Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 10:28

Το υψηλό μεσουράνημα δηλώνει ότι και ο άγγελος που εμφανίστηκε είναι ουράνιος, ο οποίος στάλθηκε από ψηλά προς τους ανθρώπους κάτω στη γη, προκειμένου να τους αναγάγει στους ουρανούς μέσω της ενδιάμεσης θέσης του, με τη δική του μεσιτεία, κατά μίμηση του Θεού, ώστε να ενωθεί το σώμα της Εκκλησίας με τον Χριστό, την κεφαλή μας. Το δε αιώνιο ευαγγέλιο δηλώνει ότι τούτο είχε προοριστεί προ αιώνων από τον Θεό. Λέει δε το εξής: να φοβούνται μεν τον Θεό, να μη δειλιάζουν δε ενώπιον του αντίχριστου, ο οποίος δεν μπορεί να σκοτώσει την ψυχή μαζί με το σώμα, αλλά με γενναιότητα να του αντιταχθούν, εφόσον επικρατεί για λίγο, εξαιτίας της εγγύτητας της κρίσεως και της ανταπόδοσης για τα πεπραγμένα του βίου.

«Ήλθα να βάλω φωτιά στη γη». «Για όσους με φοβούνται θα ανατείλει ο ήλιος της δικαιοσύνης». «Ετοίμασαν βέλη στη φαρέτρα», αλλά είναι σαν τον άνεμο μέσα σε ασκί. Και πότε μπορεί η πνοή του ανέμου κλεισμένη σε ασκί να βλάψει κάποιον; Διότι, όπως ακριβώς ο αέρας σε ένα φουσκωμένο ασκί, είτε είναι κλεισμένος είτε βγαίνει, δεν βλάπτει κανέναν, δεν κουνάει κανένα δέντρο, δεν προκαλεί τρικυμία σε πλοίο, δεν διώχνει σύννεφο, δεν διασκορπίζει σκόνη, έτσι και τα βέλη των αμαρτωλών, είτε φυλάσσονται σε φαρέτρα είτε ρίχνονται με το τόξο, δεν πλήττουν στην ψυχή εκείνον που έχει την πεποίθησή του στον Κύριο, επειδή δεν φοβάται «από εκείνους που αποκτείνουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να αποκτείνουν την ψυχή». Γιατί λοιπόν είπε: «Πώς θα πείτε στην ψυχή μου, φύγε προς τα όρη;». Επειδή γνώριζε ότι τα αισθητά βέλη και τόξα δεν πληγώνουν την ψυχή. «Ετοίμασαν βέλη στη φαρέτρα». Πόσα ακονισμένα δόντια είχαν στα στόματά τους τα λιοντάρια μέσα στον λάκκο; Αλλά ο άγιος Δανιήλ παρέμεινε άτρωτος, επειδή είχαν τα δόντια τους κλεισμένα στο στόμα σαν βέλη σε φαρέτρα.

Αρχή των λόγων σου είναι η αλήθεια. Αυτή έχει δοθεί ως η πρώτη από τις εντολές σου, το να βρίσκεται κανείς στην αλήθεια στα πάντα, και με την πράξη, και με τον λόγο, και με τη διάνοια. Άρχοντες με καταδίωξαν αναίτια. Με κατέθλιβαν, λέγει, οι εκάστοτε άρχοντες, όντας εχθροί της αλήθειας. Αλλά δεν φοβήθηκα τις δικές τους θλίψεις, επειδή φοβόμουν τον δικό σου λόγο. Και ποιος είναι αυτός, αν όχι το: Μη φοβηθείτε από εκείνους που θανατώνουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να θανατώσουν την ψυχή· φοβηθείτε μάλλον εκείνον που δύναται να απωλέσει και την ψυχή και το σώμα στη γέεννα.

Ερώτηση ιζʹ. Από πού καθίσταται φανερό ότι κατά την ώρα του θανάτου η ψυχή δεν συναποθνήσκει με το σώμα; Διότι κάποιοι έτσι νομίζουν. Απόκριση. Ο Υιός και Λόγος του Θεού, ο Ιησούς Χριστός, ολοφάνερα μας διδάσκει το θνητό του σώματος και το αθάνατο της δικής μας ψυχής, λέγοντας: «Να μη φοβηθείτε από εκείνους που θανατώνουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να θανατώσουν την ψυχή». Είναι πρόδηλο ότι η ψυχή είναι αθάνατη και ότι προέρχεται από τον Θεό.

Και παρακάλεσε βέβαια να παρέλθει το ποτήριο· διότι αυτά είναι γεγραμμένα. Αλλά θα ήθελα πάλι να μου απαντήσετε· διότι είναι ανάγκη να αντιτάσσουμε το ίδιο επιχείρημα απέναντι σε καθετί που προβάλλεται από εσάς. Εάν μεν αυτός που ομιλεί είναι απλός άνθρωπος, ας κλαίει και ας φοβάται τον θάνατο, ως άνθρωπος· εάν όμως είναι ο Λόγος εν σαρκί (διότι δεν πρέπει να οκνούμε να επαναλαμβάνουμε πάντοτε τα ίδια), ποιον είχε να φοβηθεί, όντας Θεός; Ή γιατί φοβόταν τον θάνατο, ενώ ο ίδιος είναι η ζωή, και λυτρώνει άλλους από τον θάνατο; Ή πώς, ενώ έλεγε «Μη φοβάστε αυτόν που αποκτείνει το σώμα», ο ίδιος φοβόταν; Και πώς εκείνος που έλεγε στον Αβραάμ «Μη φοβάσαι, διότι εγώ είμαι μαζί σου», και που ενθάρρυνε τον Μωυσή εναντίον του Φαραώ, και έλεγε στον γιο του Ναυή «Να είσαι ισχυρός και ανδρείος», ο ίδιος δειλίαζε μπροστά στον Ηρώδη και τον Πιλάτο;

Επομένως, όπως ακριβώς λέγεται ότι, όταν προκόπτει η σάρκα, προκόπτει και ο ίδιος εξαιτίας της οικείωσής του με το σώμα, έτσι και όσα λέγονται κατά τον καιρό του θανάτου, δηλαδή το ότι ταράχτηκε και το ότι έκλαψε, πρέπει να τα εκλαμβάνουμε με την ίδια έννοια. Διότι, περιφερόμενοι πάνω κάτω και προσπαθώντας μέσα από αυτά να συγκροτήσουν πάλι την αίρεσή τους, ισχυρίζονται: «Ιδού, έκλαψε και είπε: "τώρα η ψυχή μου έχει ταραχθεί", και παρακάλεσε "να παρέλθει το ποτήριον"· πώς λοιπόν, εφόσον τα είπε αυτά, είναι Θεός και Λόγος του Πατρός;» Ναι, είναι γραμμένο ότι έκλαψε, ω θεομάχοι, και ότι είπε «ταράχθηκα», και πάνω στον σταυρό είπε: «Ελωί, Ελωί, λιμά σαβαχθανί, δηλαδή: Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;» και παρακάλεσε «να παρέλθει το ποτήριον»· διότι πράγματι αυτά είναι γραμμένα. Αλλά θα ήθελα να μου απαντήσετε πάλι —διότι είναι ανάγκη να προβάλλουμε την ίδια αντίκρουση σε καθετί που προτείνεται από εσάς. Αν μεν αυτός που μιλά είναι ψιλός άνθρωπος, ας κλαίει και ας φοβάται τον θάνατο ως άνθρωπος. Αν όμως είναι ο Λόγος εν σαρκί —διότι δεν πρέπει να διστάζουμε να λέμε διαρκώς τα ίδια—, ποιον είχε να φοβηθεί, εφόσον είναι Θεός; Ή γιατί φοβόταν τον θάνατο αυτός που είναι η ίδια η Ζωή και ο οποίος λυτρώνει τους άλλους από τον θάνατο; Ή πώς, ενώ έλεγε: «μη φοβάστε αυτόν που αποκτείνει το σώμα», ο ίδιος φοβόταν;

Όταν στηρίζει τους αποστόλους λέγοντας «μη φοβάστε αυτούς που σκοτώνουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να σκοτώσουν την ψυχή», πρόκειται για την αφανή και ισχυρή παρηγορία της θεότητας· όταν όμως απεύχεται τον θάνατο, πρόκειται για τη δειλία του σώματος. Διότι, πριν από την παράβαση του Αδάμ, δεν υπήρχε ούτε λύπη, ούτε δειλία, ούτε κόπος, ούτε πείνα, ούτε θάνατος.

Γι' αυτό ο Κύριος τα υπέμεινε όλα· για να διδάξει να αντιτάσσεται η ανδρεία απέναντι στη δειλία, η ανεξικακία στην ύβρη, η πραότητα στον θυμό, και σε κάθε περίπτωση η αρετή απέναντι στην κακία. Και πρώτα δίδασκε να στρέφει κανείς και την άλλη σιαγόνα σε εκείνον που τον ραπίζει· και: «Μη φοβάστε εκείνους που σκοτώνουν το σώμα»· και: «Από εκείνον που παίρνει τα δικά σου να μην τα απαιτείς»· και: «Να ευλογείτε αυτούς που σας καταδιώκουν». Για να μη θεωρηθεί όμως η εντολή από κάποιους ως ακατόρθωτη, γι' αυτό ο Κύριος τα υπέδειξε όλα μέσα από το δικό του παράδειγμα, και με όσα έπαθε, έπεισε τους πάντες, όταν υβρίζονται, να μην ανταποδίδουν τις ύβρεις, όταν χτυπιούνται, να μην ανταποδίδουν τα χτυπήματα, όταν χλευάζονται, να μην οργίζονται, και από εκείνον που παίρνει τα δικά μας να μην τα απαιτούμε πίσω· και γενικότερα να μη φοβούνται τον θάνατο· αλλά και να τον καταφρονούν, έχοντας την ελπίδα των μελλοντικών αγαθών. Διότι έτσι καθίσταται πιο εύκολη η νίκη κατά του διαβόλου και κάθε αμαρτίας, παρά όταν αμυνόμαστε.

Ουράνιο νου είχαν και οι προφήτες, οι οποίοι μίλησαν για τα επουράνια και τα μελλοντικά ως να ήταν παρόντα. Γιατί, λοιπόν, επινοείτε να λέτε όλα αυτά, ωσάν να μην ομολογείται ο εσωτερικός μας άνθρωπος στον Χριστό; Τι θα πείτε λοιπόν για την ψυχή; Ότι και το σώμα και η ψυχή είναι ο εξωτερικός άνθρωπος, όπως θα έλεγε κανείς για το αίμα και τη σάρκα; Αλλά, όπως ακριβώς το σώμα και το αίμα δεν διαφεύγουν την ψηλάφηση και τον τραυματισμό εφόσον είναι ορατά, αποδείξτε μας ότι και η ψυχή δεν τα διαφεύγει αυτά, και ότι είναι ορατή. Ή, αν δεν μπορείτε να το αποδείξετε, είναι προφανής ο λόγος ότι η ψυχή ούτε φαίνεται, ούτε θανατώνεται από άνθρωπο όπως το σώμα, ακριβώς όπως είπε ο Κύριος. Πεισθείτε, λοιπόν, ότι ο εσωτερικός μας άνθρωπος είναι η ψυχή. Αυτό το αποδεικνύει και η αρχική πλάση και το δηλώνει η μετέπειτα διάλυση. Και αυτά δεν αποδεικνύονται μόνο στη δική μας περίπτωση, αλλά φανερώθηκαν και στον ίδιο τον θάνατο του Χριστού, όπου το μεν (σώμα) έφτασε μέχρι τον τάφο, η δε (ψυχή) κατέβηκε μέχρι τον άδη. Και επειδή αυτοί οι τόποι είναι κατά πολύ διαχωρισμένοι μεταξύ τους, και ο μεν τάφος δέχεται σωματική την έλευση, εκεί παρευρισκόταν το σώμα, ενώ ο άδης δέχεται την ασώματη.

Αλλά πάλι λέγετε: Και πώς μπορεί η φύση, η οποία έχει περιέλθει στη συνήθεια της αμαρτίας και έχει κληρονομήσει τη διαδοχή της αμαρτίας, να είναι χωρίς αμαρτία; Αυτό είναι αδύνατον· άρα και ο Χριστός θα είναι σαν ένας από τους ανθρώπους. Αυτά ακριβώς φρονούσε και ο Μαρκίων· αυτή την άποψη εισήγαγε και ο Μανιχαίος, ο οποίος υπέτασσε τη σάρκα του ανθρώπου και την ίδια τη γέννηση κάτω από τον άρχοντα της κακίας, και τον ονόμαζε Εξουσιαστή· διότι από όποιον νικιέται κανείς, σε αυτόν και υποδουλώνεται. Αυτών τις αντιλήψεις αναβιώνετε και εσείς, παραδίδοντας επιπροσθέτως, με διαφορετικό τρόπο, τη νοερή φύση του ανθρώπου, η οποία νοείται ως ψυχή, και καθορίζοντας ότι αυτή είναι αδύνατον να διαφύγει από την αμαρτία· και μολονότι γράψατε μάλιστα για «σαρκική ψυχή», αγνοώ από πού το διδαχθήκατε. Διότι αυτό δεν είναι δυνατόν να το βρει κανείς ούτε στις Άγιες Γραφές ούτε στην κοινή λογική των ανθρώπων, αφού ο Κύριος λέει: «Να μη φοβηθείτε από εκείνους που θανατώνουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να θανατώσουν την ψυχή». Και πώς, εάν η ψυχή είναι σαρκική κατά τη γνώμη σας, δεν πεθαίνει μαζί με το σώμα και δεν φθείρεται μαζί του; Και πώς επίσης ο Πέτρος, αποκαλώντας πνεύματα τις ψυχές που κρατούνταν στον άδη, έλεγε: «Πήγε στα πνεύματα που ήταν κλεισμένα στη φυλακή, για να τους ευαγγελιστεί την ανάσταση»;

Εάν δε ο Λόγος έπαθε αυτά, τότε πού είναι το άτρεπτο και αναλλοίωτο του Λόγου; Και πώς ο Λόγος, ενώ εμφανίστηκε απροκάλυπτα στον Άδη, θεωρήθηκε μέσα στον θάνατο ως άνθρωπος; Και πώς έλεγε ο Κύριος στους Ιουδαίους: «Εγώ θα τον εγείρω», και όχι «Εγώ ανασταίνομαι από τον Άδη»; Διότι, εάν ο Λόγος, ευρισκόμενος στον θάνατο, είχε ανάγκη από αυτόν που θα τον εγείρει από τον θάνατο, η νίκη δεν θα είναι δική του, αλλά εκείνου που τον εγείρει. Και πώς μέσω των προφητών προαναγγέλλονταν τα περί της ψυχής του; Πώς ο Κύριος, παρών ο ίδιος, έλεγε εκπληρώνοντας την επαγγελία: «Την ψυχή μου θέτω υπέρ των προβάτων μου»; Αυτήν ακριβώς την ψυχή οι άγιες Γραφές σαφώς διδάσκουν ότι είναι πνεύμα· και ο Κύριος επίσης είπε, ότι το μεν σώμα θανατώνεται από τους ανθρώπους, την δε ψυχή δεν μπορούν να τη θανατώσουν, επειδή ακριβώς είναι πνεύμα. Στο Πνεύμα αυτό ταράχθηκε ο Ιησούς· αυτού του Πνεύματος η αποχώρηση από το σώμα συνέβη πάνω στον σταυρό. Και έτσι νεκρώθηκε το σώμα, και επήλθε η λύση του, ενώ ο Θεός Λόγος παρέμενε αμετάθετος και ως προς το σώμα, και ως προς την ψυχή, και ως προς τον εαυτό του, ευρισκόμενος στους κόλπους του Πατρός ως απόδειξη της ατρεπτότητάς του.

Κεφάλαιο Α'. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Αυτό που σας λέω στο σκοτάδι, πείτε το στο φως· και αυτό που ακούσατε ψιθυριστά στο αυτί, κηρύξτε το πάνω στα δώματα. Και μη φοβάστε αυτούς που σκοτώνουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να σκοτώσουν την ψυχή· να φοβάστε μάλλον Εκείνον που μπορεί να καταστρέψει και την ψυχή και το σώμα στη γέεννα.

Κεφάλαιο Αʹ. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Να φοβάστε δε περισσότερο εκείνον που μπορεί να καταστρέψει και την ψυχή και το σώμα στη γέεννα. ΛΟΥΚΑΣ. Εάν όμως ο δούλος εκείνος πει στην καρδιά του: Αργεί να έλθει ο κύριός μου· και αρχίσει να χτυπά τους υπηρέτες και τις υπηρέτριες, να τρώει, να πίνει και να μεθά· θα έλθει ο κύριος του δούλου εκείνου σε ημέρα που δεν τον περιμένει, και σε ώρα που δεν γνωρίζει, και θα τον διχοτομήσει, και θα ορίσει τη μερίδα του μαζί με τους απίστους.

Κεφάλαιο αʹ. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Μη φοβάστε εκείνους που σκοτώνουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να σκοτώσουν την ψυχή· να φοβάστε μάλλον εκείνον που μπορεί να απολέσει και την ψυχή και το σώμα στη γέεννα. Δεν πωλούνται δύο στρουθία έναντι ενός ασσαρίου; Και όμως, ούτε ένα από αυτά δεν θα πέσει στη γη χωρίς τον Πατέρα σας. Για εσάς όμως, είναι όλες μετρημένες ακόμη και οι τρίχες της κεφαλής σας. Μη φοβάστε λοιπόν· εσείς αξίζετε περισσότερο από πολλά στρουθία. ΛΟΥΚΑΣ. Όταν δε σας φέρουν ενώπιον των συναγωγών, και των αρχών, και των εξουσιών, μη μεριμνάτε πώς ή τι θα απολογηθείτε, ή τι θα πείτε· διότι το Άγιο Πνεύμα θα σας διδάξει κατά την ώρα εκείνη, αυτά που πρέπει να πείτε.

Κεφάλαιο ΙΓʹ. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Ό,τι σας λέω στο σκοτάδι, πείτε το στο φως· και ό,τι ακούσατε στο αυτί, κηρύξτε το πάνω στα δώματα. Και μη φοβάστε εκείνους που σκοτώνουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να σκοτώσουν την ψυχή. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Ο μεν γάμος είναι έτοιμος, αλλά οι καλεσμένοι δεν ήταν άξιοι. Πηγαίνετε, λοιπόν, στις διασταυρώσεις των δρόμων, και όσους βρείτε, καλέστε τους στους γάμους.

Αν μεν δεν κλυδωνίζονται τα πράγματα των Χριστιανών, εκείνοι διατηρούν την πίστη τους· αν όμως ξεσπάσει ταραχή διωγμού, ο νους τους τρέπεται σε φυγή. Προς αυτούς ο προφήτης Ιερεμίας λέει: «Πάρτε τα όπλα και τις ασπίδες.» Διότι, βεβαίως, ακαταμάχητο είναι το χέρι του Θεού που σώζει, και καθώς λέει ο πάνσοφος Παύλος: «Πιστός είναι ο Θεός, ο οποίος δεν θα επιτρέψει να δοκιμαστούμε πάνω από τις δυνάμεις μας, αλλά μαζί με τη δοκιμασία θα φέρει και τη διέξοδο, ώστε να μπορέσουμε να την υπομείνουμε.» Πλην όμως, αν συμβεί με κάποιον τρόπο να πάθουμε κάτι αγωνιζόμενοι για την ευσέβεια προς τον Χριστό, τότε με κάθε τρόπο και οπωσδήποτε θα γίνουμε αξιοζήλευτοι. Γι' αυτό άλλωστε έλεγε ο Σωτήρας στους αγίους αποστόλους: «Μη φοβηθείτε από εκείνους που σκοτώνουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να σκοτώσουν την ψυχή», και τα λοιπά. Και δεν μας δίδασκε αυτά μόνο με τα λόγια, αλλά και με τα έργα.

Άραγε φοβάσαι και εσύ τον θάνατο, και κυριευμένος από δειλία αποφεύγεις το πάθος, παρόλο που είπες στους μαθητές: «Μη φοβάστε εκείνους που αποκτείνουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να αποκτείνουν την ψυχή;» Αλλά και αν κάποιος έλεγε ότι η χάρη της πνευματικής ανδρείας δίδεται από εσένα στους εκλεκτούς, δεν θα απέκλινε από την αλήθεια. Διότι κάθε ισχύς προέρχεται από εσένα, και είσαι κατά φύσιν ζωή και ζωοποιός. Πώς λοιπόν λυπάσαι και αδημονείς έως θανάτου; Καίτοι εγνώριζες σαφώς, όντας Θεός κατά φύσιν, ότι υπομένοντας τον κατά σάρκα θάνατο, θα απαλλάξεις από τον θάνατο τους ανθρώπους σε όλη τη γη, και θα εγείρεις το τρόπαιο της νίκης κατά κάθε πονηρής και αντίπαλης δύναμης, και θα προσκυνηθείς ως Θεός και Δημιουργός των πάντων. Για ποιον λόγο, λοιπόν, λυπάσαι και αδημονείς; Ναι, λέγει, γνωρίζω μεν τα αγαθά που πρόκειται να προκύψουν στον κόσμο εκ του πάθους· με λυπεί όμως ο πρωτότοκος Ισραήλ, διότι δεν συγκαταλέγεται ούτε καν στους δούλους· και ότι η μερίδα του Κυρίου, το μερίδιο της κληρονομιάς, θα γίνει μερίδα αλωπέκων, σύμφωνα με το γεγραμμένο.

Και βέβαια ο Χριστός είπε κάποτε: «Και μην φοβάστε από εκείνους που σκοτώνουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να σκοτώσουν την ψυχή. Να φοβάστε μάλλον εκείνον που μπορεί να καταστρέψει και την ψυχή και το σώμα στη γέεννα»· και κάποτε πάλι: «Εάν κάποιος θέλει να έρθει οπίσω μου, ας απαρνηθεί τον εαυτόν του, και ας σηκώσει τον σταυρό του, και ας με ακολουθεί». Το να θεωρεί κανείς ότι οφείλει να τον ακολουθεί, τι άλλο θα μπορούσε να είναι παρά το ότι πρέπει να αντιμετωπίζει με ανδρεία τους πειρασμούς, ζητώντας παράλληλα την άνωθεν βοήθεια όχι με αμέλεια και χαλαρότητα, αλλά καταφεύγοντας μάλλον σε εκτενέστατες δεήσεις, και χύνοντας [από τα μάτια] δάκρυα ευλαβείας; Β— Ορθά το είπες. Α— Εάν όμως πει: «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;», πώς άραγε θα το κατανοούσαν αυτοί; Β— Θα νομίσουν, όπως τουλάχιστον πιστεύω, ότι τέτοιες φωνές ανήκουν στον προσληφθέντα άνθρωπο. Α— Άραγε κάποιου που βρίσκεται σε ακηδία, και που θεωρεί την έφοδο του πειρασμού καθόλου ανεκτή, αλλά ανυπόφορη, ή πώς; Β— Κάποιου που αδημονεί, όπως είναι φυσικό, εξαιτίας της ανθρώπινης μικροψυχίας.

ΛΟΓΟΣ ΚΔ'. Σχετικά με τα όσα αναφέρονται για τον Σωτήρα με ανθρώπινο τρόπο από τους ευαγγελιστές, στο «Έκλαψε» και στο «Τώρα η ψυχή μου είναι ταραγμένη» και στο «Εάν είναι δυνατόν, ας παρέλθει από εμένα αυτό το ποτήριο» και στο «Περίλυπη είναι η ψυχή μου» και σε όσα παρόμοια ρητά, αποδεικτικές παραθέσεις από τη θεία Γραφή, που ανατρέπουν την κακοβουλία των χριστομάχων. Εάν πιστεύουμε ότι τέτοια λόγια έχουν ειπωθεί από κάποιον τυχαίο ή και από έναν απλό άνθρωπο, ας κλαίει βέβαια ως άνθρωπος, και ας φοβάται πάλι και ας δειλιάζει μπροστά στον θάνατο, και ας γίνεται περίλυπος, και ας ταράσσεται, και όσα εκ φύσεως υπομένει η ανθρώπινη φύση, ας τα υπομένει και αυτός. Εάν όμως ήταν Θεός εν σαρκί, όπως και ήταν, και όχι κάτι άλλο, ποιον φοβάται ο Θεός; Εάν ήταν αληθινός όταν έλεγε, «Εγώ είμαι η ζωή», με ποιον τρόπο φοβάται τον θάνατο η ζωή; Εάν διέσωσε άλλους από τον θάνατο, πώς ο ίδιος φοβόταν τον θάνατο, αυτός που ενέπνεε γενναίο φρόνημα στους μαθητές του, λέγοντας: «Μην φοβάστε αυτούς που σκοτώνουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να σκοτώσουν την ψυχή;» Πώς θα φοβόταν ο ίδιος να το πάθει αυτό, όταν ενθαρρύνει τον Αβραάμ, λέγοντας: «Μην φοβάσαι, διότι εγώ είμαι μαζί σου;»

Και αυτός που κυριαρχεί στα σώματα, αλλά δεν εξουσιάζει τα πνεύματα, πώς είναι παντοκράτορας; Αλλά ο Κύριος τους ελέγχει, λέγοντας το αντίθετο: Να φοβάστε περισσότερο εκείνον που μπορεί να καταστρέψει και την ψυχή και το σώμα στη γέεννα. Διότι, αν δεν έχει την εξουσία και στα δύο, πώς ο Πατέρας του Κυρίου μας Ιησού Χριστού υποβάλλει και τα δύο στην τιμωρία; Πώς δηλαδή θα μπορέσει, αφού πάρει το ξένο σώμα, να το ρίξει στη γέεννα, εάν πρώτα δεν δέσει τον ισχυρό και δεν διαρπάσει τα σκεύη του;

Αυτά και τα παρόμοια θα λες θρηνώντας και σε τίποτα δεν θα ωφεληθείς· διότι εκεί δεν υπάρχει κανένα όφελος από το να μετανοήσει κανείς. Γι' αυτόν τον λόγο μας παραγγέλλουν και μας διαβεβαιώνουν οι θείες Γραφές των αγίων Αποστόλων και Προφητών, ότι τα αγαθά, τα οποία ετοίμασε ο Θεός για εκείνους που τον αγαπούν, μάτι δεν τα είδε και αυτί δεν τα άκουσε και σε καρδιά αμαρτωλού ανθρώπου δεν ανέβηκαν. Άκουσες πάλι τον Κύριο να λέει: Μη φοβάστε αυτούς που σκοτώνουν το σώμα. Και κάπου αλλού πάλι: Μακάριοι όσοι διώκονται εξαιτίας μου. Γι' αυτό λέει και ο Απόστολος: Μην πλανάστε, ο Θεός δεν εμπαίζεται· διότι ό,τι σπείρει ο άνθρωπος, αυτό και θα θερίσει· όποιος σπέρνει στη σάρκα του, από τη σάρκα θα θερίσει φθορά· ενώ όποιος σπέρνει στο πνεύμα, από το πνεύμα θα θερίσει αιώνια ζωή· διότι εκείνοι που σπέρνουν με δάκρυα, με αγαλλίαση θα θερίσουν.

Ποιος είναι τόσο ικανός ώστε με κατάνυξη να θρηνήσει επάξια αυτόν τον αφανισμό; Επικίνδυνη είναι η ενθύμηση, και αισχρό το να το λέει κανείς. Ποιος είναι τόσο ικανός με πίστη και γνώση να περιγράψει τις προετοιμασμένες κολάσεις για εκείνους που δελεάζονται στη νόσο αυτής της φθοράς, της άτιμης πράξης και της έσχατης δυσωδίας; Ποια απολογία είναι αυτή; Ότι, λέει, αυτός που ενοχλεί είναι ο ηγούμενος, και φοβάμαι μήπως μου κάνει κακό. Τι είδους πόρωση είναι αυτή, ή τι είδους σκοτισμός; Πού είναι λοιπόν η διδασκαλία του Σωτήρος μας Θεού; Διότι είπε: μην φοβάστε αυτούς που σκοτώνουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να σκοτώσουν την ψυχή· μάλλον να φοβάστε εκείνον που μπορεί να καταστρέψει και την ψυχή και το σώμα στη γέεννα. Πού είναι η διδαχή των Αποστόλων και των Προφητών, και η μελέτη των Ψαλμών; Ο αθλητής πριν από τον αγώνα αλείφεται, ώστε τον καιρό των αγώνων να αναδειχθεί στεφανωμένος. Ο στρατιώτης πριν από την έκρηξη του πολέμου γυμνάζεται, ώστε τον καιρό του πολέμου να αναδειχθεί ικανός· εμείς όμως είμαστε στρατιώτες της ειρήνης και κυβερνήτες της καλοκαιρίας. Ξέχασες τον σκοπό για τον οποίο βγήκες από τον κόσμο και απομάκρυνες τον εαυτό σου από τους κατά σάρκα γονείς σου; Ο ανθρώπινος φόβος κυρίευσε την ψυχή σου;

Γι' αυτό και εμείς, πιστεύοντας, ομολογούμε και αναφωνούμε: ένας Πατέρας άγιος, ένας Υιός άγιος, ένα Πνεύμα άγιο. Αμήν. Σχετικά δε με τις θλίψεις που συμβαίνουν στους πιστούς, ας μην εκπλησσόμαστε· διότι ο Κύριος της δόξης προείπε στα Ευαγγέλια: θα σας παραδώσουν, λέει, σε θλίψη και θα σας σκοτώσουν, και θα είστε μισητοί από όλα τα έθνη εξαιτίας του ονόματός μου. Και τότε πολλοί θα σκανδαλιστούν, και θα παραδώσουν ο ένας τον άλλον, και θα μισήσουν ο ένας τον άλλον. Και πολλοί ψευδοπροφήτες θα εγερθούν και θα πλανήσουν πολλούς, και επειδή θα πληθυνθεί η ανομία, θα ψυχρανθεί η αγάπη των πολλών. Θέλοντας δε να κάνει πιο θαρραλέους αυτούς που έχουν πεποίθηση σε αυτόν, είπε πάλι: μην φοβηθείτε από αυτούς που σκοτώνουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να σκοτώσουν την ψυχή· να φοβάστε μάλλον αυτόν που μπορεί να καταστρέψει και την ψυχή και το σώμα στη γέεννα. Και πάλι είπε: εσείς θα έχετε θλίψη στον κόσμο, ενώ ο κόσμος θα χαρεί· εσείς θα λυπηθείτε, αλλά η λύπη σας θα μετατραπεί σε χαρά. Η γυναίκα, όταν γεννά, έχει λύπη, διότι ήλθε η ώρα της· όταν όμως γεννήσει το παιδί, δεν θυμάται πλέον τη θλίψη, εξαιτίας της χαράς ότι γεννήθηκε άνθρωπος στον κόσμο. Και εσείς, λοιπόν, τώρα θα έχετε θλίψη· αλλά πάλι θα σας δω και θα χαρεί η καρδιά σας. Και τη χαρά σας κανείς δεν την αφαιρεί από εσάς.

«Αυτά λέγει ο Κύριος Αδωνάι σε τούτα τα οστά: Ιδού, εγώ εισάγω σε εσάς πνεύμα ζωής και θα θέσω επάνω σας νεύρα και θα φέρω επάνω σας σάρκες και θα απλώσω επάνω σας δέρμα και θα δώσω το πνεύμα μου σε εσάς και θα ζήσετε, και θα σας τοποθετήσω στη γη σας, και θα γνωρίσετε ότι εγώ είμαι ο Κύριος». Αυτό το ρητό, λοιπόν, το χρησιμοποιούν ως το πλέον πειστικό. Συλλέγουν, επίσης, και άλλα ευαγγελικά χωρία, όπως το «εκεί θα είναι ο κλαυθμός και ο τριγμός των οδόντων» και το «να φοβάστε αυτόν που μπορεί να απολέσει και την ψυχή και το σώμα στη Γέεννα» και εκείνο στον Παύλο «θα ζωοποιήσει τα θνητά σας σώματα δια του Πνεύματός του που ενοικεί σε εσάς». 14. Πρέπει δε κάθε φιλαλήθης, κατευθύνοντας τον νου του σε αυτά με τον ίδιο τρόπο, να αγωνιστεί για την ανάσταση, ώστε και να διασώσει την παράδοση των αρχαίων και να προφυλαχθεί για να μην υποπέσει σε φλυαρίες φτωχών νοημάτων, τα οποία είναι ταυτόχρονα αδύνατα και ανάξια του Θεού. Σε αυτό το σημείο, επομένως, πρέπει να γίνει κατανοητό το εξής: ότι κάθε σώμα που συγκρατείται από τη φύση, η οποία εντάσσει σε αυτό εξωτερικά στοιχεία ως τροφή και αποβάλλει άλλα στη θέση αυτών που εισάγονται, όπως συμβαίνει με τα σώματα των φυτών και των ζώων, δεν διατηρεί ποτέ το ίδιο υλικό υπόστρωμα.

Είναι δε πρέπον στον Θεό να ανοίξει τα μνήματα του καθενός και να μας εξαγάγει από τα μνήματα ζωοποιημένους, όπως ακριβώς ο Σωτήρας έβγαλε έξω τον Λάζαρο. 16. Αναφορικά δε με το «εκεί θα είναι ο κλαυθμός και ο τριγμός των οδόντων», πρέπει να τους απευθύνουμε την απορία ότι, όπως σε αυτόν τον βίο ο Δημιουργός κατασκεύασε κάθε μέλος για κάποια χρησιμότητα, έτσι και τα δόντια τα κατασκεύασε για να τεμαχίζεται η στερεά τροφή. Ποια είναι λοιπόν η χρησιμότητα των δοντιών για όσους κολάζονται; Διότι, ευρισκόμενοι στη Γέεννα, δεν πρόκειται, σύμφωνα με τους ισχυρισμούς τους, να τραφούν. Και πρέπει να καταδειχθεί ότι δεν πρέπει να εκλαμβάνονται τα πάντα κατά το γράμμα του κειμένου. Λέει δηλαδή η Γραφή: «συνέτριψες τα δόντια των αμαρτωλών» και «ο Κύριος συνέθλασε τους τραπεζίτες των λεόντων». Ποιος δε είναι τόσο ανόητος ώστε να υποθέσει ότι ο Θεός, διατηρώντας τα σώματα των αμαρτωλών, συντρίβει μόνο τα δόντια τους; Όπως λοιπόν, αν κάποιος ήθελε να ισχύουν αυτά κυριολεκτικά, λόγω αδιεξόδου θα αναγκαζόταν να καταφύγει στην αλληγορία, έτσι πρέπει να ερμηνευθεί και ο τριγμός των οδόντων όσων κολάζονται: ότι η ψυχή έχει μια μασητική δύναμη, η οποία, την ώρα του ελέγχου για τα αμαρτήματα, με τη σύγκρουση των οδόντων όλων όσων έχει διανοηθεί, θα τρίξει τα δόντια της. Το δε «να φοβηθείτε εκείνον που δύναται και την ψυχή και το σώμα να απολέσει στη Γέεννα», πιθανώς αφενός διδάσκει ότι η ψυχή είναι ασώματη, πιθανώς δε αφετέρου να δηλώνει ότι δεν θα κολαστεί χωρίς το σώμα· περί του οποίου, διερευνώντας τη φύση των πραγμάτων, έχουμε ήδη ομιλήσει όσον αφορά το είδος και το αρχικό υποκείμενο.

Όμως και τώρα αξιώ να τύχω της ίδιας βοήθειας από εσένα. Κατά δε τους λοιπούς ερμηνευτές, μία και η αυτή διατηρείται έγκληση του λόγου, και ένα είναι το νόημα των όσων ειπώθηκαν· γι' αυτό έχει ειπωθεί σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Εισάκουσον, Θεέ, της φωνής μου όταν σου ομιλώ, από τον τρόμο του εχθρού θα περιφράξεις τη ζωή μου· θα με κρύψεις από τις συσκέψεις των κακούργων, από την ταραχή εκείνων που εργάζονται την αδικία.» Διότι όλα έχουν ειπωθεί όχι σαν να πρόκειται για παρελθόντα, αλλά για μελλοντικά γεγονότα, και παρομοίως κατά τους λοιπούς ερμηνευτές. «Οι οποίοι ακόνισαν σαν ρομφαίες τις γλώσσες τους, τέντωσαν το τόξο, πράγμα πικρό, για να κατατοξεύσουν στα κρυφά τον άμωμο. Ξαφνικά θα τον κατατοξεύσουν, και δεν θα φοβηθούν.» Αν και ο Δαβίδ προηγήθηκε χρονικά της σωτηριώδους ελεύσεως, εντούτοις δεν αγνοούσε τα ευαγγελικά διδάγματα, όντας μαθητευμένος από το θείο Πνεύμα· και γνώριζε πάρα πολύ καλά το σωτήριο λόγιο που είπε: «Μη φοβηθείτε από εκείνους που αποκτείνουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να αποκτείνουν την ψυχή·» γι' αυτό δεν αγωνιούσε για το πλήθος της στρατιωτικής παράταξης, ούτε για εκείνους που παρατάσσονταν με πανοπλίες και δόρατα· αλλά αυτούς τους καταφρονούσε, ως εκείνος που κατέβαλε τον τόσο μεγάλο Γολιάθ ακοπίαστα και χωρίς ιδρώτα· εκείνους όμως φοβόταν, τους οποίους υπονοούσε μέσα από τα προκείμενα λόγια, λέγοντας: «Οι οποίοι ακόνισαν σαν ρομφαία τις γλώσσες τους, τέντωσαν το τόξο, πράγμα πικρό.» Βλέπεις τι λογής πανοπλία εχθρών περιγράφει;

Και σε εμάς έχει ειπωθεί «πρέπει να πειθαρχούμε στον Θεό μάλλον παρά στους ανθρώπους» και «μη φοβάστε αυτούς που θανατώνουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να θανατώσουν την ψυχή», «και να γνωρίζετε ότι, εάν η επίγεια κατοικία του σκηνώματός μας καταλυθεί, έχουμε οικοδομή από τον Θεό, οικία αχειροποίητη, αιώνια στους ουρανούς», και ότι «όταν εκδημούμε από το σώμα, ενδημούμε κοντά στον Κύριο», ο οποίος έχει υποσχεθεί σε όλους όσοι έχουν ελπίσει σε αυτόν ότι θα αναπαυθούν στους κόλπους του Αβραάμ, του Ισαάκ και του Ιακώβ, και ότι θα διάγουν τον απέραντο αιώνα σε μακάρια ζωή μαζί με τους άλλους θεοφιλείς προφήτες και δικαίους των Εβραίων.

ΘΕΟΦ. Αλλά βέβαια, όταν πάλι αυτός λέει: «θεότητα ονομάζουμε αρχικώς και θεϊκώς και αιτιατικώς τη μία υπερούσια αρχή και αιτία, ενώ μεθεκτώς την προερχόμενη από τον αμέθεκτο Θεό δύναμη, την αυτοθέωση», δεν είναι άραγε φανερό ότι αποκαλεί ομοίως έτσι και τα δύο, δηλαδή και τη θεία φύση και την ενέργεια; Και βέβαια αυτό δεν θα φαινόταν ως κάτι καινούργιο σε εκείνον που το εξετάζει προσεκτικά. Διότι, όταν λέγαμε ότι άφησες να εξανεμιστεί από την ψυχή η προηγούμενη συζήτησή μας αφήνοντάς την αμελέτητη, τι άραγε εννοούσαμε λέγοντας ψυχή, αν όχι τη μνήμη; Διότι αυτή είναι που δεν συγκράτησε μόνιμα τη σκέψη, όταν της διέφυγε. Όταν όμως προτρεπόμαστε να «φοβόμαστε μάλλον εκείνον που μπορεί να απωλέσει και την ψυχή και το σώμα στη γέεννα», τι άραγε ονομάζουμε ψυχή, αν όχι την ίδια την ουσία της ψυχής;

Επομένως, πειρασμοί ονομάζονται και τα λυπηρά που επέρχονται στους ανθρώπους εξωτερικά ως προς το σώμα, καθώς και αυτή η ίδια η προσβολή του εχθρού, έστω και αν δεν συνεπάγεται ευθύνη· διότι και στον Κύριο επιτέθηκε πειράζοντας. Πειρασμοί ονομάζονται και οι αμαρτίες, με τις οποίες ο καθένας μας πειράζεται, όπως αναφέρει ο ίδιος ο Ιάκωβος: «παρασυρόμενος και δελεαζόμενος από τη δική του επιθυμία· διότι η επιθυμία, λέει, αφού συλλάβει, γεννά την αμαρτία, και η αμαρτία, όταν ολοκληρωθεί, αποκύει τον θάνατο». Ποιον θάνατο; Τον αιώνιο, ο οποίος είναι ο χωρισμός της ψυχής από τον Θεό εξαιτίας της αμαρτίας. Τον θάνατο αυτόν τώρα μεν τον ακολούθησε, από τον Αδάμ μέχρι τη συντέλεια, και ο θάνατος του σώματος, τότε δε στον μέλλοντα αιώνα θα ακολουθήσει, για όσους δεν μετανόησαν εδώ, η αφόρητη και ατελεύτητη κόλαση της ψυχής και του σώματος, καθώς θα έχουν καταδικαστεί δικαίως από Εκείνον που έχει τη δύναμη να απολέσει και την ψυχή και το σώμα στη γέεννα.

«Τώρα, λοιπόν, αν είστε έτοιμοι, μόλις ακούσετε τον ήχο της σάλπιγγας, της σύριγγας και της κιθάρας, της σαμβύκης και του ψαλτηρίου και κάθε είδους μουσικών οργάνων, να πέσετε και να προσκυνήσετε τη χρυσή εικόνα· αν όμως δεν το κάνετε, την ίδια εκείνη ώρα θα ριχτείτε στο καμίνι του καιόμενου πυρός, και ποιος είναι ο θεός που θα σας γλιτώσει από τα χέρια μου;» Είδες την απειλή ενός τυραννικού βασιλιά, ο οποίος δεν γνώριζε εκείνον που είπε: «μη φοβηθείτε από τους ανθρώπους που μπορούν να σκοτώσουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να σκοτώσουν το εσωτερικό (την ψυχή)· μάλλον να φοβηθείτε εκείνον που μπορεί και την ψυχή και το σώμα να καταστρέψει στη γέεννα». Μην πτοούμενοι από αυτά τα λόγια, οι παίδες «αποκρίθηκαν λέγοντας: Δεν έχουμε εμείς ανάγκη να σου αποκριθούμε για τον λόγο αυτόν. Διότι υπάρχει ο Θεός, τον οποίο εμείς λατρεύουμε, ικανός να μας γλιτώσει από το καμίνι του καιόμενου πυρός, και από τα χέρια σου, βασιλιά, θα μας ελευθερώσει· και αν όχι, ας σου είναι γνωστό, βασιλιά, ότι τους θεούς σου δεν τους λατρεύουμε και τη χρυσή εικόνα που έστησες δεν την προσκυνάμε.» Δες, λοιπόν, τρεις παίδες που έγιναν υπόδειγμα σε όλους τους πιστούς ανθρώπους, οι οποίοι ούτε το πλήθος των σατραπών φοβήθηκαν, ούτε όταν άκουσαν τα λόγια του βασιλιά δείλιασαν, ούτε όταν είδαν τη φωτιά του καμινιού να καίει πτοήθηκαν, αλλά καταφρόνησαν όλους τους ανθρώπους και ολόκληρο τον κόσμο, έχοντας μόνο τον φόβο του Θεού μπροστά στα μάτια τους.

Ερώτηση. Και πώς θα συμφωνήσει το «προσεύχεστε να μην εισέλθετε σε πειρασμό», με το «αγωνιστείτε να εισέλθετε διά της στενής πύλης»; Και πάλι, το «μη φοβηθείτε από αυτούς που σκοτώνουν το σώμα», και το «εκείνος που θα χάσει την ψυχή του εξαιτίας μου, θα τη βρει»; Πώς λοιπόν παντού ο Κύριος μας προτρέπει προς τους πειρασμούς, ενώ εδώ μας πρόσταξε «προσεύχεστε να μην εισέλθετε σε αυτούς»; Διότι ποια αρετή αποκτάται χωρίς θλίψη και πειρασμό; Ή ποιος πειρασμός είναι μεγαλύτερος από το να χάσει κάποιος τον εαυτό του, στον οποίο μας πρόσταξε να εισέλθουμε εξαιτίας του; Διότι, λέει, «όποιος δεν σηκώσει τον σταυρό του και δεν με ακολουθήσει, δεν μου είναι άξιος». Πώς λοιπόν, ενώ σε όλη τη διδασκαλία του πρόσταξε να εισερχόμαστε στους πειρασμούς, εδώ έδωσε εντολή να προσευχόμαστε να μην εισέλθουμε; Διότι, λέει, «μέσα από πολλές θλίψεις πρέπει να εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών», και «στον κόσμο θα έχετε θλίψη», και «με την υπομονή σας σε αυτές θα σώσετε τις ψυχές σας».

Διότι οι ασεβείς, θεωρώντας ότι η ψυχή είναι ένας σπινθήρας, μετά το σβήσιμο του οποίου, όπως έλεγαν, το σώμα θα γίνει στάχτη, και πιστεύοντας ότι απλώς πεθαίνουν, χωρίς όμως να κρίνονται —αυτά πράγματι έχουν πει στο βιβλίο που επιγράφεται Σοφία Σολομώντος, όπως γνωρίζεις· αν όμως δεν το γνωρίζεις, πάρε το βιβλίο στα χέρια σου και θα διαπιστώσεις ότι δεν άφησαν τίποτε ανεκτέλεστο—, επειδή νόμιζαν ότι μετά τον θάνατο δεν θα υπάρχουν πλέον, επιχειρούσαν να διαπράξουν όλα όσα είναι άξια ντροπής και τιμωρίας, λέγοντας: «Αυτή είναι η μερίδα μας και αυτός ο κλήρος μας». Ήλθε λοιπόν ο Σωτήρας, για να απαλλάξει τους ανθρώπους, μαζί με όλα τα άλλα που κατόρθωσε, και από αυτή την αντίληψη. Αφού διακήρυξε την αθανασία της ψυχής λέγοντας: «Εκείνους που δεν μπορούν να θανατώσουν την ψυχή», και ευαγγελίστηκε την ανάσταση των σωμάτων με τα λόγια: «Κατά την ανάσταση των νεκρών ούτε νυμφεύονται ούτε δίνονται σε γάμο, αλλά θα είναι όπως οι άγγελοι», και αφού προανήγγειλε την κρίση και την κόλαση με πολλά άλλα λόγια, αλλά και λέγοντας: «Να φοβηθείτε εκείνον που μπορεί και την ψυχή και το σώμα να τα αφανίσει στη γέεννα», απάλλαξε τους πάντες από όλη εκείνη την πλάνη ή, για να το πούμε ακριβέστερα, από εκείνη τη δουλεία. Διότι, έχοντας στον νου τους το θείο δικαστήριο και προσηλώνοντας σε αυτό τον σκοπό τους, δεν θα τολμούσαν να πράξουν τίποτε κακό.

Και αυτά μεν ας έχουν λεχθεί βάσει συλλογισμών, ας παρατεθεί όμως τώρα η απόφαση του Δημιουργού, η οποία επισφραγίζει τα όσα έχουν ειπωθεί, λέγοντας: «Μη φοβηθείτε από εκείνους που σκοτώνουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να σκοτώσουν την ψυχή». Εφόσον, λοιπόν, η ψυχή είναι αθάνατη, έτσι πρέπει να διακείμεθα και έτσι να πράττουμε.

Αν όμως ούτε τους θύραθεν σοφούς σεβαστείς, ούτε από αυτόν τον αδιάσειστο συλλογισμό πειστείς, επειδή είσαι βεβαπτισμένος σε πολλή κακία που ξεπερνά κάθε συγχώρεση· θα σου παραθέσουμε έναν θείο λόγο, μέσω του οποίου κηρύττεται ρητώς η αθανασία της ψυχής. Τι λέει λοιπόν αυτός; «Μη φοβηθείτε από εκείνους που αποκτείνουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να αποκτείνουν την ψυχή.» Επομένως, εξαιτίας της υπερβολής των κακών που διέπραξες (διότι, όπως λένε, κανένα δεν άφησες άπρακτο), μην πλάθεις για τον εαυτό σου ασεβή δόγματα· αλλά πιστεύοντας ότι η ψυχή είναι αθάνατη και ότι, αν και πολλές φορές εδώ, πάντως οπωσδήποτε εκεί θα λογοδοτήσεις, καθώς δεν πρόκειται να ξεφύγεις από τη δίκη, απαλλάξου έστω και αργά από την πονηρία.

ΣϟΕ΄. Προς τον Χαιρήμονα, τον Ζώσιμο και τον Μάρωνα. Ότι η ψυχή είναι αθάνατη. Επειδή νομίζετε, ω άριστοι, ότι μαζί με τα σώματα σβήνουν και οι ψυχές, αμαρτάνετε άφοβα, νομίζοντας ότι δεν θα λογοδοτήσετε· αλλά, αφού μάθετε την αλήθεια από τον ίδιο τον Κριτή, ότι δηλαδή οι ψυχές είναι αθάνατες και θα υποστούν δίκη, ανακαλέστε τις απόψεις σας. Διότι λέει: «Μη φοβηθείτε από εκείνους που σκοτώνουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να σκοτώσουν την ψυχή» (αυτή είναι αναντίρρητη μαρτυρία για την αθανασία της ψυχής)· «αλλά μάλλον να φοβάστε Εκείνον που μπορεί να καταστρέψει και την ψυχή και το σώμα στη γέεννα». Αυτή είναι αψευδής απόδειξη και της ανάστασης και της κόλασης. Διότι πρέπει να θεωρούμε την απόφαση του Δημιουργού πιο ισχυρή από κάθε απόδειξη. Ότι δε και στην Παλαιά Διαθήκη οι ευδόκιμοι και λαμπροί άνδρες γνώριζαν την αθανασία της ψυχής, ακούστε τους τρεις παίδες που έλεγαν μέσα στο καμίνι: «Ευλογείτε, πνεύματα και ψυχές των δικαίων, τον Κύριο». Και είναι βεβαίως αξιόπιστοι εκείνοι που δεν φοβήθηκαν τον τύραννο, αλλά επέδειξαν ευσέβεια και δαμάσανε τη φωτιά. Ο δε θεατής των Σεραφείμ που βροντοφωνάζει, «Ποιος θα σας αναγγείλει ότι καίει η φωτιά;», τι άλλο κηρύττει από τη γέεννα, την αθανασία των ψυχών και την αναβίωση των σωμάτων;

Διότι, για να κατανοήσεις ότι η ψυχή του ανθρώπου δεν είναι το αίμα, άκου τον Χριστό που λέει: «Μη φοβηθείτε από εκείνους που θανατώνουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να θανατώσουν την ψυχή». Και παρατήρησε πόσο μεγάλη διαφορά έκανε. «Εκείνος που εκχέει αίμα ανθρώπου», λέει, «αντί για το αίμα εκείνου θα εκχυθεί το δικό του, διότι κατ' εικόνα Θεού εποίησα τον άνθρωπο». Αναλογίσου, σε παρακαλώ, πόσο μεγάλο φόβο ανήγειρε ως τείχος με αυτόν τον λόγο. Ακόμη και αν το ότι ανήκετε στο ίδιο γένος, λέει, δεν αποτελεί εμπόδιο για εσένα, ούτε η κοινή φύση σε αποτρέπει από το κακό εγχείρημα, αλλά, αφού απέβαλες την αδελφική συμπόνια, παραδίδεσαι ολόκληρος σε αυτό το μιαρό τόλμημα, αναλογίσου ότι ο άνθρωπος έχει δημιουργηθεί κατ' εικόνα Θεού, και πόσης υπεροχής έχει αξιωθεί από τον Θεό, και ότι έχει αναλάβει την εξουσία ολόκληρης της κτίσης, και εγκατέλειψε αυτή τη μοχθηρή πρόθεση. Τι λέει λοιπόν;

Όχι επειδή επρόκειτο να πεθάνει η ψυχή του τα είπε αυτά ο δίκαιος (διότι «μη φοβηθείτε», λέγει, «από εκείνους που φονεύουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να φονεύσουν την ψυχή»), αλλά απλώς κατά τη συνήθεια απηύθυνε αυτά τα λόγια προς τη γυναίκα του. «Για να μου συμβεί καλό», λέγει, «εξαιτίας σου, και να ζήσει η ψυχή μου χάρη σε σένα»· σαν να της έλεγε σχεδόν: «Πες ότι είμαι αδελφή του, ώστε εμένα, που έφυγα από τη χώρα των Χαναναίων λόγω του λιμού, να μη με καταστήσεις υποχείριο των αιγυπτιακών χεριών. Γίνε λοιπόν σε μένα αιτία σωτηρίας, για να μου συμβεί καλό εξαιτίας σου».

Αγάπη ανυπόκριτη, πίστη ακλόνητη, ειρήνη άδολη, φιλαδελφία αδιάσπαστη, ευσέβεια ακαπήλευτη, θεογνωσία αφιλάργυρη, παρθενία άσπιλη, άσκηση αλύγιστη, συζυγία αχώριστη· να υπομένει κανείς κάθε πόνο υπέρ της αλήθειας, να μη δειλιάζει απέναντι σε εκείνους που αποκτείνουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να αποκτείνουν την ψυχή. Καθώς ο Κύριος δίδασκε αυτά και έλεγε επιπροσθέτως: «Όποιος αγαπά την ψυχή του, θα την απολέσει»· και πάλι: «Όποιος θέλει να έλθει οπίσω μου, ας απαρνηθεί τον εαυτό του, ας σηκώσει τον σταυρό του, και ας με ακολουθεί»· και πάλι: «Μην αποκτήσετε χρυσό, ούτε άργυρο, ούτε χαλκό στις ζώνες σας, ούτε σακίδιο, ούτε βαλάντιο, ούτε δύο χιτώνες»· καθώς, λοιπόν, ο Κύριος δίδασκε αυτά, ο Σίμων ακούγοντας, επειδή νόμιζε ότι είχε εκμισθώσει το πλοιάριο στον Κύριο, άρχισε να γογγύζει και να λέει μέσα του: «Από αυτόν περιμένουμε να λάβουμε μισθό; Υπέστην νυχθημερινή ζημία· ποιον συνάντησα σήμερα; Αυτός μιλάει για ακτημοσύνη· διδάσκει να μην έχει κανένας τίποτα. Μήπως θέλει να πωλήσω και εγώ το πλοιάριο, για να διανείμω τα χρήματα στους πτωχούς; Από αυτόν περιμένω να λάβω μισθό;». Ενώ ο Σίμων διαλογιζόταν αυτά μέσα του, ο Κύριος ολοκληρώνει τη διδασκαλία, ώστε να επιδείξει το θαύμα και να βεβαιώσει πλήρως τον Σίμωνα. Διότι είναι κοπιαστικό να πείσεις ποτέ μόνο με τον λόγο έναν απλοϊκό άνθρωπο.

Το «Εγώ είμαι μαζί σας»· το «Δεν θα σας αφήσω ορφανούς»· και το «Μη φοβάστε εκείνους που σκοτώνουν το σώμα»· Να κρατάτε την κεφαλή· διότι η κεφαλή κάθε ανδρός είμαι εγώ· Να κρατάτε την κεφαλή· Μην ξεχάσετε τον Κύριο τον Θεό· Έχοντας την απολύτρωση των ψυχών σας δια του σώματος και του αίματός μου· Αυτό να κάνετε σε ανάμνησή μου και για τη δική σας σωτηρία. Βλέπεις πώς εντέλλεται να μην τον ξεχνούμε, και πώς προτρέπει να τον μνημονεύουμε πάντοτε, όπως ακριβώς έχει προειπωθεί; Γι' αυτό λέω προς κάθε άνθρωπο, όπως ακριβώς και ο Παύλος γράφοντας στον Τιμόθεο: Τέκνο μου Τιμόθεε, πάντοτε να μνημονεύεις και ποτέ να μην ξεχάσεις τον Θεό που σε τρέφει, μήτε να ξεχνάς όλες τις ευεργεσίες του.

Διότι ο σταυρός είναι για εμάς το έργο της ανέκφραστης φιλανθρωπίας, το σύμβολο της μεγάλης μέριμνας. Εκτός δε από τα όσα έχουν ειπωθεί, επειδή υπερηφανεύονταν κομπάζοντας πολύ για την ευγλωττία τους και έχοντας περιβληθεί την κοσμική σοφία, λέει: «Εγώ, αφού αποχαιρέτησα οριστικά αυτούς τους συλλογισμούς, έρχομαι να κηρύξω τον σταυρό, και δεν ντρέπομαι γι' αυτό. Διότι είναι δύναμη Θεού για σωτηρία». Επειδή βεβαίως υπάρχει και δύναμη Θεού για τιμωρία (διότι και όταν τιμωρούσε τους Αιγυπτίους, έλεγε: "Αυτή είναι η μεγάλη μου δύναμη"), και δύναμη για απώλεια (διότι λέει: "Να φοβάστε εκείνον που μπορεί να καταστρέψει και την ψυχή και το σώμα στη γέεννα")· γι' αυτό λέει: Δεν έρχομαι να φέρω αυτά, δηλαδή όχι τα περί κολάσεως και τιμωρίας, αλλά τα περί σωτηρίας. Τι συμβαίνει λοιπόν; Δεν τα διακήρυττε και αυτά το Ευαγγέλιο, δηλαδή τον λόγο περί της γέεννας, περί του εξώτερου σκότους και περί του ιοβόλου σκώληκα; Και όμως από πουθενά αλλού, παρά μόνο από το Ευαγγέλιο τα γνωρίσαμε αυτά· πώς λοιπόν, λέει, είναι «Δύναμη Θεού για σωτηρία»; Αλλά άκουσε και τα επόμενα: «Σε καθέναν που πιστεύει, πρώτα στον Ιουδαίο, και έπειτα στον Έλληνα». Διότι δεν δίδεται απλώς σε όλους, αλλά σε εκείνους που το δέχονται.