Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 11:29

Διότι είσαι παιδαγωγός και χορηγός της αληθινής νηστείας μαζί με την πραότητα, και της ταπεινοφροσύνης και της φρόνησης, της δικαιοσύνης και της ανδρείας και κάθε αγαθού, από τα οποία τίποτα δεν είναι πιο χρήσιμο στη ζωή των ανθρώπων. Γι' αυτό και, απεργαζόμενος τη σωτηρία μας, δίδασκες με τα έργα σου, ώστε να μην καταβαραίνονται οι καρδιές μας «με κραιπάλη και μέθη και βιοτικές μέριμνες»· και: «Μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση για τις ψυχές σας».

Μεγάλο λοιπόν και πάρα πολύ μεγάλο πράγμα είναι η ταπεινοφροσύνη, διότι αποτελεί δώρο του Χριστού· «Μάθετε», λέει, «από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά και θα βρείτε ανάπαυση για τις ψυχές σας», και όσο μεγάλος είσαι, τόσο να ταπεινώνεις τον εαυτό σου και θα βρεις χάρη ενώπιον του Κυρίου, διότι «ακάθαρτος είναι για τον Κύριο κάθε υψηλοκάρδιος», και το υπερήφανο φρόνημα κάθε ανθρώπου είναι «βδέλυγμα για τον Κύριο», και «καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί», ενώ καθένας «που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί». Μεγάλο ύψος στ' αλήθεια είναι το ταπεινό φρόνημα, το οποίο εάν είχε τηρήσει πριν πέσει εκείνος που έπεσε και πριν πεθάνει εκείνος που πέθανε, δεν θα είχε πέσει ο μεν, ούτε θα είχε πεθάνει ο δε, δεν θα είχε γίνει ο μεν δαίμονας από άγγελος, ο δε θνητός από αθάνατος, αλλά θα παρέμενε μέχρι τώρα και για πάντα ο καθένας από αυτούς στον δικό του χώρο, στη δόξα, στην τάξη και στη στάση του, αμετάβλητος και χωρίς να υποστεί πτώση.

Καλή είναι επίσης η σύμμετρη και κατά Θεόν νηστεία και εγκράτεια, επειδή τρέφει την ψυχή και μαραίνει το σώμα. Καλή είναι και η κατά Θεόν υπομονή ως ανόρθωση της πεπτωκυίας ψυχής, μέσω της οποίας τα τάγματα των μαρτύρων, των οσίων και των λοιπών αγίων στεφανώθηκαν από τον Θεό και με την υπομονή τους κέρδισαν τις ψυχές τους, όπως ακριβώς διδάχθηκαν. Καλή είναι και η μακαρία ταπείνωση, διότι «καθένας που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί», και επειδή ο ταπεινός αναδεικνύεται μαθητής του Χριστού: «Μάθετε», λέει, «από εμένα, διότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση για τις ψυχές σας». Καλό είναι να θυμόμαστε συχνά και να λέμε προς τον Θεό: «Κύριε, σώσε με χάριν του ελέους σου»· διότι, όταν εμείς θυμόμαστε συχνά τον Θεό, συχνότερα και Εκείνος θυμάται εμάς.

Διότι άλλοι συνδέονταν με άλλους θεούς σύμφωνα με διάφορες δοξασίες και θρησκείες, βασανιζόμενοι από τον ζυγό της ασέβειας· όταν όμως κατήλθε προς εμάς από τους ουρανούς ο Λυτρωτής, τότε μας ελευθέρωσε από αυτό το βαρύ φορτίο των πολλών ζυγών και προσέφερε τον δικό του ζυγό, ελκύοντάς μας προς την υπακοή και την ευπειθή πολιτεία του Ευαγγελίου, λέγοντας, «Σηκώστε τον ζυγό μου διότι είναι αγαθός, και το φορτίο μου διότι είναι ελαφρύ». Υποτασσόμενοι, λοιπόν, πρόθυμα σε αυτόν τον ζυγό της δικαιοσύνης οι πιστοί, τον υπηρετούμε με αλήθεια, ειλικρίνεια και μία πίστη, και μέσα σε αυτόν γινόμαστε αγαθοί και καυχόμαστε, διδασκόμενοι ότι «Είναι καλό για τον άνθρωπο να σηκώνει τον ζυγό από τη νεότητά του». Είναι δε άξιο να θαυμάζουμε απεριόριστα τα μεγαλουργήματα και τη φιλαγαθία του Δεσπότη των όλων, διότι το έλεος και η χρηστότητά του έχουν ξεχειλίσει τόσο πλούσια σε εμάς, ώστε να ευδοκήσει να φτάσει το σωτήριο κήρυγμα μέχρι τα έσχατα της οικουμένης, και μάλιστα από την Αιθιοπία και από όλα τα πέρατα της γης να αναπέμπεται προς αυτόν ομόφωνος αίνος και ακατάπαυστη δοξολογία από εκείνους που τον έχουν γνωρίσει.

Σε αυτόν, λοιπόν, που έχει πλησιάσει στα προαύλια της ευσέβειας, που μόλις δηλαδή έχει αναχωρήσει από τον κόσμο και χτυπά τη θύρα των εντολών του Χριστού διά της ταπεινώσεως, ο θυρωρός, δηλαδή το ίδιο το Άγιο Πνεύμα, ανοίγει την είσοδο που διανοίγει τον νου στο να κατανοήσει «ποιο είναι το θέλημα του Θεού, το αγαθό και τέλειο και ευάρεστο», και αφού εισέλθει και απολαύσει εκείνα τα αιώνια αγαθά μέσω της πράξης και των πολλών αγώνων της αρετής, τον οδηγεί πάλι από εκεί προς τις νομές της φυσικής θεωρίας των κτισμάτων του Θεού. Έτσι, λοιπόν, ο θυρωρός τον κάνει να καταπαύσει από όλα τα έργα του και να ενωθεί με τον Θεό μέσω των υψωμάτων της θεολογίας της αδιαίρετης και ομοούσιας Τριάδας, μέσα στην ανάπαυση της θείας αγάπης, σύμφωνα με τον Χριστό και Θεό μας που είπε: «Μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας». Διότι διαφορετικά δεν μπορεί κανείς να εισέλθει στα βασίλεια του Χριστού και στα θεία και χλοηφόρα χωρία του νοητού παραδείσου, όπου υπάρχουν τόποι φωτεινοί, τόποι αναψυχής, σκηνές δικαίων, ύδωρ αναπαύσεως, χαρά, ευφροσύνη και αγαλλίαση, και να βρει ανάπαυση η ψυχή του, παρά μόνο μέσα από τη δυτική και πρώτη πύλη, που κρύβεται στον ίδιο τον Χριστό, η οποία είναι η αγία ταπείνωση.

55. Όλα όσα μας συμβαίνουν και μας προκαλούν ατιμία, είτε προέρχονται από ανθρώπους είτε από δαίμονες, συμβαίνουν κατ' οικονομίαν με τη δίκαιη κρίση του Θεού, για την ταπείνωση της μάταιης οιήσεως των ψυχών μας. Διότι σκοπός του Θεού, που κυβερνά τη ζωή μας, είναι να είμαστε πάντοτε ταπεινοί, και να μην έχουμε υψηλότερο φρόνημα από ό,τι πρέπει, αλλά να σκεπτόμαστε με σωφροσύνη· να μην έχουμε μεγάλη ιδέα για τον εαυτό μας, αλλά να αποβλέπουμε σε Αυτόν και να μιμούμαστε, στο μέτρο του εφικτού, τη μακαρία ταπείνωσή Του, επειδή ήταν πράος και ταπεινός στην καρδιά. Και τέτοιους ποθεί να γίνουμε Εκείνος που υπέμεινε για εμάς άδικο και ατιμωτικό θάνατο. Διότι τίποτε άλλο δεν είναι τόσο προσφιλές σε Αυτόν, και δεν μας οικειώνει τόσο αληθινά με κάθε αρετή, και δεν μπορεί να μας ανυψώσει από την κοπριά των παθών, όσο η πραότητα, η ταπείνωση και η αγάπη προς τον πλησίον. Εάν όμως αυτά δεν μας συνοδεύουν καθώς εργαζόμαστε τις αρετές, κάθε μας εργασία είναι μάταιη, και κάθε κόπος ασκήσεως είναι ανωφελής και απρόσδεκτος.

κγ'. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος για τους αγωνιζομένους να αποφύγουν τους αλλεπάλληλους πειρασμούς, παρά μόνο εάν επιγνώσουν τη δική τους αδυναμία, και θεωρήσουν τους εαυτούς τους ξένους προς κάθε δικαιοσύνη, και ανάξιους κάθε παρηγοριάς, κάθε τιμής, κάθε αναπαύσεως. Διότι σκοπός του Θεού, του ιατρού των ψυχών μας, είναι να είμαστε πάντοτε ταπεινοί και κατηφείς, αποξενωμένοι από κάθε άνθρωπο, και μιμητές των δικών Του παθημάτων. Διότι Εκείνος ήταν πράος και ταπεινός στην καρδιά, και με πραότητα και ταπείνωση καρδιάς θέλει να τρέχουμε τον δρόμο των εντολών Του.

Εύλογα. Πρώτα από όλα, επειδή αυτός που είναι φίλος του Θεού και σχετίζεται μαζί Του με τέτοιον τρόπο, οφείλει να είναι, σύμφωνα με το πρότυπό Του, πράος και ταπεινός στην καρδιά, διότι δεν θα μπορούσε ποτέ να γίνει κοινωνός του Θεού αυτός που έχει διαφορετική διάθεση. Επειδή είναι εντελώς αθέμιτο τα αντίθετα να συνυπάρχουν μεταξύ τους και να αξιώνεται ο πονηρός την ένωση με το Αγαθό. Έπειτα, πρέπει να αναλογίζεται και τα εξής: ότι δηλαδή ο Θεός έχει αξιώσει με πολλά και μεγάλα αγαθά όλους τους ανθρώπους, και από κοινού και τον καθένα ξεχωριστά, και ότι ο Δεσπότης τρέφει θαυμαστή αγάπη για το ανθρώπινο γένος. Και αφενός, ενώ δεν ήμασταν τίποτα, μας έφερε στην ύπαρξη, και αφετέρου, δημιούργησε για εμάς τον ουρανό, τη γη, τον ήλιο και όλα αυτά, και δεν παύει διαρκώς, από τη μια να ευεργετεί την ψυχή και από την άλλη να φροντίζει πολύ και για το άλλο μέρος της ύπαρξής μας. Εμείς, όμως, ενώ είμαστε υπόχρεοι για τόσα πολλά, δεν είμαστε σε θέση να αποδώσουμε την άξια ευγνωμοσύνη, ούτε καν κατά προσέγγιση. Αντιθέτως, όλοι μας απέχουμε τόσο πολύ και από αυτό, ώστε να απομακρυνόμαστε ακόμη και από την ίδια μας τη φύση.

Για ποιο λόγο λοιπόν θα πρέπει να υπερηφανευόμαστε; Για τα κατορθώματά μας; Αλλά δεν είναι τίποτα σπουδαίο. Αλλά για τα μεγάλα χαρίσματα που έχουμε μέσα μας; Όμως δεν είναι δικά μας. Αλλά επειδή διασώσαμε αυτά που λάβαμε; Αλλά τα έχουμε προδώσει. Αλλά μήπως επειδή φέρουμε τη σφραγίδα του Χριστού; Όμως αυτό ακριβώς είναι η απόδειξη ότι δεν τη φέρουμε· διότι οι υπερήφανοι δεν έχουν τίποτα κοινό με Εκείνον ο οποίος είναι «πράος και ταπεινός τῇ καρδίᾳ». Και συμβαίνει, σύμφωνα με αυτούς τους συλλογισμούς, η ίδια η υπερηφάνεια να καταρρίπτει τον εαυτό της και το πάθος να αποδεικνύεται μάταιο και από τις δύο πλευρές. Διότι, είτε έχουμε το σωστό φρόνημα, οπότε δεν υπερηφανευόμαστε· είτε υπερηφανευόμαστε, και με αυτήν ακριβώς την υπερηφάνεια έχοντας επίγνωση ότι βρισκόμαστε μακριά από τον Χριστό και ότι δεν έχουμε τίποτα το υγιές, εξαιτίας της ίδιας μας της φαυλότητας, δεν θα πρέπει να υπερηφανευόμαστε.

Και έτσι είναι φυσικό, όσοι συλλογίζονται τα δικά Του, να διατηρούν ήμερη την καρδιά τους απέναντι σε όσους τους λυπούν. Δείχνοντας αυτό, λέει: αν με γνωρίσετε, πόση ημερότητα διαθέτω, θα γαληνεύσει και η δική σας καρδιά· «Διότι μάθετε», λέει, «από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας». Ακόμη και με αυτόν τον τρόπο της μελέτης γύρω από τον Χριστό, η πραότητα θα μπορούσε να γίνει πράξη. Διότι εκείνος που ζει με αυτούς τους λογισμούς είναι ανάγκη να ποθήσει θερμά την ιερή τράπεζα· και επειδή δεν επιτρέπεται να μετέχει σε αυτήν όποιος μνησικακεί, αυτός θα αντισταθεί σε κάθε οργή και θα διατηρήσει την ψυχή του καθαρή από το μίσος. Επειδή αυτό το αίμα, που χύθηκε εξαρχής για συμφιλίωση, δικαίως δεν θα μπορούσε να ανεχτεί όσους υποδουλώνονται στην οργή και τον θυμό. Διότι, παρόλο που ύψωσε φωνή προς τον Πατέρα για τους φονιάδες, όπως ακριβώς το αίμα του Άβελ όταν χύθηκε, εντούτοις δεν κατήγγειλε ενώπιόν Του όσους τον αδίκησαν, ούτε απαίτησε τιμωρία όπως εκείνο για τον αδελφό· αλλά αντίθετα, έδινε την άφεση, και η φωνή Εκείνου που σφαγιάστηκε περιείχε συγχώρεση για τους φονιάδες.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΘ. Εκείνος που θέλει να προσέλθει στον Κύριο και να αξιωθεί την αιώνια ζωή και να γίνει κατοικητήριο του Χριστού και να γεμίσει από το Άγιο Πνεύμα, για να μπορέσει να αποδώσει τους καρπούς του Πνεύματος και να τηρήσει τις εντολές του Χριστού καθαρά και άμεμπτα, οφείλει να ξεκινήσει ως εξής: πρώτον, να πιστεύει στον Κύριο σταθερά και να αφοσιωθεί εξολοκλήρου στα λόγια των εντολών Του και να απαρνηθεί τον κόσμο σε όλα, ώστε ο νους του να μην ασχολείται καθόλου με κανένα από τα ορατά πράγματα, και πρέπει πάντοτε να προσκαρτερεί στην προσευχή με πίστη προσδοκώντας τον Κύριο, αναμένοντας πάντοτε την επίσκεψη και τη βοήθειά Του, έχοντας τον σκοπό του νου του διαπαντός σε αυτό. Έπειτα, πρέπει να βιάζει τον εαυτό του προς κάθε αγαθό και προς όλες τις εντολές του Κυρίου, εξαιτίας της αμαρτίας που συνυπάρχει μέσα του. Για παράδειγμα, ας πιέζει τον εαυτό του να ταπεινοφρονεί ενώπιον κάθε ανθρώπου και να θεωρεί τον εαυτό του κατώτερο και χειρότερο, χωρίς να ζητάει τιμή ή έπαινο ή δόξα ανθρώπων από κανέναν, όπως είναι γραμμένο στο Ευαγγέλιο, αλλά έχοντας πάντοτε μόνο τον Κύριο και τις εντολές Του μπροστά στα μάτια του, θέλοντας να αρέσει μόνο σε Αυτόν. Ας βιάζει τον εαυτό του στην πραότητα της καρδιάς, όπως λέει ο Κύριος: «Μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας».

ΙΓ΄. Εκείνος που θέλει να προσέλθει στον Κύριο, να αξιωθεί την αιώνια ζωή, να γίνει κατοικητήριο του Θεού και να αξιωθεί το Άγιο Πνεύμα, ώστε να μπορέσει να αποδώσει τους καρπούς Του σύμφωνα με τις εντολές του Κυρίου άμεμπτα και καθαρά, οφείλει να ξεκινήσει ως εξής: Πρώτον, να πιστέψει στον Κύριο σταθερά, να παραδώσει ολοκληρωτικά τον εαυτό του στους λόγους των εντολών Του και να απαρνηθεί τον κόσμο σε όλα, ώστε ο νους του να μην απασχολείται απολύτως με τίποτα από τα ορατά. Και να προσκαρτερεί πάντοτε στην προσευχή, χωρίς να απελπίζεται, προσδοκώντας πάντοτε την επίσκεψη και τη βοήθεια του Κυρίου, έχοντας τον σκοπό του νου του διαρκώς στραμμένο σε αυτό. Έπειτα, πρέπει να βιάζει διαρκώς τον εαυτό του σε κάθε αγαθό και σε όλες τις εντολές του Κυρίου, έστω και αν δεν το θέλει η καρδιά εξαιτίας της αμαρτίας που βρίσκεται μέσα της. Για παράδειγμα, να βιάζει τον εαυτό του στο να ταπεινοφρονεί ενώπιον όλων των ανθρώπων και να θεωρεί τον εαυτό του κατώτερο και χειρότερο από όλους, χωρίς να αναζητά τιμή ή έπαινο ή δόξα από κανέναν, όπως είναι γραμμένο στο Ευαγγέλιο, αλλά να έχει διαρκώς προ οφθαλμών μόνο τον Κύριο και τις εντολές Του, επιθυμώντας να αρέσει μόνο σε Αυτόν. Ομοίως να βιάζει τον εαυτό του και στην πραότητα, ακόμα και αν δεν το θέλει η καρδιά, όπως λέει ο Κύριος: Μάθετε από εμένα, διότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας.

Γινόμενοι λοιπόν μιμητές της ταπεινώσεως και της πολιτείας του και, στον βαθμό που είναι δυνατόν από τη δική μας φύση, πιστεύοντας και αγαπώντας τον αληθινά και έχοντάς τον διαρκώς μπροστά στα μάτια μας και προσδοκώντας να έλθει και να κατοικήσει μέσα μας, θα αξιωθούμε εκείνων που υποσχέθηκε να δώσει «σε αυτούς που τον αγαπούν», τα οποία ούτε μάτι τα είδε ούτε αυτί τα άκουσε ούτε «ανέβηκαν σε καρδιά ανθρώπου», αλλά «σε εμάς» θα τα αποκαλύψει «μέσω του πνεύματός του», ερχόμενος και κάνοντας κατοικία μέσα μας, ώστε πλέον από αυτόν να μαθαίνουμε μέσω της ενέργειας του Πνεύματος κάθε αρετή πραότητας, ταπεινοφροσύνης, πίστης και αγάπης, και κάθε δικαιοσύνη και την εκπλήρωση των εντολών του να την εκπληρώσει μέσα μας διά της δικής του χάριτος. Διότι ο ίδιος είπε «μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση για τις ψυχές σας». Και έτσι, αφού καταρτιστούμε άμωμοι και άσπιλοι διά της δικής του δυνάμεως, ας γίνουμε άξιοι να αξιωθούμε της αιώνιας βασιλείας εν Χριστώ Ιησού, στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων.

ΛΟΓΟΣ ΛΘ'. Τρεις είναι οι πολύτροπες αρετές που προηγούνται της καθαρότητας: η κάθε είδους αλήθεια, η εγκράτεια και η υπομονή για τα επερχόμενα. Αυτές δεν τις αποκτά κανείς με άλλον τρόπο, παρά μόνο μέσω της νηστείας και της προσευχής, μη μισώντας τις θλίψεις της μακροθυμίας, αλλά ζητώντας υπομονή —διότι, όταν δεν αντέχεις τον πόνο, απλώς προσφέρεις λόγια—. Τότε δε γίνεται μόνιμο το αγαθό, όταν συγκεντρώνεται με πόνο καρδιάς· διότι όσα συγκεντρώνονται χωρίς πόνο, αφαιρούνται εύκολα. Χωρίς λοιπόν εκούσια θλίψη είναι αδύνατον να ακολουθήσει κανείς τον Χριστό και να κατανοήσει έμπρακτα τα περί της βασιλείας και της γέεννας. Γι' αυτό λέγει: «Εγώ είμαι η θύρα· και όποιος εισέλθει δι' εμού, θα εισέλθει και θα εξέλθει» και πάλι: «Μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά». Εκείνος λοιπόν που ταπεινώνεται με πραότητα καρδιάς εισέρχεται σε αυτήν την πύλη, όπου πρωτίστως προτιμάται η αλήθεια και η συνείδηση ελέγχει, οι πράξεις των υποκριτών ομολογούνται και ο φόβος του Θεού φανερώνεται. Τότε και η ψυχή, αφού φωτιστεί από τον φόβο, βλέπει πιο εσωτερικά τη λογική της φύση να στέκεται με ευταξία, ήσυχη, ήρεμη, ατάραχη, απερίσπαστη, θεοφιλή, ευσεβή, γεμάτη ελπίδα, με καθαρή πίστη, υποταγμένη σε έναν μόνο Δεσπότη, φωτόκτιστη, αυτεξούσια, με δική της ροπή και έτοιμη για λατρεία.

ΛΟΓΟΣ ΝΣΤ΄. Εκείνος που θέλει να προσέλθει στον Κύριο και να αξιωθεί την αιώνια ζωή και να γίνει κατοικητήριο του Χριστού και να πληρωθεί με Άγιο Πνεύμα, ώστε να μπορέσει να καρποφορήσει τους καρπούς του Πνεύματος σύμφωνα με όλες τις εντολές του Κυρίου, με τρόπο καθαρό και άμωμο, οφείλει να ξεκινήσει ως εξής: πρώτον μεν να πιστέψει σταθερά στον Κύριο και να παραδώσει ολοκληρωτικά τον εαυτό του στα λόγια των εντολών Του και να απαρνηθεί τον κόσμο σε όλα, ώστε ο νους του να μην ασχολείται απολύτως με τίποτα από τα ορατά πράγματα, και πρέπει πάντοτε να προσκαρτερεί στην προσευχή, προσδοκώντας με πίστη την επίσκεψη του Κυρίου και αναμένοντας πάντοτε τη βοήθειά Του, και έχοντας τον σκοπό του νου του διαρκώς στραμμένο σε αυτό. Έπειτα, πρέπει να βιάζει διαρκώς τον εαυτό του σε κάθε αγαθό έργο και σε όλες τις εντολές του Κυρίου, ακόμη και όταν η καρδιά δεν το θέλει εξαιτίας της αμαρτίας που συνυπάρχει σε αυτήν. Για παράδειγμα, ας βιάζει τον εαυτό του στο να ταπεινοφρονεί ενώπιον όλων των ανθρώπων και ας θεωρεί τον εαυτό του κατώτερο και χειρότερο από όλους, χωρίς να αναζητά τιμή ή έπαινο ή δόξα από κανέναν, όπως είναι γραμμένο στο Ευαγγέλιο, αλλά να έχει πάντοτε μόνο τον Κύριο και τις εντολές Του μπροστά στα μάτια του, επιθυμώντας να αρέσει μόνο σε Αυτόν. Ομοίως ας βιάζει τον εαυτό του προς την πραότητα, ακόμη και αν η καρδιά δεν το θέλει, όπως λέει ο Κύριος: «μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση για τις ψυχές σας».

Διότι πονούσε και είχε πρηστεί σε εκείνα τα μέρη με τα οποία γίνεται η διάκριση των ευνούχων από τους άλλους ανθρώπους· και όχι μόνο, περπατώντας με δυσκολία εξαιτίας αυτού, παρουσίασε τον εαυτό του σε εμάς σαν μέλισσα μέσα στον χειμώνα, αλλά ίσως και ο ίδιος ντρεπόταν για αυτή την ασθένεια και ήθελε να κρύψει την αδυναμία του, αν και έχουμε λάβει την εντολή να ντρεπόμαστε για τα ψυχικά και όχι για τα σωματικά πάθη. Διότι λέει: «Ας ντραπούν οι ασεβείς και ας οδηγηθούν στον άδη»· και πάλι: «Ντρέψου, Σιδώνα, είπε η θάλασσα», υποδηλώνοντας την ειδωλολατρία με το όνομα της Σιδώνας· και επίσης: «Ας ντραπούν και ας στραφούν προς τα πίσω όλοι όσοι μισούν τη Σιών»· και ο Κύριος μίλησε για αυτούς που παραδίδονται στην αιώνια αισχύνη, όχι ως εκείνους που βαρύνονται από σωματικά πάθη (διότι ο Ίδιος βάσταξε τις αδυναμίες και τις ασθένειές μας), αλλά για εκείνους που ασθένησαν ψυχικά και έγιναν εργάτες φαύλων πράξεων. [2] Διότι από τα νοσήματα, άλλα μεν είναι ακούσια, όσα δηλαδή εντοπίζονται στο σώμα και γύρω από το σώμα· άλλα δε είναι εκούσια και γεννήματα της δικής μας βούλησης, όσα φθείρουν την ομορφιά της αυτεξούσιας και νοερής ψυχής· και για τον λόγο αυτό, για τα μεν πρώτα κανείς από τους αγίους δεν φαίνεται να μας κατηγόρησε ποτέ, ούτε ο νόμος, ούτε προφήτης, ούτε δίκαιος, ούτε απόστολος, ούτε δάσκαλος (διότι σε αυτά υπόκειντο και όλοι εκείνοι, εφόσον έφεραν σώμα παρόμοιο με το δικό μας· το οποίο έλαβε και ο ίδιος ο Κύριος όταν έγινε άνθρωπος και κατέστη ομοιοπαθής με εμάς, και μέσω του σώματος και της λογικής ψυχής έγινε ομοούσιος). [3] Για τα προαιρετικά όμως και μη αναγκαία πάθη της ψυχής μάς κατηγόρησαν όλοι: ο μεν νόμος τιμωρώντας τα και ορίζοντας την κατάλληλη κόλαση για το πάθος· οι προφήτες παραγγέλλοντας να απέχουμε από αυτά και να στρεφόμαστε προς τα καλύτερα· οι δίκαιοι συμβουλεύοντας την εγκατάλειψή τους, οι απόστολοι καθοδηγώντας μας προς την απομάκρυνση από αυτά, και οι δάσκαλοι υποδεικνύοντάς μας τη φυγή από αυτά. [4] Και ο Κύριος, αφού πρώτος μας υπέδειξε τον δρόμο της δικαιοσύνης και πρώτος άνοιξε το μονοπάτι της τέλειας απομάκρυνσης από τα ψυχικά πάθη, φιλάνθρωπα διακήρυξε προς όλους το: «Μάθετε από εμένα».

Εσύ, λοιπόν, χαίρε, ω κεχαριτωμένη παρθένε και ένθεη, για όσα σου χάρισε ο Θεός, ο Δεσπότης των όλων, και για το ότι θα γεννήσεις τον Υιό του Θεού, ο οποίος θα γίνει η χαρά όλων για το γένος των ανθρώπων. ΜΕʹ. Προς αυτόν η Θεομήτωρ Παρθένος, αφού πίστεψε και βεβαιώθηκε ότι θα υπάρξει απόλυτη εκπλήρωση σε όσα της ειπώθηκαν από τον Κύριο, αποκρίνεται ταυτόχρονα με πραότητα και ταπείνωση, αλλά και με παρθενική σεμνότητα· διότι η Πανάγνη επρόκειτο να γεννήσει τον Χριστό που είναι «πράος και ταπεινός τη καρδία», και έπρεπε αυτή να κατέχει πλούσια τη δική Του ταπείνωση και πραότητα: «Ιδού η δούλη του Κυρίου· ας γίνει σε μένα σύμφωνα με τον λόγο σου.» ΜΣΤʹ. Ο αρχάγγελος Γαβριήλ, λοιπόν, αφού άκουσε αυτά από την Παρθένο Θεοτόκο, ανέβηκε στον ουρανό, από όπου και είχε σταλεί σε αυτήν. Αυτή δε κυοφορούσε τον Θεό που τον είχε στείλει, αυτόν που επάνω δοξάζεται μαζί με τον Πατέρα, ενώ κάτω και από αυτήν καταδέχεται τη σαρκική κυοφορία. Διότι, μόλις ο Λόγος και Θεός ήρθε σε αυτήν, και μέσω της φωνής του αγγέλου, εισήλθε στη θεία της μήτρα και σαρκώθηκε, και έλαβε σώμα χωρίς καμία τροπή, λαμβάνοντας από αυτήν σάρκα χωρίς ανδρική σπορά, και ενώνοντας αυτήν αληθινά με τον εαυτό Του, σάρκα η οποία ήταν εμψυχωμένη με λογική ψυχή, αλλά δεν προϋπήρχε της ανέκφραστης ενώσεώς της με Αυτόν. Διότι ταυτόχρονα με τη δημιουργία της σάρκας, υπήρξε και σάρκα του Θεού Λόγου· ταυτόχρονα σάρκα έμψυχη και λογική· διότι σε Αυτόν έλαβε την υπόσταση, και δεν είχε σύσταση πριν από Αυτόν.

Ας σπεύσουμε όλοι να βρούμε την ταπείνωση, την ανώνυμη χάρη των ψυχών μας, η οποία δεν έχει όνομα, αλλά μέσω της εμπειρίας γίνεται γνωστή σε αυτούς που την κατέχουν. Πράος είναι ο Χριστός και ταπεινός στην καρδιά· όποιος Τον απέκτησε να κατοικεί μέσα του, γνώρισε ότι μέσω Αυτού έχει την ταπείνωση, ή μάλλον ότι Αυτός ο ίδιος είναι η ταπείνωση. Η ψυχή που ζητά δόξα από τους ανθρώπους δεν γνώρισε καθόλου αυτή την ταπείνωση· εκείνος δε που έχει έστω και λίγη οίηση, πώς θα έχει μέσα του την ταπείνωση; Πραγματικά με κανέναν τρόπο. Αλίμονο σε εμένα τον πανάθλιο, τον κενόδοξο και υπερόπτη, που δεν έχω αποκτήσει ούτε μία αρετή και περνώ με αναισθησία όλες μου τις ημέρες στον παρόντα βίο. Ποιος δεν θα με κλάψει; Ποιος δεν θα πενθήσει σφοδρά, επειδή έφυγα από τον κόσμο και τα του κόσμου, αλλά κατά την αίσθηση δεν χωρίστηκα από τον κόσμο; Έχω ντυθεί το μοναχικό σχήμα και σαν κοσμικός αγαπώ τα του κόσμου, τη δόξα, τον πλούτο, τις ηδονές και τις τέρψεις· φέρω στους ώμους μου τον σταυρό του Χριστού και αρνούμαι εντελώς να υπομείνω τους ονειδισμούς του σταυρού, δεν το θέλω καθόλου, αλλά συναναστρέφομαι με τους ένδοξους και μαζί με αυτούς επιθυμώ να δοξάζομαι. Ω, τι συμφορά, ω, τι αναισθησία, είμαι άξιος διπλής καταδίκης· διότι, αφού έσφαλα σε πολλά πρωτύτερα στον βίο, υποσχέθηκα να μετανοήσω ειλικρινά, τώρα όμως φάνηκα αχάριστος παραβάτης όλων των αγαθών που μου πρόσφερε ο Θεός, και αποδείχθηκα αρνητής των υποσχέσεων και ανάξιος κάθε φιλανθρωπίας.

Στην αδελφότητα των Κιζάρων. Η είδηση της κοίμησης του πνευματικού δικού μας και δικού σας πατέρα, αγαπημένοι αδελφοί, τάραξε την ψυχή μας, όπως είναι φυσικό, και μας οδήγησε σε θλιβερό στεναγμό, όχι για αυτόν που κοιμήθηκε (διότι εκείνος είναι μακάριος αφού τελείωσε τη ζωή του με μακάριο βίο, επειδή υπήρξε δόκιμος μοναχός και ασκήθηκε άριστα μέχρι τα γηρατειά του, και το κυριότερο, αναχώρησε από τον κόσμο αυτόν με διαφυλαγμένη και ορθόδοξη πίστη, μέσα από διωγμούς και ταλαιπωρίες για το αγαθό, και τρόπον τινά στεφανώθηκε με τη δικαιοσύνη της ομολογίας υπέρ του Χριστού), αλλά για εμάς, ή μάλλον για εσάς τους ίδιους, που εγκαταλειφθήκατε σαν απορημένο ποίμνιο εξαιτίας της μετάστασης του καλού ποιμένα. Διότι ελκύει σε οίκτο και συντριβή καρδίας η μνήμη του προεστώτος, όταν αναλογίζεται κανείς τον τόπο και τον τρόπο της εν Κυρίω καθοδήγησής του. Πώς δηλαδή παρηγορούσε εκείνον που έπεφτε, επέπληττε εκείνον που θρασυνόταν, καλούσε κοντά του εκείνον που αφηνίαζε και ξυπνούσε άλλον που ραθυμούσε, κυβερνώντας με πραότητα και επιείκεια κατά μίμηση του ίδιου του Δεσπότου που είπε, μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά. Και γενικά σε όλα όσα διέπρεπε ανάμεσά σας σαν αυγερινός αστέρας. Άλλωστε, και λόγω της μακροχρόνιας συνήθειας, ο αποχωρισμός του πατέρα συνηθίζει να βαραίνει σφόδρα την ψυχή.

Πόση λοιπόν και τι μεγέθους φροντίδα και αντίσταση χρειάζεται, επιμέλεια και αγώνας, δρόμος και έντονος κόπος, για να νικήσουμε έναν τέτοιο και τόσο μεγάλο δράκοντα; Αλλά να έχετε θάρρος, έχει πει ο Κύριος, εγώ έχω νικήσει τον κόσμο· και αφού αυτός νίκησε, εμείς είμαστε, διά της αγίας του σαρκώσεως, εκείνοι που έλαβαν την εξουσία εναντίον του. Διότι πάλι αναφωνεί: Ιδού, σας έδωσα την εξουσία να πατάτε επάνω σε φίδια και σκορπιούς, και επάνω σε όλη τη δύναμη του εχθρού, ώστε να καταπατούμε τις ορμές του, τις πολύμορφες ηδονές. Και πώς θα γίνει αυτό, παρά μόνο εάν μιμούμαστε αυτόν που έχει νικήσει; Και η μίμησή του συντελείται καθώς ο ίδιος λέει για τον εαυτό του: Μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά. Επομένως, ας αποκτήσουμε την ταπεινοφροσύνη και την πραότητα. Διότι, αν ο ίδιος ο Βασιλιάς και Δεσπότης των πάντων, αυτός που από τη φύση του και μόνο είναι δεδοξασμένος και υπεράγαθος, επέλεξε την ταπείνωση, γενόμενος υπήκοος στον Θεό και Πατέρα μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού, τι να πούμε εμείς, παρά ότι όσο ταπεινωνόμαστε θα εξομοιωθούμε με αυτόν, εμείς που από τη φύση μας είμαστε ευτελείς, ταπεινοί και υπόδουλοι στον Κτίστη; Και αν αυτός ξενιτεύτηκε κατεβαίνοντας από τους ουρανούς επί της γης, σε ποιο βαθμό εμείς, ξενιτευόμενοι από τους οικείους μας, θα θεωρήσουμε ότι μειώνουμε αυτή την απόσταση;

Ας μην ενεργούμε λοιπόν έτσι, τέκνα μου, αλλά με ταπείνωση να εργαζόμαστε, με ταπείνωση να διαβάζουμε, με ταπείνωση να ψέλνουμε, με ταπείνωση να βαδίζουμε, με ταπείνωση να τρώμε, με ταπείνωση να απολογούμαστε. Και έτσι θα δούμε πόσο μεγάλος είναι ο καρπός της, γλυκός και αξιαγάπητος και ολόφωτος, καθιστώντας μας μιμητές του Θεού. Διότι λέει: Μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση για τις ψυχές σας.

Και μάλιστα εγώ βλέπω ανάμεσά σας όχι έναν, ούτε δύο, αλλά πολλούς, που σε ό,τι ζητείται είναι εντελώς πειθήνιοι και πρόθυμοι, προσηνείς και μειλίχιοι, υπάκουοι και υπομονετικοί, ειλικρινείς στις εξαγορεύσεις τους και πιστότατοι. Και ίσως δεν έχουν λάβει πολλή μόρφωση, ούτε κατέχουν σοφίσματα και αναγνώσματα, ούτε αποστηθίσεις και ψαλμωδίες. Ένα όμως έχουν, το οποίο ζητά ο λόγος και με το οποίο εξομοιώνουν τον εαυτό τους με τον Χριστό, εννοώ την ταπεινοφροσύνη και την πραότητα: «μάθετε», λέει, «από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά». Ατενίστε λοιπόν, αγαπημένα μου τέκνα, στο φως και στην αλήθεια, στην ευθύτητα και στη μακαριότητα, στην ηπιότητα και στην αγαθότητα, και μη νομίζετε ότι σας τα λέω αυτά επειδή προσπαθώ να προσελκύσω δόξα για τον εαυτό μου, αλλά για εσάς τους ποθητούς και αγαπητούς μου, κυρίους και δεσπότες μου, που βεβαίως ανήκετε στον Θεό, για τους οποίους διεξάγεται και ο αγώνας και η προσπάθειά μου, και με απλά λόγια, για την κοινή σωτηρία. Γι' αυτό συγκρατήστε τον εαυτό σας, σας παρακαλώ, από κάθε οξυθυμία, από κάθε κακή διάθεση. «Υιοί των ανθρώπων», λέει, «έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι; Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα και αναζητάτε το ψεύδος;» Γιατί «να ονειδίζει ο εχθρός, να παροξύνει ο αντίπαλος;»

Πόσης λοιπόν και πόσο μεγάλης φροντίδας και επιμονής υπάρχει ανάγκη, πόσης επιμέλειας και αγώνα, δρόμου και έντονου κόπου, για να νικήσουμε έναν τέτοιον και τόσο μεγάλο δράκοντα; «Αλλά να έχετε θάρρος», είπε ο Κύριος, «εγώ έχω νικήσει τον κόσμο». Και εφόσον αυτός νίκησε, εμείς είμαστε, μέσω της αγίας του σαρκώσεως, αυτοί που λάβαμε την εξουσία εναντίον του. Διότι πάλι αναφωνεί: «Ιδού, σας έδωσα την εξουσία να πατάτε πάνω σε φίδια και σκορπιούς, και πάνω σε όλη τη δύναμη του εχθρού». Ώστε ας καταπατούμε τις ορμές του, τις πολύμορφες ηδονές. Αλλά πώς θα γίνει αυτό, παρά μόνο με το να μιμούμαστε αυτόν που έχει νικήσει; Και η μίμησή του έγκειται, καθώς ο ίδιος λέει για τον εαυτό του: «Μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά». Επομένως, ας αναλάβουμε την ταπεινοφροσύνη και την πραότητα. Διότι, αν ο ίδιος ο βασιλιάς και δεσπότης των πάντων, αυτός που από τη φύση του είναι ο μόνος δοξασμένος και υπεράγαθος, επέλεξε την ταπείνωση, γινόμενος υπήκοος στον Θεό και Πατέρα μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού, τι να πούμε εμείς, παρά μόνο ότι, στο μέτρο που ταπεινωνόμαστε θα του μοιάσουμε, εμείς που από τη φύση μας είμαστε ευτελείς, ταπεινοί και δούλοι στον Κτίστη; Και αν αυτός ξενιτεύτηκε, κατεβαίνοντας από τους ουρανούς στη γη, πόσο θα λογαριάσουμε ότι απέχουμε εμείς από αυτό το διάστημα, έστω κι αν ξενιτευτούμε από τα οικεία μας;

Διότι, εάν ο καθένας μας σκέφτεται έτσι, πράγμα που είναι αληθινό, και εφαρμόζουμε τη μεταξύ μας υπηρεσία ως θεία διακονία, εκπληρώνουμε το καθετί του έργου μας, και από εκεί θα λάμψουν σε εμάς οι ακτίνες όλων των αρετών, η αγάπη, η ειρήνη, η πραότητα, η επιείκεια, η ευπείθεια, και θα γνωρίσουμε τότε ότι βρισκόμαστε όντως στα ίχνη των οσίων πατέρων μας, αναδεικνυόμενοι ζηλωτές της δικής τους πολιτείας. Διότι θυμηθείτε, ω τέκνα, εκείνους τους μακάριους βίους, τον δρόμο της υποταγής και της υπακοής, το εξαίρετο αξίωμα της ταπεινοφροσύνης και της ευπείθειας, και πώς έδειξαν ένθερμο ζήλο για τον Κύριο. Διότι ο ίδιος είπε: «Μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά»· ο οποίος, σύμφωνα με τον απόστολο, «δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά ταπείνωσε τον εαυτό του, γινόμενος υπήκοος στον Θεό και Πατέρα μέχρι θανάτου». Και ποιος λοιπόν έχει σωθεί ή έχει μακαριστεί; Παρά μόνο εκείνος που τον μιμήθηκε, που ταπεινώθηκε, που υπάκουσε, που υποτάχθηκε, που δεν απείθησε, που υπέμεινε όλα τα παρόντα λυπηρά, που εξουθενώθηκε, που χλευάστηκε, που εμπαίχθηκε, που εξευτελίστηκε από τους ανθρώπους, ή ίσως και ραπίστηκε και διώχθηκε και φυλακίστηκε, όπως ακριβώς και μερικοί από εσάς, ή μάλλον και όλοι σας.

Τι λοιπόν; Δεν μας έχει υποσχεθεί η βασιλεία των ουρανών; Όχι η αθάνατη ζωή; Όχι η ανεκλάλητη χαρά; Όχι η τρυφή του παραδείσου; Όχι οι ισάγγελες τιμές; Όχι οι αιώνιες αναπαύσεις; Για ποιον λόγο τα δεσμά και οι φυλακές; Για ποιον λόγο οι εξορίες και οι κακουχίες; Για ποιον λόγο τα βασανιστήρια και οι θάνατοι; Όχι για να επιτύχουμε τα προκείμενα αγαθά και να αποφύγουμε τις επαπειλούμενες τιμωρίες; Δες τους μάρτυρες που με χαρά χύνουν το αίμα τους, που με προθυμία προχωρούν προς το ξίφος, προς τη φωτιά, προς τα θηρία, προς οτιδήποτε από τα άλλα παθήματα. Δες και τους οσίους που με αγαλλίαση καταπονούν και δαμάζουν το σώμα, και δεν θεωρούν τίποτα πιο αξιαγάπητο από την αρετή. Γιατί λοιπόν εμείς εφησυχάζουμε; Γιατί χαλαρώνουμε; Και γιατί υποδουλωνόμαστε στα πάθη τα φθοροποιά και ολέθρια, τα οποία πληγώνουν την καρδιά πιο αιχμηρά και από βέλος; «Εξέλθετε από ανάμεσά τους και αποχωριστείτε, λέγει ο Κύριος», ταιριάζει να αναφωνήσουμε και εδώ. Ας εξέλθουμε λοιπόν από αυτά, όπως από τα Σόδομα και τα Γόμορρα που αποτεφρώθηκαν με φωτιά και θειάφι· ας αποβάλουμε το φρόνημα της σάρκας, το οποίο αντιστέκεται και μάχεται ενάντια στο πνεύμα· ας ελευθερωθούμε από την υποδουλωτική προσκόλληση στα πάθη, και θα βρούμε ανάπαυση στις ψυχές μας. Διότι τι θα μπορούσε να είναι πιο αναπαυτικό από το να παραμένει η ψυχή ανενόχλητη από τα πάθη και να διατηρεί ειρήνη με τον Θεό;

Διότι το να πιστέψει κανείς, να ομολογήσει και να βαπτιστεί, τι είδους κόπος είναι; Και πώς δεν είναι ανάπαυση; Όταν και εδώ είσαι αμέριμνος για όσα έπραξες πριν από το βάπτισμα, και εκεί ομοίως ανάπαυση θα σε διαδεχθεί. «Σηκώστε τον ζυγό μου επάνω σας και μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας. Διότι ο ζυγός μου είναι αγαθός και το φορτίο μου είναι ελαφρύ». Ζυγός του Χριστού είναι η ταπείνωση και η πραότητα. Αυτός λοιπόν που ταπεινώνεται μπροστά σε κάθε άνθρωπο, έχει ανάπαυση, μένοντας ατάραχος, όπως αντίθετα ο κενόδοξος και ο αλαζόνας βρίσκεται πάντοτε μέσα σε μέριμνες, επειδή δεν θέλει να βρεθεί κατώτερος από κανέναν, αλλά σκέφτεται πώς θα δοξαστεί περισσότερο, πώς θα νικήσει τους εχθρούς. Ο ζυγός λοιπόν του Χριστού, δηλαδή η ταπείνωση, είναι ελαφρύς, διότι είναι ευκολότερο για την ταπεινή μας φύση το να ταπεινώνεται, παρά το να υπερηφανεύεται· αλλά και όλες οι εντολές του Χριστού ονομάζονται ζυγός, οι οποίες είναι ελαφριές λόγω της μελλοντικής ανταπόδοσης, έστω κι αν προσωρινά φαίνονται βαριές.

Γνωρίζοντάς το καλά αυτό η σύνεσή σου, ας διευθετήσει τα της υποθέσεως αυτής με τέτοιον τρόπο, ώστε καμία ρίζα πικρίας που θα αναβλαστήσει να μην προκαλέσει ενόχληση. Εκείνος δε που μας συμβούλευσε να μαθαίνουμε από τον ίδιο ότι «είμαι πράος και ταπεινός τη καρδία» και να βρίσκουμε ανάπαυση στις ψυχές μας, η ειρήνη, ο Θεός της ειρήνης, είθε να είναι μετά του πνεύματός σου.

Περί της προκοπής του Παχωμίου. Βλέποντας δε αυτά ο Παχώμιος, αυξανόταν μάλλον περισσότερο στον φόβο της πνευματικής προκοπής, ώστε να τηρεί την καρδιά του με κάθε προφύλαξη, όπως είναι γεγραμμένο. Γι' αυτό μάλιστα και ο αγαθός γέροντας τον θαύμαζε, διότι όχι μόνο υπέμενε με προθυμία τη φανερή και έντονη άσκηση, αλλά φρόντιζε να καθαρίσει τέλεια και τη συνείδησή του σύμφωνα με τον νόμο του Θεού, προσδοκώντας την ελπίδα που αποταμιεύεται στους ουρανούς. Διότι, όταν άρχιζε να αναγινώσκει ή να μελετά από μνήμης τους λόγους του Θεού, δεν το έκανε αυτό απλώς ή όπως οι πολλοί, αλλά σε κάθε περίπτωση αγωνιζόταν να κατέχει τα πάντα μέσα του, την ταπεινοφροσύνη, την αλήθεια και την πραότητα, όπως λέει ο Κύριος: «Μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά.» Αυτά δε τα μάθαμε από τους αρχαίους πατέρες που συναναστράφηκαν μαζί του για αρκετό χρόνο.