Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 24:29

Την ώρα του πειρασμού την ανέφερε είτε ως τον διωγμό κατά των Χριστιανών από εκείνους που βασίλευσαν ασεβώς τότε στη Ρώμη, ο οποίος επρόκειτο να συμβεί πολύ σύντομα και από τον οποίο υπόσχεται να τη λυτρώσει, είτε ως την παγκόσμια κίνηση του αντιχρίστου κατά των πιστών στη συντέλεια του αιώνος. Από αυτήν υπόσχεται να ελευθερώσει τους ζηλωτές της, αναρπάζοντάς τους εκ των προτέρων μέσω της αναχώρησης από τον κόσμο τούτο, ώστε να μην πειραστούν περισσότερο από όσο αντέχουν. Και ορθώς λέγει: «Έρχομαι γρήγορα»· διότι αμέσως μετά τη θλίψη των ημερών εκείνων, όπως λέγει, θα έλθει ο Κύριος. Γι' αυτό παραγγέλλει να κρατήσουν τον θησαυρό της πίστεως ασύλητο, ώστε να μη χάσει κανείς το στεφάνι της υπομονής.

«Εκείνος όμως που θα υπομείνει μέχρι τέλους, αυτός θα σωθεί. Και θα κηρυχθεί το Ευαγγέλιο της βασιλείας σε ολόκληρο τον κόσμο, ως μαρτυρία σε όλα τα έθνη, και τότε θα έλθει το τέλος.» Και μετά από λίγο λέει: «Διότι θα υπάρξει μεγάλη θλίψη, τέτοια που δεν έχει συμβεί από την αρχή του κόσμου μέχρι σήμερα, ούτε και πρόκειται να συμβεί. Και αν δεν συντομεύονταν εκείνες οι ημέρες, δεν θα σωζόταν καμία σάρκα. Τότε εάν κάποιος σας πει: Ιδού, εδώ είναι ο Χριστός, ιδού εκεί, μην πιστέψετε»· και έπειτα από άλλα προσθέτει: «Διότι όπως η αστραπή εξέρχεται από την ανατολή και φαίνεται μέχρι τη δύση, έτσι θα είναι και η παρουσία του Υιού του ανθρώπου. Όπου βρίσκεται το πτώμα, εκεί θα συγκεντρωθούν οι αετοί. Αμέσως δε μετά τη θλίψη εκείνων των ημερών, ο ήλιος θα σκοτεινιάσει και η σελήνη δεν θα δώσει το φως της, και οι αστέρες του ουρανού θα πέσουν, και οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν· και τότε θα φανεί το σημείο του Υιού του ανθρώπου στον ουρανό.» Και μετά από λίγο λέει: «Αλήθεια σας λέω, ότι δεν πρόκειται να παρέλθει αυτή η γενεά, μέχρις ότου συμβούν όλα αυτά.»

Στις ημέρες του θα ανατείλει δικαιοσύνη. Διότι, κατά τον καιρό της παρουσίας του έχει καταργηθεί κάθε πόλεμος των εθνών. Και πλήθος ειρήνης, μέχρις ότου εκλείψει η σελήνη. Τόσο μεγάλο θα είναι, λέγει, το πλήθος της ειρήνης που θα υπάρξει κατά την παρουσία του, ώστε να επεκταθεί και στους μελλοντικούς χρόνους, κατά τους οποίους ο ήλιος θα σκοτεινιάσει και η σελήνη δεν θα δώσει το φως της.

Αλλά και οι γεωργοί, που κοπιάζουν με τη σπορά και τη φροντίδα των φυτών, από εκεί βρίσκουν όλους τους κατάλληλους καιρούς για τις εργασίες τους. Εξάλλου και για τη διάλυση των πάντων, ο Κύριος προείπε ότι θα φανούν σημεία στον ήλιο, στη σελήνη και στα άστρα. Ο ήλιος θα μεταστραφεί σε αίμα, και η σελήνη δεν θα δώσει το φέγγος της. Αυτά είναι σημεία της συντέλειας των πάντων.

Άραγε, θα έλεγες τίποτε άλλο, παρά ότι αυτός που γεννήθηκε είναι άνθρωπος; Εάν δε είναι άνθρωπος, είναι προφανώς και θνητός. Τι το παράδοξο λοιπόν υπάρχει, εάν πέθανε ο θνητός; Δεν βλέπεις τον ήλιο να ανατέλλει και να δύει; Δεν βλέπεις τη σελήνη να αυξάνεται και έπειτα να φθίνει; Δεν βλέπεις τη γη να βλασταίνει και έπειτα να ξηραίνεται; Τι από όσα μας περιβάλλουν παραμένει σταθερό; Τι έχει φύση ακίνητη και αμετάβλητη; Σήκωσε το βλέμμα σου στον ουρανό και δες τη γη. Ούτε αυτά παραμένουν αιώνια. Διότι ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, λέγει· οι αστέρες θα πέσουν από τον ουρανό· ο ήλιος θα σκοτισθεί· η σελήνη δεν θα δώσει το φως της. Τι το θαυμαστό λοιπόν υπάρχει, εάν και εμείς, όντας μέρος του κόσμου, μετέχουμε στα του κόσμου; Έχοντας το βλέμμα σου στραμμένο σε αυτά, όταν έλθει και σε σένα το μερίδιο της κοινής μοίρας, υπόμεινέ το κλείνοντας τα μάτια, όχι απαθώς, ούτε αναισθήτως (διότι ποιος μισθός υπάρχει για την αναλγησία;), αλλά με κόπο βέβαια και με πόνους μύριους.

ΙΒ΄. Του Κυρίλλου, σε ομιλία με τίτλο: «Αμέσως δε μετά τη θλίψη των ημερών εκείνων, ο ήλιος θα σκοτεινιάσει και η σελήνη δεν θα δώσει το φως της και τα άστρα θα πέσουν από τον ουρανό· για την ημέρα όμως εκείνη και την ώρα κανείς δεν γνωρίζει». Αλλά όταν το λέει και αυτό, δεν εννοεί βεβαίως τον εαυτό του· διότι δεν πρόσθεσε με ακρίβεια «Ούτε ο Υιός του Θεού», αλλά αναφέρει απόλυτα «Ούτε ο υιός»· για να κατανοήσεις κάτι τέτοιο: προσπαθούσαν οι μαθητές να τα μαθαίνουν όλα με ακρίβεια, και επιχειρούσαν, ας το πω έτσι, να ερευνούν ακόμη και τα ίδια τα βάθη του Κυρίου. Αλλά το ζήτημα ήταν πολύ πάνω από τις δυνάμεις τους. Για να μη φανεί λοιπόν, αρνούμενος την εξήγηση που ήθελαν να μάθουν, ότι λυπεί κατά κάποιον τρόπο τους γνήσιους μαθητές του, λέει συγκαλυμμένα: «Για την ημέρα όμως εκείνη ή την ώρα, κανείς δεν γνωρίζει, ούτε οι άγγελοι, ούτε ο υιός, παρά μόνο ο Πατέρας»· για να κατανοήσεις το εξής: αν και ο άνθρωπος έχει κληθεί στην υιοθεσία και αναδείχθηκε νέος υιός, όμως ας μην αναζητά αυτά που ξεπερνούν τη φύση, ούτε να αξιώνει να μάθει εκείνα που ο Πατέρας δεν αποκάλυψε ούτε στους αγγέλους· κι αν ο άγγελος δεν γνωρίζει, ούτε ο άνθρωπος θα γνωρίζει, ακόμη κι αν έχει κληθεί στην υιοθεσία.

Έτσι έχουν κληθεί μέσω της πίστεως οι πλανώμενοι, ώστε να γνωρίσουν πλέον τον αληθινό και εκ φύσεως δημιουργό των πάντων και Θεό και Κύριο. Πρέπει δε να γνωρίζουμε ότι κάποιοι τα ανάγουν αυτά, σύμφωνα με άλλη ερμηνεία, στον ουράνιο κόσμο και λέγουν ότι κατά τον καιρό της συντέλειας ο ήλιος θα σκοτιστεί και η σελήνη δεν θα δώσει το φως της. Νομίζω όμως ότι πρέπει, ακολουθώντας τις θεωρήσεις και σε απόλυτη αρμονία, να εξάγονται τα νοήματα των εκάστοτε προκειμένων. <Διότι θα βασιλεύσει ο Κύριος στη Σιών και στην Ιερουσαλήμ, και ενώπιον των πρεσβυτέρων θα δοξαστεί.> Η Σιών ερμηνεύεται ως υψηλή και ως παρατηρητήριο, και η Ιερουσαλήμ ως όραση ειρήνης. Αληθινό παρατηρητήριο, λοιπόν, και ταυτόχρονα όραση ειρήνης, θα πρέπει κατά την αλήθεια να είναι η Εκκλησία του Χριστού. Διότι μέσα σε αυτήν συνηθίζει να συντελείται η υψηλότατη ενατένιση των θείων Του μυστηρίων, καθώς βέβαια και η όραση της ειρήνης.

Είναι σαν να έλεγε ίσως: Κατά τον καιρό εκείνο, κατά τον οποίο, αφού έρθει από τους ουρανούς, θα αναπλάσει τα πάντα και θα τα μετασκευάσει προς το καλύτερο, ως Δημιουργός, δεν θα υπάρχει φως ούτε νύχτα, σε μία ημέρα. Κάτι τέτοιο λέει και ο μακάριος προφήτης Ησαΐας: «Και δεν θα έχεις τον ήλιο για φως της ημέρας, ούτε η ανατολή της σελήνης θα σου φωτίζει τη νύχτα· αλλά θα έχεις τον Κύριο ως αιώνιο φως, και τον Θεό ως δόξα σου». Ότι δε θα καταργηθεί κάποτε και η ίδια η αναγκαιότητα των στοιχείων της φύσης, το βεβαιώνει ο ίδιος ο Χριστός λέγοντας: «Αμέσως δε μετά τη θλίψη των ημερών εκείνων, ο ήλιος θα σκοτεινιάσει και η σελήνη δεν θα δώσει το φως της». Διότι θα αρκέσει ο Χριστός σε εμάς ως αιώνιο φως, και Αυτός θα αποτελεί μια μακρά και διηνεκή ημέρα. Λέει όμως ότι η ημέρα εκείνη είναι γνωστή στον Κύριο. Διότι μόνο ο Θεός και Πατέρας γνωρίζει την ημέρα της συντέλειας. Μας το επιβεβαιώνει δε αυτό και ο ίδιος ο Υιός λέγοντας τα εξής: «Για την ημέρα δε εκείνη ή την ώρα, κανείς δεν γνωρίζει, ούτε οι άγγελοι στον ουρανό, ούτε ο Υιός, παρά μόνο ο Πατέρας». Διότι, κατά το ότι νοείται ως άνθρωπος όμοιος με εμάς, δεν θα μπορούσε να γνωρίζει τα του Πατρός. Κατά το ότι όμως είναι εκ φύσεως Θεός, και έχει προέλθει από Αυτόν, γνωρίζει οπωσδήποτε και την έσχατη ημέρα, έστω και αν λέει ότι δεν την γνωρίζει εξαιτίας της ανθρώπινης φύσης Του.

Άκουσε τον Ησαΐα που λέει: και ο ουρανός θα τυλιχτεί σαν βιβλίο, και όλα τα άστρα θα πέσουν όπως τα φύλλα από το αμπέλι και όπως πέφτουν τα φύλλα από τη συκιά. Και το Ευαγγέλιο λέει: ο ήλιος θα σκοτιστεί και η σελήνη δεν θα δώσει το φως της και τα άστρα θα πέσουν από τον ουρανό. Ας μην λυπόμαστε σαν να είμαστε οι μόνοι που πεθαίνουμε. Και τα άστρα πεθαίνουν, αλλά ίσως πάλι εγείρονται. Θα τυλίξει δε τους ουρανούς ο Κύριος, όχι για να τους καταστρέψει, αλλά για να τους εγείρει πάλι ωραιότερους.

Μεγάλος φόβος τότε, αδελφοί· μεγάλος τρόμος, μεγάλη η στενοχώρια που θα προκύψει τότε, τέτοια που ποτέ δεν υπήρξε, ούτε πρόκειται να υπάρξει έως εκείνη την ημέρα· όταν οι Άγγελοι θα προτρέχουν· οι σάλπιγγες θα ηχούν δυνατά· τα άστρα θα πέφτουν· ο ήλιος θα σκοτεινιάζει· οι ουρανοί θα τυλίγονται· όλη η γη θα σείεται· οι αγγελικές δυνάμεις θα προπορεύονται· τα Σεραφείμ θα κραυγάζουν· τα Χερουβείμ θα συγκλονίζονται· τα επουράνια, τα κάτω, τα επίγεια και τα καταχθόνια θα ταράσσονται και θα σαλεύονται· τα μνήματα θα ανοίγουν· τα σώματα θα ανασυντάσσονται· τα κριτήρια θα ετοιμάζονται. Πολύς ο φόβος· ανεκδιήγητος ο τρόμος· ανερμήνευτη η στενοχώρια που θα συμβαίνει τότε· μεγάλη εκείνη η καταιγίδα, μεγάλος ο κλύδωνας· δεινή η περίσταση· ακατάληπτος ο θόρυβος· μεγάλος ο θρήνος.

Δόξα σε σένα, που σταυρώθηκες. Δόξα σε σένα, που [και] τάφηκες. Δόξα σε σένα, που αναστήθηκες. Δόξα σε σένα, που κηρύχθηκες. Δόξα σε σένα, που έγινες πιστευτός. Δόξα σε σένα, που αναλήφθηκες. Δόξα σε σένα, που κάθισες με μεγάλη δόξα στα δεξιά του Πατρός, και που έρχεσαι πάλι με τη δόξα του Πατρός και των αγίων Αγγέλων για να κρίνεις κάθε ψυχή που αθέτησε τα άγια πάθη σου εκείνη την φρικτή και φοβερή ώρα, όταν θα σαλευτούν οι δυνάμεις των ουρανών, όταν θα έλθουν όλοι μαζί οι Άγγελοι, οι Αρχάγγελοι, τα Χερουβείμ και τα Σεραφείμ με φόβο και τρόμο μπροστά στη δόξα σου, όταν θα τρέμουν πάλι τα θεμέλια της γης και θα φρίττει κάθε πνοή από την απερίγραπτη και μεγάλη δόξα σου. Εκείνη την ώρα είθε να με κρύψει η χάρη σου κάτω από τις πτέρυγές της, και να λυτρωθεί η ψυχή μου από το φοβερό πυρ και τον τριγμό των δοντιών και το εξώτερο σκοτάδι και τον αιώνιο κλαυθμό, ώστε να λέω δοξολογώντας: δόξα σε Εκείνον που θέλησε να σώσει τον αμαρτωλό, εξαιτίας των πολλών οικτιρμών της ευσπλαχνίας Του.

Ποιο στόμα θα τα αναγγείλει; Ποια γλώσσα θα τα αρθρώσει; Ή ποια φωνή θα τα φανερώσει; Ή ποια ακοή θα αντέξει να τα ακούσει αυτά; Διότι, όταν οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευτούν, ποιος δεν θα σαλευτεί; Ποιος δεν θα φοβηθεί και δεν θα τρομάξει και δεν θα κρυφτεί εκείνη την ώρα, όταν ο Βασιλεύς των βασιλευόντων σηκωθεί από τη δόξα του, και αφού κατέλθει, επισκεφθεί όλη την οικουμένη, και ζητήσει λόγο από τους δούλους του, για να αποδώσει μισθό στους άξιους, και στους ανάξιους τις κολάσεις, ως δίκαιος κριτής;

Αυτά να μελετάς, για αυτά να φροντίζεις, ώστε να μπορέσεις να ξεφύγεις από την οργή. Διότι δεν είναι δυνατόν να ξεφύγουμε από τα χέρια Εκείνου που μας δημιούργησε, σύμφωνα με αυτόν που λέει: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου; Και από το πρόσωπό σου πού να φύγω;» Ας μην εξαπατά λοιπόν κανείς τον εαυτό του, διότι πρέπει να παραστούμε μπροστά στο βήμα του Χριστού, όπου τα πάντα είναι γυμνά και εκτεθειμένα στα μάτια Του. Εκεί θα παραστούν χίλιες χιλιάδες και μύριες μυριάδες αγίων Αγγέλων, και όλες οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν. Και πού θα είναι τότε η υψηλοφροσύνη και η έπαρση; Πού θα είναι τότε η μέθη και ο θυμός; Πού θα είναι τότε η ασωτία, η απειλή και το μάταιο καύχημα; Ποιος θα αντέξει τη φοβερή απειλή των Αγγέλων του Θεού; Ας αναλογιστούμε ότι εκείνοι που υπέμειναν για τον Χριστό και Τον ευαρέστησαν στον παρόντα αιώνα, αυτοί θα μας κρίνουν. Όπως είναι γραμμένο: «Δεν γνωρίζετε ότι οι άγιοι θα κρίνουν τον κόσμο;» Διότι αυτοί, αν και υπήρξαν άνθρωποι με τα ίδια πάθη με εμάς μέσα στον κόσμο, ευαρέστησαν τον Θεό, ενώ εμείς, πράττοντας το πονηρό, παροργίζουμε τον Θεό.

Αντί για ρομφαία, σύρε τον φόβο του Θεού· διότι είναι σαν δίκοπο μαχαίρι, που κατακόβει κάθε πονηρή επιθυμία. Να έχεις λοιπόν πάντοτε στον νου σου τον φόβο του Θεού, ενθυμούμενος τη φοβερή έσχατη ημέρα, όταν οι ουρανοί φλεγόμενοι θα διαλυθούν, και τα στοιχεία της φύσεως φλεγόμενα θα λιώσουν· η γη και τα έργα που βρίσκονται σε αυτήν θα κατακαούν· όταν τα άστρα θα πέσουν σαν φύλλα, ο ήλιος και η σελήνη θα σκοτεινιάσουν και δεν θα δώσουν το φως τους· όταν φανερωθεί ο Υιός του ανθρώπου και κατέλθει από τους ουρανούς στη γη, και οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν· ορμητικές κάθοδοι Αγγέλων, ήχοι σαλπίγγων που καταφθάνουν· πυρ θα καίει ενώπιόν Του και θα διατρέχει για να κατακάψει την οικουμένη· γύρω Του σφοδρή καταιγίδα, φοβεροί σεισμοί και κεραυνοί, που ουδέποτε συνέβησαν μέχρι εκείνη την ημέρα· ώστε και αυτές ακόμη οι δυνάμεις των ουρανών να κυριευθούν από μεγάλο τρόμο.

Αποβλέποντας σε αυτά, ω μοναχέ, ψιθύριζε στην καρδιά σου μαζί με τον Άγιο, και λέγε: ανδρίζου και ας κραταιώνεται η καρδιά σου. Μιμήσου τον Δαβίδ, και με μια βολή λίθου κατάβαλε τον εχθρό. Στέκονται οι Άγγελοι ως θεατές του βίου σου· γίναμε θέατρο στον κόσμο, και στους Αγγέλους και στους ανθρώπους. Εάν σε δουν να νικάς, χαίρονται για το κατόρθωμα· εάν όμως νικιέσαι, αναχωρούν σκυθρωποί, διότι δεν το αντέχουν· και γελούν εις βάρος σου τα δαιμόνια. Τράβηξε λοιπόν αντί για ρομφαία τον φόβο του Θεού· διότι ο φόβος του Θεού είναι δίκοπο μαχαίρι που κατακόβει κάθε πονηρή επιθυμία. Να έχεις λοιπόν πάντοτε τον Θεό και τον φόβο Του μέσα σου, ενθυμούμενος την ημέρα εκείνη, όταν οι ουρανοί φλεγόμενοι θα διαλυθούν, και τα στοιχεία της φύσεως καιγόμενα θα τήκονται· η γη δε και τα έργα που βρίσκονται σε αυτήν θα κατακαούν· όταν τα άστρα θα πέσουν σαν φύλλα, ο ήλιος και η σελήνη θα σκοτεινιάσουν, και δεν θα δώσουν το φως τους· όταν φανερωθεί ο Υιός του Θεού από τους ουρανούς πάνω στη γη, και οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν· όταν θα επέλθουν επιδρομές Αγγέλων και οι φωνές των σαλπίγγων· φωτιά καιόμενη ενώπιόν Του και διατρέχουσα για να κατακλύσει την οικουμένη· γύρω Του δε σφοδρή καταιγίδα, σεισμοί και φόβοι και κεραυνοί, τέτοιοι που ποτέ δεν έχουν γίνει, ούτε πρόκειται να γίνουν μέχρι την ημέρα εκείνη· ώστε και αυτές οι ίδιες οι δυνάμεις των ουρανών να καταληφθούν από μεγάλο τρόμο.

Γι' αυτό στο τέλος του λόγου λέγει: «και θα πέσει και δεν θα μπορέσει να σηκωθεί»· διότι, αφού πέσει μία φορά κατά το τέλος του θνητού βίου η γη, δηλαδή η γεώδης σάρκα ή η φιλοσώματη ψυχή ή εκείνοι που κατοίκησαν παλαιά τη γη, θα τύχουν της καθολικής αναστάσεως για να παραστούν «στο βήμα του Χριστού» και «να λάβει ο καθένας την ανταπόδοση για όσα έπραξε μέσω του σώματος, είτε αγαθό είτε κακό». Όταν όμως κριθούν και εκπέσουν από κάθε αγαθή ελπίδα και παραδοθούν στις επαπειλούμενες κολάσεις, τότε, έχοντας εκπέσει από τον Θεό, «δεν θα μπορέσουν πλέον να αναστηθούν». Αφού όμως η προφητεία ολοκλήρωσε τον λόγο της για τους κατοίκους της γης, στη συνέχεια μεταβαίνει στον ουρανό και στα επουράνια λέγοντας: «κατά την ημέρα εκείνη», εννοώ δε κατά τον δηλούμενο καιρό της κρίσεως του Θεού, «θα απλώσει ο Θεός το χέρι του πάνω στον κόσμο του ουρανού», λόγια με τα οποία υπαινίσσεται τη συντέλεια των πάντων, κατά την οποία «ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν». Διότι τότε, σύμφωνα με τη σωτήρια διδασκαλία, «ο ήλιος θα σκοτεινιάσει, και η σελήνη δεν θα δώσει το φως της, και τα άστρα του ουρανού θα πέσουν, και οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν. Τότε θα φανεί το σημείο του Υιού του ανθρώπου στον ουρανό, και θα θρηνήσουν όλες οι φυλές της γης και θα δουν τον Υιό του ανθρώπου να έρχεται πάνω στις νεφέλες του ουρανού με δύναμη και πολλή δόξα».

Επειδή το χωρίο: 〈και θα λιώσουν όλες οι δυνάμεις των ουρανών〉 δεν υπήρχε στη μετάφραση των Εβδομήκοντα, προστέθηκε με αστερίσκους από τη μετάφραση των υπολοίπων. Και επειδή έπρεπε να γνωρίζουμε πότε θα γίνουν αυτά, ο προφητικός λόγος μας διδάσκει και αυτό, φανερώνοντας ότι τα προλεχθέντα θα συμβούν μετά ‹τη συντέλεια τούτου του αιώνα›. Γι' αυτό και προσθέτει: 〈και ο ουρανός θα τυλιχτεί σαν βιβλίο, και όλα τα άστρα θα πέσουν όπως τα φύλλα από το αμπέλι και όπως πέφτουν τα φύλλα από τη συκιά〉. Και ο Σωτήρας στα Ευαγγέλια, όταν παρέδιδε τη διδασκαλία περί της συντελείας, έλεγε: «και οι 〈αστέρες θα πέσουν〉 από τον ουρανό, και 〈οι δυνάμεις των ουρανών〉 θα σαλευθούν. Και τότε θα φανεί το σημείο του Υιού του ανθρώπου στον ουρανό».⌝ Αντί δε του: 〈και όλα τα άστρα θα πέσουν σαν φύλλα〉, ⌜ο μεν Ακύλας μεταφράζει: 〈και όλη η στρατιά τους θα απορρεύσει όπως απορρέει το φύλλο από το αμπέλι και ως απόπτωμα από τη συκιά〉, κατά δε τον Σύμμαχο: 〈και όλη η δύναμή τους θα πέσει όπως πέφτει το φύλλο από το αμπέλι και ως απόπτωμα από τη συκιά〉, και ομοίως ο Θεοδοτίων: 〈και όλη η δύναμή τους θα πέσει όπως πέφτουν τα φύλλα από το αμπέλι και ως πτώμα από τη συκιά〉. Αυτά δε τα σημειώσαμε για να δείξουμε ότι αυτά που στη μετάφραση των Εβδομήκοντα ονομάστηκαν 〈άστρα〉, στους υπόλοιπους μεταφραστές ονομάστηκαν 〈δυνάμεις του ουρανού〉.

Έπειτα, αρχίζοντας τη δεύτερη ημέρα, εισάγει τη δημιουργία του στερεώματος. Γνωρίζει δε η Γραφή και περισσότερους ουρανούς· γι' αυτό λέει: «Αινείτε τον Κύριο από τους ουρανούς»· και πάλι: «Αινείτε αυτόν οι ουρανοί των ουρανών, και το ύδωρ που είναι υπεράνω των ουρανών»· και αλλού έχει ειπωθεί: «Ο ουρανός του ουρανού ανήκει στον Κύριο». Και το στερέωμα έχει ονομαστεί ουρανός, και ο Σωτήρας υπόσχεται τη βασιλεία των ουρανών, και στην προσευχή διδάσκει να λέμε: «Πατέρα μας που βρίσκεσαι στους ουρανούς», και, «Οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν».

Το μεν πυρ του θα προπορεύεται εξαιτίας των εχθρών του· για χάρη δε των ευσεβών και θεοφιλών ανθρώπων, οι αστραπές του, εκπεμπόμενες από το δικό του φως, θα καταλάμψουν την οικουμένη αντί του ηλίου. Διότι, εάν τότε ο ήλιος σκοτισθεί, και η σελήνη δεν δώσει το φέγγος της, και οι αστέρες πέσουν από τον ουρανό, σύμφωνα με τη σωτήρια διδασκαλία· από πού αλλού θα φωτιστεί ο κόσμος, αν όχι από Αυτόν; Επειδή ακριβώς ο ίδιος ο Κύριος είναι φως αιώνιο.

Γιατί να απασχολώ τον λόγο με την πονηριά των Ιουδαίων, εφόσον η έγερση του Λαζάρου με παραπέμπει στη μνήμη της ανάστασης; Όταν σείονται οι τάφοι καθώς τους ζητούνται οι νεκροί, ταράζεται η γη σειόμενη από τον φόβο, ήχοι σαλπίγγων από τον ουρανό αντηχούν δυνατά στους ανθρώπους· «Διότι θα ηχήσει η σάλπιγγα», λέει, «και οι νεκροί θα αναστηθούν άφθαρτοι.» Αστράφτοντας από εκεί, από τον ουρανό, κατεβαίνει ο Κριτής, τα στρατόπεδα των αγγέλων προτρέχουν του Κριτή, ταραγμένα από τον φόβο των όσων συμβαίνουν· «διότι οι δυνάμεις», λέει, «των ουρανών θα σαλευθούν»· η προϋπάντηση των δικαίων γίνεται ψηλά μέσα στα σύννεφα, ακούγεται θρήνος δαιμόνων που σύρονται στην κρίση, ο διάβολος προσάγεται πενθών και δεμένος, οι τύραννοι ελκύονται προς τη φοβερή λογοδοσία, οι αρπαγές των πλουσίων κολάζονται, οι υπομονές των πενήτων στεφανώνονται, ομάδες βασιλέων εξομολογούνται, οι βίοι των ιερέων ερευνώνται, τα τάγματα των παρθένων τιμώνται, οι κρυφές πορνείες διαπομπεύονται, η σεμνότητα των σωφρόνων τιμάται, η ακολασία των μοιχών κολάζεται, η χρηστότητα των μακροθύμων στεφανώνεται, ο αφανής έλεγχος των καταλαλούντων αποκαλύπτεται, τα πλήθη όσων μετανόησαν ειλικρινά μακαρίζονται, η ειρωνεία των υποκριτών μαστιγώνεται.

«Τότε οι δίκαιοι θα εκλάμψουν ως ο ήλιος», ενώ οι αμαρτωλοί θα αναδειχθούν κατηφείς και σκυθρωποί. Διότι και οι δύο, και οι δίκαιοι και οι αμαρτωλοί, θα αναστηθούν άφθαρτοι. Οι μεν δίκαιοι, για να τιμηθούν αιωνίως και να απολαύσουν τα αθάνατα αγαθά, οι δε αμαρτωλοί, για να κολαστούν αιωνίως κατά την κρίση. Ας αναλογιστεί, λοιπόν, ο καθένας τι απολογία θα δώσει στον δίκαιο Κριτή, είτε για τα αγαθά είτε για τα φαύλα έργα του· διότι οι πράξεις όλων των ανθρώπων θα περικυκλώσουν τον καθένα, είτε είναι αγαθές είτε πονηρές. «Διότι οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν» και φόβος και τρόμος θα καταλάβει τα πάντα, τον ουρανό, τη γη και τα καταχθόνια. «Και κάθε γλώσσα θα εξομολογηθεί» και θα ομολογήσει αυτόν που έρχεται να κρίνει με δίκαιη κρίση, ως Θεό ισχυρό και δημιουργό των πάντων. Τότε με δέος και θάμβος θα έλθουν άγγελοι, «θρόνοι, εξουσίες, αρχές, κυριότητες», πολυόμματα και εξαπτέρυγα, τα Χερουβίμ και τα Σεραφίμ, κράζοντας με δύναμη: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ Παντοκράτωρ, πλήρης ο ουρανός και η γη της δόξης σου». Και θα αποκαλυφθεί ο Βασιλεύς των βασιλευόντων και Κύριος των κυριευόντων, ο απροσωπόληπτος Κριτής και Δικαστής, που απονέμει το δίκαιο στον καθένα, πάνω σε θρόνο φοβερό και υπερυψωμένο, και κάθε σάρκα των θνητών θα αντικρίσει το πρόσωπό του με φόβο και μεγάλο δέος, και ο δίκαιος και ο αμαρτωλός.

Γι' αυτό, γνωρίζοντάς τα εκ των προτέρων, ο Κύριος λέγει αυτά: «προσεύχεσθε για να μη γίνει η φυγή σας χειμώνα ή Σάββατο», δηλαδή ούτε να είστε αργοί ως προς τη δικαιοσύνη, ούτε να είστε απασχολημένοι με βιοτικές μέριμνες, όπως τον χειμώνα, μήπως «επέλθει πάνω σας αιφνιδίως η ημέρα εκείνη σαν παγίδα». «Διότι αν δεν συντομεύονταν», λέγει, «οι ημέρες εκείνες, δεν θα σωζόταν καμία σάρκα· αλλά χάρη στους εκλεκτούς θα συντομευθούν οι ημέρες εκείνες». Αλλά «μετά τη θλίψη των ημερών εκείνων, ο ήλιος θα σκοτεινιάσει και η σελήνη δεν θα δώσει το φως της, και τα άστρα θα καίγονται πέφτοντας από τον ουρανό, και οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν, και τότε» «θα δουν τον Υιό του ανθρώπου να έρχεται με πολλή δύναμη και δόξα». Διότι, αν ο διάβολος έλαβε για λίγο εξουσία να ταράξει τη γη, όπως είναι γραμμένο, ότι «του έδωσε» ο Θεός την εξουσία «να πειράξει αυτούς που κατοικούν πάνω στη γη», πόσο μάλλον ο Υιός του Θεού, ο οποίος έλαβε όλη την εξουσία «των επουρανίων, των επιγείων και των καταχθονίων», θα συνταράξει ολόκληρο τον κόσμο και τα στοιχεία του για την «εκδίκηση των» αγίων, όταν θα έλθει με αγγελική δύναμη και πατρική δόξα, «όταν έλθει για να ενδοξαστεί ανάμεσα σε όλους τους αγίους του και να θαυμαστεί από όλους όσοι» τον επικαλούνται, «ώστε να ανταποδώσει θλίψη σε αυτούς που μας θλίβουν, και σε εμάς που θλιβόμαστε, ανακούφιση».

Δεν βλέπουμε όλα αυτά με τα μάτια μας, διότι δεν τα κατανοούμε όλα αυτά. Διότι έρχεται και δεν καθυστερεί, αλλά μακροθυμεί αναμένοντας την επιστροφή μας. «Έτσι θα έλθει», λέει, «με τον ίδιο τρόπο που τον είδατε να πορεύεται στον ουρανό». Και πάλι στα Ευαγγέλια λέει: «Οι δυνάμεις», λέει, «των ουρανών θα σαλευθούν και θα φανεί το σημείο του Υιού του ανθρώπου στον ουρανό. Και τότε θα θρηνήσουν όλες οι φυλές της γης και θα δουν τον Υιό του ανθρώπου να έρχεται πάνω στις νεφέλες του ουρανού με δύναμη και πολλή δόξα». Και βλέποντάς τον, θα θρηνήσουν όλες οι φυλές της γης· διότι, μόλις τον δουν, θα αναγνωρίσουν όλοι την αλήθεια και τότε θα αρχίσουν να οδύρονται.

αʹ. Οι προφήτες, θέλοντας να καταδείξουν την αξιοπιστία των λεγομένων τους, πριν από όλα τα άλλα λένε τούτο: «Όραση, την οποία είδε ο Ησαΐας»· και πάλι, «Λόγος Κυρίου, που έγινε προς τον Ιερεμία»· και πάλι, «Αυτά λέει ο Κύριος», και όλα τα παρόμοια. Πολλοί δε βλέπουν και τον ίδιο τον Θεό να κάθεται, όσο τους είναι δυνατόν να Τον δουν. Ο Παύλος όμως, επειδή δεν Τον είδε να κάθεται, αλλά είχε μέσα του τον Χριστό να ομιλεί, αντί του «Αυτά λέει ο Κύριος», έλεγε: «Μήπως ζητάτε απόδειξη ότι μιλάει μέσα μου ο Χριστός;»· και πάλι, «Παύλος, απόστολος του Ιησού Χριστού», δείχνοντας ότι τίποτα δεν είναι δικό του· διότι ο Απόστολος εκφωνεί τα λόγια εκείνου που τον απέστειλε. Και πάλι, «Νομίζω δε ότι και εγώ έχω Πνεύμα Θεού». Όλα εκείνα λοιπόν τα εξέφραζε μέσω του Πνεύματος, αλλά αυτό που λέει τώρα, το άκουσε και ρητώς από τον Θεό· όπως ακριβώς και εκείνο που έλεγε όταν συνομιλούσε με τους πρεσβυτέρους των Εφεσίων, «Είναι μακάριο μάλλον να δίνει κανείς παρά να λαμβάνει», το άκουσε ως άγραφο λόγο. Ας δούμε λοιπόν τι λέει και τώρα. «Διότι τούτο σας το λέμε ως λόγο του Κυρίου, ότι εμείς οι ζωντανοί, που θα έχουμε απομείνει έως την παρουσία του Κυρίου, δεν θα προηγηθούμε από εκείνους που έχουν κοιμηθεί· επειδή ο ίδιος ο Κύριος με πρόσταγμα, με φωνή αρχαγγέλου, και με την έσχατη σάλπιγγα θα κατεβεί από τον ουρανό». Αυτό ακριβώς που και ο Χριστός λέει για τότε: «Οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν». Γιατί άραγε με σάλπιγγα; Διότι και στο όρος Σινά αυτό βλέπουμε, και αγγέλους επίσης εκεί.

Διότι τότε, λέει, θα φανεί το σημείο του Υιού του ανθρώπου στον ουρανό. Τότε, πότε; Όταν οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν, όταν ο μονογενής Υιός του Πατρός θα έλθει μαζί με τους αγγέλους του για να κρίνει ζώντες και νεκρούς. Διότι τότε όσοι διαπρέπουν με το βασιλικό σημείο, και έχουν αποκτήσει για τον εαυτό τους τον πολύτιμο μαργαρίτη, και έχουν διασώσει το «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν» κάλλος, θα αρπαγούν μέσα σε νεφέλες στον ουρανό. Διότι ο Κύριος και Θεός θα αποστείλει τους αγγέλους του με μεγάλη φωνή σάλπιγγας, και θα συνάξουν τους εκλεκτούς από τους τέσσερις ανέμους, από το ένα άκρο του ουρανού έως το άλλο. Αυτά αναφέρει ο ευαγγελιστής Ματθαίος σχετικά με την επερχόμενη δεύτερη έλευση του Υιού του Θεού, και για τον σταυρό που θα προηγηθεί. Αυτό δε που τελείται τώρα αποτελεί εναργή τύπο εκείνου που πρόκειται να συμβεί. Διότι ιδού, προβάλλεται ο σταυρός επί της γης, και όλες οι φυλές των εθνών και το γένος των ανθρώπων, καθώς και κάθε ηλικία κατασφραγίζεται με το σημείο του σταυρού: άρχοντες και αρχόμενοι, κύριοι και δούλοι, άσημοι και ένδοξοι, σοφοί και απλοϊκοί, ταπεινής καταγωγής και ευγενείς.

Γι' αυτό λέγει: «Ας περιπατήσουμε με ευπρέπεια όπως την ημέρα», ώστε να απολαύσουμε το φως εκείνο. Διότι, εάν αυτό εδώ το φως είναι τόσο ωραίο, αναλογίσου πόσο μεγαλειώδες θα είναι εκείνο. Επειδή, όσο ανώτερο είναι το ηλιακό φως από το φως του λύχνου, τόσο και πολύ περισσότερο ανώτερο είναι εκείνο από τούτο. Και θέλοντας να το δηλώσει αυτό έλεγε, ότι «ο ήλιος θα σκοτισθεί», δηλαδή, εξαιτίας της άφθονης υπερβολής εκείνης της ακτινοβολίας, ούτε και αυτός θα φαίνεται. Εάν λοιπόν τώρα, για να έχουμε οικίες φωτεινές και ευάερες, δαπανούμε άπειρα χρήματα, οικοδομώντας και μοχθώντας, αναλογίσου πώς πρέπει να δαπανούμε ακόμη και τα ίδια μας τα σώματα, προκειμένου να οικοδομηθούν για εμάς λαμπρές οικίες στους ουρανούς, όπου υπάρχει εκείνο το άρρητο φως. Διότι εδώ βέβαια υπάρχουν και μάχες και φιλονικίες για όρια και τοίχους· εκεί όμως δεν υπάρχει τίποτε τέτοιο· ούτε φθόνος, ούτε βασκανία· ούτε πρόκειται κανείς να φιλονικήσει μαζί μας για οροθεσίες.

Διότι όπου βρίσκεται το πτώμα, εκεί θα συγκεντρωθούν και οι αετοί. Αφού ολοκλήρωσε τα όσα αφορούσαν τα Ιεροσόλυμα, μεταβαίνει πλέον στη δική του Παρουσία, και αναφέρει τα σημεία της, τα οποία δεν είναι ωφέλιμα μόνο για εκείνους, αλλά και για εμάς και για όλους όσοι θα υπάρξουν μετά από εμάς. «Τότε»· πότε; Εδώ, όπως πολλές φορές έχω πει, το «Τότε» δεν δηλώνει χρονική ακολουθία με τα προηγουμένως λεχθέντα. Όπου, πράγματι, ήθελε να δηλώσει χρονική συνέχεια, πρόσθεσε: «Αμέσως μετά τη θλίψη των ημερών εκείνων». Εδώ, όμως, δεν λέει κάτι τέτοιο, αλλά «Τότε», δηλώνοντας όχι αυτά που ακολουθούν αμέσως μετά, αλλά τα όσα πρόκειται να συμβούν στον καιρό που θα γίνουν αυτά που επρόκειτο να πει. Έτσι και όταν λέει: «Εκείνες τις ημέρες παρουσιάζεται ο Ιωάννης ο Βαπτιστής», δεν εννοεί την αμέσως επόμενη χρονική περίοδο, αλλά εκείνη μετά από πολλά έτη, και τον καιρό κατά τον οποίο συνέβαιναν αυτά που επρόκειτο να πει.

Έτσι θα είναι εκείνη η Παρουσία, η οποία θα φαίνεται παντού ταυτόχρονα λόγω της εκλάμψεως της δόξας της. Αναφέρει δε και ένα άλλο σημείο: «Όπου είναι το πτώμα, εκεί θα βρεθούν και οι αετοί», υποδηλώνοντας έτσι το πλήθος των αγγέλων, των μαρτύρων και όλων των αγίων. Έπειτα αναφέρει φοβερά θαύματα. Και ποια είναι τα θαύματα; «Αμέσως μετά τη θλίψη των ημερών εκείνων», λέει, «ο ήλιος θα σκοτισθεί». Για τη θλίψη ποιων ημερών μιλάει; Εκείνων του Αντιχρίστου και των ψευδοπροφητών.

Διότι τότε θα υπάρξει μεγάλη θλίψη, επειδή θα είναι τόσο πολλοί εκείνοι που θα πλανούν. Όμως δεν θα παραταθεί σε μεγάλο χρονικό διάστημα. Διότι, εάν ο Ιουδαϊκός πόλεμος συντομεύθηκε για χάρη των εκλεκτών, πολύ περισσότερο αυτός ο πειρασμός θα περιοριστεί για χάρη αυτών των ίδιων. Γι' αυτό δεν είπε, μετά τη θλίψη, αλλά, «Αμέσως μετά τη θλίψη των ημερών εκείνων ο ήλιος θα σκοτισθεί»· διότι σχεδόν τα πάντα γίνονται ταυτόχρονα. Διότι οι ψευδοπροφήτες και οι ψευδόχριστοι με την εμφάνισή τους θα προκαλέσουν ταραχή, και αμέσως θα παρουσιαστεί ο Ίδιος.

Και οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν· και πολύ δικαιολογημένα, βλέποντας να συντελείται τόσο μεγάλη μεταβολή. Διότι, αν όταν δημιουργήθηκαν τα άστρα, έτσι έφριξαν και θαύμασαν· (διότι «όταν δημιουργήθηκαν τα άστρα, με ύμνησαν», λέει, «με μεγάλη φωνή όλοι οι άγγελοι»·) πολύ περισσότερο βλέποντας τα πάντα να μεταβάλλονται, και τους συνδούλους τους να λογοδοτούν, και ολόκληρη την οικουμένη να παρίσταται στο φοβερό δικαστήριο, και σε όσους υπήρξαν από τον Αδάμ μέχρι την Παρουσία Του να τους ζητείται λόγος για όλα όσα έπραξαν, πώς δεν θα φρίξουν και δεν θα σαλευθούν;

Διότι, εάν τότε υπάρχει τρυφή, και ειρήνη, και ασφάλεια, καθώς λέγει ο Παύλος, πώς λέγει: «μετά τη θλίψη των ημερών εκείνων»; Εάν υπάρχει τρυφή, πώς υπάρχει θλίψη;

Να έχεις, λοιπόν, πάντοτε τον φόβο του Θεού, ενθυμούμενος διαρκώς την έσχατη ημέρα, όταν οι ουρανοί πυρπολούμενοι θα διαλυθούν, όταν τα άστρα θα πέσουν σαν φύλλα, ο ήλιος και η σελήνη θα σκοτισθούν, και δεν θα δώσουν το φως τους· όταν φανερωθεί ο Υιός του ανθρώπου και κατέλθει από τους ουρανούς στη γη· και οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν· όταν θα γίνουν εφορμήσεις αγγέλων, όταν θα επέλθουν οι ήχοι των σαλπίγγων, όταν φωτιά θα καίει ενώπιόν του και θα διατρέχει για να κατακλύσει την οικουμένη, ενώ ολόγυρά του θα μαίνεται σφοδρή καταιγίδα, φοβεροί σεισμοί και κεραυνοί, οι οποίοι ουδέποτε έγιναν ούτε πρόκειται να γίνουν μέχρι εκείνη την ημέρα, ώστε και αυτές οι ίδιες οι δυνάμεις των ουρανών να κυριευθούν από μεγάλο τρόμο.

Διότι, όπως ακριβώς βγαίνει η αστραπή από την ανατολή και φαίνεται έως τη δύση, έτσι θα είναι και η παρουσία του Υιού του ανθρώπου. Ξαφνικά θα φανερωθεί σε όλους, και δεν θα χρειαστεί κανείς να ρωτήσει εάν ο Χριστός είναι εδώ ή εκεί. Διότι, όπως ακριβώς όταν φαίνεται η αστραπή δεν έχουμε ανάγκη να εξετάσουμε αν συνέβη, έτσι και όταν πραγματοποιηθεί η παρουσία του Χριστού, δεν θα έχουμε ανάγκη να εξετάσουμε εάν ήλθε ο Χριστός. Αλλά το ζητούμενο είναι εάν έρχεται μαζί με τον σταυρό· διότι ας μην ξεχάσουμε την υπόσχεση. Άκουσε, λοιπόν, τα εξής. Τότε, λέει· πότε τότε; Όταν έρχεται ο Υιός του ανθρώπου, ο ήλιος θα σκοτιστεί και η σελήνη δεν θα δώσει το φως της. Διότι τόση θα είναι τότε η υπερβολή του φωτός, ώστε να κρυφτούν ακόμη και τα πιο λαμπρά άστρα. Τότε και τα άστρα θα πέσουν, τότε θα φανερωθεί το σημείο του Υιού του ανθρώπου στον ουρανό. Είδες πόση είναι η δύναμη του σημείου του σταυρού; Ο ήλιος θα σκοτιστεί και η σελήνη δεν θα φανεί· εκείνο όμως θα λάμπει και θα φωτίζει, για να μάθεις ότι είναι λαμπρότερο και από τον ήλιο και από τη σελήνη.

Και όπως ακριβώς, όταν ένας βασιλιάς εισέρχεται σε μια πόλη, οι στρατιώτες προπορεύονται βαστάζοντας στους ώμους τους τα λεγόμενα σίγνα, προαναγγέλλοντας την είσοδό του· έτσι και όταν ο Κύριος κατέρχεται από τους ουρανούς, προπορεύονται τα στρατόπεδα των αγγέλων και των αρχαγγέλων, φέροντας εκείνο το σημείο στους ώμους τους, και αναγγέλλοντάς μας τη βασιλική του είσοδο. Τότε θα σαλευθούν οι δυνάμεις των ουρανών, για τους αγγέλους ομιλεί· τρόμος θα τους καταλάβει τότε και πολύς φόβος. Και για ποιον λόγο, πες μου; Φοβερό θα είναι εκείνο το δικαστήριο· διότι όλη η δική μας φύση πρόκειται να κριθεί και να παραστεί ενώπιον του φοβερού Κριτή. Για ποιον λόγο λοιπόν οι άγγελοι φοβούνται και φρίττουν; Διότι δεν πρόκειται εκείνοι να κριθούν.

Άκου λοιπόν και αυτό που δηλώνει ο ίδιος με σαφήνεια. Τότε, λέει, δηλαδή όταν θα έλθω, ο ήλιος θα σκοτεινιάσει και η σελήνη δεν θα δώσει το φως της. Διότι τόση θα είναι τότε η υπερβολή του φωτός, ώστε θα κρυφτούν ακόμη και τα πιο λαμπρά άστρα. Επειδή και τα άστρα, λέει, θα πέσουν, και έτσι θα φανεί το σημείο του Υιού του ανθρώπου στον ουρανό. Είδες πόση είναι η υπεροχή του σημείου, πόση η λαμπρότητα, πόση η ακτινοβολία; Ο ήλιος σκοτεινιάζει, η σελήνη δεν φέγγει, τα άστρα πέφτουν· και μόνο εκείνο φαίνεται, για να μάθεις ότι είναι πιο φωτεινό από τη σελήνη και πιο λαμπρό από τον ήλιο. Διότι, όπως ακριβώς όταν εισέρχεται ένας βασιλιάς, τα στρατεύματα προπορεύονται φέροντας τα λάβαρα στους ώμους και προαναγγέλλουν την άφιξη του βασιλιά· έτσι, και όταν ο Δεσπότης της κτίσεως κατεβαίνει από τους ουρανούς, προπορεύονται τα στρατεύματα των αγγέλων και των αρχαγγέλων, κρατώντας το σημείο εκείνο, για να μας αναγγείλουν τη βασιλική του είσοδο.

Τότε, λέγει, και οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν, κάνοντας λόγο για τους αγγέλους και τους αρχαγγέλους και για όλες τις αόρατες δυνάμεις· διότι θα τους κυριεύσει τρόμος, και πολύς φόβος και αγωνία. Για ποιον λόγο όμως, πες μου, και οι δυνάμεις εκείνες βρίσκονται σε φόβο; Εύλογα. Φοβερό θα είναι τότε το δικαστήριο, καθώς ολόκληρη η ανθρώπινη φύση πρόκειται να κριθεί, να λογοδοτήσει και να παραστεί ενώπιον ενός φοβερού βήματος. Γιατί άραγε όμως και οι άγγελοι τότε τρέμουν, και οι ασώματες εκείνες δυνάμεις φοβούνται; Διότι δεν πρόκειται βέβαια εκείνοι να κριθούν.

Ήλθες εδώ προ του καιρού, για να μας βασανίσεις; Εάν λοιπόν αυτά έλεγαν τότε, όταν θα έλθει, και οι δυνάμεις των ουρανών σαλευθούν, και ο ήλιος μεταστραφεί σε σκοτάδι, και η σελήνη δεν δώσει το φως της, τι θα πουν; Γι' αυτό λέει: Ύψιστος, φοβερός.

Για να καταστήσω όμως από άλλη πλευρά ευκολότερη σε σένα την αντίσταση και τη νίκη εναντίον αυτής της άκαιρης και ολέθριας αθυμίας, κάνε πάλι αυτό ακριβώς που σου παραγγέλλω. Όταν ακούσεις κάποιον να διηγείται αυτήν την πανωλεθρία, απομακρύνσου γρήγορα από αυτούς τους λογισμούς και τρέξε στη σκέψη εκείνης της φοβερής ημέρας και αναλογίσου μέσα σου το φρικτό βήμα, τον αδέκαστο Κριτή, τους ποταμούς του πυρός που ρέουν ορμητικά μπροστά από εκείνο το βήμα και κοχλάζουν με σφοδρότατη φλόγα, τις ακονισμένες ρομφαίες, τις αυστηρές τιμωρίες, την κόλαση που δεν έχει τέλος, τον αφεγγή ζόφο, το εξώτερο σκότος, τον ιοβόλο σκώληκα, τα άλυτα δεσμά, τον βρυγμό των οδόντων και τον απαραμύθητο κλαυθμό, το θέατρο της οικουμένης, ή μάλλον το θέατρο και των δύο διαστάσεων της κτίσεως, της άνω και της κάτω. «Διότι και οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν», λέγει. Επειδή, αν και δεν έχουν επίγνωση κανενός σφάλματος για τον εαυτό τους, ούτε πρόκειται να λογοδοτήσουν, βλέποντας όμως ολόκληρο το γένος των ανθρώπων και τα άπειρα πλήθη να κρίνονται, δεν παρίστανται εκεί χωρίς φόβο. Τόσο μεγάλος θα είναι ο φόβος τότε. Αυτά, λοιπόν, να συλλογίζεσαι, καθώς και τους αναπόδραστους ελέγχους.

Έρχεται καθήμενος σε θρόνο Χερουβίμ και επιβλέποντας τις αβύσσους· έρχεται ο Θεός των θεών και Κύριος των κυριευόντων· έρχεται ο Άρχοντας των αρχόντων και Κριτής των κριτών· έρχεται ο Βασιλιάς των βασιλευόντων και Δικαστής των δικαστών· έρχεται αυτός που φανερώνει και ελέγχει κάθε φαύλο και κρυμμένο μυστήριο· έρχεται αυτός που καθιστά φανερά και αποκαλύπτει τα σφάλματα των κρυφών πράξεων· έρχεται αυτός που εκθέτει δημόσια ενώπιον όλων τις σκέψεις και τις πράξεις και τα λόγια και κάθε διανόημα· έρχεται ο αληθινός και ακοίμητος οφθαλμός, ο απροσωπόληπτος δικαστής, ο αδωροδόκητος εξεταστής, αυτός που καταφλέγει κάθε ρυπαρή πράξη και αισχρή ηδονή, και παραπέμπει στη γέεννα· έρχεται αυτός που αγαπά την ειρήνη και μισεί κάθε πονηρό λόγο, και κάθε αρπαγή, και κάθε αμαρτία, και τιμωρεί αιώνια εκείνους που προκαλούν τα σκάνδαλα· έρχεται αυτός, από το πρόσωπο του οποίου η γη φεύγει και η θάλασσα ξηραίνεται· ο ουρανός τυλίγεται σαν βιβλίο, τα άστρα πέφτουν, ο αέρας κλονίζεται, ο ήλιος σκοτεινιάζει, η σελήνη δεν θα δώσει το φως της, οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν, τα Χερουβίμ τρέμουν, τα Σεραφείμ εξίστανται, οι άγγελοι φρίττουν, οι αρχάγγελοι τρέμουν, τα άνω και τα κάτω δονούνται, τα πάντα σείονται· έρχεται αυτός που δεν κάνει διακρίσεις προσώπων και δεν χαρίζεται στον φτωχό κατά την κρίση· έρχεται αυτός που αποδίδει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του, αυτός που ελέγχει και στηλιτεύει τις βουλές και τις κινήσεις κάθε πνοής· έρχεται αυτός που ελεεί τους ελεήμονες και κατακρίνει τους άσπλαχνους, ο φοβερός στις βουλές του πάνω από τους υιούς των ανθρώπων· έρχεται αυτός στον οποίο κάμπτεται κάθε γόνυ επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων· έρχεται αυτός του οποίου ο θρόνος είναι φλόγα πυρός και οι τροχοί του φωτιά που καίει· έρχεται για να σώσει και να δοξάσει τους δικαίους, και για να τιμωρήσει τους αμαρτωλούς· έρχεται για να μακαρίσει αυτούς που διψούν, και να ταλανίσει τους χορτασμένους· έρχεται για να τιμήσει αυτούς που αγωνίζονται και αγρυπνούν με προσευχές και ψαλμωδίες, με ευχαριστία και δέηση και υπομονή· ενώ τους ράθυμους και αμελείς θα τους παραπέμψει σε βάσανα και τιμωρίες· έρχεται προς τους αμαρτωλούς φοβερός και σκληρός, και με πολλή απειλή θα τους κολάσει· προς τους δικαίους όμως έρχεται πράος και ιλαρός και ήμερος· και τι λέει προς αυτούς;

Αλλά επειδή με τα σωματικά μάτια δεν είναι δυνατόν να τα δει κανείς αυτά, ανέβα με τον λογισμό σου και, αφού σταθείς πάνω από αυτόν εδώ τον ουρανό, σήκωσε το βλέμμα σου σε εκείνον τον ουρανό που βρίσκεται ψηλότερα από τούτον, στο άπειρο ύψος, στο απρόσιτο φως, στα πλήθη των αγγέλων, στις τάξεις των αρχαγγέλων, στις άλλες ασώματες δυνάμεις. Και αφού κατέβεις από εκεί ψηλά, πάρε και πάλι μια δική μας εικόνα, και περιέγραψέ μου αυτά που περιβάλλουν τον επίγειο βασιλιά, όπως, για παράδειγμα, άνδρες ντυμένους με χρυσάφι, και ένα ζευγάρι λευκών ημιόνων στολισμένων με χρυσό, και μια άμαξα διακοσμημένη με πολύτιμους λίθους, και χρυσά ελάσματα που πάλλονται γύρω της, και δράκοντες σχηματισμένους πάνω σε μεταξωτά ενδύματα, και ασπίδες με χρυσούς οφθαλμούς, και άλογα στολισμένα με χρυσό, και χρυσά χαλινάρια. Αλλά όταν αντικρίσουμε τον βασιλιά, τίποτα από αυτά δεν βλέπουμε πλέον· διότι εκείνος μόνος του έλκει την προσοχή μας, μαζί με τα πορφυρά ενδύματα, και το διάδημα, και τον θρόνο, και την πόρπη, και τα υποδήματα, και τη λαμπρότητα του προσώπου του. Αφού, λοιπόν, τα συγκεντρώσεις όλα αυτά με ακρίβεια, από αυτά μετάφερε πάλι τον λογισμό σου στα άνω, και φέρε στον νου σου τη φοβερή εκείνη ημέρα, κατά την οποία έρχεται ο Χριστός. Διότι δεν θα δεις τότε κάποιο ζεύγος ημιόνων, ούτε χρυσές άμαξες, ούτε δράκοντες και ασπίδες, αλλά κάτι που είναι γεμάτο από απέραντη φρίκη και ιερό δέος, και προκαλεί τόση έκσταση, ώστε να εκπλήσσονται ακόμη και οι ίδιες οι ουράνιες δυνάμεις· «διότι οι δυνάμεις των ουρανών», λέγει η Γραφή, «θα σαλευθούν».