Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 11:27

Δηλαδή, σε αυτούς που πίστεψαν, σε αυτούς που γνώρισαν την επιφάνειά του, σε αυτούς που κατανοούν τον νόμο πνευματικά, σε αυτούς ευδόκησε ο Πατέρας να αποκαλύψει τον δικό του Υιό. <Όλα μού παραδόθηκαν από τον Πατέρα μου.> (A f. 139, B f. 104) Φανερώνει, λοιπόν, πάλι σε εμάς τη δική του δόξα, και το αξίωμα της θεοπρεπούς υπεροχής, και τη σοφία της ένσαρκης οικονομίας, ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός. Και το πόση ωφέλεια προήλθε από αυτήν, το καθιστά ολοφάνερο στους επιγείους: «Όλα», λέει, «μού παραδόθηκαν από τον Πατέρα μου.» Διότι ήταν και είναι Κύριος του ουρανού και της γης, και σύνθρονος με τον Πατέρα, και συνάρχων μαζί του στα πάντα. Επειδή, όμως, συγκαταβαίνοντας στα δικά μας μέτρα χρημάτισε άνθρωπος, ομιλεί πάλι με τρόπο που δεν είναι ασύμβατος με την ένσαρκη οικονομία, και δεν αποφεύγει τις εκφράσεις που αρμόζουν στα μέτρα της κένωσης, ώστε να γίνει πιστευτό ότι έγινε όμοιος με εμάς, και ότι ενδύθηκε τη δική μας πτωχεία. Αυτός, λοιπόν, που είναι Κύριος του ουρανού και της γης και, συνολικά, των πάντων, λέει ότι τα πάντα του παραδόθηκαν από τον Πατέρα, διότι έγινε κυρίαρχος όσων βρίσκονται κάτω από τον ουρανό. Αλλά, λέγοντας αυτό, ανέρχεται αμέσως στη δική του δόξα και υπεροχή, και αποδεικνύει ότι κατά κανέναν τρόπο δεν είναι κατώτερος από τον δικό του Πατέρα. Διότι, τι είπε προς αυτόν;

Και κανείς δεν γνωρίζει τη φύση του Πατρός αδιδάκτως, λέγει, παρά μόνον ο Υιός· ούτε και τον ομοούσιο με Αυτόν Υιό είδε κανείς, παρά μόνον ο Πατήρ· όσοι γνώρισαν τον Θεό μέσω αποκαλύψεως, αυτοί δεν γνώρισαν το τι είναι, αλλά το ότι υπάρχει.—(A f. 139 b, B f. 104 b) Όσοι, λοιπόν, εκλαμβάνουν τις πρώτες λέξεις, οι οποίες λέγουν: «Όλα μού παραδόθηκαν από τον Πατέρα», ως υποβιβασμό του Υιού, ας μάθουν από τα επόμενα την ως προς το καθετί απαραλλαξία του Υιού προς τον Πατέρα.

Λόγος ΚΓ΄. Στο χωρίο, «Ο Πατέρας αγαπά τον Υιό, και τα πάντα έχει δώσει στο χέρι του»· και στο, «Τα πάντα μού παραδόθηκαν από τον Πατέρα μου»· και στο, «Δεν μπορώ εγώ από τον εαυτό μου να κάνω τίποτα, αλλά καθώς ακούω κρίνω»· και σε όσα ρητά είναι παρόμοια με αυτά.

Άλλο, για το ίδιο θέμα. Αν ο Λόγος του Θεού έχει την ιδιότητα του Υιού σαν κάποια ανταμοιβή αρετής ή ταπείνωσης ή υπακοής, με ποιον τρόπο πριν από τους χρόνους της ταπείνωσης γνώριζαν κάποιοι τον Πατέρα; Δεδομένου ότι ο Υιός λέει: «Κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός, και σε όποιον θέλει ο Υιός να τον αποκαλύψει». Διότι, αν σύμφωνα με αυτούς δεν υπήρχε ο Υιός που να τον αποκαλύπτει, πώς θα μπορούσε να γίνει γνωστός ο Πατέρας από κάποιον; Αν όμως ο Πατέρας γνωρίζεται πάντοτε, άρα υπήρχε πάντοτε και ο Υιός που τον αποκαλύπτει. Επομένως, δεν φαίνεται να έλαβε αυτό που είναι από κάποια μεταβολή, ούτε ως κάποια προσθήκη, αλλά ήταν πάντοτε αυτό εκ φύσεως, όντας όμοιος με τον Πατέρα και ως προς το ανενδεές και το τέλειο και το άτρεπτο.

Λύση σε αυτό. Και πώς δεν θα φανείτε ότι μάχεστε ξεκάθαρα την ίδια την αλήθεια και ότι έρχεστε σε αντίθεση με όλες μαζί τις θείες Γραφές, λέγοντας ότι ούτε καν από τον ίδιο τον Υιό δεν οράται ο Πατέρας, και ότι έχει κρυφτεί από τον Μονογενή η αυτοπρόσωπη θέασή του; Και αυτό παρόλο που ο ίδιος διακηρύσσει ρητά: «Όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνο εκείνος που προέρχεται από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα». Και πώς, αν ο Πατέρας δεν είναι καταληπτός στον Υιό, τον φανερώνει σε εμάς, λέγοντας: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»; Και πώς το Πνεύμα του γνωρίζει τα πάντα, ακόμη και τα βάθη του Θεού, όπως ακριβώς και το πνεύμα του ανθρώπου γνωρίζει όσα είναι μέσα του; Και πώς, πάλι, έχει γραφτεί ότι οι άγγελοι στον ουρανό θεωρούν το πρόσωπό του, αν, σύμφωνα με εσάς, αυτό δεν συμβαίνει ούτε στον Υιό; Ή πώς δεν θα λέει την αλήθεια, όταν αναφέρει: «Όπως με γνωρίζει ο Πατέρας, έτσι κι εγώ γνωρίζω τον Πατέρα»; Και πάλι: «Κανείς δεν επιγινώσκει τον Υιό, παρά μόνο ο Πατέρας, ούτε τον Πατέρα επιγινώσκει κανείς, παρά μόνο ο Υιός, και σε όποιον θέλει ο Υιός να τον αποκαλύψει»; Εκείνος, λοιπόν, που όχι μόνο γνωρίζει, αλλά και δύναται να αποκαλύπτει σε άλλους τον Πατέρα, πώς γίνεται να μην τον ορά; Και πώς δεν γνωρίζει ο ίδιος τον Πατέρα, εφόσον εκ φύσεως τον γνωρίζει, και του λέει: «Όλα τα δικά μου είναι δικά σου, και τα δικά σου είναι δικά μου»;

ΛΟΓΟΣ ΚΓ'. Στο χωρίο: «Ο Πατέρας αγαπά τον Υιό και τα πάντα έχει δώσει στο χέρι του.» Και στο: «Τα πάντα μού παραδόθηκαν από τον Πατέρα μου.» Και στο: «Δεν δύναμαι εγώ να κάνω τίποτα από τον εαυτό μου· αλλά κρίνω σύμφωνα με ό,τι ακούω»· και σε όσα ρητά είναι παρόμοια με αυτά. Αντίθεση από τους αιρετικούς. Και πώς θα μπορούσε, λένε, να είναι όμοιος κατά την ουσία με τον Πατέρα ο Υιός, ο οποίος λέει ότι έχει λάβει τα πάντα από τον Πατέρα; Διότι, αν τα είχε, δεν θα τα δεχόταν. Επειδή όμως φαίνεται ότι τα έλαβε, όπως ο ίδιος λέει, είναι φανερό ότι δεν έχει τίποτα από τον εαυτό του.

ΑΛΛΟ. Καθόλου δεν θα αδικήσει τον Υιό ως προς τον λόγο της θεότητας το να λέει: «Όλα μού παραδόθηκαν από τον Πατέρα μου»· αλλά μάλλον αποδεικνύει σαφώς ότι είναι Υιός κατά φύση. Διότι, αν όλα Του παραδόθηκαν, και με το να πει «όλα» δεν άφησε τίποτε εκτός, άρα δεν είναι ένας από τα πάντα, τα οποία λέει ότι έχει λάβει, αλλά έχει ιδιαίτερη τη γέννηση από τον Πατέρα. Όντας δε Υιός κατά φύση, έχει οπωσδήποτε τα ιδιαίτερα γνωρίσματα Εκείνου που Τον γέννησε. Ίδιον δε Εκείνου που γέννησε είναι το να έχει τα πάντα· άρα ο Υιός δεν στερείται τίποτε.

ΑΛΛΟ, με το οποίο αποδεικνύεται σαφώς ότι αυτά που είχε ως Θεός, τα ζητούσε για χάρη μας ως άνθρωπος. Λέει κάπου ο Χριστός: «Πατέρα, δόξασε τον Υιό σου.» Και πάλι: «Όλα μου παραδόθηκαν από τον Πατέρα.» Και μετά την ανάσταση: «Μου δόθηκε, λέει, κάθε εξουσία στον ουρανό και στη γη.» Αλλά αποδεικνύεται ότι και πριν του παραδοθούν τα πάντα, ήταν Κύριος των πάντων. Διότι τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και ο Ψαλμωδός, γνωρίζοντας ότι αυτά είναι δούλα του δημιουργού τους, λέει ότι «Τα σύμπαντα είναι δούλα σου». Φαίνεται δε να ζητά δόξα, αν και είναι ο Κύριος της δόξας. Έτσι γράφει ο Παύλος για κάποιους, ότι «Αν γνώριζαν, δεν θα σταύρωναν τον Κύριο της δόξας». Ότι δε και πριν ζητήσει από τον Πατέρα τη δόξα, την είχε ως Υιός, ο ίδιος το διδάσκει σαφώς λέγοντας: «Πατέρα, δόξασε τον Υιό σου με τη δόξα που είχα κοντά σου πριν υπάρξει ο κόσμος». Αν λοιπόν ομολογεί μεν ότι είχε τη δόξα και πριν από τον κόσμο, αλλά τώρα τη ζητά σαν να μην την έχει, άρα το κάνει αυτό για χάρη μας· και το δικό μας αίτημα πραγματοποιήθηκε σε αυτόν, καλώντας τη δόξα στην ανθρώπινη φύση. Λέγοντας δε μετά την ανάσταση, «Μου δόθηκε κάθε εξουσία», φαίνεται πως την είχε αυτήν και πριν από την ανάσταση. Διότι, αν δεν την είχε, πώς επιτιμούσε τον διάβολο λέγοντας: «Ύπαγε οπίσω μου, Σατανά;» πώς δε χάριζε στους μαθητές εξουσία κατά των δαιμόνων; πώς δε, όπως έχει γραφτεί, ελευθέρωσε ο ίδιος, έχοντας εξουσία, τη θυγατέρα του Αβραάμ που ήταν δεμένη από τον διάβολο;

Άλλο. Ως εξ αντιθέσεως. «Τα πάντα, λένε, μου παραδόθηκαν από τον Πατέρα μου.» Εκείνος όμως που έλαβε τα πάντα από άλλον, είναι προφανές ότι δεν έχει τίποτα αφ' εαυτού του· ένας τέτοιος, λοιπόν, πώς θα είναι κατ' ουσίαν όμοιος με τον Θεό και Πατέρα, ο οποίος κατέχει τα πάντα;

ΑΛΛΟ. «Όλα μου παραδόθηκαν από τον Πατέρα μου, και κανείς δεν επιγινώσκει τον Υιό, παρά μόνο ο Πατέρας, ούτε επιγινώσκει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνο ο Υιός.» Επειδή η διάνοια των γενητών δεν μπορεί να συλλάβει με κανέναν τρόπο τη θεία ουσία, λόγω του ότι αυτή υπερβαίνει κάθε νου και το υπερφυές και ακήρατο κάλλος της ξεπερνά κάθε διάνοια, γνωρίζεται ως προς αυτό που είναι κατά φύση μόνο από τον εαυτό της. Επομένως, από αυτό που είναι ο Πατέρας, γνωρίζει τον δικό του Υιό, και πάλι από αυτό που είναι ο Υιός, γνωρίζει τον δικό του Πατέρα. Και διότι έτσι αληθεύει λέγοντας: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα», και, «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα.» Εφόσον, λοιπόν, δεν υφίσταται καμία απολύτως διαφορά μεταξύ τους όσον αφορά τη φύση της θεότητας, πώς θα μπορούσε ο Υιός να είναι γενητός, ενώ δεν είναι τέτοιος ο Πατέρας, του οποίου ακριβώς είναι εικόνα και απαράλλακτος χαρακτήρας;

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΟΣ ΒΙΒΛΙΟΝ ΑΠΟΔΙΔΟΜΕΝΟΝ ΕΙΣ ΤΟΝ ΑΓΙΟΝ ΚΥΡΙΛΛΟΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Αʹ. Επειδή είναι πρωταρχικό για εμάς τους Χριστιανούς και το πιο αναγκαίο από όλα να γνωρίζουμε την ευσέβεια, και αυτήν να ασπαζόμαστε, και με αυτήν να συμβιώνουμε, και μαζί με αυτήν να αναχωρούμε από την παρούσα ζωή, είναι άξιο να πιστεύουμε και να ομολογούμε και να κηρύττουμε ότι ο Θεός είναι ένας, δηλαδή μία Θεότητα, ουσία άναρχη, ατελεύτητη, αιώνια και προαιώνια, αγέννητη, άκτιστη, άτρεπτη, αναλλοίωτη, ακατάληπτη, απερινόητη, απερίγραπτη, απλή, ασύνθετη, ασώματη, αναφής, αόρατη, σε τρεις τέλειες υποστάσεις, τον Πατέρα, και τον Υιό, και το άγιο Πνεύμα. Άρρητο λοιπόν είναι το Θείο και ακατάληπτο. «Διότι κανείς δεν επιγινώσκει τον Πατέρα, ει μη μόνον ο Υιός, ούτε τον Υιό, ει μη μόνον ο Πατήρ.» Και το άγιο Πνεύμα έτσι γνωρίζει τα του Θεού, όπως το πνεύμα του ανθρώπου γνωρίζει τα όσα βρίσκονται μέσα του. Μετά δε από την πρώτη και μακάρια φύση κανείς ποτέ δεν γνώρισε τον Θεό, παρά μόνο εκείνος στον οποίο ο ίδιος αποκαλύφθηκε, όχι μόνο από τους ανθρώπους, αλλά ούτε και από τις υπερκόσμιες δυνάμεις. Δεν μας άφησε όμως ο Θεός σε παντελή αγνωσία. Διότι σε όλους η γνώση του ότι υπάρχει Θεός έχει εγκατασπαρθεί φυσικώς από αυτόν. Και η ίδια η κτίση, και η συνοχή και η κυβέρνησή της, ανακηρύσσουν το μεγαλείο της θείας φύσεως.

Αυτόν που κάθεται στα δεξιά του Πατέρα προ πάντων των αιώνων. Διότι, δεν είναι όπως νόμισαν μερικοί, ότι δηλαδή στεφανώθηκε μετά το πάθος, σαν να έλαβε από τον Θεό τον θρόνο στα δεξιά λόγω της υπομονής του· αλλά από τότε που υπάρχει [και υπάρχει γεννημένος από τον Πατέρα αιώνια] έχει το βασιλικό αξίωμα· συγκαθήμενος με τον Πατέρα, όντας Θεός και σοφία και δύναμη, όπως έχει ειπωθεί. Συμβασιλεύει με τον Πατέρα και είναι δημιουργός των πάντων δι' αυτού· [αλλά] είναι πλήρης στην αξία της θεότητας, και γνωρίζει Αυτόν που τον γέννησε, όπως ακριβώς γνωρίζεται από Αυτόν που τον γέννησε. Και για να το πούμε με συντομία, να θυμάσαι αυτό που είναι γραμμένο στα Ευαγγέλια: ότι κανείς δεν γνωρίζει πλήρως τον Υιό, παρά μόνο ο Πατέρας· ούτε τον Πατέρα γνωρίζει πλήρως κανείς, παρά μόνο ο Υιός.

Διότι, όπως λέει, κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός, και σε όποιον ο Υιός επιλέξει να το αποκαλύψει. Διότι βλέπει όπως πρέπει και αποκαλύπτει τον Θεό μέσω του Πνεύματος, στο μέτρο που ο καθένας μπορεί να χωρέσει· επειδή και ο μονογενής Υιός είναι κοινωνός της πατρικής θεότητας μαζί με το Άγιο Πνεύμα. Αυτός που γεννήθηκε [απαθώς πριν από τους αιώνιους χρόνους] γνωρίζει αυτόν που τον γέννησε, και αυτός που γέννησε γνωρίζει αυτόν που έχει γεννηθεί. Εφόσον λοιπόν και οι άγγελοι αγνοούν (διότι, όπως έχουμε πει, ο μονογενής αποκαλύπτει [μαζί με το Πνεύμα], μέσω του Αγίου Πνεύματος, ανάλογα με την ιδιαίτερη δύναμη του καθενός), κανείς από τους ανθρώπους ας μην ντρέπεται να ομολογεί την άγνοιά του.

Και δεν έγινε Πατέρας μέσω πάθους, ούτε από συνεύρεση, ούτε από άγνοια, ούτε με απορροή, ούτε έχοντας μειωθεί, ούτε έχοντας αλλοιωθεί· (διότι κάθε τέλειο δώρημα είναι άνωθεν, και κατεβαίνει από τον Πατέρα των φώτων, στον οποίο δεν υπάρχει παραλλαγή ή σκιά μεταβολής). Πατέρας τέλειος, που γέννησε τέλειο Υιό· παραδίδοντας τα πάντα σε αυτόν που γεννήθηκε· διότι «όλα μου παραδόθηκαν», λέει, «από τον Πατέρα μου». Και τιμάται από τον Μονογενή· «διότι εγώ τιμώ τον Πατέρα», λέει ο Υιός· και πάλι: «Όπως εγώ έχω τηρήσει τις εντολές του Πατέρα μου και μένω στην αγάπη του». Λέμε λοιπόν και εμείς παρόμοια με τον Απόστολο: «Ευλογητός ο Θεός και Πατέρας του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ο Πατέρας των οικτιρμών και Θεός κάθε παράκλησης»· και, «Κάμπτουμε τα γόνατα προς τον Πατέρα, από τον οποίο ονομάζεται κάθε πατριά στους ουρανούς και στη γη»· δοξάζοντάς τον μαζί με τον Μονογενή· διότι αυτός που αρνείται τον Πατέρα, αρνείται και τον Υιό· και πάλι: «Εκείνος που ομολογεί τον Υιό, έχει και τον Πατέρα»· γνωρίζοντας ότι ο Κύριος Ιησούς Χριστός είναι εις δόξαν του Θεού Πατέρα.

Έχεις αυτήν την πρώτη απόδειξη· δέξου και δεύτερη, φανερή. Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου, Κάθισε εκ δεξιών μου. Κύριος προς Κύριο τα λέγει αυτά, όχι σε δούλο· αλλά στον Κύριο των πάντων, τον Υιό Του, στον οποίο υπέταξε τα πάντα. Όταν δε λέγει ότι έχουν υποταχθεί σε Αυτόν τα πάντα, είναι φανερό ότι εξαιρείται Εκείνος που Του υπέταξε τα πάντα [και τα εξής]· ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα μέσα σε όλα. Κύριος των πάντων είναι ο μονογενής Υιός· και είναι Υιός υπάκουος στον Πατέρα, ο οποίος δεν άρπαξε την κυριότητα, αλλά την έλαβε φυσικώς από Εκείνον που εκούσια την προσέφερε. Διότι ούτε ο Υιός άρπαξε, ούτε ο Πατέρας φθόνησε τη μετάδοση. Αυτός είναι που λέγει: Τα πάντα μου παραδόθηκαν από τον Πατέρα μου. Μου παραδόθηκαν, όχι σαν να μην τα είχα προηγουμένως· και τα διαφυλάττω καλώς, χωρίς να στερώ αυτόν που τα παρέδωσε.

Αυτό κήρυξε για τον Χριστό στους προφήτες. Αυτό ενέργησε στους αποστόλους. Αυτό μέχρι σήμερα στο βάπτισμα σφραγίζει τις ψυχές. Και ο Πατέρας μεν δίνει στον Υιό, και ο Υιός μεταδίδει στο Άγιο Πνεύμα. Διότι ο ίδιος ο Ιησούς είναι που λέει, και όχι εγώ: «Τα πάντα μού παραδόθηκαν από τον Πατέρα μου». Και για το Άγιο Πνεύμα λέει: «Όταν έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας», και στη συνέχεια, «εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει». Ο Πατέρας μέσω του Υιού συν τω Αγίω Πνεύματι χαρίζει τα πάντα. Δεν είναι άλλα τα χαρίσματα του Πατέρα και άλλα του Υιού και άλλα του Αγίου Πνεύματος· διότι μία είναι η σωτηρία, μία η δύναμη, μία η πίστη. Ένας Θεός ο Πατέρας, ένας Κύριος ο μονογενής του Υιός, ένα το Άγιο Πνεύμα ο Παράκλητος. Και μας είναι αρκετό να γνωρίζουμε αυτά, και μην περιεργάζεσαι τη φύση ή την υπόσταση. Διότι αν ήταν γεγραμμένο, θα το λέγαμε· αυτό που δεν έχει γραφτεί, ας μην τολμήσουμε να το πούμε. Μας είναι αρκετό να γνωρίζουμε για τη σωτηρία μας, ότι υπάρχει Πατέρας και Υιός και Άγιο Πνεύμα.

Ότι, λοιπόν, υπάρχει ο Θεός και βρίσκεται παντού και γεμίζει τα πάντα, το γνωρίζουν και οι άγγελοι και οι άγιοι που καθάρισαν τον εαυτό τους, έχοντας ελλαμφθεί και φωτιστεί από το Άγιο Πνεύμα. Το πού όμως ή πώς ή ποια είναι η φύση Του, κανείς απολύτως δεν το γνωρίζει, παρά μόνο ο Πατέρας τον Υιό και ο Υιός τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα τον Πατέρα και τον Υιό, ως συναΐδιο και ομοούσιο με αυτούς. Διότι αυτά τα τρία, επειδή είναι ένα, και γνωρίζουν τον εαυτό τους και γνωρίζονται μεταξύ τους. Όπως ο ίδιος ο κατά φύσιν Θεός και Υιός του Θεού είπε: Κανείς δεν γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που κατοικεί μέσα του. Έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα γνωρίζει, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού. Και πάλι: Κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα, παρά μόνο ο Υιός, και κανείς δεν γνωρίζει τον Υιό, παρά μόνο ο Πατέρας και σε όποιον θέλει ο Υιός να αποκαλύψει. 6η Ερώτηση: Και πώς λέει ο Χριστός: Μην καταφρονήσετε κανέναν από αυτούς τους μικρούς, διότι οι άγγελοί τους βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατέρα μου που είναι στους ουρανούς. Και πάλι: Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό. Εσύ όμως λες ότι και οι άγγελοι αγνοούν το ποιος ακριβώς και πού είναι ο Θεός;

Διότι, εάν σε εμάς τους ανθρώπους απουσιάζει ένα τέτοιο φρόνημα και δεν θέλουμε οι υιοί να είναι κατώτεροι ούτε μειωμένοι σε σχέση με την τιμή των πατέρων (καθώς η ατιμία προς τους υιούς αντανακλάται στους πατέρες), πόσο μάλλον ο Θεός και Πατέρας δεν θα ήθελε ποτέ να μειωθεί ο Υιός Του; Εκείνος, λοιπόν, που θεωρεί ότι ο αληθινός Υιός του Πατέρα υπολείπεται της δόξας του Πατέρα, μάλλον ατιμάζει 〈τον Πατέρα〉, αντί για τιμή *, παρασυρόμενος από την άγνοια. Όπως, επομένως, 〈ο Υιός〉 αποκαλύπτει τον Πατέρα λέγοντας «κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός, και κανείς δεν γνωρίζει τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας», έτσι τολμώ να πω ότι ούτε το Πνεύμα το γνωρίζει κανείς παρά μόνο ο Πατέρας και ο Υιός, από τον οποίο εκπορεύεται και από τον οποίο λαμβάνει.

Πνευματικώς δε ομιλεί ο Υιός, ο άγιος Λόγος που ήλθε σε εμάς από τον Πατέρα. Ενώ οι ψυχικοί ανακρίνονται επειδή δεν κατανοούν τη σοφία του Υιού, ή μάλλον τον λόγο της σοφίας — σε ρωτώ, και πες μου: ποιος είναι ανώτερος, ο Πατέρας ή εκείνη η ημέρα για την οποία ομιλεί; Δεν θα τολμήσεις να πεις ότι ο Πατέρας δεν είναι ανώτερος. Εάν, λοιπόν, ο Πατέρας είναι ανώτερος και από την ημέρα και από την ώρα και από όλα όσα έχουν δημιουργηθεί και πρόκειται να δημιουργηθούν από αυτόν, και κανείς δεν τον επιγινώσκει παρά μόνον ο Υιός, τι άραγε είναι ανώτερο: το να γνωρίζει κάποιος τον Πατέρα ή εκείνη την ημέρα; Είναι ολοφάνερο ότι το να γνωρίζει τον Πατέρα. Πώς, λοιπόν, εκείνος που γνωρίζει τα ανώτερα υστερεί στα κατώτερα; Εάν, επομένως, γνωρίζει τον Πατέρα, γνωρίζει οπωσδήποτε και την ημέρα, και δεν υπάρχει τίποτε ως προς το οποίο να υπολείπεται σε γνώση ο Υιός. Αλλά θα πεις ότι ο Πατέρας, εφόσον είναι ανώτερος, κατέχει τη γνώση των πάντων, ενώ ο Υιός καθόλου, όπως ακριβώς και ο ίδιος λέγει: «ο Πατέρας μου είναι ανώτερός μου». Αλλά αυτό το λέγει ο Υιός τιμώντας τον Πατέρα, όπως έπρεπε, όντας και ο ίδιος ιδιαιτέρως τιμημένος από τον Πατέρα. Διότι έπρεπε αληθινά ο γνήσιος Υιός να τιμά τον δικό του Πατέρα, για να αποδείξει τη γνησιότητά του. Ως προς τι, όμως, νομίζεις εσύ ότι εκείνος είναι ανώτερος; Ως προς την περιφέρεια, τον όγκο, τον χρόνο, τον καιρό, την αξία, τη θεότητα, την αθανασία ή την αϊδιότητα; Μη νομίζεις τέτοια πράγματα. Διότι δεν υπάρχει τίποτε άνισο στη θεότητα σε σχέση με τον Υιό, αλλά καθόσον ο Πατέρας είναι Πατέρας και καθόσον ο Υιός είναι γνήσιος Υιός, τιμά τον δικό του Πατέρα.

Ο Λόγος που έγινε σάρκα, αυτός που έχει το «σάρξ» πριν από το ρήμα της ενσάρκωσης (διότι δεν είπε «ο Λόγος γενόμενος», αλλά, αφού λέει «ο Λόγος», θέτει απολύτως το «σάρξ», και μετά το «σάρξ» λέει «εγένετο», ώστε να αποδειχθεί το ότι γεννήθηκε από τη Μαρία, και ώστε να νοηθεί ο Λόγος ότι κατήλθε άνωθεν από τον Πατέρα), — αυτός ο άγιος και ζωντανός Λόγος, ο προερχόμενος από τον Πατέρα Θεός, «ο άγγελος της μεγάλης βουλής», αυτός που αναγγέλλει τα της βουλής του Πατέρα, «ο πατέρας του μέλλοντος αιώνος», αυτός είπε: «Κανείς δεν γνωρίζει την ημέρα και την ώρα, ούτε οι άγγελοι που βρίσκονται στον ουρανό»· * διότι πράγματι δεν γνωρίζουν ότι ο Υιός νοηματικά λέει «παρά μόνος ο Πατέρας». Εάν λοιπόν ο Υιός γνωρίζει τον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι ανώτερος και από την ημέρα και από την ώρα, και κανείς δεν αμφιβάλλει γι' αυτό, πώς άραγε αυτός που γνωρίζει το ανώτερο αγνοεί το κατώτερο; Διότι κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός, και κανείς δεν γνωρίζει τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας. Διότι, όπως είναι μέγας ο Πατέρας, επειδή γνωρίζει τον Υιό, έτσι είναι μέγας και ο Υιός, επειδή γνωρίζει τον Πατέρα. Εάν λοιπόν γνωρίζει τον Πατέρα, δηλαδή το ανώτερο, πώς αγνοεί το μικρότερο, δηλαδή την ημέρα και την ώρα; Ερεύνησε τις θείες Γραφές και μάθε τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος, και το ίδιο το Πνεύμα, που γνωρίζει τον Πατέρα και τον Υιό, θα σου αποκαλύψει τη γνώση του Λόγου, του Υιού του Θεού, για να μην πλανηθείς από την αλήθεια και χάσεις την ψυχή σου.

«Διότι κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός, ούτε τον Υιό γνωρίζει κανείς παρά μόνο ο Πατέρας και σε όποιον ο Υιός αποφασίσει να αποκαλύψει»· και αποκαλύπτει διά του Αγίου Πνεύματος. Επομένως, αυτά τα τρία, είτε προέρχονται από αυτόν είτε παρ' αυτού είτε προς αυτόν, κατανοούνται επάξια για το καθένα καθώς αποκαλύπτουν τον εαυτό τους, (ως) φως, πυρ, πνεύμα και νομίζω με άλλες παρομοιώσεις οραμάτων, ανάλογα με το πόσο άξιος είναι ο διακονούμενος άνθρωπος. Αυτός λοιπόν ο Θεός, που στην αρχή είπε «ας γίνει φως, και έγινε φως» το ορατό, αυτός που μας φώτισε για να δούμε «το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο», («εξαπόστειλε το φως σου και την αλήθειά σου», λέει ο Δαβίδ) αυτός είναι ο Κύριος που είπε: «στις έσχατες ημέρες θα εκχέω από το πνεύμα μου επί πάσαν σάρκα, και θα προφητεύσουν οι υιοί τους και οι θυγατέρες τους, και οι νεανίσκοι τους θα δουν οράματα», δείχνοντάς μας τρία πρόσωπα αγίας λειτουργίας που προέρχονται από υπόσταση η οποία είναι τριττή. «Λέω, λοιπόν, ότι ο Χριστός έγινε διάκονος της περιτομής υπέρ της αλήθειας του Θεού, για να εκπληρώσει τις επαγγελίες», και το Άγιο Πνεύμα συνδιακονεί. Διότι παραλάβαμε από τις θείες Γραφές τα εξής: αποστέλλεται ο Χριστός από τον Πατέρα, αποστέλλεται το Άγιο Πνεύμα· λαλεί εντός των αγίων ο Χριστός, λαλεί το Άγιο Πνεύμα· θεραπεύει ο Χριστός, θεραπεύει το Άγιο Πνεύμα· αγιάζει ο Χριστός, αγιάζει το Άγιο Πνεύμα· βαπτίζει ο Χριστός στο όνομά του, βαπτίζει το Άγιο Πνεύμα.

Εάν λοιπόν εκπορεύεται παρά του Πατρός και, όπως λέγει ο Κύριος, «εκ του εμού θα λάβει», με τον τρόπο που «κανείς δεν γνώρισε τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός, ούτε τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας», έτσι τολμώ να πω ότι ούτε το Πνεύμα (γνωρίζει κανείς) παρά μόνο ο Υιός από τον οποίο λαμβάνει και ο Πατέρας από τον οποίο εκπορεύεται, και ούτε τον Υιό και τον Πατέρα (γνωρίζει κανείς), παρά μόνο το Πνεύμα το Άγιο, το οποίο δοξάζει αληθινά, το οποίο διδάσκει τα πάντα, το οποίο μαρτυρεί περί του Υιού, το οποίο προέρχεται παρά του Πατρός, το οποίο λαμβάνει εκ του Υιού, ο μόνος οδηγός της αλήθειας, ο εξηγητής των αγίων νόμων, ο υφηγητής του πνευματικού νόμου, ο καθηγητής των προφητών, ο δάσκαλος των αποστόλων, ο φωστήρας των ευαγγελικών δογμάτων, αυτός που εκλέγει τους αγίους, το φως το αληθινό εκ φωτός αληθινού. Υιός φυσικός, Υιός αληθής, Υιός γνήσιος, μόνος εκ μόνου, και μαζί με αυτόν είναι και το Πνεύμα, το οποίο δεν είναι Υιός, αλλά ονομάζεται Πνεύμα. Αυτός είναι ο Θεός που δοξάζεται μέσα στην Εκκλησία· Πατέρας πάντοτε, Υιός πάντοτε και Πνεύμα Άγιο πάντοτε, Υψηλός εξ Υψηλού και Ύψιστος, νοερός, έχοντας αμέτρητη δόξα, στον οποίο υποτάσσονται τα κτιστά και τα δημιουργήματα, και απλώς τα σύμπαντα, καθώς το καθένα μετράται και περιέχεται (από αυτόν). Μία δε θεότητα εξαγγέλλεται κυρίως στον Μωυσή, ενώ η δυάδα κηρύσσεται εντόνως στους προφήτες, και η Τριάδα φανερώνεται στα ευαγγέλια, προσαρμοζόμενη πληρέστερα ανά καιρούς και γενεές σύμφωνα με το ορθό για τη γνώση και την πίστη. Και η γνώση της (Τριάδος) είναι αθανασία, ενώ εκ της πίστεως σε αυτήν προέρχεται η υιοθεσία.

Διότι αυτό που δεν γνώριζαν, λένε, αυτό ακριβώς τους υποσχέθηκε να τους διδάξει. Ως απόδειξη δε για τα παραπάνω και σαν κορωνίδα της θεωρίας τους προβάλλουν τα εξής: «Σε δοξολογώ, Πατέρα, Κύριε των ουρανών και της γης, διότι τα απέκρυψες αυτά από σοφούς και συνετούς και τα απεκάλυψες σε νήπια. Ναι, Πατέρα μου, διότι έτσι φάνηκε αρεστό ενώπιόν σου. Όλα μου παραδόθηκαν από τον Πατέρα μου, και κανείς δεν γνώρισε τον Πατέρα, παρά μόνο ο Υιός, και (κανείς δεν γνώρισε) τον Υιό, παρά μόνο ο Πατέρας και σε όποιον θέλει ο Υιός να τον αποκαλύψει». Με αυτά τα λόγια, λένε, (ο Χριστός) απέδειξε ρητά πως τον πατέρα της αλήθειας, τον οποίο αυτοί έχουν επινοήσει, κανείς απολύτως δεν τον είχε γνωρίσει πριν από την παρουσία του· και θέλουν να υποστηρίξουν πως, εφόσον ο Ποιητής και Κτίστης ήταν ανέκαθεν γνωστός σε όλους, ο Κύριος τα είπε αυτά αναφερόμενος στον άγνωστο σε όλους πατέρα, τον οποίο οι ίδιοι κηρύττουν. 19. Όσο για την παράδοση της απολυτρώσεώς τους, συμβαίνει να είναι αόρατη και ακατάληπτη, καθότι συνιστά τη Μητέρα των ακατάληπτων και αόρατων στοιχείων και γι' αυτό είναι ασταθής, και δεν είναι δυνατόν να εκτεθεί απλά ούτε με έναν λόγο, εξαιτίας του ότι ο καθένας τους την παραδίδει όπως ο ίδιος επιθυμεί. Διότι, όσοι είναι οι μυσταγωγοί αυτής της θεωρίας, τόσες είναι και οι απολυτρώσεις.

Διότι ήταν Λόγος, ήταν πάντοτε Θεός, ήταν πνεύμα, ήταν δύναμη, ο οποίος ανέλαβε το κοινό όνομα που ήταν κατανοητό στους ανθρώπους, ονομαζόμενος έτσι Υιός ανθρώπου, ενώ ήταν Υιός του Θεού· και από τους προφήτες έφερε εκ των προτέρων αυτό το όνομα, αν και δεν είχε ακόμη λάβει σάρκα, εξαιτίας αυτού που επρόκειτο να ολοκληρωθεί στο πρόσωπό του, όπως ακριβώς είπε και ο Δανιήλ: «είδα να έρχεται πάνω στις νεφέλες κάποιος όμοιος με Υιό ανθρώπου». Γι' αυτό δίκαια ο προφήτης, βλέποντας εν Αγίω Πνεύματι τον Λόγο να βρίσκεται στον ουρανό, τον ονόμαζε με αυτό το όνομα Υιό ανθρώπου, προθεωρώντας εκείνο που επρόκειτο να συμβεί και αποκαλώντας τον Υιό ανθρώπου πριν να γεννηθεί κατά σάρκα. Γι' αυτό, ο Μονογενής, δηλώνοντας τα πρώτα μέσω των υστέρων, λέγει: «Κανείς δεν έχει αναβεί στον ουρανό, ειμή μόνον εκείνος που κατέβηκε από τον ουρανό, ο Υιός του ανθρώπου»· όχι βέβαια ότι η σάρκα βρισκόταν ψηλά, αλλά ότι, κατεβαίνοντας από άνω, επρόκειτο να ονομαστεί με αυτό το όνομα. 9. Αλλά τι είναι αυτό που θα πεις, άνθρωπέ μου; Ότι: «αυτός», λέγει, «είναι ο Θεός μας, και κανένας άλλος δεν θα θεωρηθεί ίσος του». Και πολύ ορθά το είπε, όπως διαβεβαιώνει και ο Απόστολος λέγοντας: «στους οποίους ανήκουν οι πατέρες και από τους οποίους προέρχεται ο Χριστός κατά σάρκα, ο οποίος είναι Θεός επί πάντων». Και θαυμαστά το εξηγεί· διότι αυτός που υπάρχει είναι Θεός επί πάντων· επειδή ακριβώς ο ίδιος μας διδάσκει λέγοντας: «Τα πάντα μού παραδόθηκαν από τον Πατέρα μου», γι' αυτόν τον λόγο είναι Θεός επί πάντων.

Διότι έτσι μαρτυρεί και ο Ιωάννης λέγοντας: «Εκείνο που ήταν απ' αρχής, εκείνο που έχουμε ακούσει και έχουμε δει με τα μάτια μας, και τα χέρια μας ψηλάφησαν», και πάλι στην Αποκάλυψη λέει: «ο Ων απ' αρχής και ο Ερχόμενος Παντοκράτωρ». Πολύ ορθά μίλησε για όλα· διότι, λέγοντας «όλα μου παραδόθηκαν από τον Πατέρα μου», προϋπέθετε με ακρίβεια και [τον Πατέρα]. Όντας λοιπόν Θεός επί πάντων, αλλά έχοντας τον δικό του Πατέρα, [το φανερώνει] όταν λέει: «Απέρχομαι προς τον Πατέρα». Εάν όμως ήταν ο ίδιος Πατέρας, προς ποιον Πατέρα πηγαίνει άραγε, ω ανόητε; 10. Ή πάλι δεν λέει: «για να είναι ένα, όπως εγώ και εσύ είμαστε ένα;» Διότι η Γραφή, προφυλάσσοντας πάντοτε από τις ακραίες πτώσεις των ανθρώπων, συγκεντρώνει από παντού τον νου στη μέση οδό της αλήθειας. Έτσι, προς αυτούς μεν που νομίζουν ότι ο Υιός είναι ξένος προς τον Πατέρα, εννοώ δηλαδή όπως νομίζει ο Άρειος και άλλες αιρέσεις, λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· προς αυτούς δε που νομίζουν ότι ο ίδιος είναι Πατέρας και ο ίδιος είναι Υιός εξαιτίας του ρητού «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», λέει: «κάνε τους να είναι ένα, όπως κι εγώ και εσύ είμαστε ένα», ώστε να καταισχύνει τον Νοητό και τη σχολή του, φέρνοντας στο μέσο ως παράδειγμα την ένωση των μαθητών. Διότι πώς ήταν δυνατόν ο Πέτρος και ο Ιωάννης και οι υπόλοιποι να είναι ένα με την έννοια της συναλοιφής (συγχώνευσης);

Ας εξετάσουμε, λοιπόν, μέσα από τα τέσσερα ευαγγέλια, διά των οποίων ο Θεός Λόγος, με την έλευσή Του, οικονόμησε όλη μας τη ζωή, μήπως κάπου ο Χριστός έχει πει: «Ο Θεός με έκτισε» ή «Ο Πατέρας μου με έκτισε». Ας δούμε, επίσης, μήπως και ο Πατέρας αποφάνθηκε σε κάποιο από τα ευαγγέλια ότι: «Έκτισα τον Υιό και σας Τον απέστειλα». Αλλά, σχετικά με αυτό, ας αρκεστούμε προς το παρόν σε αυτά. Διότι αναφορικά με τις μαρτυρίες, έχουμε εκθέσει πολλάκις πολλά επιχειρήματα εναντίον εκείνων που παρεισάγουν την άποψη περί κτίσματος. Δεν θα έβλαπτε, όμως, και στην παρούσα περίσταση να καταδείξουμε το ευνόητο του λόγου και να πούμε σε τούτον τον δοκησίσοφο: Πώς είναι δυνατόν, άνθρωπέ μου, να είναι κτιστός Εκείνος που λέει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα, και οι δύο είμαστε ένα;» Και πώς είναι δυνατόν να είναι διαφορετικής ουσίας Αυτός που έχει ίση τιμή με τον Πατέρα; Διότι «κανείς δεν γνωρίζει τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας, ούτε τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός» και «όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα».

«Τα πάντα μου παραδόθηκαν από τον Πατέρα μου, και κανείς δεν γνωρίζει τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας, και κανείς δεν γνώρισε τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός και σε όποιον ο Υιός θελήσει να τον αποκαλύψει». Αναφέρει το «γιατί τα αποκάλυψες σε νήπια» και το «τα πάντα μου παραδόθηκαν από τον Πατέρα μου», για να αποκόψει την επινοημένη ξενολογία τους. 7. Αλλά δες τον διάβολο, ο οποίος πάντοτε πολεμά την ανθρώπινη φύση, τι συνέλαβε μέσα τους, ώστε να μιλούν ωσάν να κατέχονται από διαβολική ενέργεια. Διότι δήθεν απολογούνται απέναντι σε αυτά οι υπηρέτες της ιουδαϊκής αίρεσης, αισθανόμενοι ντροπή εξαιτίας της σαφούς καθοδηγητικής διδασκαλίας των θείων Ευαγγελίων, προκειμένου να μη φανεί ότι εναντιώνονται πλήρως προς την αληθινή γνώση του Ευαγγελίου. Ισχυρίζονται δηλαδή ότι: «άνθρωπος ήταν ο Ιησούς και μέσα Του ενέπνευσε άνωθεν ο Λόγος· και αυτά τα λέει για τον εαυτό του ο άνθρωπος. Διότι ο Πατέρας μαζί με τον Υιό είναι ένας Θεός, ενώ ο άνθρωπος από κάτω φανερώνει το δικό του πρόσωπο· και έτσι συμπληρώνονται τα δύο πρόσωπα». Πώς λοιπόν μπορεί ένας άνθρωπος να είναι Θεός, ω, εσύ, ο πιο ανόητος από όλους τους ανθρώπους και με τον νου αποστραμμένο από το επουράνιο φρόνημα; Πώς είναι δυνατόν να είναι απλός άνθρωπος, σύμφωνα με εσένα, Εκείνος που λέει «όποιος είδε εμένα, έχει δει τον Πατέρα»; Εάν δηλαδή ο άνθρωπος είναι όπως ο Πατέρας.

Προβάλλουν πάλι κάποια ρητά οι πάντολμοι, σπέρνοντας ύπουλα υπόνοιες περί ελαττώματος για Εκείνον που τους εξαγόρασε, αν βέβαια έχουν εξαγοραστεί. Διότι, όταν προσήλθε η μητέρα των υιών του Ζεβεδαίου και τον παρακάλεσε να καθίσει ο ένας υιός εκ δεξιών και ο άλλος εξ ευωνύμων, όταν έλθει στη βασιλεία του, είπε προς αυτούς: «Δεν γνωρίζετε τι ζητάτε. Δύνασθε να πιείτε το ποτήριο που πρόκειται να πιω;» Και εκείνοι είπαν· «Ναι, δυνάμεθα». Και τους είπε· «Το μεν ποτήριό μου θα το πιείτε, το να καθίσετε όμως εκ δεξιών μου ή εξ ευωνύμων δεν είναι δικό μου να το δώσω, αλλά ανήκει σε εκείνους για τους οποίους έχει ετοιμαστεί από τον Πατέρα μου». Βλέπεις, λέει, πώς δεν έχει εξουσία παρά μόνο ο Πατέρας, ο οποίος έχει την εξουσία να το παρέχει σε όποιον θέλει; Αλλά ποιος από τους ορθά σκεπτόμενους θα το κατανοούσε έτσι; Διότι, αν ο Υιός δεν έχει εξουσία, τότε ποιος έχει; «Διότι ο Πατέρας», λέει, «ζωογονεί τους νεκρούς, και κατά τον ίδιο τρόπο έδωσε και στον Υιό, ώστε να ζωογονεί όποιον θέλει», και «όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου», και «τα πάντα μού παραδόθηκαν από τον Πατέρα μου». Ποιος λοιπόν μπορεί να αμφιβάλλει πλέον; Αυτό που θέλει να καταδείξει ο θείος και σοφός λόγος του είναι ότι τούτο δεν γίνεται με προσωποληψία, αλλά κατ' αξίαν. Διότι είναι ίδιον του Κυρίου το να παρέχει, παρέχει όμως στον καθένα σύμφωνα με την αξία του. Και ο καθένας, αφού εργαστεί το δίκαιο, λαμβάνει σύμφωνα με τον δικό του κόπο 〈από τον Κύριο〉, και πλέον δεν εξαρτάται μόνο από Εκείνον να το δώσει, αλλά και από εκείνον που κατέστησε τον εαυτό του άξιο.

Η δε καθολική πίστη σημαίνεται με τις φωνές των κηρύκων ως εξής, όπως τουλάχιστον θεωρώ εγώ που κατηχούμαι από τις Γραφές: τρία άγια, τρία συνάγια, τρία υπαρκτά, τρία συνύπαρκτα, τρία έμμορφα, τρία σύμμορφα, τρία ενεργά, τρία συνεργά, τρία ενυπόστατα, τρία συνυπόστατα που συνυπάρχουν μεταξύ τους, αυτή ονομάζεται Αγία Τριάδα, τρία όντα, μία συμφωνία, μία θεότητα της ίδιας ουσίας, της ίδιας θεότητας, της ίδιας υπόστασης, όμοια εξ ομοίου, η οποία απεργάζεται την ισότητα της χάριτος του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Το δε πώς (ακριβώς συμβαίνει αυτό), εναπόκειται σε εκείνα να το διδάξουν. «Διότι κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός, ούτε τον Υιό γνωρίζει κανείς παρά μόνο ο Πατήρ και σε όποιον θέλει ο Υιός να τον αποκαλύψει»· και τον αποκαλύπτει διά του Αγίου Πνεύματος. Επομένως, αυτά τα τρία όντα, είτε εξ αυτού είτε παρ' αυτού είτε προς αυτόν, νοούνται επαξίως από τον καθένα, με τον τρόπο που αποκαλύπτουν τον εαυτό τους, ως φως, ως πυρ, ως πνεύμα και, νομίζω, με άλλες παρομοιώσεις οραμάτων, ανάλογα με την αξιότητα του ανθρώπου που τα διακονεί.

Εάν, λοιπόν, εκπορεύεται παρά του Πατρός και, όπως λέει ο Κύριος, «εκ του εμού θα λάβει», με τον τρόπο που «κανείς δεν γνώρισε τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός, ούτε τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας», έτσι τολμώ να πω ότι ούτε το Πνεύμα γνωρίζει κανείς παρά μόνο ο Υιός από τον οποίο λαμβάνει, και ο Πατέρας από τον οποίο εκπορεύεται, αλλά ούτε και τον Υιό και τον Πατέρα γνωρίζει κανείς παρά μόνο το Άγιο Πνεύμα, αυτό που δοξάζει αληθινά, που διδάσκει τα πάντα, που μαρτυρεί περί του Υιού, το οποίο προέρχεται από τον Πατέρα, το οποίο λαμβάνει από τον Υιό, ο μόνος οδηγός της αλήθειας, ο εξηγητής των αγίων νόμων, ο καθοδηγητής του πνευματικού νόμου, ο καθηγητής των προφητών, ο δάσκαλος των αποστόλων, ο φωστήρας των ευαγγελικών δογμάτων, ο εκλέκτορας των αγίων, το φως το αληθινό εκ φωτός αληθινού· Υιός φυσικός, Υιός αληθινός, Υιός γνήσιος, μόνος εκ μόνου, και μαζί Του το Πνεύμα 〈που δεν είναι Υιός〉, αλλά ονομάζεται Πνεύμα. Αυτός είναι ο Θεός που δοξάζεται στην Εκκλησία· πάντοτε Πατέρας, πάντοτε Υιός, και πάντοτε Άγιο Πνεύμα, Υψηλός 〈εξ〉 Υψηλού και Ύψιστος, νοερός, έχοντας αμέτρητη δόξα, στον οποίο υποτάσσονται τα κτιστά και τα δημιουργήματα, και γενικώς τα σύμπαντα που μετρούνται και περιέχονται το καθένα ξεχωριστά. Μία δε θεότητα εξαγγέλλεται κυρίως διά του Μωυσή, ενώ δυάδα κηρύσσεται εντόνως διά των προφητών, και τριάδα φανερώνεται στα Ευαγγέλια, προσαρμοζόμενη περισσότερο ανά καιρούς και γενεές σύμφωνα με το ορθό, προς επίγνωση και πίστη. Αυτή δε η επίγνωση είναι αθανασία, και εκ της πίστεως σε αυτήν πηγάζει η υιοθεσία.

Ανατροπή. Και ολόκληρος ο Θεός είναι αγέννητος και άκτιστος, και αυτός που έχει γεννηθεί από αυτόν είναι άκτιστος, όπως και το Άγιο Πνεύμα του το οποίο υποβιβάζεται από εσένα, σαρκικέ και ψυχικέ Αέτιε που ανακρίνεσαι πνευματικώς, το οποίο έχει ενιαία το ξεχωριστό γνώρισμά του και δεν παρομοιάζεται με την πολλαπλότητα των όσων έχουν κτιστεί από αυτόν και δι' αυτού και εξ αυτού. Γι' αυτό ούτε θα εξισωθεί με τα πάντα, ούτε θα μπορούσε κανείς να συμμετάσχει στο δικό του αξίωμα. Διότι υπερβαίνει τα πάντα και τα αφήνει πίσω του, και εγκαταλείπει κάθε συλλογιστική αιτιολογία χάριν του διδακτικού λόγου της θείας Γραφής, που λέει «κανείς δεν γνωρίζει τον Υιό παρά μόνον ο Πατέρας, ούτε τον Πατέρα γνωρίζει κανείς παρά μόνον ο Υιός, και σε όποιον ο Υιός θέλει να τον αποκαλύψει». Και τον αποκαλύπτει διά του Αγίου Πνεύματος, όχι σε όσους τον προσεγγίζουν με συλλογισμούς, αλλά σε όσους έχουν πιστέψει σε αυτόν γνήσια και τέλεια. Διότι ούτε «τα κρίματά του» θα μπορούσες «να ερευνήσεις» ούτε «τις οδούς του να εξιχνιάσεις», σύμφωνα με το γεγραμμένο, έστω και αν έρθεις σε εμάς φλυαρώντας αμέτρητα πράγματα, ελεεινό, κατά τη γνώμη μου, ανθρωπάριο. 25. [η]. Εάν ο αγέννητος Θεός είναι ολόκληρος γεννητικός, εκείνο που γεννήθηκε δεν γεννήθηκε ουσιωδώς, εφόσον ολόκληρη η ουσία του έχει την ιδιότητα του γεννάν, αλλά όχι του γεννάσθαι.

Γι' αυτό τίποτα δεν μπορεί να εξισωθεί με τον Πατέρα, δεν συμπροσκυνείται μαζί Του τίποτα από όσα δημιουργήθηκαν εκ του μηδενός και δεν έχουν γεννηθεί. Διότι σε κανένα από τα δημιουργήματα δεν είπε ποτέ: «Κάθισε στα δεξιά μου», ούτε βέβαια ο Μονογενής είπε για κανέναν ότι «εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα» και «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα» και «κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός, και (κανείς δεν γνωρίζει) τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας, και σε όποιον θελήσει να τον αποκαλύψει». Τον αποκαλύπτει δε διά του Αγίου Πνεύματος, το οποίο γνωρίζει, διδάσκει και εξαγγέλλει στον κόσμο τα όσα ανήκουν στον Υιό, και το οποίο «ερευνά και τα βάθη του Θεού». Γι' αυτόν τον λόγο δηλαδή λέει: «Σε όποιον δεν τιμά τον Υιό όπως τιμά τον Πατέρα, η οργή του Θεού παραμένει επάνω του»· και δεν είπε «όποιος δεν τιμά τους αγγέλους όπως τιμά τον Πατέρα», ούτε πάλι είπε «όποιος δεν τιμά και τον Υιό», αλλά τον Υιό όπως τον Πατέρα, και ομοίως ότι «δεν θα συγχωρεθεί εκείνος που βλασφημεί κατά του Πνεύματος, ούτε σε τούτον ούτε στον μέλλοντα αιώνα», για να υποδηλώσει το απρόσιτο και ασύγκριτο της Τριάδας, του Πατέρα, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. 47. 〈λ〉. Αν ο Παντοκράτορας υπερέχει από κάθε φύση, υπερέχει εξαιτίας του αγεννήτου, το οποίο αποτελεί την αιτία της διατήρησης για τα γεννητά. Αν όμως το αγέννητο δεν δηλώνει την ουσία, από πού θα αντλήσει η φύση των γεννητών τη διαφύλαξή της;

Διότι γνωρίζει ο Πατέρας τον Υιό και ο Υιός γνωρίζει τον Πατέρα, εφόσον η άκτιστη Τριάδα παραμένει πάντοτε ατελεύτητη και ο Μονογενής υπάρχει ατελεύτητα, γεννημένος από τον αεί Όντα, υπάρχοντας πραγματικά και διαθέτοντας ιδία τέλεια φύση. Γι' αυτό γνωρίζει τον εαυτό του, και δεν αγνοεί ούτε ο Υιός την αγέννητη ουσία του Πατέρα ούτε ο Αγέννητος την ουσία του Υιού που προέρχεται από Αυτόν, καθότι είναι αξιόπιστος ο Μονογενής Θεός Λόγος που είπε: «ουδείς γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνον ο Υιός, και τον Υιό παρά μόνον ο Πατέρας».

Γι' αυτό, ας απορριφθεί το κατηγορηματικό πρόσταγμα αυτού του «γενναίου» Αετίου που δήλωσε: «Διότι δεν είναι δυνατόν να έχει γνώση και για τον εαυτό του και για την αγέννητη ουσία και για τη γεννητή». Επειδή πρόλαβε ο Μονογενής να ακυρώσει αυτή την απόλυτη απόφανσή του, λέγοντας ότι ο ίδιος γνωρίζει τον Πατέρα και κανένας άλλος, συμπεριλαμβάνοντας ταυτόχρονα και την ενυπόστατη ύπαρξη του Αγίου του Πνεύματος, όπως άλλωστε και σε άλλο σημείο λέει ότι «το Πνεύμα του Πατρός θα σας διδάξει». Εάν λοιπόν το Πνεύμα είναι του Πατρός, τότε και αυτό δεν αγνοεί τον Πατέρα. Όσο για το ότι έχει πει «κανένας δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός», [το είπε] για να υποδείξει ότι ο ίδιος και ο Πατέρας και το Άγιο Πνεύμα υπερβαίνουν όλα τα άλλα τα οποία δεν υπήρχαν αιώνια, αλλά δημιουργήθηκαν. Εάν λοιπόν πρόλαβε [να δηλώσει] ότι γνωρίζει πάντοτε τον Πατέρα, μάταια ο Αέτιος παρεισφρέει ανάμεσά μας κενολογώντας, όντας σε όλους ολοφάνερο ότι συλλογίζεται ανθρωπίνως, κρινόμενος ως σαρκικός και υπάρχοντας ως ψυχικός, σε αντίθεση με Εκείνον που γνωρίζει τον εαυτό Του και τον Πατέρα και το Άγιό Του Πνεύμα. Συνεπώς, ο Θεός βρίσκεται υπεράνω κάθε αιτίας, όχι μόνο ο Πατέρας, αλλά και ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα, εφόσον η θεότητα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος ομολογείται ως ανώτερη από κάθε αιτία. 50. <33>. Εάν το αγέννητο εξαιρείται από κάθε αιτία, και υπάρχουν πολλά αγέννητα, τότε αυτά θα έχουν απαράλλακτη τη φύση τους. Διότι δεν θα ήταν δυνατόν, χωρίς τη διαφοροποίηση κάποιας φύσης που μετέχει στο κοινό και στο ιδιαίτερο, η μεν να δημιουργεί, η δε να δημιουργείται.

Άλλοι, λοιπόν, θεώρησαν ότι τα Σεραφείμ είναι δύο· εγώ όμως, προσηλώνοντας τη σκέψη μου στη Γραφή που λέει ότι «τα Σεραφείμ στέκονταν ολόγυρά του», θεωρώ ότι είναι πάρα πολλά, και ότι τον δορυφορούν από παντού σαν στέφανος, όπως έναν μεγάλο βασιλιά, και ότι περιβάλλουν τον ίδιο τον θρόνο για να φωτίζονται και να ζωοποιούνται από αυτόν. Και εξαιτίας αυτών των Σεραφείμ που τον περικυκλώνουν ονομάστηκε «Κύριος Σαβαώθ», το οποίο ερμηνεύεται «Κύριος των δυνάμεων ή Κύριος των στρατιών». Λέγεται ότι «είχε έξι πτέρυγες το καθένα», επειδή το καθένα είναι στολισμένο, σαν με πτέρυγες, με έμφυτες αρετές και μετεωροπόλες δυνάμεις, με τις οποίες πετούν μέσα από τον ουρανό και τον αιθέρα, χρησιμοποιώντας κάποιες νοερές ενέργειες, οι οποίες επιτελούν πράγματα ανέκφραστα σε εμάς. Διότι, όπως στους ανθρώπους οι άγιοι του Θεού μετείχαν σε «ανώτερα χαρίσματα», όπως το να προφητεύουν τα μέλλοντα, να θεραπεύουν ασθένειες, να ανασταίνουν νεκρούς, να λαλούν με γλώσσες σοφίας και να έχουν γνώση, ή όπως και στο σώμα χρησιμοποιούμε πέντε στον αριθμό φυσικά αισθητήρια (όραση, ακοή, όσφρηση, γεύση, αφή), έτσι ίσως είναι εύλογο και η φύση των αγγέλων να χρησιμοποιεί κάποιες θείες δυνάμεις που επιτελούν παράδοξα και είναι άγνωστες σε εμάς, τις οποίες ο λόγος ονόμασε «πτέρυγες». Επειδή και για τους ανέμους έχει λεχθεί: «εκείνος που περπατά πάνω σε πτέρυγες ανέμων», χωρίς βέβαια εμείς να εκπίπτουμε σε σωματικά σχήματα, θεωρώντας δηλαδή ότι οι άνεμοι φτερουγίζουν σαν πουλιά. Από τις πτέρυγες, λοιπόν, των Σεραφείμ, δηλαδή από τις δυνάμεις που επιτελούν παράδοξα έργα, «με τις δύο σκέπαζαν το πρόσωπο», όχι αυτό του Κυρίου, αλλά το δικό τους, ώστε να μην τολμούν να ατενίζουν σταθερά Εκείνον που έβλεπαν. Γι' αυτό «κανείς δεν γνώρισε τον Υιό, παρά μόνο ο Πατέρας που τον γέννησε». Και «σκέπαζαν τα πόδια» τα δικά τους, επισκιάζοντας τα έσχατα της δικής τους πορείας και, όπως θα έλεγε κανείς, τα βήματα και τις πράξεις του βίου τους, ώστε να μην παρίστανται στον βασιλιά τους με ακάλυπτα πόδια. Γι' αυτό, σκεπαζόμενα και σαν να αποκρύπτουν την πορεία της ζωής τους, άφηναν να φανεί μόνο η μεσαία κατάστασή τους, και θαύμαζαν υπερβολικά τη σοφία της ενδιάμεσης πρόνοιας και διοίκησης του ίδιου του Μονογενούς, μη τολμώντας ούτε στο πρόσωπο της θεότητάς του να ατενίσουν, ούτε ομοίως στα πόδια, εξαιτίας του απειρομεγέθους της ατελεύτητης και ακατάληπτης φύσης, αλλά εκπλήσσονταν υπερβολικά από την άρρητη θεότητα Εκείνου που έβλεπαν.

Και πραγματικά, εάν ο Λόγος του Θεού δεν διαπεράσει πρώτα κάποιον, και εάν ο ίδιος δεν επικαλεστεί τον Πατέρα, είναι αδύνατον με οποιονδήποτε άλλον τρόπο να αποκτήσει κανείς τη γνώση του Πατέρα των πάντων· διότι κανείς δεν γνώρισε τον Πατέρα παρά μόνον ο Υιός, και εκείνος στον οποίο ο Υιός τον αποκαλύψει.

Τα ζητήματα βέβαια της θεολογίας που εξετάζουμε, όντας πέρα από κάθε παράδειγμα, δεν επιδέχονται τίποτα παρόμοιο με τα σωματικά, αλλά με οξύτατη διάνοια συλλαμβάνουν Υιό γεννητό, για τον οποίο δεν υπήρξαν κάποιοι χρόνοι που δεν υπήρχε και έγινε κάποτε αργότερα, αλλά υπήρχε και προϋπήρχε προ των αιώνιων χρόνων, και συνυπάρχει διαπαντός με τον Πατέρα ως Υιός. Διδάσκουν δε ότι δεν είναι αγέννητος, αλλά γεννάται από αγέννητο Πατέρα, όντας μονογενής, Λόγος και Θεός εκ Θεού, προβεβλημένος από την ουσία του Πατέρα όχι κατά διάσταση ή τομή ή διαίρεση, αλλά λαμβάνοντας την ουσία του με τρόπο άρρητο και ασύλληπτο για εμάς, εξ αιώνος ή μάλλον προ πάντων των αιώνων, από την ανέκφραστη και ακατάληπτη βουλή και δύναμη του Πατέρα. «Διότι τη γενεά του», λέει, «ποιος θα τη διηγηθεί;» Και όπως κανείς δεν γνώρισε τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός, έτσι και τον Υιό κανείς δεν γνώρισε παρά μόνο ο Πατέρας που τον γέννησε.

Ωστόσο, αυτά ας τα εκλάβει ο καθένας όπως επιθυμεί· σε εμάς όμως αρκεί να επαναλάβουμε πάλι εκείνον τον αληθινό και ευσεβή λόγο, μέσω του οποίου θα δώσουμε και τη λύση στα ζητούμενα, όπως ήδη έχουμε πει πολλές φορές: «τη γενεά αυτού ποιος θα τη διηγηθεί;». Διότι είναι πραγματικά ασύλληπτη, όχι μόνο για τους ανθρώπους αλλά και για τις δυνάμεις που βρίσκονται επέκεινα κάθε ουσίας, η γέννηση του Μονογενούς του Θεού, όπως ακριβώς και ο ίδιος ο Σωτήρας και Κύριός μας, μυσταγωγώντας τους δικούς του μαθητές σε αυτά ακριβώς, λέει: «κανείς δεν γνώρισε τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός», στο οποίο και προσθέτει: «και κανείς δεν γνώρισε τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας».

Εάν πάλι είναι πνεύμα, είναι προφανές ότι είναι θείο, ανώτερο από κάθε αισθητό και σύνθετο σώμα, ώστε να μην έχει λόγο αισθητό, που να εκφωνείται από γλώσσα και να ακούγεται μέσω της προφοράς από θνητά αυτιά, ούτε γλώσσα ούτε φωνή ούτε πρόσωπο ούτε τίποτε άλλο που να μπορεί να παραβληθεί με τον θνητό και ανθρώπινο λογισμό. Διότι, εάν ο θείος απόστολος δίδαξε ότι υπάρχουν κάποια άλλα τα οποία «μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε, ούτε ανέβηκαν σε καρδιά ανθρώπου», τέτοια που είναι αυτά «τα οποία ετοίμασε ο Θεός για εκείνους που τον αγαπούν», από όλα αυτά τα άρρητα αγαθά, ο ίδιος ο χορηγός τους θα ήταν ακόμη πιο άρρητος, ώστε με πολύ μεγαλύτερη αλήθεια θα μπορούσε κανείς να πει, κατά τη θεολογία γι' αυτόν, ότι μάτι δεν είδε ούτε αυτί άκουσε ούτε «σε καρδιά ανθρώπων» ανέβηκε η γνώση της κατανοήσεώς του. Ο ίδιος λόγος θα ίσχυε και για τη γενεσιουργία του Υιού. Ως προς αυτά δε, ο ίδιος ο Σωτήρας θα μπορούσε να γίνει για εμάς ο πλέον αξιόπιστος ιεροφάντης, λέγοντας τα εξής: «Όλα μού παραδόθηκαν από τον Πατέρα μου, και κανείς δεν γνωρίζει τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας, ούτε τον Πατέρα γνωρίζει κανείς παρά μόνο ο Υιός».

Διότι όλων συλλήβδην όσων βρίσκονται στον ουρανό και όσων βρίσκονται στη γη, ποιμένα και σωτήρα, κηδεμόνα και φύλακα, ιατρό και κυβερνήτη, μόνον αυτόν ανέδειξε ο Πατέρας που τον γέννησε, παραδίδοντας μόνο σε αυτόν τους οίακες της συστάσεως και της διοικήσεως των πάντων, πράγμα που διδάσκει ο ίδιος λέγοντας: «όλα μού παραδόθηκαν από τον Πατέρα μου» και πάλι: «διότι ο Πατέρας αγαπά τον Υιό, και έχει δώσει τα πάντα στο χέρι του». Αυτός δε, έχοντας αναλάβει την κληρονομιά από τον Πατέρα ως σοφός κυβερνήτης, επιβαίνοντας στον σύμπαντα κόσμο και βλέποντας άνω προς τον Πατέρα του, κατευθύνει τα πάντα πηδαλιουχώντας, χωρίς να παραβλέπει ούτε το μικρότερο από όσα έχουν ανάγκη τη δική του παροχή, ούτε να περιφρονεί τα ελάχιστα· γι' αυτό ακριβώς παρίσταται στα πάντα, κατανέμοντας στον καθένα τα κατάλληλα, και παρέχοντας, δίκην ιατρού, στη θεραπεία των όλων όσα αρμόζουν για τη σωτηρία. Επομένως, ευλόγως δεν περιφρόνησε ούτε τον ανθρώπινο βίο, αλλά και παλαιότερα παρείχε τη δική του συνδρομή στους απ' αιώνος φιλόθεους άνδρες, αφενός εμφανιζόμενος με ανθρώπινη μορφή στους προπάτορες των Εβραίων, αφετέρου θεσπίζοντας κατάλληλους νόμους για τους απογόνους αυτών, ενώ ήδη και στους μεταγενέστερους, μέσω των προφητών, παρέδιδε θεσπίσματα για τη μέλλουσα θεοφάνειά του που επρόκειτο να εκλάμψει σε όλους τους ανθρώπους.