Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 22:37

Και γι’ αυτό το θέμα έχουμε μιλήσει σύντομα στα προηγούμενα, αλλά τώρα θα το αναπτύξουμε πάλι πιο πλατιά. Δύο λοιπόν εντολές αναφέρει ο Κύριος και ο Απόστολος, μέσα στις οποίες περικλείεται και συνδέεται κάθε εντολή και αρετή· δηλαδή το «Θα αγαπήσεις Κύριο τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου και με όλη την ψυχή σου» και το «Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου». Και αυτές οι δύο εντολές έχουν ως πεδίο τους την ψυχή, μέσα της αποφασίζονται και από αυτήν ενεργούνται. Διότι η αγάπη είναι, όπως λέει ο Διονύσιος, «ενωτική και συναπτική διάθεση της ψυχής προς αυτό που ποθεί».

Και το ότι κανείς δεν αρνείται τον Θεό μόνο με τα λόγια, αλλά και με τα έργα, και ότι, παρότι ονομάζεται Χριστιανός, λέει τα ίδια με τον άφρονα: «Δεν υπάρχει Θεός», το μαρτυρεί ο Απόστολος λέγοντας: «Ομολογούν ότι γνωρίζουν τον Θεό, αλλά με τα έργα τους τον αρνούνται». Όσο δε τα έργα είναι ισχυρότερα από τα λόγια ως προς την ικανότητα να πείθουν, τόσο το να αρνείται κανείς τον Θεό με τα έργα είναι βαρύτερο από το να το λέει με το στόμα ή με την καρδιά του. «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός». Εκείνος που με το στόμα λέει: «Θα σε αγαπήσω, Κύριε», και μέσα στην καρδιά του μισεί τον αδελφό του, πώς αγαπά τον Θεό, όταν παρακούει αυτόν που είπε: «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου και τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου»; Ο Δεσπότης λέει ότι: «Αυτός που με αγαπά, τηρεί τα λόγια μου». Επομένως, αυτός που δεν τα τηρεί, δεν τον αγαπά· με το στόμα ομολογεί τον Θεό και με την καρδιά λέει: «Δεν υπάρχει Θεός». Μάρτυρας είναι ο Κύριος που λέει: «Ο λαός αυτός με τιμά με το στόμα, αλλά η καρδιά του απέχει μακριά από εμένα».

Ας διαφυλάξουμε δε την αγάπη, η οποία είναι η μεγαλύτερη όλων. «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου και με όλη την ψυχή σου, και τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου· σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζεται όλος ο νόμος και οι προφήτες»· ο Θεός είναι αγάπη και αυτός πρώτος αγάπησε τον άνθρωπο, και παρέδωσε τον εαυτό του για εμάς, ώστε να μας λυτρώσει από κάθε ανομία. Εάν λοιπόν ο ίδιος ο Κύριός μας πέθανε για εμάς, οφείλουμε και εμείς να προσφέρουμε τις ψυχές μας ο ένας υπέρ του άλλου. Ο Θεός είναι αγάπη, και εκείνος που έχει την αγάπη έχει τον Θεό. Διότι αυτός έχει πει: «Από αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν έχετε αγάπη ο ένας για τον άλλον»· διότι, όσο και αν κοπιάσει ο άνθρωπος, εάν δεν έχει αγάπη προς τον πλησίον, εις μάτην κοπίασε. Έτσι λοιπόν θα δείξεις την αγάπη προς τον πλησίον, όχι μόνο με τα λόγια αλλά και με τα έργα. Δεν θα κρατήσεις κακία για κανέναν στην καρδιά σου· ειδάλλως, δεν ανεβαίνει καθαρή η προσευχή σου· «διότι δεν πρέπει να δύει ο ήλιος ενώ είστε ακόμη οργισμένοι»· να έχεις πραότητα, να έχεις υπομονή, μακροθυμία, παιδική ακακία. Διότι λέγει ο Κύριος: «Εάν δεν στραφείτε και δεν γίνετε σαν τα παιδιά, δεν πρόκειται να εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». Δεν θα λυπηθείς για καμία δυσκολία που θα σου συμβεί, ούτε για κάποια ζημία θα λυπηθείς, ούτε για ύβρη· «διότι η λύπη αυτού του κόσμου προκαλεί θάνατο».

Και για να μη νομίσεις ότι μόνο η Παλαιά Διαθήκη γνωρίζει να εξαγγέλλει τον έναν και μόνο Θεό, άκουσε τον ίδιο τον Σωτήρα να λέει: «Έχει γραφτεί, Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρέψεις.» Και σε άλλη περίπτωση, όταν ρωτήθηκε ποια είναι η μεγάλη εντολή στον νόμο, είπε: «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την ψυχή σου, και με όλη την καρδιά σου, και με όλη τη δύναμή σου· και τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου.» Άραγε, επειδή δεν είπε «Κύριον τον Θεό σου, και τον Υιό αυτού», δεν πρέπει εμείς να αγαπάμε, ή μάλλον να συναγαπάμε μαζί με τον Κύριο και Θεό και τον Υιό, και το Πνεύμα το Άγιο; Μακεδ. Ναι. Αλλά πες μου, πού έχει ονομαστεί Θεός το Πνεύμα; Ορθ. Προς το παρόν μάθε να μην το χωρίζεις από την κοινωνία του Πατρός και του Υιού, αλλά να συναγαπάς με τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, με όλη τη δύναμή σου και με όλη την ψυχή σου, και τότε θα βρεις την επίγνωση του Θεού. Μακεδ. Το αγαπώ βεβαίως με όλη την καρδιά, και με όλη την ψυχή και διάνοια· ωστόσο δεν το θεολογώ. Ορθ. Διότι πώς μπορείς να θεολογήσεις το Πνεύμα, εσύ που δεν θέλεις να ομολογήσεις την ίδια ουσία, και δόξα, και βουλή, και δύναμη με του Πατρός και του Υιού; Αντιθέτως, βρέθηκες να λες πράγματα αντίθετα προς την πίστη του μακαρίου Λουκιανού, την οποία επικαλέστηκες. Μακεδ.

Δεν επιτρέπεται, όμως, να κατασπαταλάται η δύναμη της αγάπης σε άλλα πράγματα. —Εάν, επομένως, είναι πονηρό να αγαπά κανείς το οτιδήποτε πέρα από όσα έχουν ειπωθεί, εκείνος που αγαπά το χρήμα έτσι όπως όφειλε να αγαπά Κύριον τον Θεό, «εξ όλης της καρδίας αυτού και εξ όλης της ψυχής αυτού και εξ όλης της διανοίας αυτού», ο άνθρωπος αυτός, αντί να δουλεύει στον Κύριο, δουλεύει στον Μαμμωνά, έχοντας μεταθέσει το μέτρο της αγάπης που οφείλεται στον Θεό στο χρήμα. Γι' αυτόν τον λόγο η πλεονεξία γίνεται ειδωλολατρία, όταν μεταφέρει κανείς στα γήινα τα δώρα που προσφέρονται σε Κύριον τον Θεό.

Έχει λεχθεί βέβαια για τον παλαιό λαό, ότι η σωτηρία δεν βρίσκεται στο πλήθος, αλλά στο υπόλειμμα, το οποίο σώζεται κατ' εκλογήν χάριτος. Ποιος είναι όμως ο τρόπος της σωτηρίας; «Εκπληρώνοντας», λέει, «και συντέμνοντας τον λόγο εν δικαιοσύνη». Διότι εκείνος που έχει περικλείσει ολόκληρο το νομικό γράμμα και την προφητική διάταξη στη βραχυλογία του Ευαγγελίου και πράττει αυτό που του έχει υποδειχθεί από τον Κύριο, αυτός θα σωθεί. Διότι, «θα αγαπήσεις τον Κύριο τον Θεό σου και θα αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου». Σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζεται όλος ο νόμος και οι Προφήτες. Εκείνος, λοιπόν, που εκπληρώνει τον λόγο, που τον κάνει πράξη και τον συντομεύει και, τρόπον τινά, ανακεφαλαιώνει την έκτασή του στις πιο σύντομες εντολές, αυτός αποτελεί το κατάλειμμα που σώζεται. «Όλα», λέει, «όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, τα ίδια να κάνετε και εσείς σε αυτούς. Διότι αυτός είναι ο νόμος και οι Προφήτες». —Βλέπεις, σύμφωνα με τη φυσική έννοια, ολόκληρο τον λόγο να εκπληρώνεται και να συντομεύεται εν δικαιοσύνη; «Διότι λόγο συντετμημένο θα κάνει ο Κύριος σε ολόκληρη την οικουμένη». Ο Απόστολος, ωστόσο, είπε: «Θα κάνει ο Κύριος πάνω στη γη». Σε συμφωνία δε με αυτόν, ο Σύμμαχος και ο Θεοδοτίων αναφέρουν: «Στο μέσο όλης της γης».

Γι' αυτό λέει: «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου, και με όλη την ψυχή σου, και με όλη τη διάνοιά σου». Το «με όλη», όμως, δεν επιδέχεται μερισμό σε άλλα πράγματα. Διότι, όσο μέρος της αγάπης αναλώσεις στα κατώτερα πράγματα, τόσο αναγκαστικά θα σου λείψει από το όλον. Γι' αυτό τον λόγο, λίγοι από όλους ονομάστηκαν φίλοι του Θεού· όπως έχει γραφτεί για τον Μωυσή ότι είναι φίλος Του, το ίδιο και για τον Ιωάννη. Διότι, λέει, «ο φίλος του νυμφίου, που στέκεται κοντά του, χαίρει με χαρά μεγάλη»· δηλαδή, εκείνος που διατηρεί σταθερή και αμετακίνητη τη φιλία του προς τον Χριστό, αυτός είναι άξιος της δικής Του φιλίας. Γι' αυτό και προς τους μαθητές, οι οποίοι πλέον έφταναν στην τελειότητα, ο Κύριος λέει: «Δεν σας ονομάζω πλέον δούλους, αλλά φίλους· διότι ο δούλος δεν γνωρίζει τι κάνει ο κύριός του». Είναι γνώρισμα του τέλειου ανθρώπου, λοιπόν, το να γνωρίσει πλήρως Εκείνον που είναι ο όντως αγαπητός. Και πραγματικά, μόνο οι άγιοι είναι φίλοι του Θεού και μεταξύ τους· κανείς δε από τους πονηρούς και τους αμαθείς δεν είναι φίλος. Διότι το αγαθό της φιλίας δεν μπορεί να υπάρξει σε μοχθηρή διάθεση· επειδή τίποτε το αισχρό και ανάρμοστο δεν μπορεί να χωρέσει στη συμφωνία της φιλίας. Διότι το κακό δεν είναι μόνο αντίθετο προς το αγαθό, αλλά και προς τον ίδιο του τον εαυτό. Ας προχωρήσουμε, όμως, τώρα και στην εξέταση των λέξεων.

Όρος Γ'. Ότι πρώτη και μεγάλη εντολή στον νόμο μαρτυρήθηκε από τον Κύριο το να αγαπά κανείς τον Θεό εξ όλης της καρδίας· και δεύτερη, το να αγαπά τον πλησίον ως τον εαυτό του.

Κεφάλαιο αʹ. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Ο δε Ιησούς του είπε: Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου, και με όλη την ψυχή σου, και με όλη τη δύναμή σου, και με όλη τη διάνοιά σου. Αυτή είναι η πρώτη και μεγάλη εντολή· δεύτερη δε, όμοια είναι αυτή: Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου ως τον εαυτό σου.

Απόκριση. Το ερώτημά σας είναι παλαιό και έχει ήδη από παλαιά παραδοθεί στα Ευαγγέλια, όταν ο νομικός πλησίασε τον Κύριο και του είπε: «Διδάσκαλε, ποια είναι η πρώτη εντολή στον νόμο;» Και ο Κύριος αποκρίθηκε: «Να αγαπάς Κύριον τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου, και με όλη την ψυχή σου, και με όλη τη δύναμή σου, και με όλη τη διάνοιά σου. Αυτή είναι η πρώτη και μεγάλη εντολή. Δεύτερη δε, όμοια με αυτήν: Να αγαπάς τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου». Ο ίδιος ο Κύριος, επομένως, έθεσε την τάξη στις δικές του εντολές, ορίζοντας ως πρώτη και μέγιστη την εντολή για την αγάπη προς τον Θεό· και ως δεύτερη κατά την τάξη, και όμοια με εκείνη, ή μάλλον συμπληρωματική της πρώτης και εξαρτώμενη από αυτήν, την εντολή που αφορά την αγάπη προς τον πλησίον. Συνεπώς, από τα όσα ελέχθησαν, καθώς και από άλλα παρόμοια που αναφέρονται στις θεόπνευστες Γραφές, είναι δυνατόν να κατανοήσει κανείς την τάξη και την ακολουθία σε όλες τις εντολές του Κυρίου.

Ματθ. 22, 34-40. Κυριευμένοι από φθόνο εξαιτίας της άμετρης αναιδείας τους οι Φαρισαίοι, επειδή μετά την καταισχύνη των Σαδδουκαίων Εκείνος επαινείτο από τα πλήθη, με υποκρισία πάλι Τον ρωτούν για να Τον δοκιμάσουν, εάν θα προσθέσει πάλι κάτι στην πρώτη εντολή δήθεν για να διορθώσει τον Νόμο, ώστε να βρουν αφορμή εναντίον Του. Και ο μεν Ματθαίος και ο Λουκάς έλεγαν ότι αυτός που ρώτησε ήταν «νομικός», ενώ ο Μάρκος «γραμματέας». Αυτό όμως δεν αποτελεί διαφωνία· διότι οι μεν τον παρουσιάζουν ως νομομαθή, οι δε ως διδάσκαλο των γραμμάτων, δηλαδή ερμηνευτή του Νόμου στον λαό. Ο Κύριος όμως φανερώνει την κακία τους, ότι δεν ήλθαν να ρωτήσουν για να ωφεληθούν, αλλά επειδή στερούνταν αγαθής προθέσεως και κατέχονταν από φθόνο, και διδάσκει ότι δεν πρέπει εν μέρει να αγαπούμε τον Θεό και εν μέρει να προσκολλούμαστε στα γήινα. Με το να πει όμως ο Κύριος ότι αυτή η εντολή είναι η κυριότερη από όλες, ο νομικός θεώρησε ότι Τον έθετε σε κίνδυνο, επειδή δήθεν θεοποιούσε τον εαυτό Του. Γι' αυτό, επειδή δεν είπε κάτι τέτοιο, ο νομικός Τον επαίνεσε, όπως αναφέρει ο Μάρκος. Η μεν πρώτη εντολή, λοιπόν, διδάσκει κάθε είδος ευσέβειας· διότι το να αγαπά κανείς τον Θεό εξ όλης της καρδίας είναι η αιτία κάθε αγαθού, ενώ η δεύτερη περιέχει τα καθήκοντα δικαιοσύνης προς τους ανθρώπους· και η μεν πρώτη ανοίγει τον δρόμο στη δεύτερη, η δε δεύτερη συγκροτείται από την πρώτη· διότι εκείνος που έχει κατορθώσει την αγάπη προς τον Θεό, είναι προφανές ότι αγαπά και τον πλησίον του σε όλα σαν τον εαυτό του.

Ματθ. 22, 34-42 Επειδή, μετά την καταισχύνη και την αναχώρηση των Σαδδουκαίων, ο Κύριος επαινείτο, οι Φαρισαίοι, γεμάτοι φθόνο για αυτό, ήλθαν στο μέσο και κάποιος νομικός, ο οποίος θεωρούνταν πολύ σπουδαίος ανάμεσά τους, τον ρωτά «ποια εντολή είναι μεγάλη στον νόμο», νομίζοντας ότι πρόκειται να παραβλέψει τα του Μωυσή και να παραθέσει τη δική του διδασκαλία ή να πει ότι «θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου» και εμένα, συνενώνοντας τη δική του δόξα με τη δόξα του Πατέρα, και έτσι να βρει αφορμή να τον εκθέσει σε κίνδυνο ως κάποιον που θεοποιεί τον εαυτό του ή, εάν το αποσιωπήσει αυτό, να του πει: επομένως δεν σε αποδέχομαι ως Θεό. Ο Κύριος όμως, χωρίς να πει τίποτα το καινούργιο παρά μόνον τα του νόμου, και αφού αποστόμωσε με αυτόν τον τρόπο τους Φαρισαίους, τους ρωτά και ο ίδιος «τίνος υιό» θεωρούν τον Χριστό.

ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΣΤΟΝ ΙΔΙΟ ΠΡΟΦΗΤΗ ΤΟΜΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟΣ. <Ακούστε λοιπόν αυτά εσείς που συντρίβετε από το πρωί τον πένητα και καταδυναστεύετε τους φτωχούς της γης, εσείς που λέτε: Πότε θα περάσει ο μήνας για να πουλήσουμε, και τα σάββατα για να ανοίξουμε τις αποθήκες, ώστε να κάνουμε μικρό το μέτρο και να μεγαλώσουμε τα σταθμά, και να φτιάξουμε άδικη ζυγαριά, για να αγοράσουμε με ασήμι τους φτωχούς, και τον ταπεινό αντί υποδημάτων, και να εμπορευτούμε από κάθε γέννημα;> Ρώτησε κάποτε κάποιος από τους Φαρισαίους τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, ποια θεωρούσε πρώτη και μεγάλη εντολή στον νόμο, και άκουσε ως απάντηση ότι πρώτη μεν εντολή είναι το «Θα αγαπάς τον Κύριο τον Θεό σου με όλη σου την καρδιά και με όλη σου τη δύναμη· δεύτερη δε και παρόμοια είναι το Θα αγαπάς τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου». Θα μπορούσε κανείς να δει και τον ίδιο τον θεσπέσιο Παύλο να έχει σχεδόν εξαρτήσει από την αγάπη κάθε είδος αρετής, έχοντας το θάρρος να την ονομάσει ανώτερη και από την πίστη και από την ελπίδα, και να έχει ομολογήσει σαφώς ότι δεν είναι τίποτα αυτός που δεν την έχει, έστω κι αν μοιράσει στους ενδεείς τα υπάρχοντά του, έστω κι αν παραδώσει στους διώκτες το ίδιο του το σώμα για να καεί. Επομένως, οτιδήποτε μέσα μας είναι μεγάλο και αξιέπαινο, θα προέρχεται οπωσδήποτε από την αγάπη προς τον Θεό και τους αδελφούς.

ΛΟΓΟΣ ΕΒΔΟΜΟΣ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΑ ΠΡΟΣΚΥΝΗΣΕΩΣ ΚΑΙ ΛΑΤΡΕΙΑΣ. Περί της προς τους αδελφούς αγάπης. Εφόσον ο νόμος στεφανώνει για εμάς, ω Παλλάδιε, με τους ύψιστους και τέλειους επαίνους την πρώτη και ανώτατη από τις εντολές, δηλαδή το «Θα αγαπάς Κύριον τον Θεό σου από όλη την καρδιά σου, και από όλη τη διάνοιά σου, και από όλη τη δύναμή σου»· και προσθέτοντας ότι «Και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου», και επιπλέον με τον ίδιο τον Χριστό να λέει ξεκάθαρα, ότι σε αυτές τις δύο εντολές κρέμονται όλος ο νόμος και οι προφήτες, και με τον θεσπέσιο Παύλο να ονομάζει την αγάπη πλήρωμα του νόμου, επειδή αυτή δεν εργάζεται κανένα κακό στον πλησίον, ο λόγος μας έκανε μια επαρκή, όπως τουλάχιστον νομίζω, ανάλυση για την πρώτη εντολή, στο μέτρο του δυνατού, εξετάζοντάς την από κάθε πλευρά, και σαν να περιφέρεται σε κύκλο, και εξηγώντας με ευγένεια ποιος θα μπορούσε να είναι για εμάς ο τρόπος της ολοκληρωμένης και παντελώς άμεμπτης αγάπης προς τον Θεό. Εμπρός λοιπόν, ας εξετάσουμε προσεκτικά τη γειτονική και αδελφή εντολή, και ας κάνουμε μια ακριβή μελέτη της αγάπης προς τον πλησίον, ιχνηλατώντας πολύ καλά τα μέσα με τα οποία κάποιος θα βρισκόταν στον ωραίο κύκλο της αρετής, και έχοντας κερδίσει την άριστη δόξα της επιμέλειας σε αυτό, θα πορευτεί με αγαθότητα ενώπιον Θεού και ανθρώπων, σύμφωνα με τον θεσπέσιο Σαμουήλ.

Με αυτόν, όταν ξημέρωσε η ημέρα, ο κύριός του όχι μόνο δεν οργίστηκε, αλλά και τον αξίωσε πολλών επαίνων, διότι θεώρησε ότι ακόμη και η φωνή του δεσπότη του ήταν πλάνη, μη θέλοντας να χάσει τίποτα από τα χρήματά του. 40. Το ότι βέβαια ο νους, όταν αρχίσει να ενεργείται πυκνά από το θείο φως, γίνεται όλος διαφανής, ώστε να βλέπει πλούσια το δικό του φως, δεν πρέπει να το αμφιβάλλουμε. Διότι είναι λογικό να συμβαίνει αυτό, όταν η δύναμη της ψυχής κατακυριεύσει τα πάθη. Ότι όμως καθετί που εμφανίζεται σε αυτόν με κάποιο σχήμα, είτε ως φως είτε ως πυρ, προέρχεται από την κακοτεχνία του εχθρού, μας το διδάσκει σαφώς ο θεσπέσιος Παύλος, λέγοντας ότι αυτός μετασχηματίζεται σε άγγελο φωτός. Δεν πρέπει, λοιπόν, κανείς να ακολουθεί τον ασκητικό βίο με αυτή την προσδοκία, για να μη βρει ο Σατανάς την ψυχή έτοιμη να συναρπαγεί εξαιτίας αυτού, αλλά μόνο για να φθάσουμε να αγαπήσουμε τον Θεό με κάθε αίσθηση και πληροφορία της καρδιάς, πράγμα που σημαίνει με όλη την καρδιά και με όλη την ψυχή και με όλη τη διάνοια. Διότι εκείνος που ενεργείται προς αυτό από τη χάρη του Θεού, αναχωρεί από τον κόσμο, έστω κι αν είναι παρών μέσα στον κόσμο. 41. Η υπακοή αναγνωρίζεται ως το πρώτο καλό ανάμεσα σε όλες τις εισαγωγικές αρετές· διότι καταργεί καταρχάς την οίηση και γεννά μέσα μας την ταπεινοφροσύνη. Γι' αυτό, για εκείνους που την αποδέχονται ευχαρίστως, γίνεται είσοδος και θύρα της αγάπης προς τον Θεό.

Όταν, λοιπόν, προσέφεραν πρόβατο ή βόδι ή κάτι άλλο παρόμοιο ως θυσία, οι γιοι του Ισραήλ τα έπαιρναν αυτά από το προσφερόμενο ζώο και τα τοποθετούσαν πάνω στο θυσιαστήριο ενώπιον του Κυρίου, και αυτό ονομάζεται θυσία. Ολοκαύτωμα, όμως, είναι όταν προσέφεραν ολόκληρο ανεξαιρέτως το ιερό σφάγιο και το έκαιγαν εντελώς. Έτσι, καθώς είναι σώο, ολόκληρο και τέλειο, όπως είπαμε και πιο πάνω, αυτό αποτελεί σύμβολο των τελείων, αυτό χαρακτηρίζει εκείνους που λένε: «Ιδού, εμείς αφήσαμε τα πάντα και σε ακολουθήσαμε». Σε αυτό το μέτρο προέτρεπε ο Κύριος να φτάσει εκείνον που του είπε: «Όλα αυτά τα φύλαξα από τη νεότητά μου». Διότι του αποκρίθηκε λέγοντας: «Ένα ακόμη σου λείπει». Ποιο; Το «Σήκωσε τον σταυρό σου και έλα να με ακολουθήσεις». Έτσι, λοιπόν, οι άγιοι μάρτυρες προσέφεραν ολόκληρο τον εαυτό τους στον Θεό, και όχι μόνο τον εαυτό τους, αλλά και τα δικά τους και τα γύρω από αυτούς. Διότι, όπως λέει ο άγιος Βασίλειος, άλλο είμαστε εμείς, άλλο είναι τα δικά μας και άλλο τα γύρω από εμάς. αυτά σας τα έχω πει και άλλη φορά. Εμείς, λοιπόν, είμαστε ο νους και η ψυχή, δικό μας είναι το σώμα, ενώ τα γύρω από εμάς είναι τα κτήματα και τα υπόλοιπα υλικά αγαθά. Οι άγιοι, επομένως, προσέφεραν τον εαυτό τους στον Θεό με όλη τους την καρδιά, με όλη τους την ψυχή και με όλη τους τη δύναμη, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου και με όλη την ψυχή σου και με όλη τη διάνοιά σου».

Γιατί λοιπόν απαρνήθηκες τον κόσμο, αγαπητέ, αν επιζητείς ακόμη κοσμική ανάπαυση; Επιζητώντας ενδύματα αντί για γυμνότητα, και οινοποσία αντί για δίψα; Κλήθηκες σε πόλεμο, και θέλεις να παραταχθείς απέναντι στους εχθρούς χωρίς όπλα. Αντί για αγρυπνία, βυθίζεσαι στον ύπνο, και αντί για κλαυθμό και οδυρμό, προβάλλεις γέλιο, και αντί για αγάπη, τρέφεις μίσος για τον αδελφό σου. Κλήθηκες σε υποταγή, και εσύ αντιλέγεις· κλήθηκες να κληρονομήσεις τη βασιλεία Του, και εσύ φρονείς τα γήινα· περιφέροντας αλαζονεία και υπερηφάνεια, αντί για ταπεινοφροσύνη και πραότητα. Τι λοιπόν θα Του πεις εκείνη την ημέρα; Ότι ταπεινώθηκα για Σένα, ή ότι έγινα φτωχός και γυμνός και πείνασα ή δίψασα, αγαπώντας Σε με όλη μου την ψυχή, και τον πλησίον μου σαν τον εαυτό μου; Μην αγνοείς, ότι οι λόγοι σου και οι λογισμοί σου έχουν καταγραφεί, και η συνείδησή σου είναι παρούσα, η οποία, αν πεις ψέματα, δεν θα σε ελέγξει άραγε; Ή μήπως δεν γνωρίζεις ότι όλη η κτίση, με φόβο και πολύ τρόμο, παρίσταται στο βήμα Του, μαζί με χίλιες χιλιάδες και μύριες μυριάδες Αγγέλων γύρω Του; Και εσύ διανοείσαι να πεις ψέματα και να πεις ότι δήθεν όλα αυτά τα υπέμεινα για Σένα; Πρόσεχε μήπως υποστείς βαριά τιμωρία για τις πονηρές σου πράξεις και για το ψέμα.

Είναι φανερό, λοιπόν, ότι οι μαθητές του Χριστού από αυτό αναγνωρίζονται, από την αληθινή αγάπη. Εκείνος όμως που τρέφει μίσος εναντίον του αδελφού του και νομίζει ότι αγαπά τον Χριστό, είναι ψεύτης και εξαπατά τον εαυτό του. Διότι λέγει ο απόστολος Ιωάννης ότι αυτή την εντολή έχουμε από Αυτόν, να αγαπά και τον αδελφό του εκείνος που αγαπά τον Θεό. Και πάλι ο Κύριος: θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου, και τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου. Και πρόσθεσε, θέλοντας να δείξει τη δύναμη της αγάπης, λέγοντας: σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζεται όλος ο νόμος και οι Προφήτες.

Άκουσε, με τη συνέργεια της χάριτος. Εκείνος που το κάνει αυτό από ζηλοτυπία και φθόνο, είναι τέτοιος, όπως όταν βλέπει κάποιος έναν άλλον να ευημερεί, ενώ ο ίδιος στενοχωρείται και θλίβεται, και με το πρόσχημα της ευσέβειας τον διαβάλλει, ότι δήθεν κάνει κακή χρήση της αδιαφορίας. Εκείνος πάλι που ενεργεί από φιληδονία είναι τέτοιος, όπως όταν κάποιος επιθυμεί να συνευρεθεί με κάποιον —για να το πω με εύσχημο τρόπο— και το ποθούμενο πρόσωπο δεν συναινεί στον σκοπό του, αλλά το βλέπει να συμπεριφέρεται αναίσχυντα με άλλους, και τότε πικραίνεται, και με το πρόσχημα της ευσέβειας τον κακολογεί, ότι δήθεν δεν διαφυλάσσει τη σωφροσύνη του· όπως μπορεί να δει κανείς να συμβαίνει με κάποιον από τους άφρονες νέους προς την ερωμένη του. Εκείνος πάλι που ενεργεί σύμφωνα με τα ανθρώπινα, είναι τέτοιος: όταν διαπράττει κρυφά φαύλα έργα, μπροστά σε αυτούς που αγνοούν τα έργα του, προσποιείται ότι έχει ζήλο για την αρετή. Εκείνος όμως που αγωνίζεται σύμφωνα με το θέλημα του Θεού, δεν θα κοπιάσει για τη δική του σωτηρία θέτοντας σε άλλον πρόσκομμα ή σκάνδαλο, αλλά επινοεί και πράττει τα πάντα ώστε να αρέσει στον Κύριο και Θεό που είπε: «Θα αγαπήσεις τον Κύριο τον Θεό σου με όλη σου την καρδιά, και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου».

Ιδού, με πολλούς τρόπους φανέρωσε την ευθεία οδό της δικαιοσύνης και τον ύψιστο σκοπό του χριστιανισμού, προτρέποντας τους πάντες και επιθυμώντας να φθάσουν σε αυτόν, προς τον οποίο οι φιλαλήθεις αποβλέποντας και αγωνιζόμενοι εντελώς ακαταπόνητα, με πίστη και ελπίδα και κάθε κατάσταση αρετής, προσεύχονται και επιθυμούν να καταλήξουν. Διότι αυτοί θα μπορέσουν και τις μεγάλες εντολές, από τις οποίες εξαρτώνται ο νόμος και οι Προφήτες, «θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την ψυχή σου και με όλη την καρδιά σου, και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου», αφού απαλλαγούν από κάθε κακία, να τις εκπληρώσουν με τρόπο καθαρό, τέλειο και άμεμπτο.

Επειδή, λοιπόν, ο μεν Κύριος λέει ότι σε αυτές τις δύο εντολές κρέμεται όλος ο νόμος και οι προφήτες, η δε νύμφη τώρα αναφέρει ότι το σώμα βαστάζεται από δύο στύλους που πατούν πάνω σε χρυσά θεμέλια, θα ήταν ορθό για τη θεώρηση του αινίγματος των κνημών να συμπαραλάβουμε εκείνες τις δύο εντολές. Από αυτές, ο Κύριος ονομάζει τη μία πρώτη και την άλλη όμοια με την πρώτη, λέγοντας ότι το να αγαπά κανείς τον Θεό εξ όλης καρδίας, ψυχής και δυνάμεως είναι η πρώτη εντολή, ενώ το να αγαπά τον πλησίον ως τον εαυτό του ισοδυναμεί με την πρώτη. Αλλά και ο Παύλος, οικοδομώντας τον μέγα Τιμόθεο σαν έναν οίκο δεκτικό του Θεού, έστησε μέσα του αυτούς τους δύο στύλους, δίνοντας στον μεν έναν το όνομα της πίστεως και στον άλλον της συνειδήσεως, υποδηλώνοντας με την πίστη την αγάπη προς τον Θεό εξ όλης καρδίας, ψυχής και δυνάμεως, και με την αγαθή συνείδηση την αγαπητική διάθεση προς τον πλησίον.

Γι' αυτόν τον λόγο, θεωρούμε ότι είναι ωφέλιμο για τους πιο αδύναμους να καταφεύγουν στην παρθενία ως σε κάποιο ασφαλές φρούριο, και να μην κατέρχονται στη συνήθη πορεία του βίου προκαλώντας εναντίον του εαυτού τους πειρασμούς και να συμπλέκονται, μέσω των παθών της σάρκας, με εκείνα που «αντιστρατεύονται στον νόμο του νου μας», και να κινδυνεύουν φροντίζοντας όχι για τα όρια της γης και την απώλεια χρημάτων ή για κάποιο άλλο από τα πράγματα που επιδιώκονται σε αυτήν τη ζωή, αλλά για την ύψιστη ελπίδα. Διότι δεν είναι δυνατόν εκείνος που έχει στρέψει τη διάνοιά του σε τούτον τον κόσμο και έχει αναλάβει τις επίγειες μέριμνες και απασχολεί τον εαυτό του με την ανθρώπινη αρέσκεια, να γίνει εκπληρωτής της μεγάλης και πρώτης εντολής του Κυρίου, η οποία λέει «να αγαπάς τον Θεό με όλη σου την καρδιά και τη δύναμη». Διότι πώς θα αγαπήσει κανείς τον Θεό με όλη του την καρδιά, όταν καταμερίζει την καρδιά του ανάμεσα στον Θεό και τον κόσμο και, κλέβοντας την αγάπη που οφείλεται αποκλειστικά σε Εκείνον, τη δαπανά στα ανθρώπινα πάθη; «Διότι ο άγαμος μεριμνά για τα του Κυρίου, ενώ εκείνος που παντρεύτηκε μεριμνά για τα του κόσμου».

Πώς, λοιπόν, πρέπει να αναλάβουμε τα όπλα, μάθε το από τον ίδιο τον Απόστολο που λέει: Με κάθε προσευχή και δέηση να προσεύχεστε σε κάθε καιρό εν Πνεύματι, και γι' αυτό ακριβώς να αγρυπνείτε με κάθε προσκαρτέρηση και δέηση· γι' αυτό και προσεύχεται θερμά για όλους με τα εξής λόγια: Η χάρις του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και η αγάπη του Θεού και η κοινωνία του Αγίου Πνεύματος να είναι μαζί με όλους σας. Και πάλι: Ολόκληρο το πνεύμα σας και η ψυχή και το σώμα είθε να διατηρηθεί άμεμπτο κατά την ημέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού. Βλέπεις πόσους τρόπους σωτηρίας σού υπέδειξε, οι οποίοι συγκλίνουν σε μία οδό και σε έναν σκοπό, το να είναι κανείς τέλειος Χριστιανός; Διότι αυτό είναι το τέρμα στο οποίο πρέπει να φτάσουν, μέσω ισχυρής πίστεως και βέβαιης ελπίδας, οι εραστές της αλήθειας, βαδίζοντας με χαρά, με αγώνα και προθυμία. Με αυτά εκπληρώνεται εύκολα η πορεία του βίου προς το αποκορύφωμα των εντολών, από τις οποίες εξαρτάται κάθε προφήτης μαζί με τον νόμο. Ποιες εντολές εννοώ; Θα αγαπάς τον Κύριο τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου και με όλη την ψυχή σου και με όλη τη διάνοιά σου, και τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου.

Πρέπει, λοιπόν, ο καθένας από εσάς να θέτει μέσα στην ψυχή του τον φόβο και την αγάπη ως ένα ισχυρό και στερεό θεμέλιο, και να το αρδεύει με αγαθά έργα και διαρκή προσευχή. Διότι η αγάπη προς τον Θεό δεν γεννιέται μέσα μας από τη φύση της ούτε απλώς ούτε αυτομάτως, αλλά διά μέσου πολλών κόπων, μεγάλων φροντίδων και της συνέργειας του Χριστού, καθώς έχει πει η Σοφία: «Εάν την αναζητήσεις», λέει, «σαν το ασήμι και την εξερευνήσεις σαν τους θησαυρούς, τότε θα κατανοήσεις τον φόβο του Κυρίου και θα βρεις την επίγνωση του Θεού». Έχοντας δε βρει την επίγνωση του Θεού και έχοντας κατανοήσει τον φόβο Του, εύκολα θα κατορθώσεις και το επόμενο, εννοώ την αγάπη προς τον πλησίον. Διότι, εφόσον το πρώτο και μέγα έχει αποκτηθεί με κόπο, το δεύτερο, που είναι μικρότερο, ακολουθεί το πρώτο με λιγότερο κόπο. Εάν όμως απουσιάζει το πρώτο, ούτε το δεύτερο θα μπορούσε να υπάρξει με καθαρότητα. Διότι εκείνος που δεν αγαπά τον Θεό εξ όλης της καρδίας και εξ όλης της διανοίας του, πώς θα μπορούσε να επιμεληθεί υγιώς και άδολα την αγάπη προς τους αδελφούς, εφόσον δεν εκπληρώνει την αγάπη προς Εκείνον, για χάρη του Οποίου επιμελείται αυτήν;

Επομένως, κανένα από τα τεχνάσματα του διαβόλου δεν θα σας διαφύγει, εάν, όπως ο Παύλος, έχετε τέλεια την πίστη και την αγάπη προς τον Χριστό, οι οποίες είναι αρχή και τέλος της ζωής. Αρχή της ζωής είναι η πίστη, και τέλος η αγάπη. Αυτά τα δύο, όταν ενώνονται, αναδεικνύουν τον άνθρωπο του Θεού. Όλα δε τα άλλα που αφορούν την αρετή είναι επακόλουθα. Κανείς που ομολογεί πίστη δεν πρέπει να αμαρτάνει, ούτε όποιος έχει αποκτήσει την αγάπη να μισεί τον αδελφό του. Διότι Εκείνος που είπε: «Θα αγαπάς τον Κύριο τον Θεό σου», είπε επίσης: «Και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου». Όσοι διακηρύσσουν ότι ανήκουν στον Χριστό αναγνωρίζονται όχι μόνο από αυτά που λένε, αλλά και από αυτά που πράττουν· διότι από τον καρπό γνωρίζεται το δέντρο.

Κανείς λοιπόν, μέσα στη ραθυμία των λογισμών, ας μην προφασιστεί ότι αυτά είναι αδύνατα, για να τα καταλύσει και να καταργήσει την ησυχία του, αθετώντας την πρόνοια του Θεού για αυτόν. Και αν οι άγιοι νίκησαν τη φύση που είναι τόσο ισχυρή, και ο Χριστός, όταν τα τέκνα του παραμελούνται, αγαπά το να τιμάται η ησυχία, ποια άλλη ανάγκη μπορεί να σου παρουσιαστεί, που να μην μπορείς να την περιφρονήσεις, όταν περιπέσεις σε αυτήν; Εκείνη η εντολή που λέει, «να αγαπήσεις τον Κύριο τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου και με όλη την ψυχή σου και με όλη τη διάνοιά σου, περισσότερο από όλον τον κόσμο και τη φύση και τα δημιουργήματά της», έτσι εκπληρώνεται, όταν παραμείνεις με υπομονή στην ησυχία σου. Και η εντολή που μιλά για την αγάπη προς τον πλησίον είναι εμπερικλεισμένη μέσα σε αυτήν. Θέλεις να αποκτήσεις την αγάπη προς τον πλησίον μέσα στην ψυχή σου σύμφωνα με την ευαγγελική εντολή;

«Να τιμήσω άραγε τη φύση περισσότερο από τον Χριστό;» Και πέθανε ο αδελφός του και δεν τον είδε. Κανείς, λοιπόν, μέσα στη ραθυμία των λογισμών του ας μην προφασίζεται ότι αυτά είναι αδύνατα, και τα αναιρέσει και καταργήσει την ησυχία του, αθετώντας την πρόνοια του Θεού γι' αυτόν. Και αν τη φύση, που είναι τόσο ισχυρή, τη νίκησαν οι άγιοι, και ο Χριστός χαίρεται όταν τιμάται η ησυχία, έστω και αν παραμελούνται τα τέκνα Του, ποια άλλη ανάγκη μπορεί να σου παρουσιαστεί, την οποία δεν θα μπορέσεις να περιφρονήσεις, όταν περιπέσεις σε αυτήν; Εκείνη η εντολή που λέει: «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη σου την καρδιά και με όλη σου την ψυχή και με όλη σου τη διάνοια», περισσότερο από όλο τον κόσμο και από τη φύση και τα δικά της, έτσι εκπληρώνεται: όταν υπομείνεις στην ησυχία. Και η εντολή που μιλάει για την αγάπη προς τον πλησίον είναι εγκλεισμένη μέσα σε αυτήν. Θέλεις να αποκτήσεις την αγάπη για τον πλησίον μέσα στην ψυχή σου, σύμφωνα με την ευαγγελική εντολή; Απομακρύνσου από αυτόν, και τότε θα ανάψει μέσα σου η φλόγα της αγάπης γι' αυτόν, και θα χαρείς με τη θέα του σαν να έβλεπες άγγελο φωτός. Θέλεις πάλι να σε διψάσουν εκείνοι που σε αγαπούν; Να βλέπεις τα πρόσωπά τους μόνο σε ορισμένες ημέρες.

Αλλά εγώ ο ίδιος δεν θα μπορούσα να το πω αυτό· διότι γνωρίζω καλά ότι και εσείς μας αγαπάτε και μας δέχεστε στην καρδιά σας. Αλλά ποιο είναι το κέρδος είτε της δικής μου αγάπης είτε της δικής σας, όταν η κατά Θεόν πορεία μας δεν προοδεύει; Είναι αιτία μεγαλύτερης αποθάρρυνσης, αφορμή μεγαλύτερης φθοράς. Δεν έχω τίποτε να σας προσάψω· διότι σας βεβαιώνω ότι, εάν ήταν δυνατόν, θα βγάζατε τα μάτια σας και θα μου τα δίνατε. Επιθυμούμε διακαώς να σας προσφέρουμε όχι μόνο το Ευαγγέλιο, αλλά και τις ίδιες μας τις ψυχές. Δεχόμαστε την αγάπη και αγαπούμε· αλλά δεν είναι αυτό το ζητούμενο. Ας αγαπήσουμε, λοιπόν, πρώτα τον Χριστό· διότι η πρώτη εντολή είναι: «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεόν σου»· και η δεύτερη, που είναι όμοια με αυτήν: «Και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου». Τη δεύτερη την κατέχουμε, όμως την πρώτη έχουμε ανάγκη· την πρώτη έχουμε ανάγκη σε υπερβολικό βαθμό και εγώ και εσείς. Την έχουμε, αλλά όχι όπως πρέπει. Ας Τον αγαπήσουμε· γνωρίζετε πόσο μεγάλος μισθός επιφυλάσσεται σε όσους αγαπούν τον Χριστό. Ας Τον αγαπήσουμε με θέρμη ψυχής, ώστε, απολαμβάνοντας τη δική Του εύνοια, να διαφύγουμε την τρικυμία του παρόντος βίου και να αξιωθούμε να επιτύχουμε τα αγαθά που έχουν υποσχεθεί σε όσους Τον αγαπούν, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του μονογενούς Του Υιού, μαζί με τον οποίο ανήκει στον Πατέρα, όπως και στο Άγιο Πνεύμα, η δόξα, το κράτος, η τιμή, νυν και αεί, και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Και όταν ο ίδιος ο Χριστός ραπιζόταν, δεν έκανε κανένα κακό στον δούλο που του κατάφερε το χτύπημα, αλλά απάντησε με πραότητα λέγοντας: «Εάν μίλησα κακά, μαρτύρησε για το κακό· εάν όμως καλά, γιατί με χτυπάς;». Όταν όμως ο Ιεροβοάμ άπλωσε το χέρι του και επιχείρησε να συλλάβει τον προφήτη που τον είχε τότε ελέγξει, του ξέρανε το χέρι, διδάσκοντάς σε με αυτόν τον τρόπο ώστε όσα στρέφονται εναντίον του εαυτού σου να τα υπομένεις με πραότητα, αλλά όσα στρέφονται εναντίον του Δεσπότη να τα εκδικείσαι με πολλή σφοδρότητα. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, δίνοντας τον νόμο, αν και είπε ότι η αγάπη προς τον πλησίον είναι δεύτερη, εντούτοις την όρισε όμοια με την πρώτη· και όπως απαιτεί την πρώτη στον μέγιστο υπερβολικό βαθμό, το ίδιο ισχύει και για αυτήν. Διότι για την πρώτη λέει: «Με όλη την καρδιά σου και με όλη την ψυχή σου»· ενώ για τούτη: «Σαν τον εαυτό σου». Και από πολλά άλλα σημεία θα μπορούσε κανείς να διαπιστώσει πόση ακρίβεια απαιτεί ο Θεός σχετικά με τα δίκαια του ενός προς τον άλλον. Δες τον λοιπόν και εδώ να στρέφεται με σφοδρότητα και να επιτείνει την κατηγορία με βαρύτατα λόγια: «Εσείς δε», λέει, «γιατί πυρπολήσατε τον αμπελώνα μου;». Εκείνο δηλαδή που θα έπρατταν εχθροί και κάποιοι απηνείς βάρβαροι, αυτό εσείς το κάνατε στους δικούς σας ανθρώπους. Και ονομάζει «αμπελώνα» τον λαό εξαιτίας της μεγάλης φροντίδας και της άνωθεν επιμέλειας προς αυτούς.

Αν δε αυτό συμβαίνει μεταξύ πατέρα και παιδιού, πολλώ μάλλον ισχύει μεταξύ Θεού και ανθρώπων· διότι ο Θεός είναι πιο φιλόστοργος από όλους τους πατέρες. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, αφού είπε: «Πρώτη και μεγάλη εντολή: Να αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου», συμπλήρωσε: «Δεύτερη δε», και δεν σιώπησε, αλλά προσέθεσε μία όμοιά της: «Να αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου». Και πρόσεξε πώς απαιτεί και αυτήν σχεδόν με τον ίδιο υπέρτατο βαθμό· διότι για τον μεν Θεό λέει: «Με όλη σου την καρδιά»· για δε τον πλησίον: «Σαν τον εαυτό σου»· το οποίο είναι ισοδύναμο με το «με όλη σου την καρδιά».

〈Επιστολή του εν αγίοις πατρός ημών Ιωάννου του Χρυσοστόμου προς κάποιον ηγούμενο, ο οποίος του ζήτησε να του αποσταλεί ένας κανόνας πνευματικής διδασκαλίας για την ωφέλεια του ιδίου και των αδελφών που βρίσκονταν μαζί του〉 Επειδή μου έγραψες, πολυπόθητέ μου αδελφέ, να σου παραδώσω έναν ασκητικό κανόνα, δεν γνωρίζω τι να σου γράψω. Όμως ο Κύριος της δόξης, ο Ιησούς Χριστός, είναι δυνατός να γίνει οδηγός σου, εάν προσφέρεις τον εαυτό σου με γνησιότητα μαζί με τους αδελφούς στον Κύριο και Θεό σου, εάν θελήσεις να απεκδυθείς με αγωνιστικό φρόνημα την πατρίδα, το γένος, τα υπάρχοντα και συγχρόνως ολόκληρο τον κόσμο —διότι όποιος δεν αποτάσσεται όλα τα υπάρχοντά του και δεν πεθαίνει ως προς ολόκληρο τον κόσμο, δεν μπορεί να γίνει μαθητής του Κυρίου—, εάν αγαπήσεις τον Κύριο τον Θεό σου με όλη σου την ψυχή και τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου, εάν φυλάξεις την παρθενία σου άμεμπτα στο σώμα και στην ψυχή έως το τέλος, εάν ο καθένας σας αποκτήσει έλεος και συμπάθεια στα δοχεία της καρδιάς του και ετοιμάσει τον εαυτό του με λαμπρές λαμπάδες για την προϋπάντηση του επουράνιου Νυμφίου, ώστε να μη σβήσει εκείνη την ώρα η λαμπάδα κανενός επειδή δεν θα έχει έλαιο. Διότι, τι θα ωφεληθεί ο άνθρωπος εάν φυλάξει το σώμα του αγνό, ενώ το εσωτερικό του σκεύους, δηλαδή η καρδιά του, είναι γεμάτο από πονηρία, μίσος, μνησικακία, θυμό, ζηλοτυπία, φθόνο και υπερηφάνεια;

Διότι θεωρώ πως αυτά τα δύο δηνάρια είναι οι δύο εκείνες εντολές, από τις οποίες εξαρτάται όλος ο νόμος και οι προφήτες. Επειδή έχει ειπωθεί από τον Κύριο στα Ευαγγέλια: «Θα αγαπήσεις τον Κύριο τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου, και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου. Σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζεται ο νόμος και οι προφήτες». Η αγάπη προς τον Θεό και η αγάπη προς τον πλησίον είναι δύο εντολές αλληλένδετες· όποιος έχει τη μία από αυτές, αλλά δεν έχει την άλλη, αυτός δεν κατέχει πραγματικά ούτε εκείνη που νομίζει ότι έχει. Διότι, όπως ακριβώς η ψυχή χωρίς σώμα δεν ονομάζεται άνθρωπος, ούτε πάλι το σώμα χωρίς ψυχή· έτσι και η αγάπη προς τον Θεό, εάν δεν έχει ως επακόλουθο και την αγάπη προς τον πλησίον, δεν αποτελεί πραγματική αγάπη· ούτε πάλι η αγάπη προς τον πλησίον ονομάζεται αγάπη, εάν δεν εμπεριέχει την αγάπη προς τον Θεό.

Και πάλι ο Ιωάννης ο Θεολόγος λέει: «Εκείνος που μισεί τον αδελφό του βρίσκεται στο σκοτάδι και περπατάει στο σκοτάδι, και δεν γνωρίζει πού πηγαίνει, διότι το σκοτάδι τύφλωσε τα μάτια του». Εάν όμως πεις ότι «Ακόμη κι αν δεν αγαπώ τον αδελφό μου, ωστόσο αγαπώ τον Θεό», σε ελέγχει ο Ιωάννης λέγοντας: «Εάν κάποιος πει "Αγαπώ τον Θεό" και μισεί τον αδελφό του, είναι ψεύτης. Διότι εκείνος που δεν αγαπά τον αδελφό του, τον οποίο έχει δει, πώς μπορεί να αγαπά τον Θεό, τον οποίο δεν έχει δει;». Εκείνος, λοιπόν, που έχει αγάπη προς όλους τους αδελφούς, εκείνος που δεν έχει έχθρα εναντίον κανενός, εκείνος που εκπληρώνει τον λόγο του Αποστόλου: «Ας μη δύει ο ήλιος πάνω στην οργή σας», αυτός αγαπά τον Θεό, αυτός είναι μαθητής Εκείνου, ο οποίος είπε ότι «Με αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν έχετε αγάπη μεταξύ σας». Είναι φανερό, λοιπόν, ότι οι μαθητές του Χριστού από αυτό αναγνωρίζονται: από την αληθινή αγάπη. Εκείνος όμως που τρέφει μίσος εναντίον του αδελφού του, ακόμη και αν νομίζει ότι αγαπά τον Χριστό, είναι ψεύτης και αυταπατάται. Διότι λέει ο απόστολος Ιωάννης ότι «Αυτήν την εντολή έχουμε από Αυτόν: εκείνος που αγαπά τον Θεό, να αγαπά και τον αδελφό του». Και πάλι ο Κύριος λέει: «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου, και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου». Και πρόσθεσε, θέλοντας να δείξει τη δύναμη της αγάπης, λέγοντας: «Από αυτές τις δύο εντολές εξαρτάται όλος ο νόμος και οι προφήτες».

Την προαίρεση ζητά, την καρδιά ερευνά και γνωρίζει· διότι ο άνθρωπος βλέπει το πρόσωπο, ενώ ο Θεός βλέπει την καρδιά. Σας παρακαλώ, λοιπόν, να φυλάξετε την παραγγελία που σας δίνω: Διότι από αυτό αποδεικνύεται ότι είστε μαθητές μου, εάν αγαπάτε ο ένας τον άλλον. Αυτή είναι η φωνή του ίδιου του Δεσπότη, ο ίδιος το είπε στους μαθητές του· και πάλι: Θα αγαπάς Κύριον τον Θεό σου με όλη σου τη δύναμη, και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου· σε αυτές τις δύο εντολές συνοψίζεται όλος ο νόμος και οι προφήτες. Σας παρακαλώ, επομένως, να είστε μεταξύ σας φιλάνθρωποι, φιλόξενοι, φιλόπτωχοι· εξαιρέτως δε να διατηρούμε στο διηνεκές την αγάπη προς τον Θεό, ώστε να μπορέσουμε να αξιωθούμε την αιώνια ζωή, την οποία είθε να επιτύχουμε όλοι μας, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Κʹ. Εσείς, λοιπόν, να θυμάστε πάντοτε όσα ειπώθηκαν, φέροντας μέσα στην καρδιά σας εκείνη τη θεία ωραιότητα, έχοντας πάντοτε να ηχεί στα αυτιά σας η φωνή του Πατέρα: «Αυτός δεν είναι δούλος, ούτε πρεσβευτής, ούτε άγγελος, αλλά ο Υιός μου ο αγαπητός· αυτόν να ακούτε». Ας τον ακούσουμε, επομένως, να λέει: «Να αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη σου την καρδιά. Δεν θα φονεύσεις· αλλά ούτε και να οργιστείς χωρίς λόγο εναντίον του αδελφού σου· πρώτα να συμφιλιωθείς με τον αδελφό σου, και έπειτα να έλθεις να προσφέρεις το δώρο σου. Δεν θα μοιχεύσεις· αλλά ούτε και να περιεργαστείς ξένη ομορφιά. Δεν θα επιορκήσεις· αλλά ούτε και να ορκιστείς καθόλου· ας είναι ο λόγος σας "Ναι, ναι" και "Όχι, όχι"· ό,τι περισσότερο από αυτό είναι εφεύρημα του πονηρού. Δεν θα ψευδομαρτυρήσεις. Δεν θα αποστερήσεις· αλλά και σε όποιον σου ζητά να δίνεις, και εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα να μην τον αποστρέφεσαι, και εκείνον που παίρνει τα δικά σου να μην τον εμποδίζεις. Να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να ευλογείτε εκείνους που σας καταριούνται, να ευεργετείτε εκείνους που σας μισούν, και να προσεύχεστε για εκείνους που σας κακομεταχειρίζονται και σας διώκουν. Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε. Συγχωρείτε, και θα συγχωρηθείτε, για να γίνετε υιοί του Πατέρα σας, τέλειοι και οικτίρμονες, όπως ο ουράνιος Πατέρας σας, διότι ανατέλλει τον ήλιο του σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους».

Ο δε γιος του βασιλιά τού είπε: «Κάνε αυτό πριν από κάθε τι άλλο, Ζαρδάν. Κάθισε εσύ πίσω από το παραπέτασμα και άκουσε τη συνομιλία του μαζί μου· και τότε θα σου πω τι πρέπει να κάνεις». Όταν, λοιπόν, επρόκειτο να εισέλθει ο Βαρλαάμ σε αυτόν, έβαλε τον Ζαρδάν πίσω από το παραπέτασμα και λέει στον γέροντα: «Ανακεφαλαίωσέ μου τα της ένθεης διδασκαλίας σου, ώστε να εμφυτευθεί πιο σταθερά στην καρδιά μου». Παίρνοντας τον λόγο ο Βαρλαάμ, είπε πολλά περί του Θεού και της ευσέβειας προς Αυτόν, και ότι Αυτόν και μόνο πρέπει να αγαπάμε με όλη μας την καρδιά, με όλη μας την ψυχή, και με όλη μας τη διάνοια, και να τηρούμε τις εντολές Του με φόβο και πόθο. Και ότι Αυτός είναι ο Δημιουργός πάντων των ορατών και των αοράτων. Μετά από αυτά, υπενθύμισε και τη διάπλαση του πρώτου ανθρώπου, την εντολή που του δόθηκε και την παράβασή της, καθώς και την καταδίκη που επιβλήθηκε από τον Πλάστη εξαιτίας αυτής της παράβασης. Έπειτα, στη συνέχεια, απαριθμούσε τα αγαθά από τα οποία αποκλείσαμε τους εαυτούς μας αθετώντας την εντολή· και πάλι μνημόνευε τα δεινά, τα οποία μας βρήκαν αθλίως μετά τη στέρηση εκείνων των αγαθών.

Γνωρίζοντας, λοιπόν, ο Κύριος ότι όλος ο νόμος και οι προφήτες εξαρτώνται από τις δύο εντολές του νόμου, στο «Αγαπήσεις Κύριον τον Θεόν σου εξ όλης της καρδίας σου, και τον πλησίον ως εαυτόν», έσπευσε από την αρχή μέχρι το τέλος να τα τηρήσει αυτά ανθρωποπρεπώς. Ο δε διάβολος, ο οποίος εξαπάτησε από την αρχή τον άνθρωπο και γι' αυτό απέκτησε την κυριαρχία του θανάτου, βλέποντάς Τον κατά το βάπτισμα να λαμβάνει τη μαρτυρία του Πατέρα και να δέχεται από τους ουρανούς ως άνθρωπος το οικείο Άγιο Πνεύμα, και να έχει έλθει στην έρημο για να πειρασθεί από αυτόν, συγκρότησε εναντίον Του ολόκληρο τον πόλεμό του, μήπως τυχόν μπορέσει να κάνει και Αυτόν να προτιμήσει την ύλη του κόσμου από την αγάπη προς τον Θεό. Γνωρίζοντας, επομένως, ο διάβολος ότι τρία είναι αυτά τα πράγματα από τα οποία κλονίζονται όλα τα ανθρώπινα, δηλαδή οι τροφές, τα χρήματα και η δόξα, μέσω των οποίων πάντοτε κατακρήμνιζε τον άνθρωπο στο βάραθρο της απώλειας, με αυτά τα τρία Τον πείραξε στην έρημο. Ο Κύριός μας, όμως, αφού αποδείχθηκε ανώτερος αυτών, πρόσταξε τον διάβολο να υποχωρήσει πίσω Του.

Και εκεί μεν λέει: «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου και με όλη την ψυχή σου και με όλη τη διάνοιά σου· αυτή είναι η πρώτη και μεγάλη εντολή, ενώ η δεύτερη είναι όμοια με αυτή: Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου. Σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζεται όλος ο νόμος και οι προφήτες».

Ιδού, με πόσους τρόπους έφερε στο φως την ευθεία οδό της δικαιοσύνης και τον ύψιστο σκοπό του χριστιανισμού, προτρέποντας τους πάντες και επιθυμώντας να φθάσουν σε αυτόν, στον οποίο όσοι αγαπούν την αλήθεια, αποβλέποντας και αγωνιζόμενοι εντελώς ακούραστα με πίστη και ελπίδα και με κάθε κατάσταση αρετής, εύχονται και επιθυμούν να καταλήξουν. Διότι αυτοί θα μπορέσουν να εκπληρώσουν καθαρά, τέλεια και αμώμως, έχοντας απαλλαγεί από κάθε κακία, τις μεγάλες εντολές, από τις οποίες εξαρτώνται ο νόμος και οι προφήτες, δηλαδή το «Να αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου και με όλη την ψυχή σου και με όλη τη δύναμή σου, και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου».

Ο δε Ιησούς του είπε: «Θα αγαπάς τον Κύριο τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου, και με όλη την ψυχή σου, και με όλη τη διάνοιά σου. Αυτή είναι η πρώτη και μεγάλη εντολή. Η δεύτερη, όμοια με αυτήν, είναι: Θα αγαπάς τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου. Σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζεται όλος ο νόμος και οι προφήτες». Από άμετρο φθόνο πλησιάζει αυτός που τον πειράζει. Διότι, επειδή είδαν τους Σαδδουκαίους να ντροπιάζονται και τον Κύριο να επαινείται για τη σοφία του, τον πλησιάζουν δοκιμάζοντάς τον, μήπως προσθέσει κάτι στην πρώτη εντολή, σαν να διόρθωνε τον νόμο, ώστε να βρουν αφορμή εναντίον του.