Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 1:23

Και πώς αυτοί περιεργάζονται τα του Θεού, επινοώντας κάποιες αισχρές υπόνοιες, για τις οποίες καμία ανάγκη δεν υπήρξε ποτέ για συζήτηση, ούτε σε προφήτη, ούτε σε ευαγγελιστή, ούτε σε απόστολο, ούτε σε συγγραφέα; Διότι όσα τέτοια ισχυρίζονται αυτοί, ακόμη και αν υποθέσουν κακόβουλα μύρια άλλα πέρα από αυτά, δεν πρόκειται να ανατρέψουν την πατρώα μας πίστη, η οποία κηρύττει αληθινά τον Χριστό [ως άνθρωπο]. Διότι ο Χριστός γεννήθηκε εν σαρκί πραγματικά από την αειπάρθενο Μαρία διά του Αγίου Πνεύματος και ευθύς από την κύηση ονομάζεται Εμμανουήλ, που σημαίνει ο Θεός είναι μαζί μας, και [δεν] γεννάται πλέον δεύτερη φορά. Και το Παιδίον διέφυγε στην Αίγυπτο μαζί με τον Ιωσήφ και τη Μαρία, επειδή ζητούσαν τη ζωή του Παιδίου, δεδομένου ότι μπορούσε να θανατωθεί κατά σάρκα· αλλά προσκυνήθηκε από τους μάγους ως αληθινός Θεός, ο οποίος γεννήθηκε εν σαρκί [αληθινά] και όχι φαινομενικά. Και όταν επέστρεψε από την Αίγυπτο, λόγω του φόβου του Ιωσήφ δεν εισήλθε στην Ιερουσαλήμ εξαιτίας του Αρχελάου, επειδή το Παιδίον μπορούσε να συλληφθεί και προ του καιρού * να πάθει εν σαρκί αυτό που έμελλε να πάθει. * Αλλά εμποδίστηκε από τον Ιωάννη, καθώς αναγνωρίστηκε από τον δούλο ως Δεσπότης, διότι ήταν Θεός που ενανθρώπησε αληθινά. Δεν αποδέχθηκε όμως την τιμή του ίδιου του δούλου του σε αυτήν την περίσταση, ώστε να «εκπληρώσει πάσαν δικαιοσύνην» εν σαρκί, με αληθινή και τέλεια ενανθρώπηση, «αφήνοντας σε εμάς υπογραμμό» σωτηρίας.

εάν, πιστεύοντας στο θείο πρόσταγμα, τον επικαλείσαι συνεχώς ως βοηθό, ονομάζοντάς τον 〈Εμμανουήλ〉· διότι έχεις ανάγκη από κάτι τέτοιο, σαν ένα είδος επωδής, ώστε να μην προσέχεις σε δαίμονες ως βοηθούς, αλλά να επικαλείσαι μόνο τον 〈Εμμανουήλ〉 και μέσω αυτού να σώζεσαι. Αυτός ο ίδιος είναι που τα λέει αυτά μέσω του προφήτη, και επειδή ορισμένοι δεν το κατανόησαν αυτό, στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, αντί για το 〈καλέσεις〉 έγραψαν «καὶ καλέσουσιν», παρόλο που η προφητική φράση δεν έχει έτσι· διότι και το εβραϊκό κείμενο, αλλά και σε συμφωνία με αυτό όλοι οι μεταφραστές, το απέδωσαν ως 〈καὶ καλέσεις〉. Αντί δε για το η 〈παρθένος〉, σύμφωνα με τους υπόλοιπους μεταφραστές ονομάστηκε 〈νεάνις〉. Αλλά τίποτα δεν εμποδίζει η 〈παρθένος〉 να ονομάζεται και 〈νεάνις〉· διότι είναι φυσικό η αγία 〈παρθένος〉 που κυοφόρησε τον Σωτήρα να μην ήταν ανώριμο παιδί, αλλά 〈νεάνις〉 στην ηλικία και ώριμη κοπέλα. Αυτό λοιπόν το θαύμα προφητεύει ότι θα συμβεί σε καιρό ... και προς 〈τον οίκο του Δαβίδ〉, που είχε ανάγκη από σωτήρα και βοηθό, λεγόταν αναγκαίως: 〈καὶ καλέσεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἐμμανουήλ〉.

Διότι, όπως ακριβώς παλαιά, κατά την πορεία των υιών του Ισραήλ από την Αίγυπτο, η θάλασσα είδε και έφυγε, και ο Ιορδάνης στράφηκε προς τα πίσω· με τον ίδιο τρόπο και κατά την παρουσία του Εμμανουήλ, δηλαδή του Θεού που είναι μαζί μας, όταν μετέβη στον Ιορδάνη ποταμό, τα ύδατα, βλέποντάς τον, εξεπλάγησαν.

Και το όνομά του έχει θαυμαστώς προαναγγελθεί ότι είναι Εμμανουήλ· το οποίο σημαίνει «ο Θεός είναι μαζί μας». Αυτό θα λέγαμε και εμείς που τον ομολογούμε, έχοντας επίγνωση της θείας και άρρητης ελεύσεώς του σε όλους τους ανθρώπους μέσω της δυνάμεώς του. Και πάλι θα ονομαζόταν Εμμανουήλ, δηλαδή ο Θεός μαζί μας, διότι, ενώ ο Πατέρας και Θεός των όλων βρίσκεται επέκεινα όχι μόνο της θνητής, αλλά και κάθε λογικής φύσεως, ο Υιός εύλογα ονομάζεται «ο Θεός μαζί μας» εξαιτίας της ελεύσεώς του ανάμεσά μας. Επειδή, δε, θυμάμαι ότι έχω ακούσει κάποιον από εκείνους της περιτομής να λέει ότι αυτά προφητεύονται στον Άχαζ για τον Εζεκία, που γεννήθηκε από αυτόν και βασίλευσε μετά από αυτόν, πρέπει να παρατηρήσουμε ότι πριν από τη βασιλεία του Άχαζ και πριν του ειπωθεί αυτή ακριβώς η προφητεία, αποδεικνύεται ότι ο Εζεκίας είχε ήδη γεννηθεί προ πολλού. Διότι διαδέχεται τον Άχαζ, ο οποίος βασίλευσε για δεκαέξι έτη, διανύοντας το εικοστό πέμπτο έτος της ηλικίας του όταν ανέλαβε τη βασιλεία, έτσι ώστε η γέννησή του να προηγείται κατά εννέα έτη της ανόδου του πατέρα του στον θρόνο. Αντιθέτως, τα προκείμενα προφητεύονται στον Άχαζ ενώ ήδη βασίλευε, και αφορούν την προαναφερθείσα παράδοξη και πλέον θαυμαστή γέννηση του Χριστού. Το τι νόημα έχει κατά λέξη το καθετί, θα το γνωρίσει ο φιλομαθής ανατρέχοντας στα εξηγητικά υπομνήματα του θαυμαστού εκείνου ανδρός για τα χωρία αυτά.

Αλλ᾽ εάν ισχυριστούν ότι δεν ονομάστηκε παρθένος, αλλά νεάνιδα στη Γραφή (διότι έτσι ισχυρίζονται ότι αναφέρεται στα δικά τους κείμενα), τότε ποιο, θα απαντήσουμε, θα ήταν το σημείο που θα άξιζε την υπόσχεση του Θεού, εάν μια νεάνιδα επρόκειτο να γεννήσει με τον συνηθισμένο τρόπο, όπως ακριβώς όλες οι γυναίκες που συλλαμβάνουν ύστερα από συνεύρεση με άνδρα; Και πώς θα ήταν Θεός αυτός που γεννήθηκε από αυτήν; Και όχι απλώς Θεός, αλλά «ο μεθ᾽ ημών»; Διότι αυτό ακριβώς θέλει να σημάνει το όνομα Εμμανουήλ, με το οποίο λέει ότι πρέπει να ονομαστεί ο γεννώμενος: «Διότι ιδού», λέει, «η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο μεταφραζόμενο σημαίνει: ο Θεός είναι μαζί μας». Εξάλλου, τι είδους αγώνας για τον Θεό, ή τι είδους κόπος και μόχθος θα ήταν ο συνηθισμένος τρόπος με τον οποίο γεννά μια γυναίκα; Διότι στα δικά μας αντίγραφα, τα οποία μεταφράστηκαν από εβδομήντα συνολικά άνδρες, Εβραίους ανέκαθεν στην καταγωγή και αποδεδειγμένα κατόχους με απόλυτη ακρίβεια της πατροπαράδοτης παιδείας τους, αναφέρεται κάπως έτσι: «Μήπως είναι μικρό πράγμα για εσάς να προκαλείτε αγώνα στους ανθρώπους, και πώς προκαλείτε αγώνα στον Κύριο; Γι᾽ αυτόν τον λόγο ο ίδιος ο Κύριος θα σας δώσει σημείο: ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό», ο οποίος θα ονομαστεί «ο Θεός μαζί μας», διότι αυτό, όπως είπα, θέλει να δηλώσει το όνομα Εμμανουήλ.

Αυτά μεν λοιπόν έχουν έτσι. Το πώς όμως η παρούσα Γραφή προανήγγειλε τον τρόπο της γεννήσεως του Σωτήρα μας Ιησού Χριστού, θα το μαρτυρήσει περίπου ως εξής ο ευαγγελιστής γράφοντας: «Η γέννηση του Ιησού Χριστού έγινε ως εξής: Αφού η μητέρα του, η Μαρία, μνηστεύθηκε με τον Ιωσήφ, προτού συνευρεθούν, βρέθηκε να κυοφορεί εκ Πνεύματος Αγίου. Ο δε Ιωσήφ, ο άνδρας της, επειδή ήταν δίκαιος και δεν ήθελε να την διαπομπεύσει, σκέφθηκε να την αποπέμψει κρυφά. Ενώ όμως συλλογιζόταν αυτά, ιδού, άγγελος Κυρίου του εμφανίστηκε στο όνειρό του λέγοντας: Ιωσήφ, υιέ του Δαβίδ, μη φοβηθείς να παραλάβεις τη Μαριάμ τη γυναίκα σου· διότι αυτό που συνελήφθη μέσα της είναι εκ Πνεύματος Αγίου. Θα γεννήσει δε υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Ιησού. Διότι αυτός θα σώσει τον λαό του από τις αμαρτίες τους. Όλο δε αυτό έγινε, για να εκπληρωθεί εκείνο που ειπώθηκε από τον Κύριο διά του προφήτη, ο οποίος λέει: Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο μεθερμηνευόμενο σημαίνει: Μαζί μας είναι ο Θεός». Έτσι, λοιπόν, για εμάς, η θεία πρόγνωση επιβεβαιώνεται από την έκβαση των πραγμάτων, ειδάλλως η προφητεία δεν θα είχε αποδειχθεί αληθινή.

Μάθε από τον ίδιο τον προφήτη πώς γεννήθηκε το παιδί, πώς δόθηκε ο Υιός. Άραγε σύμφωνα με τον νόμο της φύσεως; Όχι, λέει ο προφήτης, δεν υπόκειται στους νόμους της φύσεως ο Δεσπότης της φύσεως. —Αλλά πώς γεννήθηκε το παιδί, πες. —Ιδού, λέει, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει Υιό και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο μεταφραζόμενο σημαίνει, ο Θεός είναι μαζί μας.

Ο σταυρός του Χριστού για τους απίστους είναι σκάνδαλο, ενώ για τους πιστούς σωτηρία και ζωή αιώνια. Πού είναι ο σοφός; Πού ο συζητητής; Πού είναι η καύχηση των λεγόμενων δυνατών; Διότι ο Υιός του Θεού, ο οποίος γεννήθηκε προ των αιώνων και συνέστησε τα πάντα κατά τη βούληση του Πατρός, αυτός κυοφορήθηκε από τη Μαρία κατά θεία οικονομία, από το σπέρμα μεν του Δαβίδ, αλλά εκ Πνεύματος Αγίου. Διότι λέγει: «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα ονομαστεί Εμμανουήλ». Αυτός γεννήθηκε, βαπτίστηκε από τον Ιωάννη, για να επικυρώσει την εντολή που είχε ανατεθεί στον προφήτη.

Διότι θα γεννήσει, λέγει, υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ.

Βρέφος βλέπω πρεσβύτερο του ουρανού· βρέφος βλέπω αρχαιότερο του ηλίου· βρέφος βλέπω παλαιότερο της σελήνης· βρέφος βλέπω αρχαιότερο των αστέρων· βρέφος βλέπω να κείτεται σε φάτνη, Εκείνον που αναπαύεται στους κόλπους του Πατρός· βρέφος βλέπω σε φάτνη, Εκείνον που κάθεται στα δεξιά του Θεού· βρέφος βλέπω να κείτεται σε φάτνη, Εκείνον που προσκυνείται από τις άγιες δυνάμεις· βρέφος βλέπω σε φάτνη, Εκείνον που υμνήθηκε από τους πατριάρχες και προφητεύτηκε από τους προφήτες (διότι η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ)· βρέφος βλέπω να σπαργανώνεται και, σαν ένοπλος στρατιώτης, να θορυβεί τους Ιουδαίους και να καταισχύνει τους αιρετικούς· βρέφος βλέπω σπαργανωμένο, να διαρρηγνύει τα δεσμά του διαβόλου· βρέφος βλέπω τον Ιησού, Εκείνον που σώζει κάθε ψυχή. Ας πορεύεται, λοιπόν, μαζί μας ο Εμμανουήλ.

Και δεν το κάνει αυτό απλώς, αλλά με εξαιρετική σύνεση. Επειδή, δηλαδή, όλοι οι Ιουδαίοι έτρεφαν μεγάλο θαυμασμό για τον άνδρα αυτόν (διότι και ο Ιώσηπος θεωρεί τον πόλεμο συνέπεια του θανάτου του, και εξαιτίας του αποδεικνύει ότι ούτε καν πόλη δεν υφίσταται πλέον εκείνη που κάποτε ήταν μητρόπολη, και πλέκει γι' αυτόν μακροσκελή εγκώμια)· θέλοντας, λοιπόν, μέσω αυτού να φέρει σε συναίσθηση τους Ιουδαίους, τους υπενθυμίζει συνεχώς τη μαρτυρία του Προδρόμου. Και οι μεν άλλοι ευαγγελιστές μνημονεύουν τους παλαιότερους προφήτες, και για καθένα από όσα συνέβαιναν σε Αυτόν παραπέμπουν εκεί τον ακροατή, λέγοντας, όταν γεννιέται: «Όλο δε αυτό έγινε, για να εκπληρωθεί εκείνο που ειπώθηκε μέσω του προφήτη Ησαΐα, ο οποίος λέει: Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό»· και όταν Τον επιβουλεύονται και Τον αναζητούν με τόση επιμονή από παντού, ώστε να σφάζονται από τον Ηρώδη τα νήπια, φέρνουν στο προσκήνιο από τα παλιά τον Ιερεμία που λέει: «Φωνή ακούστηκε στη Ραμά, θρήνος και κλαυθμός και οδυρμός πολύς, η Ραχήλ να κλαίει τα τέκνα της»· και μνημονεύουν τον Ωσηέ, όταν επιστρέφει πάλι από την Αίγυπτο, παρουσιάζοντάς τον να λέει: «Από την Αίγυπτο κάλεσα τον υιό μου»· και παντού αυτό κάνουν.

Ομιλία Εʹ. Και όλο αυτό έγινε, για να εκπληρωθεί εκείνο που ειπώθηκε από τον Κύριο μέσω του προφήτη, ο οποίος λέει: «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ». αʹ. Ακούω πολλούς να λένε ότι, ενώ όταν είμαστε παρόντες και απολαμβάνουμε την ακρόαση αισθανόμαστε ευλάβεια και συστολή, όταν βγούμε έξω, γινόμαστε πάλι εντελώς διαφορετικοί, σβήνοντας τη φωτιά της προθυμίας. Τι πρέπει, λοιπόν, να γίνει για να μη συμβαίνει αυτό; Ας εξετάσουμε από πού προέρχεται. Από πού, λοιπόν, προκύπτει σε εμάς τόσο μεγάλη μεταβολή; Από την ανάρμοστη ενασχόληση και από τη συναναστροφή με πονηρούς ανθρώπους. Διότι δεν θα έπρεπε, αναχωρώντας από τη σύναξη, να εμπλεκόμαστε σε πράγματα που δεν ταιριάζουν σε αυτήν, αλλά, επιστρέφοντας αμέσως στο σπίτι, να παίρνουμε στα χέρια μας το ιερό βιβλίο, και να καλούμε τη γυναίκα και τα παιδιά να συμμετάσχουν στην ανασκόπηση όσων ακούστηκαν, και έπειτα να καταπιανόμαστε με τις βιοτικές υποθέσεις. Διότι, αν φεύγοντας από το λουτρό δεν θα επέλεγες να ριχτείς στην αγορά, ώστε να μη φθείρεις τη χαλάρωση που αποκόμισες εκεί με τις μέριμνες της αγοράς, πολύ περισσότερο θα έπρεπε να το κάνεις αυτό αναχωρώντας από τη σύναξη της εκκλησίας. Τώρα, όμως, κάνουμε το αντίθετο· και γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο χάνουμε τα πάντα.

Γι' αυτόν τον λόγο, ο άγγελος, για να καταστήσει ευπρόσδεκτο αυτό που ειπώθηκε, φέρνει στο προσκήνιο τον Ησαΐα. Και δεν σταματά ούτε εκεί, αλλά ανάγει τον λόγο στον Θεό· διότι δεν λέει ότι ο λόγος αυτός είναι δικός του, αλλά του Θεού του σύμπαντος. Γι' αυτό δεν είπε: «Για να εκπληρωθεί το ρηθέν από τον Ησαΐα», αλλά: «Το ρηθέν από τον Κύριο». Διότι το στόμα μεν ήταν του Ησαΐα, ο προφητικός λόγος όμως δινόταν άνωθεν. Τι λέει λοιπόν αυτός ο προφητικός λόγος; «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ». Πώς λοιπόν, διερωτάται κάποιος, δεν κλήθηκε το όνομά του Εμμανουήλ, αλλά Ιησούς Χριστός; Διότι δεν είπε: «Θα τον καλέσεις», αλλά: «Θα τον καλέσουν», δηλαδή τα πλήθη και η ίδια η εξέλιξη των πραγμάτων. Εδώ δηλαδή θέτει το γεγονός που θα συμβεί ως όνομα· και είναι συνήθεια αυτό στην Αγία Γραφή, να θέτει τα γεγονότα αντί για ονόματα. Επομένως, το «Θα τον καλέσουν Εμμανουήλ» δεν δηλώνει τίποτε άλλο παρά το ότι: «Θα δουν τον Θεό μαζί με τους ανθρώπους»· διότι πάντοτε ήταν μαζί με τους ανθρώπους, ποτέ όμως τόσο ξεκάθαρα. Εάν όμως οι Ιουδαίοι επιδεικνύουν αναισχυντία, θα τους ρωτήσουμε: Πότε ονομάστηκε το παιδί «Ταχέως σκύλευσον, οξέως προνόμευσον»;

Διότι από εσένα θα εξέλθει για μένα ηγέτης, ο οποίος θα ποιμάνει τον λαό μου τον Ισραήλ. Αν και από τη Βηθλεέμ δεν προήλθε η θεότητα, αλλά η σάρκα. Όμως δεν παρέμεινε μόνο σε αυτό, αλλά ανήλθε και προς τη θεότητα, λέγοντας: Και η προέλευσή του είναι από την αρχή, από τις ημέρες της αιωνιότητας. Και ο Ησαΐας πάλι: Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο μεταφράζεται, Ο Θεός είναι μαζί μας. Βλέπεις πώς και αυτός από τη σάρκα ανήλθε προς τη θεότητα;

Διότι εκείνοι έβλεπαν τα μη ορώμενα πιο καθαρά από ό,τι τα δικά μας μάτια. Επειδή είναι φυσικό οι μεν αισθήσεις να απατηθούν· η χάρη όμως του Πνεύματος παρείχε αλάνθαστη την κρίση. Και για ποιον λόγο, λέει, δεν πρόσθεσε ότι «θα είναι εκ Πνεύματος»; Αυτό που λεγόταν ήταν προφητεία, και έπρεπε να αναγγελθεί συγκαλυμμένα, όπως πολλές φορές είπα, εξαιτίας της αγνωμοσύνης των ακροατών, ώστε αν τα μάθαιναν αυτά με σαφήνεια, να μην κατακάψουν και όλα τα βιβλία. Διότι, εάν δεν λυπήθηκαν τους προφήτες, πολύ περισσότερο δεν θα απείχαν από την καταστροφή των κειμένων. Και για το ότι αυτό που ειπώθηκε δεν αποτελεί εικασία, κάποιος άλλος βασιλιάς την εποχή του Ιερεμία, αφού πήρε αυτά τα βιβλία, τα έσκισε και τα παρέδιδε στη φωτιά. Είδες μανία αφόρητη; Είδες οργή παράλογη; Δεν του αρκούσε το να εξαφανίσει τα κείμενα, αλλά και τα πυρπόλησε, θέλοντας να ικανοποιήσει το παράλογο πάθος του. Αλλά όμως, αν και μίλησε ασαφώς, αυτός ο θαυμάσιος προφήτης τα φανέρωσε όλα. Διότι μια παρθένος, εφόσον παραμένει παρθένος, από πού αλλού θα κυοφορούσε, εάν όχι από το Άγιο Πνεύμα; Επειδή η κατάργηση του νόμου της φύσης δεν ήταν έργο κανενός άλλου, παρά μόνο του Δημιουργού της φύσης. Ώστε λέγοντας, «Θα γεννήσει η παρθένος», τα φανέρωσε όλα. Αφού λοιπόν ανέφερε τον τόκο, αναφέρει και το όνομα αυτού που γεννιέται, και λέει: «Θα γεννήσει δε Υιό, και θα καλέσουν το όνομα αυτού Εμμανουήλ». Και πώς, λέει, δεν εκλήθη το όνομά του Εμμανουήλ, όπως είπε ο προφήτης, αλλά Ιησούς Χριστός;

Όπως λοιπόν ακούσατε να ονομάζεται ο Πατέρας Κύριος, ελάτε να σας αποδείξουμε ότι και ο Υιός ονομάζεται Θεός. «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο ερμηνεύεται: μαζί μας είναι ο Θεός». Είδες πώς και στον Πατέρα ανήκει το όνομα Κύριος και στον Υιό το όνομα Θεός; Διότι, όπως ακριβώς εκεί λέει: «Ας γνωρίσουν ότι το όνομά σου είναι Κύριος», έτσι και εδώ λέει: «Θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ». Και πάλι: «Παιδί γεννήθηκε για εμάς, υιός μας δόθηκε, και το όνομά του καλείται άγγελος μεγάλης βουλής, Θεός ισχυρός, εξουσιαστής». Και παρατήρησε τη σύνεση και την πνευματική σοφία των προφητών. Διότι, για να μη νομιστεί, αναφέροντας απλώς τη λέξη Θεός, ότι μιλούν για τον Πατέρα, αναφέρουν πρώτα τη θεία Οικονομία· επειδή βεβαίως δεν γεννήθηκε ο Πατέρας από παρθένο, ούτε έγινε παιδί.

Ονομάζει Κύριο τον Πατέρα, Κύριο τον Υιό, Κύριο το Άγιο Πνεύμα· όπως λέει, «Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα»· και δεν είπε: Ο Κύριος ο μικρότερος προέρχεται από τον Κύριο τον μεγάλο. Και ο Μωυσής λέει: «Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού»· ο άγγελος όμως δεν προσκυνά κτίσμα. Και για να μάθεις ότι αυτό έχει ειπωθεί για τον Υιό, άκου τον Παύλο που λέει: «Όταν δε εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέει: Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Και ο Δαβίδ αναφωνούσε: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου: Κάθισε στα δεξιά μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου». Και δεν είπε, Κύριος του Κυρίου μου· αλλά είπε, Κύριος στον Κύριό μου. Ιδού, λέει ο Ησαΐας, η παρθένος θα συλλάβει στην κοιλιά της, και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ· το οποίο μεταφραζόμενο σημαίνει, Μαζί μας είναι ο Θεός. Ναι, [λες], τον ονομάζω Υιό, υποτακτικό όμως και μικρότερο από τον Πατέρα. Σε ελέγχει πάλι ο Ησαΐας λέγοντας, ότι «Παιδί γεννήθηκε για εμάς, υιός και μας δόθηκε· και το όνομά του καλείται Άγγελος μεγάλης βουλής, θαυμαστός σύμβουλος, Θεός ισχυρός, εξουσιαστής, άρχοντας ειρήνης, πατέρας του μέλλοντος αιώνος». Ο προφήτης τον ανακηρύσσει εξουσιαστή και Θεό ισχυρό· και εσύ τον αποκαλείς υποτακτικό; Εκείνος τον ονομάζει άγγελο μεγάλης βουλής· και εσύ τον αποκαλείς μικρό;

Σήμερα οικοδομήθηκε η πύλη που βλέπει προς την ανατολή, μέσα από την οποία θα εισέλθει και θα εξέλθει ο Χριστός, και θα παραμείνει κλειστή πύλη, στην οποία ο Χριστός είναι η θύρα των προβάτων· Ανατολή είναι το όνομά του, μέσω του οποίου αποκτήσαμε την προσαγωγή προς τον αρχίφωτο Πατέρα. Σήμερα έπνευσαν αύρες, προάγγελοι παγκόσμιας χαράς. Ας ευφραίνεται ο ουρανός άνωθεν και ας αγάλλεται η γη, ας σαλευθεί η θάλασσα του κόσμου. Διότι μέσα σε αυτήν γεννιέται το κοχύλι, το οποίο, από την αστραπή της θεότητας που έρχεται από τον ουρανό, θα συλλάβει στην κοιλιά του και θα γεννήσει τον πολύτιμο μαργαρίτη, τον Χριστό, από την οποία ο βασιλιάς της δόξης, αφού περιβληθεί την πορφύρα της σάρκας και επισκεφθεί τους αιχμαλώτους, θα κηρύξει άφεση. Ας σκιρτά η φύση· διότι γεννιέται η αμνάδα, από την οποία ο ποιμένας θα περιβληθεί το πρόβατο και θα διαρρήξει τους χιτώνες της παλαιάς νέκρωσης. Ας χορεύει η παρθενία, διότι γεννήθηκε η παρθένος σύμφωνα με τον Ησαΐα, η οποία θα συλλάβει στην κοιλιά της και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, που σημαίνει ο Θεός είναι μαζί μας.

Έτσι λοιπόν πολιτεύεται με αγιότητα και αναδεικνύεται επάξια άγιος και θαυμαστός ναός του Υψίστου Θεού. Επειδή δε ο εχθρός της σωτηρίας μας παρακολουθούσε στενά τις παρθένους εξαιτίας της προφητείας του Ησαΐα, ο οποίος είχε πει: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο μεταφράζεται: Ο Θεός είναι μαζί μας», προκειμένου να ξεγελάσει αυτόν που πάντοτε υπερηφανευόταν για τη σοφία του Εκείνος «που συλλαμβάνει τους σοφούς στην πανουργία τους», η νεάνιδα δίνεται από τους ιερείς σε μνηστεία με τον Ιωσήφ, σαν νέος τόμος σε εκείνον που γνωρίζει γράμματα· αυτή δε η μνηστεία αποτελούσε τόσο προστασία για την παρθένο όσο και παραπλάνηση για εκείνον που παρακολουθούσε τις παρθένους. «Όταν δε ήλθε το πλήρωμα του χρόνου», απεστάλη άγγελος Κυρίου προς αυτήν, για να της αναγγείλει τη σύλληψη του Κυρίου· και έτσι συνέλαβε τον Υιό του Θεού, την ενυπόστατη δύναμη του Πατρός, «όχι από θέλημα σαρκός ούτε από θέλημα ανδρός», δηλαδή από συνεύρεση και σπορά, αλλά από την ευδοκία του Πατρός και τη συνεργία του Αγίου Πνεύματος. Και χορήγησε στον Κτίστη το να κτιστεί και στον Πλάστη το να πλαστεί και στον Υιό του Θεού και Θεό το να σαρκωθεί και να ενανθρωπήσει από τις αγνές και αμόλυντες σάρκες και τα αίματά της, ξεπληρώνοντας το χρέος της προμήτορος· διότι, όπως ακριβώς εκείνη είχε πλαστεί από τον Αδάμ χωρίς σαρκική συνεύρεση, έτσι και αυτή γέννησε τον νέο Αδάμ, ο οποίος τίκτεται σύμφωνα με τον νόμο της κυήσεως αλλά υπέρ φύσιν ως προς τη γέννηση.

Σε ποιον ανήκει η φωνή που λέει «όλο αυτό όμως συνέβη», άραγε στον συγγραφέα ή στον αρχάγγελο; Το ότι βέβαια ανήκει σε κάποιον που εκπλήσσεται και θαυμάζει το υπερφυές των έργων και των λόγων, το παρουσιάζει σαφώς η ίδια η περικοπή του λόγου και η σύνθεση των λέξεων. Λέγοντας δηλαδή «όλο αυτό συνέβη» είναι σαν να λέει: «πώς προήλθε όλο αυτό; Πώς, ω του θαύματος, φανερώθηκε; Πώς είδε ο ήλιος κάτι τέτοιο; Πώς έγινε γνωστό στους ανθρώπους;». Και μάλιστα, επειδή, αφού διακήρυξε την άσπορη γέννηση και τη σύλληψη εκ Πνεύματος Αγίου, καθώς και την ονομασία του Σωτήρα, την οποία έλαβε ακριβώς επειδή σώζει τον λαό του, και μάλιστα όχι από κάποιες σωματικές ασθένειες, για τις οποίες πολλές φορές στάθηκαν ικανά και τα χέρια των ιατρών, αλλά από τις ίδιες τις ασθένειες και τα μολύσματα της ψυχής, για τα οποία δεν είναι δυνατόν να βρεθεί καθαρμός ούτε θεραπεία χωρίς τη θεία ευμένεια και συγκατάθεση —εξαιτίας λοιπόν του ότι ανέφερε τα προηγούμενα και την ονομασία του Σωτήρα που προέρχεται από την κοινή ευεργεσία, αμέσως πρόσθεσε: «όλο αυτό όμως συνέβη, για να εκπληρωθεί αυτό που ειπώθηκε από τον Κύριο μέσω του προφήτη που λέει: ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει Υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ».

Διότι για εσένα και ο προφήτης αναφώνησε λέγοντας, ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο ερμηνεύεται, ο Θεός είναι μαζί μας. Αυτός είναι Θεός ισχυρός, άρχων ειρήνης και πατέρας του μέλλοντος αιώνος. Αυτά που προαναγγέλθηκαν για εσένα, αυτά κι εγώ σήμερα σου φέρνω ως χαρμόσυνο άγγελμα, και δεν ήρθα προσφέροντάς σου δικά μου λόγια, αλλά μεταφέροντας τις προσταγές εκείνου που με έστειλε. Εκείνος ενέπνευσε τον προφήτη Ησαΐα να προφητεύσει για εσένα. Αυτός πάλι σήμερα και σε εμένα εμπιστεύτηκε να μεταφέρω το χαρμόσυνο άγγελμα της έκβασης εκείνης της προφητείας, η οποία είναι προ των πυλών. Και ιδού, θα συλλάβεις και θα γεννήσεις υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, που ερμηνεύεται, ο Θεός είναι μαζί μας, επειδή ακριβώς μέσω αυτού θα απολαύσουν τη σωτηρία, και θα καλέσουν Ιησού αυτόν που τους έσωσε από τις αμαρτίες τους. Από την ευεργεσία προκύπτει η ονομασία, από τη χρησιμότητα η κλήση, από τα έργα η δοξολογία. Θα τον καλέσουν Ιησού, μέσω του οποίου επιρρέει σε αυτούς ο ανεξάντλητος πλούτος της σωτηρίας. Μέσω αυτού συντρίβονται τα κεντριά του θανάτου και ανθίζει η χάρις της αθανασίας. Και καταρρέει μεν το κράτος της αμαρτίας, αλλά θριαμβεύει η φύση του πεπτωκότος. Αυτός θα είναι μέγας και Υιός του Υψίστου θα κληθεί. Θα είναι μέγας, όπως ακριβώς ήταν, έστω κι αν αναλαμβάνει τη σμικρότητα της σάρκας, έστω κι αν ενδύεται την ταπεινότητα του σώματος.

Εσύ θα τον ονομάσεις, ως νομιζόμενος πατέρας και ως κηδεμόνας της Παρθένου. Διότι μην υποθέσεις, Ιωσήφ, ότι επειδή η σύλληψη προέρχεται από το Άγιο Πνεύμα, θα αφήσεις την Παρθένο αβοήθητη. Αλλά θα υπηρετήσεις σε όλα. «Διότι αυτός θα σώσει τον λαό του από τις αμαρτίες τους.» Εδώ ερμηνεύει τι σημαίνει το όνομα Ιησούς, ότι δηλαδή σημαίνει Σωτήρας. Διότι αυτός, λέει, θα σώσει τον λαό του. Όχι μόνο τον ιουδαϊκό, αλλά και τον εθνικό, αυτόν που έσπευσε να πιστέψει και να γίνει λαός του. Από τι όμως θα σώσει; Άραγε από πολέμους; Όχι, αλλά από τις αμαρτίες τους. Από αυτό είναι φανερό ότι αυτός που πρόκειται να γεννηθεί είναι Θεός, διότι μόνο στον Θεό ανήκει το να συγχωρεί αμαρτίες. «Όλο αυτό δε έγινε, για να εκπληρωθεί αυτό που ειπώθηκε από τον Κύριο μέσω του προφήτη, ο οποίος λέει:» Μη νομίσεις ότι πρόσφατα τα αποφάσισε αυτά ο Θεός, αλλά από παλιά και εξ αρχής. Διότι γνωρίζεις, ω Ιωσήφ, τους προφήτες, ως νομομαθής. Και θυμήσου αυτό που ειπώθηκε από τον Κύριο. Δεν είπε αυτό που ειπώθηκε από τον Ησαΐα, αλλά από τον Κύριο. Διότι δεν μίλησε άνθρωπος, αλλά ο Θεός μέσω του στόματος του ανθρώπου, ώστε να είναι αξιόπιστος ο χρησμός. «Ιδού η Παρθένος θα συλλάβει.» Λένε οι Εβραίοι ότι δεν αναγράφεται στον προφήτη η λέξη παρθένος, αλλά νεανίδα. Προς αυτούς πρέπει να λεχθεί ότι το νεανίδα και το παρθένος είναι το ίδιο στην Αγία Γραφή. Διότι νεανίδα ονομάζει την αδιάφθορη. Έπειτα, αν δεν γεννούσε παρθένος, πώς θα αποτελούσε σημείο και παράδοξο γεγονός;

Διότι άκουσε τον Ησαΐα που λέει: «Γι' αυτό ο ίδιος ο Κύριος θα σας δώσει σημείο·» και αμέσως προσθέτει: «Ιδού η Παρθένος» και τα λοιπά· ώστε αν δεν επρόκειτο να γεννήσει παρθένος, δεν θα ήταν σημείο. Παραχαράσσουν λοιπόν οι Εβραίοι τη Γραφή από κακοβουλία, και αντί για τη λέξη «παρθένος», θέτουν τη λέξη «νεάνις»· αλλά είτε αναφέρεται ως «νεάνις» είτε ως «παρθένος», σε κάθε περίπτωση πρέπει να νοηθεί ως παρθένος εκείνη που επρόκειτο να γεννήσει, για να αποτελεί τούτο όντως θαύμα. «Και θα γεννήσει Υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, που μεταφράζεται: Μαζί μας είναι ο Θεός». Λένε οι Εβραίοι: Πώς λοιπόν δεν ονομάστηκε Εμμανουήλ, αλλά Ιησούς Χριστός; Πρέπει, λοιπόν, να πούμε ότι δεν είπε «θα καλέσεις», αλλά «θα καλέσουν», δηλαδή, τα ίδια τα γεγονότα θα αποδείξουν ότι είναι Θεός και ότι συναναστρέφεται μαζί μας· διότι η θεία Γραφή δίνει τα ονόματα με βάση τα έργα, όπως το: «Κάλεσε το όνομά του, λεηλάτησε γρήγορα»· καίτοι πού ονομάστηκε κάποιος με τέτοιο όνομα; Αλλά επειδή άμα τη γεννήσει του Κυρίου λεηλατήθηκε και αιχμαλωτίστηκε η πλάνη, έτσι λέγεται ότι ονομάστηκε, λαμβάνοντας την προσωνυμία από το γεγονός. «Όταν ξύπνησε δε ο Ιωσήφ από τον ύπνο, έπραξε όπως του πρόσταξε ο άγγελος του Κυρίου». Δες μια ψυχή σε εγρήγορση, πώς πείστηκε αμέσως. «Και παρέλαβε τη γυναίκα του». Διαρκώς την ονομάζει γυναίκα του Ιωσήφ, αποβάλλοντας κάθε πονηρή υποψία, και διδάσκοντας ότι δεν έγινε γυναίκα κανενός άλλου, αλλά ήταν δική του.