Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 11:30

Διότι τέτοια είναι τα δώρα του Νυμφίου, ανώτερα μεν από τη δική μας αξία, αντάξια όμως της δικής του φιλανθρωπίας. Γι' αυτό τον λόγο σας μακαρίζω ήδη από τώρα και πριν από εκείνους τους ιερούς νυμφώνες. Και δεν σας μακαρίζω μόνο, αλλά και επαινώ την ευγνωμοσύνη σας, διότι δεν προσήλθατε στο άγιο Φώτισμα κατά τις τελευταίες σας αναπνοές, όπως πράττουν οι πιο ράθυμοι από τους ανθρώπους, αλλά ήδη από τώρα, σαν ευγνώμονες δούλοι που έχουν προετοιμαστεί να υπακούσουν στον Δεσπότη με πολλή αφοσίωση, φέρατε τον αυχένα της ψυχής κάτω από τη ζεύγλη του Χριστού με πολλή πραότητα και προθυμία, και δεχθήκατε τον αγαθό ζυγό, και αναλάβατε το ελαφρύ φορτίο. Διότι, έστω κι αν τα δώρα της χάριτος είναι ίσα για εσάς και για εκείνους που μυσταγωγούνται στο τέλος της ζωής τους, εντούτοις τα της προαιρέσεως δεν είναι ίσα, ούτε και η προετοιμασία τους. Επειδή εκείνοι μεν λαμβάνουν τη χάρη στο κρεβάτι, εσείς όμως τη λαμβάνετε μέσα στους κόλπους της Εκκλησίας, της κοινής μητέρας όλων μας· και εκείνοι μεν οδύρονται και δακρύζουν, ενώ εσείς χαίρεστε και ευφραίνεστε· εκείνοι στενάζουν, ενώ εσείς ευχαριστείτε· και εκείνοι μεν έχουν βυθιστεί σε λήθαργο από τον βαρύ πυρετό, ενώ εσείς είστε γεμάτοι από άφθονη πνευματική αγαλλίαση.

Περί αγάπης. Καλώς είπε ο Κύριος ότι το φορτίο μου είναι ελαφρύ. Διότι ποιο βάρος ή ποιος κόπος υπάρχει στο να συγχωρεί κανείς τα ελαφρά και μηδαμινά παραπτώματα του αδελφού του, ώστε να συγχωρηθούν τα δικά του και να δικαιωθεί συντόμως;

Αν όμως τα μαστιγώματα γέννησαν ευχαρίστηση για τον Χριστό, γιατί απορείς αν και τα δάκρυα επιτελούν το ίδιο για χάρη Του; Γι' αυτόν τον λόγο, την οδό που ονόμασε στενή και τεθλιμμένη, αυτήν πάλι την αποκαλεί χρηστό ζυγό και φορτίο ελαφρύ. Διότι από τη φύση του το πράγμα είναι τέτοιο, αλλά με την προαίρεση εκείνων που το κατορθώνουν και με τις αγαθές ελπίδες, γίνεται πάρα πολύ ελαφρύ. Γι' αυτό, αντί για την ευρύχωρη και πλατιά, θα μπορούσε κανείς να δει εκείνους που επέλεξαν τη στενή και τεθλιμμένη οδό να την βαδίζουν με μεγαλύτερη προθυμία, όχι επειδή δεν δοκιμάζουν θλίψεις, αλλά επειδή στέκονται ανώτεροι από τις θλίψεις και δεν υποφέρουν καθόλου από αυτές, όπως είναι φυσικό να συμβαίνει στους άλλους. Διότι έχει μεν θλίψεις και αυτός ο βίος, αλλά όταν τις παραβάλουμε με εκείνες του γάμου, δεν πρέπει καν να τις ονομάζουμε θλίψεις.

Ώ ησυχία, προκοπή των μοναχών· ώ ησυχία, ουράνια κλίμαξ· ώ ησυχία, οδός της βασιλείας των ουρανών· ώ ησυχία, μητέρα της κατανύξεως· ώ ησυχία, κάτοπτρο των αμαρτημάτων, που δείχνεις στον άνθρωπο τα σφάλματά του· ώ ησυχία, που δεν εμποδίζεις τα δάκρυα· ώ ησυχία, γεννήτρια της πραότητας· ώ ησυχία, σύσκηνε της ταπεινοφροσύνης· ώ ησυχία, συζευγμένη με τον φόβο του Θεού, φωταγωγέ της διανοίας· ώ ησυχία, κατάσκοπε των λογισμών και συνεργάτη της διακρίσεως· ώ ησυχία, γεννήτρια κάθε αγαθού, εδραίωμα της νηστείας και εμπόδιο της γαστριμαργίας· ώ ησυχία, απερίσπαστη αφοσίωση στην προσευχή και την ανάγνωση· ώ ησυχία, γαλήνη των λογισμών και εύδιε λιμένα· ώ ησυχία, αμεριμνία της ψυχής· ώ ησυχία, ζυγέ χρηστέ και ελαφρύ φορτίο, που αναπαύεις και βαστάζεις εκείνον που σε βαστάζει· ώ ησυχία, ευφροσύνη της ψυχής και της καρδιάς· ώ ησυχία, χαλινέ των οφθαλμών, της ακοής και της γλώσσας· ώ ησυχία, αναίρεση της περπερότητας και εχθρέ της αναιδείας· ώ ησυχία, δεσμωτήριο των παθών· ώ ησυχία, συνεργέ κάθε αρετής, πρόξενε της ακτημοσύνης, αγρέ του Θεού που βγάζεις αγαθούς καρπούς· ώ ησυχία, τείχος και οχύρωμα εκείνων που επιθυμούν να αγωνιστούν για τη βασιλεία των ουρανών. Ναι, αδελφέ, απόκτησε αυτήν την αγαθή μερίδα, την οποία εξέλεξε η Μαρία. Διότι αυτή η Μαρία έγινε υπόδειγμα της ησυχίας, αφού κάθισε κοντά στα πόδια του Κυρίου και προσκολλήθηκε μόνο σε Αυτόν.

Αντιθέτως, λοιπόν, απαιτείται κόπος για να περιεργάζεται κανείς και να κρίνει τους άλλους. Ποιος, λοιπόν, ακούγοντας αυτά, θα μας πιστέψει ποτέ ότι φτάσαμε στην παρακοή από ραθυμία, και όχι από εσκεμμένη πρόθεση και επειδή δεν θέλαμε να υπακούσουμε; Διότι, όταν όσα μεν προστάζει να κάνουμε είναι εύκολα και ελαφρότατα για όσους το επιθυμούν, ενώ όσα απαγορεύει είναι δυσκολότερα και κοπιώδη, εμείς όμως, εγκαταλείποντας αυτά που έχουν προσταχθεί, πράττουμε τα απαγορευμένα, άραγε δεν θα πουν οι εχθροί ότι αμαρτάνουμε κάνοντας αυτά επειδή ερχόμαστε σε αντιδικία μαζί Του; Και πράγματι, το ότι οι προσταγές του Χριστού δεν απαιτούν κανέναν κόπο, το διακήρυξε ο ίδιος λέγοντας: «Σηκώστε τον ζυγό μου επάνω σας· διότι ο ζυγός μου είναι αγαθός, και το φορτίο μου είναι ελαφρύ». Αλλά εμείς, εξαιτίας της ανέκφραστης ραθυμίας μας, κάνουμε τα ελαφριά να φαίνονται στους πολλούς βαριά. Σε εκείνον, λοιπόν, που θέλει συνεχώς να αδρανεί και να κοιμάται, ακόμη και το να μεταλάβει τροφή και ποτό του φαίνεται εντελώς κοπιώδες· ενώ όσοι βρίσκονται σε εγρήγορση και νήψη δεν δειλιάζουν ούτε μπροστά στα πιο θαυμαστά και δυσκατόρθωτα, αλλά τα τολμούν με περισσότερο θάρρος απ' ό,τι καταπιάνονται με τα πολύ εύκολα οι παραλυμένοι και οι νυσταλέοι. Διότι τίποτε απολύτως δεν είναι τόσο εύκολο, που να μην μας το παρουσιάζει ως πολύ βαρύ και επαχθές η πολλή οκνηρία μας, όπως ακριβώς δεν υπάρχει κάτι τόσο κοπιώδες και δυσχερές, που ο ζήλος και η προθυμία να μην το καθιστούν εξαιρετικά εύκολο. Διότι τι ήταν, πες μου, δυσκολότερο από το να αντιμετωπίζει κανείς καθημερινά κινδύνους που απειλούσαν με θάνατο;

Και ποια δικαιολογία είναι αυτή, το ότι δεν μπόρεσε τάχα να αντέξει τον χρηστό ζυγό, το ότι δεν μπόρεσε να βαστάξει το ελαφρύ φορτίο; Είναι άραγε βαρύ και φορτικό πράγμα η ανάπαυση από τους κόπους; Και πώς μας καλεί ο Χριστός σε αυτήν; Λέγοντας: «Ελάτε σε εμένα όλοι όσοι κοπιάζετε και είστε πεφορτισμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω». Και πάλι: «Σηκώστε τον ζυγό επάνω σας, διότι ο ζυγός μου είναι χρηστός και το φορτίο μου ελαφρύ». Διότι τι ελαφρύτερο υπάρχει, πες μου, από το να απαλλαγεί κανείς από φροντίδες, από κοσμικές υποθέσεις, από φόβους και από πόνους, και να στέκεται έξω από τα κύματα της ζωής και να διάγει σε γαλήνιο λιμάνι;

Αφού εγκατέλειψες τα προστάγματα του πράου και ταπεινού Δεσπότου, και εκτελείς όλα τα κελεύσματα του σκληρού και άσπονδου τυράννου [του εχθρού της σωτηρίας μας], και αφού συνέτριψες τον χρηστό ζυγό και απέρριψες το ελαφρύ φορτίο, φορώντας αντί γι' αυτά σιδερένιους κλοιούς, κρέμασες επιπλέον και ονικό μύλο στον λαιμό σου. Πού θα σταματήσεις, λοιπόν, να καταποντίζεις την άθλια ψυχή σου, έχοντας επιβάλει στον εαυτό σου την ανάγκη να παρασύρεται διαρκώς προς τα κάτω; Εκείνη, βέβαια, η γυναίκα που βρήκε τη μία δραχμή, καλούσε τις γειτόνισσες να γίνουν κοινωνοί της ευφροσύνης της, λέγοντας: «Συγχαρείτε με»· εγώ, όμως, θα καλέσω τώρα όλους τους φίλους, και τους δικούς μου και τους δικούς σου, για τα εντελώς αντίθετα, μη λέγοντας «Συγχαρείτε με», αλλά «Συμπενθήστε, και αναλάβετε τον ίδιο θρήνο, και αναφωνήστε μαζί μας γοερό μέλος».

Κεφάλαιο Ζ'. Σκέφτομαι δε και εκείνο το οποίο είδα να συμβαίνει σε πολλούς συνετούς ασθενείς. Διότι, γνωρίζοντας τη δική τους δειλία και αδυναμία, παρακάλεσαν τους ιατρούς, που δεν το ήθελαν, να τους δέσουν, ώστε να τους θεραπεύσουν με εκούσια βία. Γι' αυτό, το μεν πνεύμα είναι πρόθυμο εξαιτίας της μελλοντικής ελπίδας, η δε σάρκα ασθενής εξαιτίας των προηγούμενων συνηθειών. Εγώ δε, βλέποντάς τα αυτά, παρακάλεσα να πείθονται οι ιατροί. Ούτε οφείλει ο οδηγός να λέει σε όλους όσους προσέρχονται ότι η οδός είναι στενή και τεθλιμμένη, ούτε βεβαίως στον καθένα ότι ο ζυγός είναι χρηστός και το φορτίο ελαφρύ. Αλλά μάλλον πρέπει να εξετάζει και να προσαρμόζει κατάλληλα τα φάρμακα. Σε αυτούς που είναι βεβαρημένοι από βαριά αμαρτήματα και ρέπουν εύκολα προς την απελπισία, αρμόζει το δεύτερο, ενώ σε αυτούς πάλι που κλίνουν προς το υψηλό και υπεροπτικό φρόνημα, είναι κατάλληλο το πρώτο φάρμακο. Μερικοί που είχαν να βαδίσουν μακρύ δρόμο και ρώτησαν αυτούς που τον γνωρίζουν, άκουσαν από αυτούς ότι είναι ευθύς, ομαλός και ακίνδυνος. Και όμως, έχοντας χαλαρώσει από όσα άκουσαν σχετικά με την οδοιπορία, όταν έφτασαν περίπου στη μέση της, είτε κινδύνευσαν είτε και γύρισαν πίσω, καθώς βρέθηκαν απροετοίμαστοι για τις δυσκολίες. Το ίδιο και αντίστροφα, σκέψου, όπου ο θείος έρωτας άγγιξε την καρδιά, εκεί ο φόβος των λόγων δεν υπερίσχυσε, και όπου φανερώθηκε ο φόβος της γέεννας, εκεί υπάρχει υπομονή σε κάθε είδους κόπους.

ΛΟΓΟΣ ΚΗ'. Περί της ιερής και μητέρας των αρετών, της μακάριας προσευχής· και περί της νοερής και αισθητής παραστάσεως σε αυτήν. Η προσευχή, ως προς την ποιότητά της, είναι κοινωνία και ένωση ανθρώπου και Θεού· και ως προς την ενέργειά της, είναι στήριγμα του κόσμου· συμφιλίωση με τον Θεό, μητέρα των δακρύων αλλά και θυγατέρα τους, ιλασμός των αμαρτημάτων, γέφυρα στους πειρασμούς, προστατευτικό τείχος στις θλίψεις, συντριβή των πολέμων, έργο των αγγέλων, τροφή όλων των ασωμάτων δυνάμεων· η μελλοντική ευφροσύνη, απέραντη εργασία, πηγή των αρετών, πρόξενος των χαρισμάτων, αόρατη προκοπή, τροφή της ψυχής, φωτισμός του νου, πέλεκυς κατά της απόγνωσης, απόδειξη της ελπίδας, λύτρωση από τη λύπη, πλούτος των μοναχών, θησαυρός των ησυχαστών, μείωση του θυμού, καθρέφτης της προκοπής, φανέρωση των πνευματικών μέτρων, δήλωση της πνευματικής κατάστασης, μηνυτής των μελλόντων, σημάδι της δόξας. Η προσευχή, για εκείνον που προσεύχεται αληθινά, είναι δικαστήριο και κριτήριο και βήμα του Κυρίου, πριν από το μελλοντικό βήμα· ας σηκωθούμε και ας ακούσουμε αυτήν την ιερή βασίλισσα των αρετών που μας φωνάζει με δυνατή φωνή και λέει: Ελάτε σε μένα, όλοι όσοι κοπιάζετε και είστε φορτωμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω· σηκώστε τον ζυγό μου επάνω σας, και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας, και θεραπεία στις πληγές σας. Διότι ο ζυγός μου είναι αγαθός, και θεραπευτικός των μεγάλων πταισμάτων.

Δεν γνωρίζεις τι θα γεννήσει η αυριανή ημέρα. Μην υπόσχεσαι όσα δεν σου ανήκουν. Σε ζωή σε καλούμε, άνθρωπε· γιατί αποφεύγεις την κλήση; Σε μετοχή αγαθών· γιατί προσπερνάς τη δωρεά; Η Βασιλεία των Ουρανών έχει ανοίξει· Εκείνος που καλεί είναι αψευδής, η οδός εύκολη· δεν υπάρχει ανάγκη ούτε χρόνου, ούτε δαπάνης, ούτε κόπου· γιατί διστάζεις; Γιατί φοβάσαι τον ζυγό, σαν δαμάλι που δεν έχει γνωρίσει ζυγό; Είναι χρηστός, είναι ελαφρύς, δεν καταπονεί τον αυχένα, αλλά τον δοξάζει. Διότι η ζεύγλη δεν δένεται καταναγκαστικά γύρω από τον τράχηλο. Επιζητεί να είναι αυτεξούσιος εκείνος που τον σύρει.

«Μην καθυστερείς να επιστρέψεις στον Κύριο, και μην το αναβάλλεις από ημέρα σε ημέρα. Διότι ξαφνικά θα έλθει η οργή του Κυρίου, και στον καιρό της εκδίκησης θα καταστραφείς.» «Τέκνο μου, αμάρτησες; Μην προσθέσεις πλέον και άλλες αμαρτίες, και δεήσου για τις προηγούμενες.» «Μακάριοι όσοι πενθούν, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν.» «Ελάτε σε εμένα, όλοι όσοι κοπιάζετε και είστε πεφορτισμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω. Σηκώστε τον ζυγό μου επάνω σας, και μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά· και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας. Διότι ο ζυγός μου είναι αγαθός, και το φορτίο μου είναι ελαφρύ.» «Θυμήθηκε ο Πέτρος τον λόγο του Ιησού, που του είχε πει ότι: Πριν λαλήσει ο πετεινός, τρεις φορές θα με απαρνηθείς· και βγαίνοντας έξω, έκλαψε πικρά.» «Δεν έχουν ανάγκη ιατρού οι υγιείς, αλλά οι ασθενείς. Πηγαίνετε δε και μάθετε τι σημαίνει: Έλεος θέλω, και όχι θυσία. Διότι δεν ήλθα για να καλέσω δικαίους, αλλά αμαρτωλούς σε μετάνοια.» «Ποια γυναίκα που έχει δέκα δραχμές, εάν χάσει μία δραχμή, δεν ανάβει λυχνάρι, και δεν σκουπίζει την οικία, και δεν αναζητεί επιμελώς;» «Κάποιος άνθρωπος είχε δύο υιούς· και είπε ο νεότερος από αυτούς στον πατέρα: Πατέρα, δώσε μου το μερίδιο της περιουσίας που μου αναλογεί. Και μοίρασε σε αυτούς την περιουσία. Και μετά από όχι πολλές ημέρες, αφού τα συγκέντρωσε όλα ο νεότερος υιός, αναχώρησε σε χώρα μακρινή, και εκεί διασκόρπισε την περιουσία του, ζώντας άσωτα.»

Γι' αυτό αναφώνησε: «Ελάτε σε μένα, όλοι οι κοπιάζοντες και πεφορτισμένοι στην καρδιά, και εγώ θα σας αναπαύσω». Και: «Σηκώστε τον ζυγό μου πάνω σας»· εννοώντας ως ζυγό τις εντολές, δηλαδή τον βίο που ρυθμίζεται σύμφωνα με το Ευαγγέλιο· και ως φορτίο, τον φαινομενικό κόπο της μετάνοιας. Διότι, λέει, «ο ζυγός μου είναι αγαθός και το φορτίο μου ελαφρύ». Και πάλι, διδάσκοντας τη θεία δικαιοσύνη και αγαθότητα, προτρέπει λέγοντας: «Γίνετε άγιοι· γίνετε τέλειοι· γίνετε ελεήμονες· γίνετε οικτίρμονες, όπως ο ουράνιος Πατέρας σας». Και: «Συγχωρείτε, και θα συγχωρεθείτε». Και: «Όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, παρομοίως να κάνετε και εσείς σε αυτούς».

Για να μη συμβεί λοιπόν αυτό και για να μας απαλλάξει από τον βόρβορο της αμαρτίας, μας δίνει εντολή ο Δεσπότης λέγοντας τα εξής: «Μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας». Η μεν πραότητα θα καταπραΰνει την αγριότητα του αντίπαλού της, του ανήμερου θυμού, και θα σας καταστήσει χρηστούς και ήμερους, τόσο όταν σας βλέπουν όσο και όταν βλέπετε τους συνανθρώπους σας, διότι «ο θυμώδης άνθρωπος δεν είναι ευπρεπής» και «ο θυμός καταστρέφει και τους συνετούς» και «ο οξύθυμος άνθρωπος προκαλεί πτώση στον ίδιο του τον εαυτό», ενώ «ο μακρόθυμος έχει πολλή φρόνηση, ο δε ολιγόψυχος είναι πολύ άφρων». Γι' αυτό και λέει «μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά», ώστε μέσω μεν της πραότητας να μπορέσετε να αποκρούσετε τις αταξίες του θυμού, και μέσω της ταπεινότητας της καρδιάς να καταβάλετε εύκολα την υπερηφάνεια, «και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας· διότι ο ζυγός μου είναι χρηστός και το φορτίο μου ελαφρύ».

Λοιπόν, ελάτε σε μένα, και «μείνετε σε μένα», για να εκπληρώσω κι εγώ τη δική μου υπόσχεση προς εσάς και να σας αναπαύσω και να σας δοξάσω επειδή με δοξάσατε και να σας αγαπήσω, διότι «εγώ αγαπώ αυτούς που με αγαπούν, και όσοι με αναζητούν θα βρουν χάρη» και «μακάριος είναι ο άνθρωπος, που θα φυλάξει τις δικές μου οδούς»· σας διδάσκω δηλαδή την αλήθεια, ώστε η ελπίδα σας να βρίσκεται στον Κύριο, και να πληρωθείτε με το Πνεύμα. «Σηκώστε, λοιπόν, τον ζυγό μου πάνω σας και μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας». Μη φοβηθείτε, όμως, επειδή ακούσατε για φορτίο· «διότι ο ζυγός μου είναι αγαθός και το φορτίο μου είναι ελαφρύ». Γνωρίζεις, αγαπητέ, πώς ο Δεσπότης, ενώ μίλησε για στενή πύλη και τεθλιμμένη οδό, είπε πάλι ότι ο ζυγός Του είναι αγαθός και το φορτίο Του ελαφρύ; Γνωρίζεις πώς το ερώτημά σου έχει επιλυθεί με ακρίβεια μέσω της έννοιας των παραδειγμάτων και των ρητών των Γραφών; Μάθε ότι η έλλειψη συνήθειας κάνει την οδό στενή, ενώ η συνήθεια κάνει τον ζυγό αγαθό και το φορτίο ελαφρύ. Διότι, ακόμη κι αν κάποιος αιχμάλωτος πολέμου απαχθεί σε ξένη χώρα και υποδουλωθεί σε αυτήν για αρκετά χρόνια, πάντως του φαίνεται ελαφρύτερη εκείνη η έσχατη δουλεία, και, αφού αποκτήσει τη συνήθεια της εν λόγω δουλείας, παραμένει πλέον σε αυτήν σαν αυτόχθονας και οικείος.

Επιστολή του ιδίου προς τον Μανουήλ, τον Οικουμενικό Πατριάρχη Εμείς μεν, ω παναγιώτατε και υπερύψηλε δέσποτα, σπεύδαμε να εκτελέσουμε την εντολή της πολλής σου Αγιότητος, καθώς είχαμε υποσχεθεί εκ των προτέρων· συνέβη όμως σε εμάς πολυήμερος πόνος στον φάρυγγα και φλεγμονή στο δεξί πόδι, τα οποία μας εμπόδισαν από την αίσια πορεία και την πιο γλυκιά συνομιλία. Εν τω μεταξύ δε, μάθαμε και τον μυστικό λόγο της κλήσης μας, ότι δηλαδή ελκυόμαστε για να αναλάβουμε τη διεύθυνση της κοσμικής λογοπαιδείας και, επειδή δεν ενδίδουμε, δεχόμαστε επιτίμια. Απορούμε λοιπόν πώς δεν γίνεται καθόλου λόγος για την αποφυγή του εξαναγκασμού, και πώς εκείνοι που απέφυγαν τον κόσμο και αποτίναξαν τη σοφία του που καταργείται, βιάζονται πάλι να επιστρέψουν σε εκείνα από τα οποία διέφυγαν και να οικοδομήσουν όσα ακριβώς έχουν καταλύσει. Καίτοι βέβαια το αντίθετο έπρεπε να συμβαίνει: και εκείνοι που είναι προσκολλημένοι (στον κόσμο) να αποσπώνται από τη ματαιότητα και να πείθονται να μην αθετούν τη συμφωνία τους προς τον Θεό, αλλά να τηρούν την υπόσχεσή τους. Ή μήπως δεν είναι ολοφάνερο σε εμάς, τους πνευματικούς ηγέτες και δασκάλους, πόσα παρεπόμενα των λογολεσχιών δεν συνάδουν με τους μοναχικούς θεσμούς και τα διατάγματα, ή πόσο κοπιαστικός είναι ο χρηστός ζυγός για τους ράθυμους σαν εμένα και πόσο δυσβάστακτο είναι το ελαφρύ φορτίο; Και πρέπει να προστίθεται και τέτοια ταλαιπωρία σε ένα τόσο μεγάλο έργο;

Διότι άλλοι συνδέονταν με άλλους θεούς σύμφωνα με διάφορες δοξασίες και θρησκείες, βασανιζόμενοι από τον ζυγό της ασέβειας· όταν όμως κατήλθε προς εμάς από τους ουρανούς ο Λυτρωτής, τότε μας ελευθέρωσε από αυτό το βαρύ φορτίο των πολλών ζυγών και προσέφερε τον δικό του ζυγό, ελκύοντάς μας προς την υπακοή και την ευπειθή πολιτεία του Ευαγγελίου, λέγοντας, «Σηκώστε τον ζυγό μου διότι είναι αγαθός, και το φορτίο μου διότι είναι ελαφρύ». Υποτασσόμενοι, λοιπόν, πρόθυμα σε αυτόν τον ζυγό της δικαιοσύνης οι πιστοί, τον υπηρετούμε με αλήθεια, ειλικρίνεια και μία πίστη, και μέσα σε αυτόν γινόμαστε αγαθοί και καυχόμαστε, διδασκόμενοι ότι «Είναι καλό για τον άνθρωπο να σηκώνει τον ζυγό από τη νεότητά του». Είναι δε άξιο να θαυμάζουμε απεριόριστα τα μεγαλουργήματα και τη φιλαγαθία του Δεσπότη των όλων, διότι το έλεος και η χρηστότητά του έχουν ξεχειλίσει τόσο πλούσια σε εμάς, ώστε να ευδοκήσει να φτάσει το σωτήριο κήρυγμα μέχρι τα έσχατα της οικουμένης, και μάλιστα από την Αιθιοπία και από όλα τα πέρατα της γης να αναπέμπεται προς αυτόν ομόφωνος αίνος και ακατάπαυστη δοξολογία από εκείνους που τον έχουν γνωρίσει.

«Και οι πτέρυγες αυτών των τεσσάρων δεν στρέφονταν κατά το βάδισμα, το καθένα πορευόταν κατευθείαν εμπρός από το πρόσωπό του». Οι δε πτέρυγες των ζώων ήταν ελαφριές: πρώτον μεν εξαιτίας της γοργής πορείας του κηρύγματος, δεύτερον δε διότι ο λόγος του Ευαγγελίου δεν είχε τίποτα το γήινο ούτε έβλεπε προς τα κάτω, και τρίτον διότι οι μακάριοι απόστολοι, διαπαιδαγωγώντας τα ήθη των ανθρώπων, δεν εισήγαγαν τίποτα το σκληρό ούτε το βαρύ· «διότι οι εντολές του δεν είναι βαριές και ο ζυγός μου είναι αγαθός και το φορτίο μου ελαφρύ». Το δε ανθρώπινο χέρι κάτω από τις πτέρυγες των ζώων υποδήλωνε την ανθρώπινη δύναμη, η οποία όχι μόνο δεν συντελούσε καθόλου στην ολοκλήρωση του δρόμου, αλλά και καλυπτόταν από τη θεία δύναμη, ώστε οι απόστολοι να μη φαίνονται καν ως άνθρωποι, χάρη στη σοφία του Πνεύματος και στο υπερφυές των έργων τους.

Ω, της θαυμαστής φιλοτιμίας του Δεσπότου! Ω, της άφατης φιλανθρωπίας! Τίποτε άλλο, λέει, δεν ζητώ από εσάς παρά μόνο να με αγαπάτε και να με θεωρείτε Κύριο, και να μην αποφεύγετε τη δουλεία σε εμένα, και σας καθιστώ κληρονόμους και κυρίους όλων των δικών μου. Ας αποδεχθούμε, λοιπόν, τη δουλεία που γίνεται πρόξενος ελευθερίας και μας δωρίζει τη βασιλεία. Ας αγαπήσουμε τον Δεσπότη, ο οποίος και θέλει και μπορεί να υπομείνει τα πάντα υπέρ των δούλων του, και καταδέχεται να πεθάνει για αυτούς και, το κυριότερο, δεν απαιτεί τίποτε από εμάς ως αντάλλαγμα για όλα αυτά· τίποτε το επίπονο, ούτε το λυπηρό, ούτε κάτι βαρύ και φορτικό, αλλά εντελώς το αντίθετο· ο ίδιος μας παρέχει μάλλον άνεση και ειρήνη και ανάπαυση. «Διότι ελάτε σε εμένα», λέει, «όλοι όσοι κοπιάζετε και είστε φορτωμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω». Και πάλι: «Ο ζυγός μου είναι αγαθός και το φορτίο μου ελαφρύ».

Το δε «στενή η πύλη και τεθλιμμένη η οδός» δεν αποτελεί λόγο κάποιου που αρνείται και καθορίζει τη φύση της πύλης, αλλά μάλλον κάποιου που αγανακτεί και επιπλήττει τον μικρό αριθμό εκείνων που εισέρχονται διά της πύλης, εξαιτίας του οποίου μικρού αριθμού συνέβη να θεωρείται και αυτή στενή. Εφόσον λοιπόν εκλαμβάνουμε με αυτόν τον τρόπο ότι έχει ονομαστεί στενή η πύλη και «η οδός η οποία οδηγεί στην αιώνια ζωή», ούτε το «ο ζυγός μου είναι χρηστός και το φορτίο μου είναι ελαφρύ» θα έρθει σε αντίθεση προς εμάς· διότι εκεί μεν μέσω αυτών δηλώνεται η φύση του πράγματος, ενώ εδώ επικρίνεται η ολιγωρία εκείνων που οφείλουν να το ακολουθήσουν.

Προς τον Λέοντα, που διετέλεσε λογοθέτης του Μαδιάμ. «Πούλησε τα υπάρχοντά σου και δώσε τα στους φτωχούς.» Θεωρείς ότι η προσταγή αυτή είναι βαριά και δυσβάσταχτη· εγώ όμως, μέσα από αυτό, σε καλώ μάλλον να δεις τον ζυγό του Κυρίου ως αληθινά αγαθό και το φορτίο ελαφρύ. Διότι παραγγέλλει να αποθέσει κανείς το βάρος και να αποτινάξει την ύλη των μεριμνών και των πειρασμών, όχι να τα επωμιστεί, και έδωσε τη χάρη να τα μοιράζει κανείς σε όσους έχουν ανάγκη και, αντί γι' αυτά, να αποκτά ως πλούτο τον ουράνιο θησαυρό, τα οποία (υπάρχοντα), ακόμη και αν δεν τα μοιράσουμε, παραμένουν αδρανή και άχρηστα στην παρούσα ζωή, και όταν μεταβαίνουμε στην άλλη ζωή, εγκαταλείπονται εδώ. Γι' αυτό, αναλογίσου καλύτερα τη φιλανθρωπία του Δεσπότη και το ποικίλο και πολύτροπο της άφατης πρόνοιάς Του, ότι δηλαδή αυτά που εξ ανάγκης και παρά τη θέλησή μας συνηθίζουν να συμβαίνουν, Αυτός, αρκεί μόνο να επιδειχθεί η καλή διάθεση, τα αποδέχεται ως δικούς μας κόπους και καρπούς, και αυτούς που συνεισέφεραν μόνο την προαίρεσή τους τους υποδέχεται ως κληρονόμους της βασιλείας Του σαν να έχουν κατορθώσει τα πάντα· διότι λέει, «ελάτε, οι ευλογημένοι του Πατέρα μου, κληρονομήστε την ετοιμασμένη για εσάς βασιλεία».

Χρηστός είναι ο ζυγός του Χριστού και το φορτίο Του ελαφρύ. Διότι, τι είναι ελαφρύτερο από το να συγκρατεί κανείς τη γλώσσα του; Και τι χρηστότερο από το να έχει κανείς εύφημο στόμα; Και τι ελαφρύτερο από το να μη φθονεί τους αδελφούς του; Δεν χρειάζεται να υπομείνεις κόπους, ούτε να μετράς αγρυπνίες ταλαιπωρούμενος ολόκληρη την ημέρα και τη νύχτα, ούτε να σκάψεις τάφρο, ούτε να υψώσεις ανάχωμα, ούτε να δουλέψεις στον πηλό και την πλινθοποιία, που ήταν η επινόηση των Αιγυπτίων εναντίον του Ισραήλ, ούτε να πράξεις κανένα άλλο κοπιαστικό έργο.

Όπως ακριβώς αν υπάρχει ένα βουνό πολύ ψηλό και απόκρημνο και έχει ένα μονοπάτι πολύ στενό, ίσο περίπου με το πλάτος ενός ανθρώπινου πέλματος, και από εκεί δεν μπορούν τετράποδα ζώα ή οτιδήποτε άλλο να περάσουν και να διαβούν, παρά ίσως μόνο τα πουλιά που ελαφραίνουν από τα ίδια τους τα φτερά, έτσι και οι ύψιστες εντολές του Ευαγγελίου και «η οδός» του Θεού «στενή και τεθλιμμένη» είναι για τους ανθρώπους αυτού του κόσμου που δεν μετέχουν στο Πνεύμα του Θεού. Και είναι αδύνατον να την περάσουν κάποιοι (δηλαδή να βρεθούν υπάκουοι και άμεμπτοι σε όλες τις ευαγγελικές εντολές), εάν δεν αποκτήσουν τις φτερούγες του Αγίου Πνεύματος, και τότε, ελαφρωμένοι από το Άγιο Πνεύμα, μπορούν εύκολα να διαβούν την ευαγγελική «οδό της δικαιοσύνης», ώστε να καταξιωθούν «να εισέλθουν στη ζωή», καθώς είπε ο Κύριος: «ο ζυγός μου είναι καλός και το φορτίο μου είναι ελαφρύ», και τότε θα γνωρίσουν ότι οι εντολές του Ιησού δεν είναι βαριές, όταν, έχοντας τα φτερά του Αγίου Πνεύματος, αυτοί διαβαίνουν την οδό που είναι στενή για τους υπόλοιπους ανθρώπους, με πολλή ελαφρότητα και χαρά. Διότι είναι αδύνατον χωρίς τις άγιες φτερούγες του Πνεύματος να διαβεί κανείς την προαναφερθείσα οδό (δηλαδή να εκπληρώσει όλες τις εντολές του Κυρίου καθαρά, τέλεια και άμεμπτα), και έτσι να αξιωθεί να εισέλθει στην πύλη της Βασιλείας των Ουρανών.

Παρίσταται δε στο γεγονός και η Άννα, βαδίζοντας με τα γηραλέα της γόνατα· διότι το μυστήριο καλούσε και αυτήν, η οποία ήταν πλήρης προφητικής χάριτος, ώστε να μαρτυρήσει και η ίδια προφητικώς ότι «εγνώρισε ο Κύριος το σωτήριόν Του» και ότι «ενώπιον των εθνών απεκάλυψε τη δικαιοσύνη Του», και ότι δεν θα κυριαρχεί πλέον ο νόμος, ως σκιά και τύπος, επιβάλλοντας στους ανθρώπους «φορτία δυσβάστακτα», εφόσον αποκαλύφθηκε σε όλους η χάρις η οποία έχει «τον ζυγό χρηστό και το φορτίο ελαφρύ» και ευβάστακτο, και ότι δεν θα προφητεύουν πλέον οι προφήτες περί του Χριστού, εφόσον ήλθε Αυτός που τους ενέπνευσε τις προφητείες και τους απέστειλε να Τον προφητεύσουν. Λέγοντας αυτά η Άννα, λάμποντας από προφητική χάρη, προς «όσους προσδοκούσαν τη λύτρωση του Ισραήλ», γεννούσε μέσα τους θεόδοτη παρηγοριά, ότι δηλαδή έφθασε ο Λυτρωτής του παντός και φανερώθηκε ο Σωτήρας των πάντων, βουλόμενος να λυτρώσει τη δική Του εικόνα και θέλοντας να σώσει το πλάσμα που έπλασε. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε ο Χριστός ονομάζεται Ιησούς, επειδή Ιησούς ερμηνεύεται σωτήρας. Και ενώ όλα αυτά συνέβαιναν στα γεγονότα και λέγονταν με λόγια, η Θεομήτωρ Μαρία εξεπλήσσετο και ο παριστάμενος Ιωσήφ θαύμαζε.

Διότι αυτός που ατιμάζει τον πατέρα, πώς θα θεωρηθεί υιός; Αυτός που χωρίζεται από το φως, πώς θα ζήσει μέσα σε αυτό σαν να είναι μέρα; Με κανέναν τρόπο, αδελφοί. Εάν δε πει κάποιος ότι κανείς δεν μπορεί να τηρήσει όλες τις εντολές, ας γνωρίζει ότι διαβάλλει και κατακρίνει τον Θεό ότι μας πρόσταξε πράγματα αδύνατα· αυτός δεν θα αποφύγει το αναπόφευκτο της θείας δίκης, αλλά όπως εκείνος που είπε: «Γνώριζα ότι είσαι σκληρός, ότι θερίζεις όπου δεν έσπειρες και συνάζεις από εκεί όπου δεν σκόρπισες», έτσι και αυτός θα κατακριθεί, και θα παρομοιαστεί με το φίδι που είπε στον Αδάμ: «Επειδή γνωρίζει ο Θεός ότι την ώρα που θα φάτε από το δέντρο θα γίνετε όμοιοι με αυτόν, γι' αυτό σας έδωσε εντολή να μην φάτε από αυτό». Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος αποκαλεί τον Θεό ψεύτη και πλάνο και γεμάτο φθόνο· ψεύτη μεν, επειδή, ενώ Εκείνος είπε: «Ο ζυγός μου είναι αγαθός και το φορτίο μου ελαφρύ», αυτός αποφαίνεται ότι όχι μόνο δεν είναι ελαφρύ, αλλά και αβάσταχτο· πλάνο δε, επειδή κατέβηκε υποσχόμενος πολλά, αλλά μη θέλοντας να μας δώσει τίποτα, μάλλον δε από φθόνο για τη σωτηρία μας, μας διέταξε να κάνουμε και να φυλάξουμε αδύνατα πράγματα, ώστε, μη μπορώντας να τα εκπληρώσουμε, βρίσκοντας δήθεν εύλογη πρόφαση, να μας στερήσει από εκείνα τα αγαθά.

Αλλά, αν πρέπει να σας πω την αλήθεια και όσα δεν ήθελα να κάνω γνωστά σε όλους, αυτά να τα αποκαλύψω για την αγάπη σας, ώστε να δοθεί κάτι καλό σε κάποιους από εσάς, έβλεπα μέσα μου, σε κάθε στενοχώρια και θλίψη και στη θεωρούμενη κακοπάθεια, να ξεχειλίζει η χαρά και η ευφροσύνη διά της αποκαλύψεως και της επιφανείας του προσώπου Του. Έτσι, εκπληρωνόταν ολοφάνερα σε εμένα το ρητό του Παύλου που λέει: «Διότι το προσωρινό και ελαφρύ βάρος της θλίψεως κατεργάζεται σε εμάς δόξα», καθώς και εκείνο του Δαβίδ που λέει: «Μέσα στη θλίψη με πλάτυνες». Επομένως, δεν θεωρούσα ως τίποτα τις επερχόμενες θλίψεις και τους πειρασμούς, συγκριτικά προς τη δόξα του Ιησού Χριστού, η οποία όχι απλώς επρόκειτο να έρθει, αλλά μου αποκαλυπτόταν αμέσως διά του Αγίου Πνεύματος. Η μετοχή και η θέα αυτής της δόξας με έκαναν να μη θεωρώ τίποτα ακόμη και τις ίδιες τις θανατηφόρες ασθένειες και οποιαδήποτε άλλη, πιο ανυπόφορη οδύνη που προκαλείται στους ανθρώπους από τους πόνους, λησμονώντας κάθε οδύνη και λύπη του σώματος. Έτσι, θεωρούσα αμέσως το φορτίο των εντολών ελαφρύ και τον ζυγό του Κυρίου αγαθό. Αντιθέτως, το ότι δεν έβρισκα κάποια αιτία για να πεθάνω σύντομα για Εκείνον, πιστέψτε με, ήταν για εμένα θλίψη ανυπόφορη.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΡΚΗ' ΠΕΡΙ ΥΠΟΤΑΓΗΣ ΚΑΙ ΕΚΚΟΠΗΣ ΘΕΛΗΜΑΤΩΝ Αδελφοί και πατέρες, ο κατηχητικός λόγος γνωρίζει μεν να πλήττει όσους είναι ελλιπείς στην αρετή, αλλά πάλι γνωρίζει και να θεραπεύει. Διότι ακριβώς αυτό το να λυπάται κανείς για την έλλειψη όσων οφείλουν να κατορθωθούν, από τη φύση του προκαλεί ανεπαίσθητα στην ψυχή την κατόρθωσή τους. «Διότι η κατά Θεόν λύπη, όπως λέει ο Απόστολος, κατεργάζεται μετάνοια που οδηγεί σε σωτηρία, για την οποία κανείς δεν μετανιώνει». Ας εξετάσουμε δε, αν νομίζετε, σε τι συνίσταται αυτό που μας λυπεί. Μήπως στο ότι μας επιτίθενται πονηροί λογισμοί, δίκην εχθρών, σπεύδοντας να πολιορκήσουν την ψυχή μας; Αλλά είναι γραμμένο: «Εάν παραταχθεί εναντίον μου στρατόπεδο, δεν θα φοβηθεί η καρδιά μου· εάν ξεσπάσει εναντίον μου πόλεμος, εγώ σε Αυτόν ελπίζω». Ή μήπως στο ότι είναι βαρύς ο ζυγός της υπακοής; Αλλά πάλι είναι γραμμένο: «Είναι καλό για τον άνθρωπο να σηκώνει ζυγό από τη νεότητά του»· έτσι θα δουλεύει αφοσιωμένος μόνο στον Κύριο. Και πάλι: «Ο ζυγός μου είναι χρηστός, και το φορτίο μου είναι ελαφρύ». Ή μήπως επειδή η υποταγή δεν έχει τίποτα ιδιόκτητο; Αλλά και αυτό είναι αποστολικό: «Ιδού εμείς, λέει, αφήσαμε τα πάντα και σε ακολουθήσαμε· τι άραγε θα υπάρξει για εμάς;» Και η υπόσχεση πόσο φοβερή και υπερένδοξη είναι!

Διότι το να πιστέψει κανείς, να ομολογήσει και να βαπτιστεί, τι είδους κόπος είναι; Και πώς δεν είναι ανάπαυση; Όταν και εδώ είσαι αμέριμνος για όσα έπραξες πριν από το βάπτισμα, και εκεί ομοίως ανάπαυση θα σε διαδεχθεί. «Σηκώστε τον ζυγό μου επάνω σας και μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας. Διότι ο ζυγός μου είναι αγαθός και το φορτίο μου είναι ελαφρύ». Ζυγός του Χριστού είναι η ταπείνωση και η πραότητα. Αυτός λοιπόν που ταπεινώνεται μπροστά σε κάθε άνθρωπο, έχει ανάπαυση, μένοντας ατάραχος, όπως αντίθετα ο κενόδοξος και ο αλαζόνας βρίσκεται πάντοτε μέσα σε μέριμνες, επειδή δεν θέλει να βρεθεί κατώτερος από κανέναν, αλλά σκέφτεται πώς θα δοξαστεί περισσότερο, πώς θα νικήσει τους εχθρούς. Ο ζυγός λοιπόν του Χριστού, δηλαδή η ταπείνωση, είναι ελαφρύς, διότι είναι ευκολότερο για την ταπεινή μας φύση το να ταπεινώνεται, παρά το να υπερηφανεύεται· αλλά και όλες οι εντολές του Χριστού ονομάζονται ζυγός, οι οποίες είναι ελαφριές λόγω της μελλοντικής ανταπόδοσης, έστω κι αν προσωρινά φαίνονται βαριές.

Διότι το μύρο από τις σταγόνες του ρόδου που μου στάλθηκε σε δύο γυάλινα δοχεία, νουθετούσε τη δική μου πώρωση, προκειμένου, αφού καταστήσω το σώμα και την ψυχή καθαρά και διαφανή σαν γυαλί, να τα κάνω δοχεία του μύρου που κενώθηκε για εμάς. Γνωρίζεις βεβαίως Αυτόν που στάζει σαν σταγόνα πάνω στη γη, του οποίου και το στυφό είναι ευωδιαστό, επειδή είναι σωτήριο, και το ευωδιαστό είναι στυφό, επειδή δεν επιτρέπει χαλαρότητα. Διότι έχει ζυγό, αλλά χρηστό, και έχει φορτίο, αλλά ελαφρύ, και οδηγεί μεν στον νυμφώνα, αλλά μέσα από στενή οδό, και παραγγέλλει να αγαλλιώμεθα, αλλά προσθέτει και το με τρόμο.

Ίσως δε κάποιος, εμβαθύνοντας με αγάπη στον λόγο και έχοντας μάθει, μαζί με τον Ιησού που μεταμορφώθηκε προς το λαμπρότερο με αυτό το ιμάτιο, να βλέπει φωτοειδή και την εξωτερική περιβολή του Λόγου, θα αξιωθεί και της ελλάμψεως του προσώπου, και θα πει ότι οι ώμοι αποτελούν σύμβολο της πρακτικής αρετής, μέσω της οποίας αποδεικνύεται ότι σηκώνουμε τον σταυρό του Κυρίου και, στο μέτρο του δυνατού, συσταυρωνόμαστε μαζί Του. Επειδή, λοιπόν, σε εμάς οι νηστείες αποσκοπούν στη συσταύρωση και συννέκρωση με τον Χριστό, τιμούμε τους ώμους που σηκώνουν καλά το βάρος, κατασπαζόμενοι αυτούς που αποδεικνύουν ελαφρύ το φορτίο του Κυρίου, μέσω των οποίων πολλές φορές προσθέτουν σε αυτό, υπερβαίνοντας τις εντολές, όπως εκείνοι που δαπανούν επιπλέον για το ευαγγέλιο από το έργο των χεριών τους, και μάλιστα έχοντας το δικαίωμα να μην εργάζονται, ή όπως εκείνοι για τους οποίους δεν νομοθετήθηκε η παρθενία και παρ' όλα αυτά ζουν παρθενικά. Έτσι και στους παλαιστές οι αγωνοθέτες στεφανώνουν τους βραχίονες, γνωρίζοντας βέβαια ότι, όταν ένα μέλος χαίρεται, συγχαίρουν όλα τα μέλη, όπως ακριβώς όταν πάσχει συμπάσχουν, αποδίδοντας όμως τη μεγαλύτερη τιμή σε εκείνο που κοπίασε περισσότερο.

198. Και επειδή προαναφέραμε ότι πολλοί αγροί και υλικά αγαθά του κόσμου περιήλθαν στην κατοχή τους, και με την πάροδο του χρόνου τα μοναστήρια τα αύξαναν και ασχολούνταν με αυτά· ενώ λίγοι μόνο από αυτούς τηρούσαν τον κανόνα του αγίου Παχωμίου, χωρίς να φέρουν το βάρος της ύλης αυτού του κόσμου, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου που λέει: «Διότι ο ζυγός μου είναι καλός και το φορτίο μου ελαφρύ». Βλέποντας λοιπόν ο αββάς Θεόδωρος πολλούς από τους παλαιούς αδελφούς να επιθυμούν να παρεκκλίνουν από τον τρόπο ζωής και τη διάταξη του μακαρίου μεγάλου γέροντα, επέμενε καρτερικά στην προσευχή με κλάματα, με νηστεία και αγρυπνία, φορώντας κατά τη νύχτα μέσα από το λεβιτώνιο ένα τρίχινο ένδυμα και παρακαλώντας τον Κύριο να πράξει το συμφέρον. Και αυτό το έπραττε στο όρος όπου βρίσκονταν οι τάφοι των αδελφών, περίπου τρία μίλια μακριά, όπου αναχωρούσε κατά τη νύχτα και προσευχόταν. Όταν όμως κάποια φορά τον ακολούθησε ένας από τους αδελφούς, τον είδε από όχι πολύ μακριά να στέκεται πάνω στο μνήμα του πατέρα μας Παχωμίου και να προσεύχεται· και ακούγοντας την προσευχή του, φοβήθηκε. Προσευχόταν δε ως εξής: «Κύριε, του δούλου σου αββά Παχωμίου, του οποίου τώρα στέκομαι πάνω στον τάφο, εάν είναι θέλημά σου, ευδόκησε να με επισκεφθείς. Διότι επλεόνασε η αμέλειά μας, και δεν εργαζόμαστε το αγαθό».