγάζουν: «Έκανε τον εαυτό Του Υιό του Θεού», καίτοι η θεόπνευστη Γραφή διακηρύσσει ότι ο Λόγος του Θεού θα κατερχόταν κάποτε στον κόσμο με ανθρώπινη μορφή: «Ιδού γαρ, λέει, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο ερμηνεύεται Μεθ' ημών ο Θεός».

«Διότι είναι παρών, και κάνε μάρτυρες για εμένα πιστούς ανθρώπους, τον Ουρία και τον Ζαχαρία, τον γιο του Βαραχίου.» Αφού έκανε πολύ επαρκή την προφητεία των όσων επρόκειτο να συμβούν κατά καιρούς στη χώρα των Ιουδαίων και αφού κατέδειξε το μέγεθος της συμφοράς, ο Θεός προσθέτει ωφέλιμα τα σχετικά με τον Εμμανουήλ και, αφού παρουσίασε το μυστήριο σχετικά με αυτόν, το φανερώνει πιο καθαρά στον προφήτη. Διότι είπε: «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ.» Το ότι δηλαδή θα είναι μεσίτης μιας καινής διαθήκης, καταργουμένης προφανώς της πρώτης, επειδή είχε πολλή αδυναμία και είχε παλιώσει και δεν τελειοποιούσε κανέναν κατά τη συνείδηση, το υποδηλώνει λέγοντας: «Πάρε για τον εαυτό σου έναν νέο μεγάλο τόμο.» Και τι άραγε να σημαίνει το «για τον εαυτό σου», παρά οπωσδήποτε ακριβώς αυτό;

Επειδή δε ταπείνωσε τον εαυτό του σε κένωση με το να γίνει όμοιος με άνθρωπο, και αφού βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος, δέχεται το κοινό όνομα, δηλαδή το Χριστός και Ιησούς, ήτοι το «Μεθ' ημών ο Θεός». Το «μεθ' ημών» σημαίνει το να βρίσκεται στις δικές μας συνθήκες (στα καθ' ημάς).

Διότι είναι γραμμένο: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομα αυτού Εμμανουήλ»· επειδή ο μακάριος Γαβριήλ, αποκαλύπτοντας στην αγία και Θεοτόκο παρθένο το μυστήριο, λέει: «Μη φοβάσαι, Μαριάμ. Διότι βρήκες χάρη ενώπιον του Θεού, και ιδού θα συλλάβεις στην κοιλιά σου, και θα γεννήσεις υιό, και θα καλέσεις το όνομα αυτού Ιησού. Διότι αυτός θα σώσει τον λαό του από τις αμαρτίες τους». Άραγε, λοιπόν, είπαν λόγια ασυμβίβαστα μεταξύ τους ο μακάριος άγγελος και ο προφήτης; Κάθε άλλο. Διότι ο μεν θεσπέσιος προφήτης, μιλώντας μυστηριωδώς εν Πνεύματι, προανήγγειλε τον Θεό που έγινε ένα με εμάς, ονομάζοντάς τον έτσι τόσο από τη φύση του όσο και από την ένσαρκη οικονομία του. Ο δε μακάριος άγγελος του έδωσε το όνομα από την ενέργειά του, διότι έσωσε τον δικό του λαό. Ονομάστηκε, λοιπόν, Σωτήρας για αυτόν τον λόγο. Και πράγματι, όταν υπέμεινε για εμάς την κατά σάρκα γέννηση, οι στρατιές των αγγέλων ανήγγειλαν το χαρμόσυνο γεγονός της γέννησης στους ποιμένες, λέγοντας: «Μη φοβάστε εσείς, διότι ιδού σας αναγγέλλουμε σήμερα μεγάλη χαρά, η οποία θα είναι για όλο τον λαό, ότι γεννήθηκε σήμερα Σωτήρας, ο οποίος είναι Χριστός Κύριος, στην πόλη του Δαβίδ». Συνεπώς, Εμμανουήλ ονομάζεται επειδή, όντας Θεός κατά φύση, έγινε ένα με εμάς, δηλαδή άνθρωπος.

Με ποιον τρόπο, λοιπόν, ο υιός του Δαβίδ είναι Κύριός του, και μάλιστα όχι με ανθρώπινη κυριότητα, αλλά με θεϊκή; Διότι το να καθίσει εκ δεξιών του Πατρός μαρτυρεί για αυτόν την άνω δόξα, επειδή όσα είναι ομόθρονα και ισότιμα, νοούνται και σε φυσική ταυτότητα. Η δε καθέδρα προκειμένου για τον Θεό δεν θα μπορούσε να σημαίνει τίποτε άλλο, παρά τη βασιλεία και την εξουσία επί των πάντων. Κάθεται λοιπόν οπωσδήποτε εκ δεξιών του Θεού και Πατρός, σύμφωνα με τον αλάνθαστο λόγο του Σωτήρος, διότι ο Λόγος όντας Θεός, και έχοντας προέλθει από την ίδια την ουσία του Θεού και Πατρός, και υπάρχοντας σε μορφή και ισότητα προς αυτόν, έγινε σάρκα, δηλαδή τέλειος άνθρωπος, χωρίς να εκπέσει από τα θεία αξιώματα, αλλά μάλλον παραμένοντας σε αυτά που ήταν πάντοτε, και υπάρχοντας ως Θεός, έστω κι αν έγινε σάρκα σε ομοιότητα με εμάς. Είναι λοιπόν Κύριος του Δαβίδ σύμφωνα με αυτό που αρμόζει στη θεϊκή φύση, δόξα και εξουσία, αλλά υιός του κατά σάρκα. Έπρεπε οι δάσκαλοι των Ιουδαίων, αν και υπερηφανεύονταν πολύ για τη γνώση των θείων νόμων, να μην αγνοούν τις φωνές των αγίων προφητών. Διότι ο Ησαΐας λέει: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο μεταφράζεται, Ο Θεός είναι μαζί μας».

Και αυτά μεν προς το παρόν ας θεωρηθεί ότι αρμόζουν στην ιστορική διήγηση. Ως αληθινό αδάμαντα, όμως, θα παρουσιάσει τον Χριστό, τον Κύριο των δυνάμεων, αυτόν που έχει αμάχητη και ακαταγώνιστη ισχύ, που συντρίβει τους εχθρούς, νικά αυτούς που του αντιστέκονται, και δεν συντρίβεται από κανέναν. Αυτός ως λίθος εκλεκτός έχει τοποθετηθεί στο μέσο του λαού. Διότι «εμφανίστηκε επί της γης και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους». Γι' αυτό τον λόγο, άλλωστε, έχει ονομαστεί μέσω της φωνής του αγγέλου «Εμμανουήλ, το οποίο μεταφράζεται: Μαζί μας είναι ο Θεός». Διότι ήρθε μαζί μας, όταν έγινε σαν κι εμάς. Όντας, λοιπόν, τοποθετημένος ανάμεσά μας από τον Θεό και Πατέρα ως λίθος από αδάμαντα, συγκλόνισε την τυραννία του διαβόλου, και εξαφάνισε αληθινά τους βωμούς της γελοιότητας. Διότι, μόλις έλαμψε ο Εμμανουήλ και άπλωσε το φως της αληθινής γνώσης σε όλους όσοι βρίσκονται κάτω από τον ουρανό, φανέρωσε τον εαυτό του σε εμάς ως εικόνα και ομοίωση του Πατρός.

Όταν δε κάποτε ο Ιωσήφ νόμισε ότι η παρθένος που του είχε μνηστευθεί είχε διαφθαρεί, και επειδή ήθελε να την απολύσει κρυφά, «Φάνηκε», λέει, «άγγελος Κυρίου σε όνειρο λέγοντας: Ιωσήφ, υιέ του Δαβίδ, μη φοβηθείς να παραλάβεις τη Μαριάμ τη γυναίκα σου· διότι αυτό που γεννήθηκε μέσα της προέρχεται από το Πνεύμα το Άγιο. Και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Ιησού· διότι αυτός θα σώσει τον λαό του από τις αμαρτίες τους». Έπειτα, παρέθεσε έναν ιερό λόγο προς βεβαίωση· διότι είπε πάλι τα εξής: «Και όλο αυτό έγινε, για να εκπληρωθεί αυτό που ειπώθηκε μέσω του προφήτη, ο οποίος λέει: Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ». Θα βρούμε δε και τον ίδιο τον Εμμανουήλ να στηρίζει την πίστη προς το πρόσωπό του μέσα από όσα είχαν προαναγγελθεί στους προφήτες, και να αξιώνει να αναγνωρίζεται από τα ίδια τα γεγονότα, ώστε, παραβάλλοντας την έκβαση των αποτελεσμάτων με τα όσα είχαν ήδη προειπωθεί, να μην αμφιβάλλουν καθόλου ότι αυτός λοιπόν ήταν εκείνος που είχε προκηρυχθεί μέσω του νόμου και των προφητών. Διότι ήλθαν σε αυτόν κάποιοι από τους μαθητές του Ιωάννη, θέλοντας να μάθουν και λέγοντας: «Ο Ιωάννης ο Βαπτιστής μάς απέστειλε λέγοντας: Εσύ είσαι ο ερχόμενος ή να περιμένουμε άλλον;»

Αν, όμως, παρεκκλίνει από το πρέπον, αποκτά αμέσως όψη αποκρουστική και δυσάρεστη. Αλλά δεν θα το πάθει αυτό, λέει, η Εκκλησία· διότι διασώζει το κάλλος της. Ως πρόσωπο δε της Εκκλησίας θα μπορούσαν να νοηθούν οι προεστώτες της, τους οποίους και ενισχύει εντόνως ώστε να μπορούν να στηρίζουν το κήρυγμα. <Ο Κύριος των δυνάμεων είναι μαζί μας, υπερασπιστής μας ο Θεός του Ιακώβ.> (A f. 258 b, E f. 84 b, I f. 249) Εάν, βέβαια, κάποιος επιθυμούσε να το ερμηνεύσει και με διαφορετικό τρόπο, δεν θα στερούνταν αγαθών νοημάτων. Διότι ο Κύριος των δυνάμεων βρέθηκε μαζί μας, όταν έγινε σαν κι εμάς, λαμβάνοντας μορφή δούλου και βρισκόμενος κατά το σχήμα ως άνθρωπος. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ονομάστηκε Εμμανουήλ, το οποίο μεταφράζεται, ο Θεός είναι μαζί μας.

Έπειτα, πώς ξέχασες τα μωσαϊκά κείμενα; Διότι είπε κάπου για αυτόν προς εσάς: «Προφήτη θα αναστήσει σε εσάς Κύριος ο Θεός σας από τους αδελφούς σας, σαν εμένα, σύμφωνα με όλα όσα ζήτησες από τον Κύριο τον Θεό σου στο Χωρήβ· αυτόν θα ακούσετε.» Ο λόγος τον προανήγγειλε ως άνθρωπο και ως έναν από τους αγίους προφήτες. Και μάλιστα ο θεσπέσιος Ησαΐας λέει: «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ», το οποίο μεθερμηνευόμενο σημαίνει: Μαζί μας είναι ο Θεός. Και είναι μεν παράδοξη η γέννηση του Εμμανουήλ, διότι προήλθε από απειρόγαμη Παρθένο. Πλην όμως, γεννημένον από γυναίκα, ακολουθώντας τους νόμους της ανθρώπινης φύσης, λες ότι τον είδες ως άνθρωπο, όσον αφορά τουλάχιστον το σώμα και τη μορφή. Αλλά τον είδες, επιπλέον, να κατέχει θεοπρεπέστατη δόξα, να είναι καταστολισμένος με τις ύψιστες τιμές και να εκπληρώνει τα έργα του Πατρός. Διότι μόνο στην υπέρτατη όλων ουσία ανήκει η ικανότητα να ζωοποιεί νεκρούς που έχουν ήδη φθαρεί και αποσυντεθεί, να δίνει το φως σε όσους στερούνται τα μάτια τους, να καθιστά τους χωλούς αρτίποδες και να ελευθερώνει τους λεπρούς από την πάθησή τους με ένα άγγιγμα και ένα νεύμα. Αλλά ήθελες, πες μου, να λάμψει στους ανθρώπους πάνω στη γη με γυμνή τη θεότητά του ο Δημιουργός των πάντων και τεχνίτης Λόγος του Θεού; Έπειτα, ποιος θα μπορούσε να αντέξει μια τόσο φρικτή και άρρητη όψη; Ή μήπως δεν βλέπεις ότι ο σωματικός οφθαλμός δεν είναι σε θέση να αντιμετωπίσει την προσβολή της ακτίνας του Κυρίου;

Το ότι, εξάλλου, με εκείνους που εισέρχονται κατά καιρούς στην άνω πόλη, παρομοιάζεται πάλι η πλούσια συμμετοχή στα θεία χαρίσματα και η ανάγκη να απολαμβάνουν τα πνευματικά αγαθά από τον Χριστό, θα το αποδείξει το γεγονός ότι όσοι ανέβηκαν, όταν βρέθηκαν στον τόπο του Θεού, έφαγαν και ήπιαν. Αλλά σε όσα ανέφερα προηγουμένως, μόνο ο Μωυσής διατάχθηκε να πλησιάσει τον Θεό, ενώ οι υπόλοιποι να προσκυνήσουν από μακριά, μαζί με τους οποίους βρισκόταν και ο Ααρών. Λέγαμε δε ότι ο Υιός, ο οποίος είναι κοντά στον Θεό και Πατέρα, ο άκακος και αμίαντος αρχιερέας μας, βρέθηκε κατά τη φύση του μακριά μαζί με εμάς, ώστε μέσω αυτού, και βεβαίως μαζί με αυτόν, να βρεθούμε και εμείς κοντά. Γι' αυτό ονομάστηκε και Εμμανουήλ, που μεταφράζεται «Ο Θεός είναι μαζί μας». Ωστόσο, αν και έγινε άνθρωπος μαζί με εμάς, μπορούμε να δούμε ότι ούτε καν στον μακάριο Μωυσή δεν έγινε προσιτός ο Πατέρας χωρίς τη δική Του μεσιτεία. Διότι Αυτός είναι η οδός, Αυτός είναι η θύρα, όπως ήδη προαναφέραμε. Αυτό θα το κατανοήσουμε πάλι από τα παρακάτω: «Διότι είπε, λέει, ο Κύριος στον Μωυσή: Ανέβα σε εμένα στο όρος και μείνε εκεί, και θα σου δώσω τις πέτρινες πλάκες, τον νόμο και τις πλάκες που έγραψα για να τους δώσεις ως νόμο. Τότε σηκώθηκε ο Μωυσής και ο Ιησούς που παραστεκόταν σε αυτόν, και ανέβηκαν στο όρος του Θεού.»

Α— Πώς λοιπόν λέει ότι η αγία Παρθένος δεν είναι Θεοτόκος; Β— Διότι, λέει, δεν γέννησε Θεό. Επειδή ο Λόγος υπήρχε και πριν από αυτήν, ή μάλλον και πριν από κάθε αιώνα και χρόνο, όντας συναΐδιος με τον Θεό και Πατέρα. Α— Θα αρνηθούν λοιπόν και αυτό ολοφάνερα, ότι δηλαδή ο Εμμανουήλ είναι Θεός, και μάταια όπως φαίνεται ερμηνεύει το όνομα ο ευαγγελιστής λέγοντας: «Το οποίο μεταφράζεται: Ο Θεός είναι μαζί μας»; Διότι έτσι διαβεβαίωσε σαφώς ο Θεός και Πατέρας διά της φωνής του προφήτη ότι πρέπει να ονομάζεται αυτός που γεννήθηκε κατά σάρκα από την αγία Παρθένο, ως Θεός που ενανθρώπησε. Β— Αν και σε αυτούς φαίνεται ότι αυτά δεν έχουν έτσι, θα έλεγαν όμως ότι ο Θεός, ήτοι ο εκ Θεού Λόγος, ήταν μαζί μας σύμφωνα με τους τρόπους της βοήθειας. Διότι έσωσε την οικουμένη διά μέσου εκείνου που γεννήθηκε από γυναίκα. Α— Δεν ήταν, πες μου, και με τον Μωυσή, όταν απάλλασσε τον Ισραήλ από τη χώρα των Αιγυπτίων και από την εκεί καταπίεση «με ισχυρό χέρι και με υψηλό βραχίονα», όπως είναι γραμμένο; Δεν θα τον βρούμε και μετά από αυτά να λέει σαφώς στον Ιησού του Ναυή: «Και όπως ήμουν με τον Μωυσή, έτσι θα είμαι και μαζί σου;» Β— Αλήθεια είναι. Α— Για ποιον λόγο λοιπόν κανείς από εκείνους δεν ονομάστηκε Εμμανουήλ, παρά το όνομα ταίριαξε μόνο σε αυτόν που γεννήθηκε παραδόξως κατά σάρκα από γυναίκα στους έσχατους καιρούς του αιώνα; Β— Με ποιον τρόπο λοιπόν θα θεωρήσουμε ότι γεννήθηκε Θεός από γυναίκα;

ΑΛΛΟ. «Όλο αυτό έγινε, για να εκπληρωθεί εκείνο που ειπώθηκε μέσω του προφήτη Ησαΐα, ο οποίος λέει: Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο μεταφραζόμενο σημαίνει, Μαζί μας είναι ο Θεός.» Εάν ο Υιός δεν ήταν Θεός κατά φύση, δεν θα είχε ονομαστεί «Μαζί μας είναι ο Θεός», πράγμα που βέβαια έγινε όταν γεννήθηκε μέσω γυναίκας, αναλαμβάνοντας την ομοιότητά του με εμάς. Το όνομα Εμμανουήλ δεν είναι καθόλου εφεύρημα αγγέλου, αλλά ούτε και κανενός άλλου από τα δημιουργήματα, αλλά ο Πατέρας ονόμασε έτσι τον Υιό, και θα μαρτυρήσει γι' αυτό ο άγιος προφήτης λέγοντας για το θείο γέννημα: «Και θα καλέσουν το νέο του όνομα, το οποίο θα ορίσει ο Κύριος.» Διότι το Εμμανουήλ είναι όντως νέο όνομα για τον Υιό, δηλαδή, Μαζί μας είναι ο Θεός.

Ενώ λοιπόν πάρα πολλοί άγιοι είχαν μέσα τους τον Λόγο του Θεού, για κανέναν από εκείνους δεν έχει γραφτεί ότι «Ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας», και για κανέναν από τους αγίους προφήτες δεν θα βρούμε τις άνω δυνάμεις να πανηγυρίζουν· διότι, πες μου, με τη γέννηση ποιου «πλήθος ουράνιας στρατιάς» ανέπεμψε ευχαριστήριους ύμνους για εμάς; Μόνο για τον Εμμανουήλ είπαν: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία»· ενώ λοιπόν, όπως είπα, ο Θεός κατοίκησε σε πολλούς αγίους, μία φορά κατά τη συντέλεια των αιώνων λέγεται ότι ο Λόγος του Θεού ήλθε στον κόσμο, μία φορά έγινε άνθρωπος, και για έναν λέει ο προφήτης: «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομα αυτού Εμμανουήλ»· ένας και μόνος «μας εξαγόρασε από την κατάρα του νόμου, γινόμενος κατάρα για εμάς»· έναν Υιό έδωσε για εμάς ο Πατέρας· ένας Υιός έδωσε τη δική του ψυχή για εμάς· ένας σταυρώθηκε και αναστήθηκε, καταπατώντας το κράτος του θανάτου. Επομένως, αναγνωρίζουμε τον Λόγο του Θεού ότι έλαβε πραγματικά σάρκα, δηλαδή ότι ενώθηκε με τη σάρκα· και δεν λέμε ότι ο Εμμανουήλ είναι θεοφόρος άνθρωπος, αλλά ομολογούμε ότι, όντας Θεός εκ φύσεως, αφού έλαβε μορφή δούλου, έγινε και υιός ανθρώπου· και ο ίδιος είναι ταυτόχρονα Θεός και άνθρωπος.

Και όπως έχει ειπωθεί πολλές φορές, δεν παρήγαγε τον Υιό από το μη όν στο είναι, ούτε έφερε στην υιοθεσία κάποιον που δεν υπήρχε· αλλά, όντας αΐδιος ο Πατέρας, γέννησε αϊδίως και ανεκφράστως τον Υιό, έναν μόνο, χωρίς να έχει αδελφό. Ούτε υπάρχουν δύο αρχές· αλλά κεφαλή του Υιού είναι ο Πατέρας, μία είναι η αρχή. Διότι ο Πατέρας γέννησε Υιό, ΘΕΟ ΑΛΗΘΙΝΟ, που προσαγορεύεται Εμμανουήλ· και το Εμμανουήλ ερμηνεύεται «ο Θεός είναι μαζί μας».

Και ο Δαβίδ λέει: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου, κάθισε στα δεξιά μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου». Είπε Κύριος, αναφέρει, στον Κύριό μου· διότι δεν είχε πραγματοποιηθεί ακόμη η οικονομία της σαρκός, εξαιτίας της οποίας υπήρχε ανάγκη να πει «Θεό μου και Θεό σας». «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό και θα καλέσεις το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο ερμηνεύεται: ο Θεός είναι μαζί μας»· και δεν υπήρχε ακόμη ανάγκη να πει «Θεό μου και Θεό σας». Και «εσύ Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά, δεν είσαι πολύ μικρή για να συγκαταλέγεσαι ανάμεσα στις χιλιάδες του Ιούδα· διότι από εσένα θα εξέλθει για χάρη μου άρχοντας στον Ισραήλ, και οι προελεύσεις του είναι από την αρχή, από τις ημέρες του αιώνος», και σύμφωνα με άλλα αντίγραφα «και εσύ Βηθλεέμ, δεν είσαι καθόλου η ελαχίστη ανάμεσα στους ηγεμόνες του Ιούδα· διότι από εσένα θα προέλθει ηγέτης, ο οποίος θα ποιμάνει τον λαό μου τον Ισραήλ». Και βλέπεις ότι δεν υπήρχε ακόμη ανάγκη να πει «Θεό μου και Θεό σας». Όταν όμως εκπληρωνόταν η προφητεία του Ιερεμία και ομοίως του Ησαΐα, δηλαδή το να γεννηθεί ο Λόγος από παρθένο και να λάβει σάρκα, όπως ακριβώς λέει ο Ιερεμίας: «Και είναι άνθρωπος.

Διότι δεν αναγνώρισαν αυτόν, ότι δηλαδή αυτός ήταν στην αρχή εκείνος με τον οποίο συσκέφθηκε ο Πατέρας, λέγοντας: «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και καθ' ομοίωση». Διότι το «ας δημιουργήσουμε» δεν υποδηλώνει ενικό αριθμό· αλλά βεβαίως ο Πατέρας συσκέφθηκε με τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα: «Διότι με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Ούτε βέβαια κατανόησαν εκείνον που λέει ρητά στο ίδιο βιβλίο, ότι «έβρεξε ο Κύριος φωτιά και θειάφι από τον Κύριο πάνω στα Σόδομα και τα Γόμορρα από τον ουρανό». Διότι «έβρεξε ο Κύριος φωτιά», αυτός που είχε έλθει στον Αβραάμ, από «τον Κύριο από τον ουρανό», δηλαδή από αυτόν που τον έστειλε. Ούτε αναγνώρισαν ότι αυτός τους έβγαλε από την Αίγυπτο, ούτε κατανόησαν τον προφήτη που λέει «Και εσύ Βηθλεέμ, δεν είσαι διόλου η πιο μικρή» (διότι πώς είναι δυνατόν να ονομάζεται πιο μικρή η πόλη που χώρεσε εκείνον τον οποίο ο ουρανός και τα πάντα δεν μπόρεσαν να χωρέσουν;) και ότι «από εσένα θα εξέλθει για μένα ηγέτης». Αν όμως προέρχεται από τη Βηθλεέμ και είναι άνθρωπος, πώς τότε αναγνωρίζεται ως Θεός; Τους ταράζει το ότι είναι Θεός και άνθρωπος. Διότι ταυτόχρονα λέει «οι προελεύσεις του είναι από την αρχή, από την κτίση του κόσμου»· αυτό όμως δεν είναι πλέον γνώρισμα ανθρώπου, αλλά Θεού. Δεν θυμούνται δε ότι «ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ»· το δε «θα καλέσουν» φανερώνει τον τρόπο των αγίων και των πιστών, των υιών της Εκκλησίας.

«Και αυτό», λέει, «έγινε, για να εκπληρωθεί το ρηθέν από τον Κύριο μέσω του προφήτη που λέει: Ιδού η παρθένος θα συλλάβει» και τα εξής. «Και όταν εγέρθηκε», λέει, «από τον ύπνο ο Ιωσήφ, έπραξε έτσι και παρέλαβε τη γυναίκα του, και δεν τη γνώριζε, έως ότου γέννησε τον υιό της τον πρωτότοκο, και εκάλεσε το όνομά του Ιησού. Και όταν γεννήθηκε ο Ιησούς», λέει, «στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας κατά τις ημέρες του βασιλιά Ηρώδη, ιδού μάγοι από την ανατολή έφτασαν στην Ιερουσαλήμ λέγοντας: πού είναι ο τεχθείς βασιλιάς των Ιουδαίων; Διότι είδαμε το άστρο του στην ανατολή και ήρθαμε να τον προσκυνήσουμε». Πού είναι, λοιπόν, η αφήγηση περί του Ζαχαρία, πού είναι όσα έχουν εξιστορηθεί από τον Λουκά; Πού είναι η οπτασία του αγγέλου; Πού είναι η προφητεία του Ιωάννη του Βαπτιστή; Πού είναι η επιτίμηση προς τον Ζαχαρία, το να μην μπορεί να μιλήσει μέχρις ότου γίνουν τα όσα ειπώθηκαν από τον άγγελο; Πού είναι τα όσα ειπώθηκαν από τον Γαβριήλ στην Παρθένο; Πού είναι η παράθεση της βεβαιότητας, κατά την οποία η Μαρία αποκρίθηκε με σύνεση στον ίδιο τον άγγελο, ρωτώντας και λέγοντας: «Πώς θα γίνει αυτό, αφού δεν γνωρίζω άνδρα;» Και η καθαρή και με ακρίβεια επεξήγηση, πώς της είπε: «Πνεύμα Κυρίου θα επέλθει σε εσένα και δύναμη Υψίστου θα σε επισκιάσει;» 6. Τι λοιπόν θα πούμε; Επειδή ο Ματθαίος δεν ανήγγειλε όσα ειπώθηκαν από τον Λουκά, άραγε είναι ασύμφωνος ο άγιος Ματθαίος προς την αλήθεια;

Και πάλι δε ο ίδιος ο Θεόδοτος λέει: «και ο νόμος είπε για αυτόν: προφήτη από τους αδελφούς σας θα αναδείξει σε εσάς ο Κύριος όμοιο με εμένα· αυτόν να ακούτε. Ο Μωυσής όμως ήταν άνθρωπος· επομένως, αυτός ο Χριστός που αναδεικνύεται από τον Θεό, λέει, ήταν μεν αυτός, αλλά άνθρωπος, επειδή προερχόταν από αυτούς, όπως ακριβώς και ο Μωυσής ήταν άνθρωπος». Και δεν κατανοεί μέσα του ο Θεόδοτος, ο οποίος έχει υποπέσει σε παράπτωμα, πώς πάλι η κάθε λέξη έχει τη δική της ασφάλεια και ακρίβεια· διότι μεν τον ανέδειξε ο Κύριος από τους αδελφούς του, λόγω του ότι γεννήθηκε από τη Μαρία, όπως λέει: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει, και θα γεννήσει υιό»· και παραμένοντας παρθένος «θα συλλάβει» (όχι από σπέρμα ανδρός), «και θα γεννήσει υιό» (είναι φανερό ότι είναι κατά σάρκα το γέννημα που γεννιέται από την παρθένο), αλλά «θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο ερμηνεύεται "ο Θεός μαζί μας"». Διότι είναι Θεός και άνθρωπος· Θεός μεν γεννημένος από τον Πατέρα ανάρχως και αχρόνως, άνθρωπος δε από τη Μαρία λόγω της ένσαρκης παρουσίας Του.

Διότι, αν δεν ήταν ο Θεός μέσα στο σώμα, πώς, αμέσως μόλις προήλθε από τη Μαρία, ονομάστηκε «Εμμανουήλ, που μεταφράζεται "ο Θεός είναι μαζί μας"»; Και πώς ο Παύλος, αν ο Λόγος δεν βρισκόταν εν σαρκί, θα έγραφε προς τους Ρωμαίους «από τους οποίους προέρχεται ο Χριστός κατά σάρκα, ο οποίος είναι Θεός υπεράνω όλων, ευλογητός στους αιώνες, αμήν»; Ας ομολογήσουν, λοιπόν, εκείνοι που προηγουμένως αρνούνταν ότι ο Εσταυρωμένος είναι Θεός, πως πλανήθηκαν, πειθόμενοι σε όλες τις θείες Γραφές και ιδιαίτερα στον Θωμά, ο οποίος, αφού είδε πάνω Του τα σημάδια των καρφιών, αναφώνησε «ο Κύριός μου και ο Θεός μου». Διότι ο Υιός, όντας Θεός και Κύριος της δόξης, βρισκόταν μέσα στο άδοξα προσηλωμένο και ατιμασμένο σώμα· το σώμα αυτό έπασχε, καθώς τρυπιόταν πάνω στο ξύλο, και από την πλευρά Του έρρεε αίμα και ύδωρ, όντας όμως ναός του Λόγου ήταν πλήρες από τη θεότητα. Γι' αυτόν τον λόγο ο ήλιος, βλέποντας τον Δημιουργό του να υπομένει τα πάθη μέσα στο υβριζόμενο σώμα, απέσυρε τις ακτίνες του και σκοτείνιασε τη γη. Και αυτό το ίδιο το σώμα, αν και είχε θνητή φύση, αναστήθηκε υπερβαίνοντας τη δική του φύση χάρη στον Λόγο που βρισκόταν μέσα σε αυτό· έτσι απαλλάχθηκε από τη φυσική φθορά, έγινε ένδυμα του Λόγου, και, επειδή ενδύθηκε τον Λόγο που είναι ανώτερος από τον άνθρωπο, έγινε άφθαρτο. Σχετικά δε με το ότι ορισμένοι έχουν τη φαντασίωση και ισχυρίζονται πως «όπως ακριβώς ο Λόγος ερχόταν στον καθένα από τους προφήτες, έτσι ήρθε ο Λόγος και σε κάποιον συγκεκριμένο άνθρωπο που γεννήθηκε από τη Μαρία», είναι περιττό να το εξετάζουμε διεξοδικά, καθώς η ανοησία τους καθιστά την καταδίκη τους ολοφάνερη.

Διότι αν ήλθε έτσι, γιατί Αυτός γεννήθηκε από παρθένο, και όχι και Αυτός από άνδρα και γυναίκα; Διότι έτσι γεννήθηκε και καθένας από τους αγίους. Ή γιατί, αν ο Λόγος ήλθε με αυτόν τον τρόπο, δεν λέγεται ότι ο θάνατος του καθενός συνέβη για χάρη μας, αλλά μόνο ο δικός Του; Και γιατί, ενώ ο Λόγος ερχόταν σε καθέναν από τους προφήτες, λέγεται μόνο για Αυτόν που γεννήθηκε από τη Μαρία ότι εμφανίστηκε «εφάπαξ κατά τη συντέλεια των αιώνων»; Ή γιατί, αφού ήλθε έτσι όπως είχε έλθει στους προηγούμενους αγίους, όλοι οι άλλοι αφού πέθαναν δεν αναστήθηκαν ακόμη, ενώ Αυτός που γεννήθηκε από τη Μαρία, αναστήθηκε μόνος την τρίτη ημέρα; Ή γιατί, αν ο Λόγος ήλθε παρομοίως με τους άλλους, ονομάζεται Εμμανουήλ μόνο Αυτός που προήλθε από τη Μαρία, ως σώμα που ήταν πλήρες θεότητος και γεννήθηκε από αυτήν; Διότι το Εμμανουήλ ερμηνεύεται «ο Θεός είναι μαζί μας». Ή γιατί, αν πράγματι ήλθε κατ' αυτόν τον τρόπο, ενώ καθένας από τους αγίους έτρωγε και έπινε και κοπίαζε και πέθαινε, δεν λέγεται ότι Αυτός ο ίδιος έτρωγε και κοπίαζε και πέθαινε, παρά μόνο στην περίπτωση Εκείνου που γεννήθηκε από τη Μαρία; Διότι όσα έπασχε αυτό το σώμα, έχουν ειπωθεί ωσάν να τα έπασχε Αυτός ο ίδιος. Και ενώ για όλους τους άλλους λέγεται μόνο ότι τεκνοποιήθηκαν και γεννήθηκαν, αποκλειστικά για Αυτόν που προήλθε από τη Μαρία ειπώθηκε: «και ο Λόγος έγινε σάρκα». 13.