Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 18:10

Διότι ο Υιός του Θεού λέει προς μερικούς: «Προσέχετε να μη καταφρονήσετε έναν από αυτούς τους ελαχίστους· γιατί σας λέγω ότι οι άγγελοί τους βλέπουν διαπαντός το πρόσωπο του Πατέρα μου, που είναι στους ουρανούς». Εάν όμως φύση και πρόσωπο είναι το ίδιο, τότε αντιστρέφω τη φράση και λέγω ότι «οι άγγελοί τους βλέπουν διαπαντός τη φύση του Πατέρα μου, που είναι στους ουρανούς». Αλλά αυτό είναι αδύνατο και τελείως ακατόρθωτο, όπως μας διδάσκει ο ίδιος ο Θεός Λόγος, λέγοντας ότι «κανείς δεν είδε ποτέ τον Θεό· ο μονογενής Υιός, αυτός που είναι στους κόλπους του Πατέρα, εκείνος τον εφανέρωσε». Και όταν είπε ότι «κανείς δεν είδε τον Θεό», δεν το είπε αυτό μόνο για τους ανθρώπους, αλλά και για τους αγγέλους. Ας μας πει λοιπόν ο ακέφαλος, πώς οι άγγελοι, ενώ βλέπουν το πρόσωπο του Πατέρα, δεν βλέπουν τη φύση, εάν πράγματι η φύση και το πρόσωπο είναι το ίδιο, όπως ισχυρίζεστε.

Μακεδ. Μη γένοιτο! Ορθ. Εάν όμως ακούσουμε για πρόσωπο του Πατρός, το οποίο βλέπουν οι άγγελοι των παιδιών, όπως έχει γραφτεί στα Ευαγγέλια· και ακούσουμε επίσης για πρόσωπο του Υιού, το οποίο έλαμψε στο όρος και το οποίο ράπισε ο υπηρέτης· με τον ίδιο τρόπο θα κατανοήσουμε τα σημαινόμενα; Ή το μεν ένα θα το θεωρήσουμε πρόσωπο σώματος, το δε άλλο θα το ονομάσουμε καταχρηστικώς πρόσωπο, το οποίο είναι η υπόσταση;

Έως πότε, Κύριε, θα με λησμονείς ολοκληρωτικά; Διότι είναι μακρά η πορεία προσέγγισης προς τον Θεό η οποία επιτελείται σε αυτόν μέσω της μετάνοιας εξαιτίας της αμαρτίας. Έως πότε θα αποστρέφεις το πρόσωπό σου από εμένα; Το πρόσωπο Αυτού οι άγγελοι το βλέπουν διαπαντός.

Ή ίσως, και εξαιτίας εκείνων που ατενίζουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατρός στους ουρανούς, επικαλείται τώρα ως μάρτυρες τους αγγέλους, για χάρη των μικρών μέσα στην Εκκλησία, ώστε ο μαθητής, γνωρίζοντας τους προστάτες των λαών, να μην αμελήσει τις παραινέσεις του Αποστόλου.

Ή ίσως επικαλείται τώρα ως μάρτυρες και τους αγγέλους, οι οποίοι διαρκώς ατενίζουν το πρόσωπο του Πατέρα που βρίσκεται στους ουρανούς, για χάρη βέβαια των μικρών μέσα στην Εκκλησία, ώστε ο μαθητής, γνωρίζοντας τους προστάτες των λαών, να μην αμελήσει τις παραινέσεις του Αποστόλου.

Διότι, εάν αυτός που υπάρχει πάντοτε μέσα στον Πατέρα προοδεύει, τι υπάρχει άραγε πέρα από τον Πατέρα, ώστε μέσω αυτού να προοδεύσει; Έπειτα, όπως ακριβώς σχετικά με τη λήψη δωρεών και τον δοξασμό, είναι καλό να πούμε τα ίδια: Εάν προόδευε αφού έγινε άνθρωπος, είναι φανερό ότι, πριν γίνει άνθρωπος, ήταν ατελής· και μάλλον η σάρκα έγινε η αιτία της τελείωσής του, παρά αυτός της σάρκας. Και πάλι, εάν ως Λόγος προοδεύει, τι ανώτερο μπορεί να γίνει από Λόγος και Σοφία και Υιός και δύναμη Θεού; Διότι αυτά είναι ο Λόγος, και εάν κάποιος μπορούσε με κάποιον τρόπο να μετάσχει σε αυτά έστω και ως ακτίνα, αυτός γίνεται παντέλειος ανάμεσα στους ανθρώπους, και ίσος με τους αγγέλους. Διότι και οι άγγελοι, και οι αρχάγγελοι, και οι κυριότητες, και όλες οι δυνάμεις, και οι θρόνοι, επειδή μετέχουν στον Λόγο, βλέπουν διαπαντός το πρόσωπο του Πατέρα του. Πώς, λοιπόν, αυτός που παρέχει στους άλλους την τελειότητα, ο ίδιος προοδεύει μετά από αυτούς; Διότι οι άγγελοι διακόνησαν και την ανθρώπινη γέννησή του· και αυτό που αναφέρει ο Λουκάς έχει ειπωθεί μετά τη διακονία των αγγέλων. Πώς, λοιπόν, είναι δυνατόν έστω και να περάσει καθόλου από τη σκέψη ανθρώπου; Ή πώς η Σοφία προόδευε σε σοφία; Ή πώς εκείνος που δίνει χάρη στους άλλους (όπως ο Παύλος, γνωρίζοντας ότι μέσω αυτού δίνεται η χάρη σε κάθε επιστολή, λέει: «Η χάρις του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού μετά πάντων υμών»), ο ίδιος προόδευε σε χάρη; Ή, λοιπόν, ας πουν ότι ο Απόστολος ψεύδεται, ή ας τολμήσουν να πουν ότι ο Υιός δεν είναι καν Σοφία.

Τότε, αφού κάλεσε ένα παιδί, λέει: «Όποιος σκανδαλίσει ένα από αυτά τα μικρά». Και, «Αν το μάτι σου και το χέρι σου σε σκανδαλίζει»· και το, «Να μην καταφρονήσετε ένα από αυτά τα μικρά». Έπειτα ακολουθεί η παραβολή των εκατό προβάτων, και το: «Αν αμαρτήσει εις βάρος σου ο αδελφός σου, έλεγξέ τον»· και το: «Αν δύο από εσάς συμφωνήσουν, ό,τι και αν ζητήσουν, θα το λάβουν». Έπειτα λέει ο Πέτρος: «Πόσες φορές θα αμαρτήσει απέναντί μου ο αδελφός μου;» Η παραβολή εκείνου που όφειλε τα μύρια τάλαντα. Ήλθε στην Ιουδαία. Θεράπευσε πολλούς. Επέλυσε το ζήτημα του αποστασίου. Ομιλεί περί του τρόπου του ευνουχισμού. Ευλογεί τα παιδιά.

Αφήστε τους· είναι τυφλοί οδηγοί τυφλών. Και αν τυφλός οδηγεί τυφλό, και οι δύο θα πέσουν σε λάκκο. Και πολλά τέτοια θα μπορούσε να βρει κανείς και στα Ευαγγέλια και στον Απόστολο. Όταν όμως κάποιος προσκόπτει ή σκανδαλίζεται σε όσα εναπόκεινται στη δική μας εξουσία, πρέπει τότε να θυμηθούμε τα λόγια του Κυρίου προς τον Πέτρο, όταν είπε: «Άρα λοιπόν οι υιοί είναι ελεύθεροι· για να μην τους σκανδαλίσουμε όμως, πήγαινε στη θάλασσα, ρίξε αγκίστρι, και πιάσε το πρώτο ψάρι που θα ανεβεί· και ανοίγοντας το στόμα του, θα βρεις έναν στατήρα· πάρε τον και δώσε τον σε αυτούς για εμένα και για εσένα»· καθώς και τις επιστολές του Αποστόλου προς τους Κορινθίους, στις οποίες λέει: «Δεν θα φάω κρέας ποτέ, για να μη σκανδαλίσω τον αδελφό μου»· και πάλι: «Καλό είναι να μη φας κρέας, ούτε να πιείς κρασί, ούτε να κάνεις κάτι στο οποίο ο αδελφός σου προσκόπτει ή σκανδαλίζεται ή ασθενεί». Το πόσο φοβερό είναι, σε όσα φαίνεται ότι εναπόκεινται στην εξουσία μας, να παραβλέπουμε τον αδελφό που σκανδαλίζεται από αυτά, το δείχνει η παραγγελία του Κυρίου, ο οποίος απαγορεύει γενικώς κάθε τρόπο σκανδαλισμού, λέγοντας: «Προσέξτε να μην καταφρονήσετε κανέναν από αυτούς τους μικρούς· διότι σας λέω ότι οι άγγελοί τους βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατέρα μου, του εν ουρανοίς».

Όπως ακριβώς φροντίζουμε να διαφυλάττουμε ενώπιον των ανθρώπων όσα είναι φανερά στους ανθρώπους, έτσι, και πολύ περισσότερο, εάν κάποιος αποκτήσει την πλήρη βεβαιότητα ότι έχει τον Θεό ως επόπτη, ο οποίος ερευνά καρδιές και νεφρούς, σύμφωνα με το γεγραμμένο, και τον μονογενή Υιό του Θεού να εκπληρώνει την υπόσχεση: «Όπου είναι δύο ή τρεις συγκεντρωμένοι στο όνομά μου, εκεί είμαι ανάμεσά τους»· και το Άγιο Πνεύμα να επιστατεί, να μοιράζει τα χαρίσματα και να ενεργεί· και τους αγγέλους να παρατηρούν τον καθένα, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου: «Προσέχετε να μην καταφρονήσετε κανέναν από αυτούς τους μικρούς· διότι σας λέω ότι οι άγγελοί τους στον ουρανό βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατέρα μου που βρίσκεται στους ουρανούς»· διεξάγει πολλαπλάσιο και σφοδρότερο αγώνα για να κατορθώσει να είναι η θεοσέβειά του ευάρεστη, και έτσι το αμετεώριστο εδραιώνεται ισχυρότερα και ακριβέστερα. Ακόμη, εάν φροντίσει να εκπληρώσει το: «Θα ευλογώ τον Κύριο σε κάθε καιρό, διαρκώς η αίνεσή του θα βρίσκεται στο στόμα μου»· και το: «Θα μελετά τον νόμο του ημέρα και νύχτα», ώστε με τη σταθερή και αδιάκοπη μελέτη και θεωρία των θελημάτων και της δόξας του Θεού, να μην βρει ο νους καιρό για μετεωρισμό.

Ταχέως σκύλευσε τον ισχυρό, αυτόν που φύλαγε τα υπάρχοντά του, εκείνους που είχαν πωληθεί στην αμαρτία και κρατούνταν στα δεσμά του θανάτου. Σκύλευσε μεν εκείνον, λαφυραγώγησε δε για τις δικές του δυνάμεις, παραδίδοντας τους πιστούς για φύλαξη και προστασία στους αγίους Αγγέλους, για τους οποίους και ο ίδιος λέει, ότι οι Άγγελοί σας βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατέρα μου, ο οποίος βρίσκεται στους ουρανούς.

Αν και ούτε οφθαλμοί υπάρχουν χωρίς πρόσωπο, ούτε το πρόσωπο στερείται οφθαλμών. Κανένας άνθρωπος, λοιπόν, δεν θα δει το πρόσωπο του Κυρίου και θα ζήσει· οι άγγελοι όμως των μικρών μέσα στην Εκκλησία βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατέρα μας που είναι στους ουρανούς. Διότι τώρα μάς είναι αδύνατο να αντέξουμε τη θέα της ένδοξης επιφάνειας, εξαιτίας της ασθένειας της σάρκας που μας περιβάλλει. Οι άγγελοι, ωστόσο, επειδή δεν έχουν κανένα τέτοιο προκάλυμμα παρόμοιο με τη δική μας σάρκα, δεν εμποδίζονται από τίποτα στο να ατενίζουν ακατάπαυστα το πρόσωπο της δόξας του Θεού. Ώστε και εμείς, όταν γίνουμε υιοί της αναστάσεως, τότε θα καταξιωθούμε της πρόσωπο με πρόσωπο γνώσεως. Και τότε, οι μεν δίκαιοι θα καταξιωθούν της θέας του προσώπου μέσα σε αγαλλίαση· οι δε αμαρτωλοί μέσα σε κρίση, καθώς πρόκειται να εξολοθρευθεί από τη δίκαιη κρίση του Θεού κάθε αμαρτία.

Το ότι σε κάθε πιστό συμπαρίσταται ένας άγγελος, σαν κάποιος παιδαγωγός και ποιμένας που κατευθύνει τη ζωή του, κανείς δεν θα το αμφισβητήσει, αν θυμηθεί τα λόγια του Κυρίου, ο οποίος είπε: «Μην καταφρονήσετε κανέναν από αυτούς τους ελάχιστους, διότι οι άγγελοί τους βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατέρα μου που βρίσκεται στους ουρανούς». Και ο Ψαλμωδός λέει: «Θα στρατοπεδεύσει άγγελος Κυρίου γύρω από εκείνους που τον φοβούνται»· και το: «Ο άγγελος που με λύτρωσε από τη νεότητά μου»· και όλα τα παρόμοια. Το ότι, πάλι, υπάρχουν κάποιοι άγγελοι οι οποίοι προΐστανται ακόμη και ολόκληρων εθνών, μας το διδάσκει ο Μωυσής μέσω της ωδής λέγοντας: «Όταν ο Ύψιστος διαμοίραζε τα έθνη, καθώς διέσπειρε τους γιους του Αδάμ, καθόρισε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του».

Οι άγγελοι ατενίζουν το πρόσωπο του Πατέρα που βρίσκεται στους ουρανούς, όπως λέει ο Σωτήρας, και αυτή είναι η μεγάλη δόξα και μακαριότητά τους. Είναι δε έργα του Θεού, σύμφωνα με το χωρίο: «Εκείνος που κάνει τους αγγέλους Του πνεύματα, και τους λειτουργούς Του φλόγα φωτιάς».

Πολύ βαρύ είναι το πράγμα· διότι είναι σαν να ποδοπατούμε σχεδόν τις αδυναμίες των αδελφών και να μη φροντίζουμε μάλλον με επιμέλεια να ενισχύσουμε την αδύναμη συνείδησή τους. Διότι πρέπει να μην βάζουμε «πρόσκομμα στον αδελφό ή σκάνδαλο», έχοντας στον νου μας το γεγραμμένο: «Να μην καταφρονείτε κανέναν από αυτούς τους μικρούς, διότι οι άγγελοί τους βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατρός». Έπειτα, πώς δεν είναι πολύ βαρύ να κατηγορούμαστε και από τους ίδιους τους αγίους αγγέλους, ότι σχεδόν ποδοπατούμε τις αδυναμίες των αδελφών, και δεν φροντίζουμε μάλλον με επιμέλεια να ενισχύσουμε την αδύναμη συνείδησή τους;

Και ενώ άλλοι απολαμβάνουν τρυφηλό βίο, ενώ εμείς βρισκόμαστε σε φτώχεια και στα έσχατα δεινά, ποιο είναι το τεκμήριο της θείας πρόνοιας; «Εσημειώθη εφ' ημάς το φως του προσώπου σου, Κύριε». (A f. 26.) Κατά μία πιο κρυφή και μυστική έννοια, πρόσωπο του Θεού και Πατρός είναι ο Υιός, ενώ φως είναι το Πνεύμα που αποστέλλεται από αυτόν σε εμάς· μέσω του οποίου έχουμε σφραγιστεί, καθώς αναμορφωνόμαστε σύμφωνα με την αρχική εικόνα· μέσω του οποίου έχουμε διδαχθεί και τα όντως αγαθά, εξαιτίας των οποίων αποκτήσαμε τη νοητή ευφροσύνη στον νου και στην καρδιά, επιβεβαιούμενοι στην ελπίδα για τα μελλοντικά αγαθά. (C f. 8.) Οι μεν άγγελοι βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Θεού, οι δε άνθρωποι το φως του προσώπου του. Πρόσωπο του Κυρίου είναι η πνευματική θεωρία όλων των πραγμάτων επί της γης· ενώ φως του προσώπου είναι η μερική γνώση αυτών· εφόσον, σύμφωνα με τη σοφή γυναίκα από τη Θεκωέ, ο Δαβίδ ήταν σαν άγγελος του Θεού, γνωρίζοντας τα πάντα πάνω στη γη. (K f. 31.) Και ποιο άραγε είναι το πρόσωπο του Θεού και Πατρός, του οποίου το φως έχει αποτυπωθεί πάνω μας;

Τι λοιπόν, θα πει κάποιος, δεν έχει γραφτεί ότι οι άγγελοι των μικρών βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατέρα μου, του εν τοις ουρανοίς; Αλλά βλέπουν οι άγγελοι, όχι όπως ακριβώς είναι ο Θεός, αλλά στον βαθμό που και οι ίδιοι μπορούν να χωρέσουν. Διότι ο ίδιος ο Ιησούς είναι που λέει: Όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνον εκείνος που είναι από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα. Βλέπουν λοιπόν οι άγγελοι σύμφωνα με ό,τι μπορούν να χωρέσουν, και οι αρχάγγελοι σύμφωνα με ό,τι δύνανται. Οι Θρόνοι δε και οι Κυριότητες, σε μεγαλύτερο μεν βαθμό από τους πρώτους, μικρότερο όμως από την αξία Του. Μόνο δε το Άγιο Πνεύμα δύναται να βλέπει όπως πρέπει, μαζί με τον Υιό. Διότι εκείνο ερευνά τα πάντα, και γνωρίζει και τα βάθη του Θεού, όπως βεβαίως και ο μονογενής Υιός γνωρίζει, όπως ακριβώς πρέπει, μαζί με το Άγιο Πνεύμα, τον Πατέρα.

Πιστεύουμε, λοιπόν, ΣΕ ΕΝΑΝ ΘΕΟ ΠΑΤΕΡΑ, τον ανεξιχνίαστο και ανεκδιήγητο· τον οποίο κανένας από τους ανθρώπους δεν έχει δει, αλλά μόνο ο Μονογενής τον φανέρωσε. Διότι αυτός που προέρχεται από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Θεό. Το πρόσωπό Του το βλέπουν διαρκώς οι άγγελοι στους ουρανούς· το βλέπουν δε, ο καθένας σύμφωνα με το μέτρο της δικής του τάξεως. Η ακραιφνής όμως θεωρία του Πατέρα έχει διαφυλαχθεί αληθινά για τον Υιό μαζί με το Άγιο Πνεύμα.

Ότι, λοιπόν, υπάρχει ο Θεός και βρίσκεται παντού και γεμίζει τα πάντα, το γνωρίζουν και οι άγγελοι και οι άγιοι που καθάρισαν τον εαυτό τους, έχοντας ελλαμφθεί και φωτιστεί από το Άγιο Πνεύμα. Το πού όμως ή πώς ή ποια είναι η φύση Του, κανείς απολύτως δεν το γνωρίζει, παρά μόνο ο Πατέρας τον Υιό και ο Υιός τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα τον Πατέρα και τον Υιό, ως συναΐδιο και ομοούσιο με αυτούς. Διότι αυτά τα τρία, επειδή είναι ένα, και γνωρίζουν τον εαυτό τους και γνωρίζονται μεταξύ τους. Όπως ο ίδιος ο κατά φύσιν Θεός και Υιός του Θεού είπε: Κανείς δεν γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που κατοικεί μέσα του. Έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα γνωρίζει, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού. Και πάλι: Κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα, παρά μόνο ο Υιός, και κανείς δεν γνωρίζει τον Υιό, παρά μόνο ο Πατέρας και σε όποιον θέλει ο Υιός να αποκαλύψει. 6η Ερώτηση: Και πώς λέει ο Χριστός: Μην καταφρονήσετε κανέναν από αυτούς τους μικρούς, διότι οι άγγελοί τους βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατέρα μου που είναι στους ουρανούς. Και πάλι: Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό. Εσύ όμως λες ότι και οι άγγελοι αγνοούν το ποιος ακριβώς και πού είναι ο Θεός;

Ας προφυλάξουμε, λοιπόν, τους εαυτούς μας, αγαπητοί, ώστε να μη σκανδαλίσουμε κανέναν από αυτούς τους μικρούς, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού: «Καλύτερα θα ήταν γι' αυτόν να κρεμαστεί μια μυλόπετρα στον λαιμό του και να καταποντιστεί στα βάθη της θάλασσας, παρά να σκανδαλίσει έναν από αυτούς τους μικρούς που πιστεύουν σε εμένα». Και πάλι: «Προσέχετε να μην καταφρονήσετε κανέναν από αυτούς τους μικρούς· διότι αληθινά σας λέω ότι οι Άγγελοί τους βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατέρα μου που βρίσκεται στους ουρανούς». Γι' αυτό ας αγαπήσουμε ο ένας τον άλλον, αγαπητοί, έτσι ώστε ο Κύριος, βλέποντας την πίστη και την ομόνοια που έχουμε μέσα στον φόβο Του, να ευφρανθεί για εμάς, καθώς είναι γραμμένο: «Θα ευφρανθεί ο Κύριος για τα έργα Του». Σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες· αμήν.

Και κάποιοι μαθητές του, περιφερόμενοι στα ίδια μέρη, εξαπατώντας διέφθειραν πολλές αφελείς γυναίκες, ανακηρύσσοντας τους εαυτούς τους τέλειους, ισχυριζόμενοι ότι κανείς δεν μπορεί να εξισωθεί με το μέγεθος της γνώσης τους, ούτε αν αναφέρεις τον Παύλο, ούτε τον Πέτρο, ούτε κανέναν άλλον από τους αποστόλους, αλλά ότι οι ίδιοι γνωρίζουν περισσότερα από όλους και ότι μόνο αυτοί έχουν αφομοιώσει πλήρως το μέγεθος της γνώσης της άρρητης δύναμης, και ότι βρίσκονται σε ύψος πάνω από κάθε δύναμη. Γι' αυτό και πράττουν τα πάντα ελεύθερα, χωρίς να έχουν κανέναν φόβο για τίποτα. Διότι, λόγω της απολύτρωσης, γίνονται ασύλληπτοι και αόρατοι στον κριτή. Αν όμως αυτός τους συνελάμβανε, παρουσιαζόμενοι σε αυτόν μαζί με την απολύτρωση, θα έλεγαν τα εξής: «Ω πάρεδρε του Θεού και της μυστικής προ των αιώνων Σιγής, την οποία τα Μεγέθη, βλέποντας διαπαντός το πρόσωπο του Πατρός, χρησιμοποιώντας σε ως οδηγό και προσαγωγέα, ανελκύουν προς τα άνω τις μορφές τους, τις οποίες εκείνη η μεγαλότολμη, έχοντας φανταστεί εξαιτίας της αγαθότητας του Προπάτορα, πρόβαλε σε εμάς, τις εικόνες, έχοντας τότε την ανάμνηση των άνω σαν όνειρο — ιδού, ο κριτής είναι κοντά και ο κήρυκας με διατάζει να απολογηθώ· εσύ όμως, επειδή γνωρίζεις τα πράγματα και των δύο, παρουσίασε στον κριτή τον λόγο εκ μέρους και των δυο μας σαν να ήταν ένας».

Το καθένα από τα στοιχεία έχει τα δικά του γράμματα και τον δικό του χαρακτήρα και δική του εκφώνηση, καθώς και σχήματα και εικόνες, και κανένα από αυτά δεν μπορεί να διακρίνει τη μορφή εκείνου, του οποίου αυτό αποτελεί στοιχείο· αλλά ούτε τον γνωρίζει, ούτε βέβαια γνωρίζει το καθένα την εκφώνηση του πλησίον του, αλλά αυτό που το ίδιο εκφωνεί, θεωρεί ότι ονομάζει το όλον, νομίζοντας ότι εκφωνεί το παν. Διότι το καθένα από αυτά, όντας μέρος του όλου, ονομάζει τον δικό του ήχο ως το παν και δεν σταματούν να ηχούν, μέχρις ότου καταλήξουν στο έσχατο γράμμα του έσχατου στοιχείου, ομιλώντας με μία γλώσσα. Τότε, όπως είπε, επέρχεται και η αποκατάσταση των πάντων, όταν τα πάντα, έχοντας κατέλθει στο ένα γράμμα, ηχήσουν με μία και την αυτή εκφώνηση· και υπέθεσε ότι εικόνα αυτής της εκφώνησης είναι το «αμήν» που προφέρουμε όλοι μαζί. Και υποστήριξε ότι οι φθόγγοι είναι αυτοί που μορφοποιούν τον ανούσιο και αγέννητο Αιώνα· και ότι αυτοί είναι οι μορφές, τις οποίες ο Κύριος ονόμασε αγγέλους, οι οποίοι βλέπουν διηνεκώς το πρόσωπο του Πατρός.

Γι' αυτό, στους εχθρούς και τους πολεμίους τυγχάνουν απροσπέλαστοι οι ποταμοί που, αντί περιβόλου, περικυκλώνουν και περιτειχίζουν την προαναφερθείσα πόλη του Θεού, ώστε να είναι αδιάβατοι σε όλους τους ξένους· επειδή ο Κύριος, που αποτελεί τον τόπο της, είναι μέγας· διότι αυτός ήταν η πέτρα πάνω στην οποία οικοδομήθηκε. Ο ίδιος, λέει, είναι και κριτής μας, ο ίδιος είναι και άρχοντάς μας, ο ίδιος και βασιλιάς και σωτήρας μας. Εφόσον ο Κύριος είναι όλα αυτά για εμάς, εύλογα η πόλη τυγχάνει απόρθητη, και οι ποταμοί που την περικυκλώνουν τυγχάνουν αδιάβατοι σε όλους τους εχθρούς. Θα κατανοήσουμε δε τους ποταμούς που περιφράσσουν την εν λόγω πόλη ξεκινώντας από τον πρώτο και μεγάλο, τέλειο ποταμό, του οποίου «τα ορμήματα ευφραίνουν την πόλη του Θεού», που κατ' αναλογίαν είναι ο Λόγος. Και «οι άγγελοί του, που βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατρός του εν τοις ουρανοίς», θα μπορούσαν να είναι οι ποταμοί που φρουρούν την εκκλησία του. Όμως, αφού ο λόγος εξέθεσε τόσα περί της πόλεως του Θεού, στρέφεται και απευθύνεται προς την παλαιά.

Στη συνέχεια αυτών λέγονται τα εξής: «Διότι αυτά λέει ο Κύριος: Ιδού, εγώ στρέφω προς αυτούς, σαν ποταμός, την ειρήνη, και σαν χείμαρρος που κατακλύζει, τη δόξα των εθνών». Πάλι και εδώ, συνδέοντας τη δόξα των εθνών με την προαναφερθείσα νέα Σιών και τη νέα Ιερουσαλήμ, παρομοιάζει την ειρήνη που πρόκειται να δοθεί στα έθνη με κατακλυσμιαίο ποταμό, τον οποίο παρουσιάζει και σε άλλα σημεία λέγοντας: «ο ποταμός του Θεού γέμισε με ύδατα», και: «τα ορμητικά νερά του ποταμού ευφραίνουν την πόλη του Θεού». Και πράγματι, καθώς βαθύτατη ειρήνη, σαν ποταμός, αρδεύει με άφθονο ρεύμα την Εκκλησία του Θεού, λέγει: «τα τέκνα τους θα σηκωθούν στους ώμους και στα γόνατα θα παρηγορηθούν». Και πιο πάνω είχε χρησιμοποιήσει τις ίδιες επαγγελίες, υποδηλώνοντας πως αυτούς που είναι ακόμη νήπια στην Εκκλησία, καθώς τρέφονται με γάλα, τους υποβαστάζουν κάποιοι «τροφοί», δηλαδή οι αληθινοί διδάσκαλοι και προϊστάμενοι της Εκκλησίας του Θεού ή κάποιοι θείοι και ουράνιοι άγγελοι. Διότι αυτό ακριβώς δήλωνε ο Σωτήρας μας λέγοντας: «μην καταφρονήσετε κανέναν από τους μικρούς» που ανήκουν στην Εκκλησία μου, «διότι οι άγγελοί τους βλέπουν διαπαντός το πρόσωπο του Πατέρα μου που βρίσκεται στους ουρανούς». Επομένως, οι ισχυρότεροι θα βαστάξουν τους πιο αδύναμους «στους ώμους, και θα τους παρηγορήσουν στα γόνατα».

Προς αυτούς, λοιπόν, απευθύνεται το Άγιο Πνεύμα λέγοντας: «Κυκλώστε τη Σιών και περιλάβετε την»· δηλαδή, «περιτειχίστε την», σύμφωνα με τον Σύμμαχο. Αντί δε του: «Διηγηθείτε στους πύργους της», ο μεν Ακύλας λέει: «Μετρήστε τους πύργους της»· ο δε Σύμμαχος: «Αριθμήστε». Διότι κυρίως τα πιο εξέχοντα από τα οικοδομήματα και τα πιο οχυρωμένα της πόλης, ως ανώτερα και αναγκαιότερα από τα υπόλοιπα, έχουν παραδοθεί καταμετρημένα στους προειρημένους φρουρούς για να τα φυλάνε επιμελώς, ώστε να παραδώσουν πάλι σώο και πλήρη τον αριθμό που παρέλαβαν. Και θα κατανοήσεις το λεγόμενο από τη σωτήρια φωνή, με την οποία έλεγε στους ίδιους τους μαθητές και αποστόλους, οι οποίοι σαν πύργοι εξέχουν και ξεχωρίζουν από την υπόλοιπη οικοδομή: «Ακόμη και οι τρίχες της κεφαλής σας είναι όλες αριθμημένες». Διότι Αυτός που τους ανύψωσε σε τέτοιο ύψος και τους κατέστησε πύργους της Εκκλησίας του, για να μην πάθουν κάτι από τους εχθρούς, τους παραδίδει σε ανώτερους φύλακες, στους αγίους αγγέλους. Γι' αυτό στις Πράξεις των Αποστόλων, γνωρίζοντας ότι καθένας από τους μαθητές του Σωτήρα έχει παραδοθεί σε κάποιους αγγέλους, όταν η υπηρέτρια ανήγγειλε ότι ήταν ο Πέτρος που χτυπούσε τη θύρα, οι υπόλοιποι μαθητές έλεγαν: «Μήπως είναι ο άγγελός του;». Διδάσκει, λοιπόν, ο Σωτήρας και για τους μικρούς μέσα στην Εκκλησία, λέγοντας: «Διότι οι άγγελοί τους βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατέρα μου που βρίσκεται στους ουρανούς».

Οι μεν εχθροί της ψυχής, αφού οχυρώθηκαν με πονηρά λόγια, απέκρυψαν τις παγίδες τους, και ερευνώντας ανομίες ακόνισαν μέσω αυτών τις ρομφαίες τους και τέντωσαν σαν τόξα τις γλώσσες τους, περιφέρονταν αναζητώντας τον άμεμπτο, ή τον απλό και ακέραιο, για να θανατώσουν την ψυχή του· εκείνον όμως θα τον διασώσει ο Θεός. Διότι οι άγγελοι των μικρών μέσα στην Εκκλησία βλέπουν ακατάπαυστα το πρόσωπο του Πατέρα που βρίσκεται στους ουρανούς. Θα τους αντιμετωπίσει όμως κάποιος άνθρωπος, αληθινά τέλειος άνδρας που φέρει τον πλασμένο κατ' εικόνα Θεού άνθρωπο, ο οποίος, οχυρωμένος με βαθιά καρδιά, θα παραταχθεί απέναντί τους ατρόμητος, και θα τους κατατροπώσει όλους, ώστε να υψωθεί και να δοξαστεί μέσω αυτού ο Θεός, και τα βέλη όλων εκείνων να αποδειχθούν άτονα και αδύναμα, ώστε τα πλήγματά τους να λογαριαστούν ως βέλη νηπίων, και οι γλώσσες τους να χάσουν τη δύναμή τους. Τέτοιος είναι πράγματι ο άνθρωπος του Θεού, ο οποίος παρατάσσεται εναντίον των προαναφερθέντων έχοντας βαθιά καρδιά: δέχεται μεν τα πλήγματα και τα βέλη των σοφισμάτων, αλλά τα περιγελά και τα θεωρεί ένα τίποτα, σαν να εκτοξεύονται εναντίον του από αδύναμα νήπια. Έπειτα, ανασκευάζοντας τα σοφίσματά τους, θα ελέγξει την αδυναμία των γλωσσών και των λόγων τους.

Ο Πλάτων, λοιπόν, στο τελευταίο βιβλίο της Πολιτείας λέει με αυτές ακριβώς τις λέξεις: «Εκεί, λοιπόν, παραστέκονταν άνδρες άγριοι, διάπυροι στην όψη, οι οποίοι, κατανοώντας τη φωνή, άλλους τους παρελάμβαναν χωριστά και τους οδηγούσαν, ενώ τον Αριδαίο και τους άλλους, αφού τους έδεσαν χέρια, πόδια και κεφάλι, τους έριξαν κάτω, τους έγδαραν και τους έσερναν έξω από τον δρόμο ξεσκίζοντάς τους πάνω σε ασπαλάθους». Διότι οι διάπυροι άνδρες έχουν σκοπό να υποδηλώσουν τους αγγέλους, οι οποίοι παραλαμβάνουν τους αδίκους και τους κολάζουν. «Αυτός που κάνει», λέει, «τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του πυρ φλέγον». Έπεται δε από αυτά ότι η ψυχή είναι αθάνατη· διότι αυτό που κολάζεται ή παιδαγωγείται, εφόσον έχει αίσθηση, ζει, έστω κι αν λέγεται ότι πάσχει. Και τι άλλο; Δεν γνωρίζει άραγε ο Πλάτων και ποταμούς πυρός και το βάθος της γης, αυτό που από τους βαρβάρους ονομάζεται γέεννα, ονομάζοντάς το ποιητικά Τάρταρο, και Κωκυτό και Αχέροντα και Πυριφλεγέθοντα, και εισάγοντας τέτοιου είδους κολαστήρια για τη σωφρονιστική διαπαιδαγώγηση; Φανερώνοντας δε, σύμφωνα με τη Γραφή, τους αγγέλους των μικρών και ελαχίστων που βλέπουν τον Θεό, και επιπλέον την επίβλεψη που φτάνει σε εμάς μέσω των τεταγμένων αγγέλων, δεν διστάζει να γράψει: «Επειδή όλες οι ψυχές είχαν επιλέξει τους βίους τους, όπως τους έτυχε, προχωρούσαν με τάξη προς τη Λάχεση, και εκείνη έστελνε μαζί με τον καθένα, ως φύλακα της ζωής του και εκπληρωτή όσων επέλεξε, εκείνον τον δαίμονα που είχε διαλέξει».

Διότι, επειδή έχει λεχθεί ότι οι άγγελοι βλέπουν πάντοτε το πρόσωπο του Πατέρα μου που είναι στους ουρανούς, και δεν είναι δυνατόν να δει κανείς διαφορετικά την υπόσταση του Πατέρα παρά μόνο εάν ατενίσει σε αυτήν δια του χαρακτήρα Του, και ο χαρακτήρας της υποστάσεως του Πατέρα είναι ο Μονογενής, και πάλι σε Αυτόν δεν θα μπορούσε κανείς να πλησιάσει, εάν δεν καταυγαστεί η διάνοιά του από το Άγιο Πνεύμα, τι αποδεικνύεται από αυτά; Ότι το Άγιο Πνεύμα δεν έχει διαχωριστεί από καμία απολύτως ενέργεια που ενεργείται από τον Πατέρα. Επομένως, η ταυτότητα της ενέργειας στον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα αποδεικνύει σαφώς το απαράλλακτο της φύσεως· ώστε, ακόμη και αν το όνομα της θεότητας σημαίνει τη φύση, η κοινότητα της ουσίας θα συνηγορήσει στο να εφαρμόζεται η προσηγορία αυτή κυριολεκτικά και στο Άγιο Πνεύμα.

Διότι θα γίνουμε υιοί Θεού, όντας «υιοί της αναστάσεως» και «ως άγγελοι Θεού στον ουρανό», οι οποίοι πάντοτε «βλέπουν το πρόσωπο του Πατρός μας που είναι στους ουρανούς», σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου. Γι’ αυτό και ο μέγας Διονύσιος, αφού εδώ είπε ότι όσοι φθάνουν στο χριστοειδές και μακάριο τέλος πληρούνται από την ορατή θεοφάνεια, πρόσθεσε λίγο αργότερα: «σε θειότερη μίμηση των υπερουρανίων νόων». Και προχωρώντας, αφού μνημόνευσε και τις ενώσεις των αγγέλων προς τον Θεό —οι οποίες υπάρχουν μόνο στους ίδιους τους αγγέλους που αξιώθηκαν κάτι υπεράνω της αγγελικής γνώσεως, δηλαδή στους αγαθούς, και είναι επιβολή ή παραδοχή της υπέρλαμπρης αγαθότητας— προσθέτει λέγοντας: «Και οι θεοειδείς νόες των ανθρώπων, αφού γίνουν τελείως τέτοιοι, ενώνονται με αυτό το φως κατά μίμηση των αγγέλων και το υμνούν με την αφαίρεση όλων». Δεν μαθαίνουν όμως από την αφαίρεση, αλλά από την ένωση προς το φως, ότι αυτό «είναι υπερούσια εξαιρεμένο από όλα».

δʹ. Και πρόσεξε το παράδοξο. Αυτούς πρώτα τους κατέβασε εδώ, και έπειτα ανέβασε τον άνθρωπο προς αυτούς· η γη έγινε ουρανός, επειδή ο ουρανός επρόκειτο να δεχθεί τα της γης. Γι' αυτό, εκφράζοντας την ευχαριστία μας λέμε: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Ιδού, λέει, ότι και οι άνθρωποι φάνηκαν πλέον να γίνονται ευάρεστοι. Τι είναι η «Ευδοκία»; Είναι η καταλλαγή (συμφιλίωση)· ο ουρανός δεν αποτελεί πλέον μεσότοιχο. Αρχικά οι άγγελοι υπήρχαν σύμφωνα με τον αριθμό των εθνών· τώρα όμως δεν υπάρχουν σύμφωνα με τον αριθμό των εθνών, αλλά σύμφωνα με τον αριθμό των πιστών. Από πού είναι αυτό φανερό; Άκουσε τον Χριστό που λέει: «Προσέξτε να μην καταφρονήσετε κανέναν από αυτούς τους μικρούς. Διότι οι άγγελοί τους βλέπουν διαπαντός το πρόσωπο του Πατέρα μου που βρίσκεται στους ουρανούς». Διότι κάθε πιστός έχει άγγελο, όπως άλλωστε και εξ αρχής κάθε ενάρετος άνδρας είχε άγγελο· όπως λέει ο Ιακώβ: «Ο άγγελος που με τρέφει και με λυτρώνει από τη νεότητά μου».

Τι λες; Προκαλείς έριδες και μάχες; Και ποιος είναι τόσο άθλιος, θα ρωτήσει κάποιος. Διότι υπάρχουν πολλοί που χαίρονται με τα κακά, και διασπούν το σώμα του Χριστού περισσότερο από ό,τι το διέσχισαν οι στρατιώτες με τη λόγχη, ή το κατατρύπησαν οι Ιουδαίοι με τα καρφιά. Εκείνο το κακό ήταν μικρότερο από τούτο· διότι εκείνα τα μέλη, αφού διατμήθηκαν, ενώθηκαν και πάλι· τούτα όμως, αφού αποσπαστούν, αν δεν ενωθούν εδώ, δεν πρόκειται να ενωθούν πλέον, αλλά παραμένουν έξω από το πλήρωμα. Όταν θελήσεις να πολεμήσεις τον αδελφό σου, αναλογίσου ότι πολεμάς τα μέλη του Χριστού, και βάλε τέλος στη μανία σου. Τι σημασία έχει, άλλωστε, αν είναι περιθωριοποιημένος, αν είναι ευτελής; Τι κι αν είναι ευκαταφρόνητος; «Έτσι δεν είναι θέλημα», λέει, «ενώπιον του Πατρός μου, να χαθεί έστω και ένας από αυτούς τους μικρούς»· και πάλι: «Οι άγγελοί τους βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατρός μου του εν τοις ουρανοίς». Ο Θεός για χάρη του έγινε ακόμη και δούλος, και σφαγιάστηκε· και εσύ νομίζεις ότι αυτός δεν είναι τίποτα; Επομένως, μάχεσαι και ως προς αυτό τον Θεό, εκφέροντας αντίθετες από Εκείνον κρίσεις.

Και γιατί να αναφέρω τους τριακόσιους δεκαοκτώ υπηρέτες; Είχε αποκτήσει ολόκληρη την οικουμένη μέσω του σπέρματος και των επαγγελιών, είχε σύζυγο τον φίλο του Θεού, τον ίδιο τον Θεό προστάτη της, πράγμα που ήταν ανώτερο από κάθε βασίλειο. Και όμως, ενώ βρισκόταν σε τόση λαμπρότητα και δόξα, η ίδια ζύμωνε το αλεύρι και διακονούσε σε όλα τα άλλα, και στεκόταν δίπλα σε εκείνους που γευμάτιζαν έχοντας πάλι τη θέση υπηρέτριας. Δεν είσαι εσύ πιο ευγενής από τον Αβραάμ, ο οποίος έκανε δουλειές υπηρετών, μετά από εκείνα τα τρόπαια, μετά τις νίκες, μετά την τιμή από τον βασιλιά της Αιγύπτου, μετά την εκδίωξη των βασιλέων των Περσών και το στήσιμο λαμπρών τροπαίων. Ούτε να δίνεις σημασία σε τούτο, στο ότι δηλαδή φαίνονται ταπεινοί οι άγιοι που καταλύουν σε σένα, και φτωχοί και πολλές φορές ρακένδυτοι, αλλά να θυμάσαι εκείνη τη φωνή που λέει: «Εφόσον το κάνατε σε έναν από αυτούς τους ελάχιστους, το κάνατε σε εμένα»· και, «Μην καταφρονήσετε κανέναν από αυτούς τους μικρούς, διότι οι άγγελοί τους βλέπουν αδιάκοπα το πρόσωπο του Πατέρα μας που βρίσκεται στους ουρανούς»· και να τους δέχεσαι με προθυμία, καθώς σου φέρνουν αμέτρητα αγαθά μέσω των χαιρετισμών της ειρήνης. Και μαζί με τη Σάρρα να αναλογίζεσαι και τη Ρεβέκκα, η οποία και νερό αντλούσε και πότιζε και προσκαλούσε τον ξένο μέσα, έχοντας καταπατήσει κάθε αλαζονεία· γι' αυτό ακριβώς έλαβε και μεγάλους μισθούς για τη φιλοξενία της. Εσύ, όμως, αν το θελήσεις, θα λάβεις ακόμη μεγαλύτερους από εκείνους.

Άλλοι συμπαραστέκονταν στο Πάθος· άλλοι μετά την Ανάσταση, παραμένοντας στο κενό μνήμα, έλεγαν στις πιστές γυναίκες: «Τι αναζητάτε τον ζωντανό ανάμεσα στους νεκρούς;». Μετά δε την Ανάληψη συνόδευαν ως φρουροί τους μαθητές, λύνοντας τα δεσμά του Πέτρου, ελαφρύνοντας τους κινδύνους του Παύλου στη στεριά και στη θάλασσα, μεσιτεύοντας για την πίστη του Κορνηλίου, και πατάσσοντας τον δικαιοκτόνο Ηρώδη όταν μεγαλορρημονούσε. Δεν είναι λοιπόν άξιοι της μέγιστης τιμής αυτοί που κατευθύνουν τη ζωή μας; Διότι οι άγγελοι δεν τάχθηκαν μόνο στο να φρουρούν έθνη, όπως διακηρύσσει ο θείος λόγος: «Όταν ο Ύψιστος», λέει, «διαμέριζε τα έθνη, όταν διασκόρπισε τους υιούς του Αδάμ, έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού»· αλλά και στον κάθε άνθρωπο ξεχωριστά έχει ανατεθεί ένας άγγελος. Ο λόγος αυτός δεν είναι δικός μου, αλλά της Θείας Γραφής. Διότι, όταν η υπηρέτρια Ρόδη ανήγγειλε στους αποστόλους ότι ο Πέτρος στεκόταν μπροστά στις θύρες, έχοντας διαφύγει από το δεσμωτήριο του Ηρώδη, εκείνοι, δυσπιστώντας, έλεγαν: «Είναι ο άγγελός του». Το επιβεβαιώνει δε και ο Σωτήρας αυτό, λέγοντας για τους ταπεινούς κατά τον βίο: «Προσέξτε να μην περιφρονήσετε ούτε έναν από αυτούς τους μικρούς».

Διότι σας λέγω ότι οι άγγελοί τους στους ουρανούς βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατέρα μου που είναι στους ουρανούς. Σε κάθε Εκκλησία δε ο Χριστός όρισε αγγέλους φύλακες, όπως λέει αποκαλύπτοντας στον Ιωάννη: «Πες στον άγγελο της Εκκλησίας της Σμύρνης: Γνωρίζω την πενία σου και τη θλίψη σου· αλλά είσαι πλούσιος». Τι λέγεις, Δέσποτα; Είμαι πλούσιος, ενώ είμαι πένης; Γιατί με πλουτίζεις με ένα κενό όνομα; Διότι, αν μεν είμαι πλούσιος, δεν είμαι πένης· αν δε είμαι πένης, πώς είμαι πλούσιος;

Άραγε, λοιπόν, δεν είναι άξιοι της μέγιστης τιμής αυτοί που στρατεύονται υπέρ της ζωής μας; Διότι οι άγγελοι δεν ορίστηκαν μόνο ως φρουροί των εθνών· «Όταν ο Ύψιστος», λέγει, «διαμοίραζε τα έθνη, όταν διέσπειρε τους υιούς του Αδάμ, έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού». Αλλά και στον κάθε άνθρωπο έχει κληρωθεί ένας άγγελος· και ο λόγος αυτός δεν είναι δικός μου, αλλά της Θείας Γραφής. Διότι, όταν η υπηρέτρια Ρόδη ανήγγειλε στους αποστόλους ότι ο Πέτρος, έχοντας διαφύγει από το δεσμωτήριο του Ηρώδη, στεκόταν μπροστά στη θύρα, εκείνοι, δυσπιστώντας, έλεγαν: «Είναι ο άγγελός του». Το επιμαρτυρεί δε αυτό και ο Σωτήρας, λέγοντας για τα παιδιά: «Προσέχετε να μην καταφρονήσετε κανέναν από αυτούς τους μικρούς· διότι σας λέγω ότι οι άγγελοί τους στον ουρανό βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατέρα μου, του εν τοις ουρανοίς». Σε κάθε δε Εκκλησία, ο Χριστός τοποθέτησε αγγέλους φύλακες, όπως λέγει αποκαλύπτοντας στον Ιωάννη: «Πες στον άγγελο της Εκκλησίας της Σμύρνης· Γνωρίζω τη φτώχεια και τη θλίψη σου, αλλά είσαι πλούσιος». Τι λέγεις, Δέσποτα; Είμαι πλούσιος εγώ ο φτωχός;

Έτσι και από τις ασώματες δυνάμεις, εκείνες είναι οι λαμπρότερες, όσες βρίσκονται κοντά στον θρόνο. Γι' αυτό και ο προφήτης, αφήνοντας κατά μέρος να μιλήσει για το αξίωμα της φύσεώς τους, μας μιλά πρώτα για την πρωτοκαθεδρία του τόπου, γνωρίζοντας ότι αυτός είναι ο μεγαλύτερος στολισμός και αυτό αποτελεί το κάλλος των φύσεων εκείνων· διότι πράγματι, αυτό είναι η δόξα, η τιμή και όλη η ασφάλεια, το να παρίστανται γύρω από εκείνον τον θρόνο. Αυτό μπορεί κανείς να το διαπιστώσει και στην περίπτωση των αγγέλων· διότι και ο Χριστός, θέλοντας να δείξει το μεγαλείο τους, δεν είπε απλώς ότι είναι άγγελοι και έπειτα σιώπησε, αλλά πρόσθεσε «ότι οι άγγελοί τους βλέπουν διαπαντός το πρόσωπο του Πατέρα μου, ο οποίος βρίσκεται στους ουρανούς».

β΄. Επομένως, και στους αγγέλους τότε φανερώθηκε, όταν περιβλήθηκε τη σάρκα· πριν από αυτό όμως δεν τον έβλεπαν με αυτόν τον τρόπο, επειδή η ουσία του ήταν αόρατη ακόμη και σε αυτούς. Και πώς, θα ρωτήσει κάποιος, ο Χριστός είπε: «Προσέξτε να μην καταφρονήσετε κανέναν από αυτούς τους μικρούς· διότι σας λέω ότι οι άγγελοί τους βλέπουν διαπαντός το πρόσωπο του Πατέρα μου που βρίσκεται στους ουρανούς»; Γιατί; Μήπως ο Θεός έχει πρόσωπο και περιορίζεται τοπικά στους ουρανούς; Αλλά κανείς δεν θα ήταν τόσο παράφρων, ώστε να ισχυριστεί κάτι τέτοιο. Τι σημαίνουν λοιπόν αυτά τα λόγια; Όπως ακριβώς όταν λέει: «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό», εννοεί την πνευματική όραση μέσω του νου, αυτήν που μας είναι δυνατή, και την αντίληψη περί του Θεού· έτσι και για τους αγγέλους μπορεί να ειπωθεί ότι, εξαιτίας της καθαρής και άγρυπνης φύσης τους, δεν στρέφουν τον νου τους σε τίποτε άλλο, παρά ατενίζουν νοερά πάντοτε τον Θεό.

Προσέξτε να μην καταφρονήσετε κανέναν από αυτούς τους μικρούς. Διότι σας λέω ότι οι άγγελοί τους βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατέρα μου που βρίσκεται στους ουρανούς. Μικρούς δεν ονομάζει τους πραγματικά μικρούς, αλλά εκείνους που νομίζονται τέτοιοι από τους πολλούς: τους φτωχούς, τους ευκαταφρόνητους, τους άσημους (διότι πώς θα μπορούσε να είναι μικρός εκείνος που αξίζει όσο ολόκληρος ο κόσμος; Πώς θα μπορούσε να είναι μικρός ο φίλος του Θεού;), αλλά εκείνους που θεωρούνται τέτοιοι κατά την αντίληψη των πολλών. Και δεν μιλάει μόνο για πολλούς, αλλά και για έναν, προφυλάσσοντας και πάλι με αυτόν τον τρόπο από τη βλάβη των πολλών σκανδάλων. Διότι, όπως ακριβώς το να αποφεύγει κανείς τους πονηρούς, έτσι και το να τιμά τους αγαθούς προσφέρει μέγιστο κέρδος, και διπλή θα είναι η ασφάλεια για εκείνον που προσέχει: αφενός μεν από την αποκοπή των φιλιών με εκείνους που σκανδαλίζουν, αφετέρου δε από το να περιποιείται και να τιμά αυτούς τους αγίους. Έπειτα, τους καθιστά αξιοσέβαστους και από άλλη άποψη, λέγοντας ότι οι άγγελοί τους βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατέρα μου που βρίσκεται στους ουρανούς. Από αυτό καθίσταται φανερό ότι οι άγιοι, ή ακόμη και όλοι οι άνθρωποι, έχουν αγγέλους. Διότι και ο Απόστολος λέει σχετικά με τη γυναίκα ότι οφείλει να έχει εξουσία επί της κεφαλής της εξαιτίας των αγγέλων· και ο Μωυσής: «Έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού».

Και με το να προστάξει, αφενός, να αποκοπούν εκείνοι που σκανδαλίζουν, κατέστησε τη σωτηρία εύκολη· με το να διατάξει, αφετέρου, να μην τους καταφρονούν, και μάλιστα να μην το διατάξει απλώς, αλλά με μεγάλη έμφαση (διότι λέει: «Προσέξτε να μην καταφρονήσετε ούτε έναν από αυτούς τους μικρούς»)· και με το να πει ότι «Οι άγγελοί τους βλέπουν το πρόσωπο του Πατέρα μου»· και, «Γι' αυτό ήλθα εγώ»· και, «Ο Πατέρας μου αυτό θέλει»· κατέστησε προθυμότερους εκείνους που έχουν χρέος να τους φροντίζουν.

Διότι εκείνοι μεν εύλογα είχαν παρρησία και προσήλθαν για να παραστούν ενώπιον του Θεού, τούτος όμως δεν προσήλθε για να παραστεί ενώπιον του Θεού. Διότι, εάν ο Κάιν εκδιώχθηκε από το πρόσωπο του Θεού, πολύ περισσότερο τούτος. Τι σημαίνει λοιπόν το «ήλθε μαζί τους»; Ότι βρίσκεται μαζί τους σε τούτο τον κόσμο. Όπως ακριβώς οι πονηροί και οι αγαθοί άνθρωποι είναι αναμεμειγμένοι, έτσι συμβαίνει και με τους αγγέλους και τους δαίμονες. Και, αν θέλεις, θα σε βεβαιώσω γι' αυτό από τις Γραφές. Άκου τον Παύλο που λέει: «Οφείλουν οι γυναίκες να έχουν εξουσία επί της κεφαλής τους εξαιτίας των αγγέλων». Και πάλι ο Χριστός λέει: «Προσέξτε μην καταφρονήσετε κανέναν από αυτούς τους μικρούς, διότι οι άγγελοί τους βλέπουν πάντοτε το πρόσωπο του Πατέρα μου που βρίσκεται στους ουρανούς». Και πάλι αλλού, για τον Πέτρο, έλεγαν οι απόστολοι: «Είναι ο άγγελός του». Και στην Παλαιά Διαθήκη ο Ιακώβ έλεγε: «Ο άγγελος που με ελευθέρωσε από τα νεανικά μου χρόνια». Και στα έθνη προΐστανται άγγελοι. Διότι «όρισε», λέει, «τα σύνορα των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του». Και στο βιβλίο του Δανιήλ βρίσκουμε να λέγεται το εξής: «ότι ο Μιχαήλ είναι ο άρχοντάς σας». Και στην Παλαιά Διαθήκη σε πολλά σημεία βρίσκουμε τους αγγέλους όχι μόνο να έρχονται από τον Θεό για την εξυπηρέτηση κάποιας οικονομίας, αλλά και να τους έχει εμπιστευθεί κάποιο έργο, όπως ακριβώς λέει ο Παύλος: «να αποστέλλονται για χάρη εκείνων που πρόκειται να κληρονομήσουν τη σωτηρία». Και πάλι ο προφήτης λέει: «αποστολή μέσω πονηρών αγγέλων».

ΤΙΤΛΟΣ Ζʹ. — Περί αγγέλων: ότι ο Θεός μάς όρισε αγγέλους φύλακες. «Ιδού, εγώ αποστέλλω τον άγγελό μου προ του προσώπου σου, για να σε φυλάξει στον δρόμο, ώστε να σε εισαγάγει στη γη την οποία σου ετοίμασα. Πρόσεχε τον εαυτό σου και εισάκουσέ τον και μην του απειθήσεις· διότι δεν πρόκειται να σου χαριστεί. Επειδή το όνομά μου είναι σε αυτόν.» «Έθεσε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού.» «Προσέχετε να μην καταφρονήσετε ούτε έναν από αυτούς τους μικρούς· διότι σας λέω ότι οι άγγελοί τους στους ουρανούς βλέπουν το πρόσωπο του Πατέρα μου, ο οποίος βρίσκεται στους ουρανούς.» Ο Απόστολος, γνωρίζοντας πως οι άγγελοι έχουν οριστεί στους ανθρώπους σαν ένα είδος παιδαγωγών ή παιδονόμων, τους επικαλέστηκε ως μάρτυρες.