Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 24:35

Το ότι ο Χριστός είναι αληθινός και όχι πλάνος, όπως εσείς οι Ιουδαίοι λέτε και νομίζετε, ας σας το δείξουμε και αυτό, όχι μόνο με λόγια, αλλά και με τα ίδια τα πράγματα, που έως τώρα φωνάζουν και μαρτυρούν πως αυτό συμβαίνει σε όλη την οικουμένη, και πως όλα όσα είπε έγιναν πράγματι. Διότι είπε ότι «ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, αλλά οι λόγοι μου δεν θα παρέλθουν». Και ποιους λόγους εννοεί, άκουσε με σύνεση· διότι είπε για τον δικό σας ναό, δηλαδή των Ιουδαίων, ότι «αληθινά σας λέγω, δεν θα μείνει επάνω του λίθος πάνω σε λίθο». Έγινε, λοιπόν, ή δεν έγινε πάνω σ’ αυτόν ο λόγος του; Είπε ότι θα έρθουν οι Ρωμαίοι και θα αφαιρέσουν από εσάς το έθνος και την πόλη και τη βασιλεία· έγινε αυτό από τον Ουεσπασιανό και τον Τίτο ή δεν έγινε; Είπε ότι «ο νόμος και οι προφήτες φτάνουν έως τον Ιωάννη τον Βαπτιστή, και έπειτα παύουν»· δεν έγινε αυτό; Ποιος προφήτης υπήρξε σε σας μετά τον Ιωάννη τον Βαπτιστή; Δείξε μου λοιπόν, αφότου σταύρωσες τον Χριστό, ποιος προφήτης βρέθηκε σε σας· ποια βασιλεία έχετε σήμερα; Πού είναι οι κριτές σας; πού οι άρχοντές σας; Όλοι εξέλιπαν. Πού είναι ο ναός σας; Ιδού, κείται έρημος. Πού είναι οι πλάκες που λάβατε; Ιδού, δεν υπάρχουν. Πού είναι οι θυσίες σας; Ιδού, εξέλιπαν. Πού είναι η κιβωτός της διαθήκης; Ιδού, δεν φαίνεται. Πού είναι το θυσιαστήριο που έφτιαξε ο Μωυσής; πού η ράβδος που βλάστησε; πού η στάμνα και το μάννα; πού η επισκίαση μέσα στον ναό και ο καθαρισμός του αγιάσματος; πού είναι το πυρ που κατέβαινε από τον ουρανό; Πού έχετε σήμερα έστω έναν προφήτη; Κανέναν αληθινά δεν έχετε, σύμφωνα με τη φωνή των τριών παίδων, που μιλούσε για σας λέγοντας ότι «δεν υπάρχει στον καιρό αυτόν άρχοντας, προφήτης και ηγούμενος», και παρακάτω, «ενώπιον του Θεού, για να βρούμε έλεος». Διότι ποιον τόπο, από όσους σας έδωσε ο Θεός, έχετε σήμερα; Όλους τους αφαίρεσε από εσάς και τους έδωσε σε εμάς. Και αν ακόμη αναφέρεις το Σινά, όπου δέχθηκες τον νόμο και δεν τον δέχθηκες όπως έπρεπε, όμως ο Χριστός εκεί δοξάζεται σήμερα· και αν αναφέρεις τον Ιορδάνη, από όπου πέρασε τότε ο λαός σας, όμως, αφού εκεί βαπτίσθηκε ο Χριστός, εκεί δοξάζεται από εμάς· και αν αναφέρεις την Ιερουσαλήμ και τη Σιών, όμως, αφού εκεί σταυρώθηκε ο Χριστός, τα παθήματά του εκεί προσκυνούνται σήμερα· και αν πεις το όρος των Ελαιών, όμως, αφού από εκεί αναλήφθηκε ο Χριστός, εκεί δοξάζεται· και αν πεις τη Βηθλεέμ, την πόλη του Δαβίδ, όμως, αφού από εκεί γεννήθηκε ο Χριστός, όπως στον ουρανό έτσι και εκεί δοξάζεται πάντοτε. Και γιατί μιλώ για τη Βηθλεέμ, τη Σιών και τον Ιορδάνη; Πήγαινε στη Δύση, εξέτασε την Ανατολή, αναζήτησε ολόκληρη την οικουμένη, ακόμη και τις ίδιες τις Βρετανικές νήσους, ακόμη και τα δυτικά και έσχατα μέρη του κόσμου· τα μεν των Ιουδαίων και των Ελλήνων παλαίωσαν και αφανίσθηκαν, ενώ τα του Χριστού παντού πιστεύονται, τιμώνται και βεβαιώνονται.

«Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, τα δε λόγια μου δεν πρόκειται να παρέλθουν. Όσο για την ημέρα ή την ώρα, κανείς δεν γνωρίζει, ούτε οι άγγελοι των ουρανών, παρά μόνον ο Πατέρας.» Επομένως, είναι οπωσδήποτε γνώρισμα των συνετών να κατανοήσουν από όσα έχουν προσημανθεί από τον Σωτήρα περί της ημέρας και της ώρας, ότι γνωρίζει με απόλυτη βεβαιότητα πότε πρόκειται να έλθει και να αποκαταστήσει τα πάντα, όπως έχει προοριστεί, σύμφωνα με την αδιάσπαστη βουλή τη δική του και του Πατέρα του.

Διότι είπε: «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, οι δε λόγοι μου δεν πρόκειται να παρέλθουν». Ποιοι είναι δε αυτοί οι λόγοι, ας ακούσουμε με σύνεση. Είπε για τον δικό σας ναό ότι: «Αλήθεια σας λέω, δεν πρόκειται να μείνει σε αυτόν λίθος επί λίθου, ο οποίος να μην καταλυθεί». Άραγε εκπληρώθηκε ο λόγος του, ή δεν εκπληρώθηκε; Είπε ότι θα έρθουν οι Ρωμαίοι και θα αφανίσουν το έθνος σας, και την πόλη και το βασίλειο· άραγε έγινε αυτό επί Ουεσπασιανού και Τίτου, ή δεν έγινε; Είπε ότι ο νόμος και οι προφήτες έφθασαν έως τον Ιωάννη τον Βαπτιστή, και έπειτα παύουν· άραγε δεν έγινε αυτό; Ποιος προφήτης υπήρξε ανάμεσά σας μετά τον Ιωάννη τον Βαπτιστή;

Απόκριση του Βαρσανουφίου: Χαίρε εν Κυρίω, δούλε του Θεού και ιερουργέ των αγίων μυστηρίων. Γνωρίζεις ότι ο άγιος Απόστολος Παύλος γράφοντας έλεγε: «Αδελφοί, ο καθένας στην κατάσταση στην οποία κλήθηκε, σε αυτήν ας παραμένει ενώπιον του Θεού.» Και εγώ πιστεύω ότι με το θέλημα του Θεού έγινες και δεν είσαι μισθωτός, αλλά ποιμένας. Μη θελήσεις λοιπόν να αποχωρήσεις, για να μην Τον παροργίσεις, διότι ο Ίδιος είπε: «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, τα λόγια μου όμως δεν θα παρέλθουν.» Μη δειλιάσεις λοιπόν, διότι είναι γραμμένο ότι μετά τον θάνατο του Μωυσή, όταν ο Ιησούς του Ναυή φοβήθηκε να εισαγάγει τον λαό στη γη της επαγγελίας, του είπε ο άγγελος: «Να έχεις θάρρος και δύναμη, μη φοβάσαι, διότι όπως ήμουν με τον Μωυσή, έτσι θα είμαι και μαζί σου.» Και από εμένα λοιπόν τον ταλαίπωρο άκουσε τον ίδιο λόγο: «Να έχεις θάρρος και δύναμη εν Κυρίω.» Ο ίδιος ρώτησε τον άλλο Γέροντα: Ποιους πρέπει, Πάτερ, να χειροτονούμε κληρικούς ή ποιον βίο πρέπει να έχουν αυτοί;

Και, «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν». Αυτή είναι προαναγγελία των δογμάτων περί της συντέλειας και περί της μεταποίησης του κόσμου, τα οποία τώρα παραδίδονται με συντομία σύμφωνα με τη στοιχειώδη θεόπνευστη διδασκαλία. «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός». Όσα άρχισαν μέσα στον χρόνο, είναι απόλυτη ανάγκη και να συντελεστούν μέσα στον χρόνο. Εάν κάτι έχει χρονική αρχή, μην αμφιβάλλεις για το τέλος του. Διότι οι γεωμετρίες και οι αριθμητικές μέθοδοι, και οι πραγματείες περί των στερεών, και η πολυθρύλητη αστρονομία, αυτή η πολυάσχολη ματαιότητα, σε ποιο τέλος καταλήγουν; Εφόσον εκείνοι που ασχολήθηκαν με αυτά θεώρησαν ότι αυτός ο ορατός κόσμος είναι συναιώνιος με τον Θεό, τον Κτίστη των όλων, ανυψώνοντας τον κόσμο, ο οποίος είναι περιορισμένος και διαθέτει υλικό σώμα, στην ίδια δόξα με την απερίληπτη και αόρατη φύση, μη μπορώντας να κατανοήσουν ούτε καν τούτο: ότι σε εκείνο του οποίου τα μέρη υπόκεινται σε φθορά και αλλοιώσεις, είναι αναγκαίο κάποτε και το όλον του να υποστεί τα ίδια πάθη με τα δικά του μέρη. Αλλά τόσο πολύ παραδόθηκαν στη ματαιότητα των διαλογισμών τους, και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους, και λέγοντας πως είναι σοφοί, μωράνθηκαν, ώστε άλλοι μεν αποφάνθηκαν ότι ο ουρανός συνυπάρχει αιωνίως με τον Θεό, ενώ άλλοι ότι αυτός ο ίδιος είναι Θεός άναρχος και ατελεύτητος, και η αιτία της διακυβέρνησης των επιμέρους πραγμάτων.

Άραγε, θα έλεγες τίποτε άλλο, παρά ότι αυτός που γεννήθηκε είναι άνθρωπος; Εάν δε είναι άνθρωπος, είναι προφανώς και θνητός. Τι το παράδοξο λοιπόν υπάρχει, εάν πέθανε ο θνητός; Δεν βλέπεις τον ήλιο να ανατέλλει και να δύει; Δεν βλέπεις τη σελήνη να αυξάνεται και έπειτα να φθίνει; Δεν βλέπεις τη γη να βλασταίνει και έπειτα να ξηραίνεται; Τι από όσα μας περιβάλλουν παραμένει σταθερό; Τι έχει φύση ακίνητη και αμετάβλητη; Σήκωσε το βλέμμα σου στον ουρανό και δες τη γη. Ούτε αυτά παραμένουν αιώνια. Διότι ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, λέγει· οι αστέρες θα πέσουν από τον ουρανό· ο ήλιος θα σκοτισθεί· η σελήνη δεν θα δώσει το φως της. Τι το θαυμαστό λοιπόν υπάρχει, εάν και εμείς, όντας μέρος του κόσμου, μετέχουμε στα του κόσμου; Έχοντας το βλέμμα σου στραμμένο σε αυτά, όταν έλθει και σε σένα το μερίδιο της κοινής μοίρας, υπόμεινέ το κλείνοντας τα μάτια, όχι απαθώς, ούτε αναισθήτως (διότι ποιος μισθός υπάρχει για την αναλγησία;), αλλά με κόπο βέβαια και με πόνους μύριους.

Τέτοιες και πάρα πολλές κρίσεις βρίσκουμε λοιπόν στην Παλαιά Διαθήκη εναντίον κάθε παρακοής· ερχόμενος δε στην Καινή, διαπιστώνω ότι η σφοδρότητα της κρίσεως δεν υπολείπεται, αλλά είναι και πολύ μεγαλύτερη, όπως για παράδειγμα: «Ο δούλος που γνώρισε το θέλημα του κυρίου του και δεν το έπραξε, θα τιμωρηθεί με πολλά χτυπήματα· εκείνος όμως που δεν το γνώρισε, αλλά έπραξε έργα άξια τιμωρίας, θα τιμωρηθεί με λίγα»· διότι γενικά ο Χριστός δεν απάλλαξε από την τιμωρία ούτε εκείνον που αμάρτησε από άγνοια, αλλά κατέστησε την απειλή σφοδρότερη εναντίον εκείνων που αμαρτάνουν εν γνώσει τους. Και πάλι λέει: «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, οι δε λόγοι μου δεν θα παρέλθουν». Και ο μακάριος απόστολος Παύλος λέει: «Ανατρέποντας λογισμούς και κάθε ύψωμα που υψώνεται εναντίον της γνώσεως του Θεού, και αιχμαλωτίζοντας κάθε νόημα στην υπακοή του Χριστού». Αναφέρει «κάθε ύψωμα» και «κάθε νόημα», και όχι απλώς τούτο ή εκείνο. Και συνεχίζει: «Έχοντας την ετοιμότητα να τιμωρήσουμε κάθε παρακοή». Και αλλού πάλι: «Εκείνοι που πράττουν τέτοια έργα είναι άξιοι θανάτου»· και πάλι: «Εσύ που καυχάσαι για τον νόμο, ατιμάζεις τον Θεό μέσω της παραβάσεως του νόμου». Επομένως, τίποτα δεν αφήνεται ατιμώρητο από τον Θεό.

Αλλά εάν θελήσω να απαριθμήσω όλα αυτά, όσα βρίσκω από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη, μάλλον δεν θα μου φθάσει ο χρόνος για να τα διηγηθώ. Και όταν πλέον έλθω στα ίδια τα λόγια του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού στο Ευαγγέλιο, στα ρήματα Εκείνου που πρόκειται να κρίνει ζώντες και νεκρούς, τα οποία για τους πιστούς είναι πιο αξιόπιστα από κάθε ιστορία και από κάθε άλλη απόδειξη, κατανοώ βαθιά μέσα σε αυτά τη μεγάλη αναγκαιότητα, ας το πω έτσι, της ευπειθείας προς τον Θεό στα πάντα· και ότι δεν απομένει απολύτως καμία συγγνώμη στους αμετανόητους για την απείθειά τους σε κανένα απολύτως πρόσταγμα, εκτός εάν τολμήσει κανείς κάτι διαφορετικό, και φθάσει έστω στο σημείο να το διανοηθεί, απέναντι σε τόσο γυμνές, σαφείς και απόλυτες αποφάνσεις· διότι, λέει, ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, οι δε λόγοι μου δεν θα παρέλθουν. Δεν υπάρχει εδώ διάκριση, δεν υπάρχει διαίρεση, τίποτε απολύτως δεν έχει πουθενά εξαιρεθεί.

«Διότι αν αυτό που καταργείται υπήρξε με δόξα, πολύ περισσότερο αυτό που παραμένει είναι εν δόξη.» Έτσι, κι αν από τα προειρημένα διδαχθήκαμε να αναγνωρίζουμε και να ομολογούμε με ακλόνητη πίστη ως πιο βέβαια αυτά που έχουν ειπωθεί στο Ευαγγέλιο, ωστόσο ας θυμηθούμε πάλι τον ίδιο τον Κύριο που λέει: «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, τα λόγια μου όμως δεν πρόκειται να παρέλθουν.» Θα αρκούσαν βέβαια τα λόγια του Κυρίου περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, για να στηρίξουν τις καρδιές μας εν Πνεύματι Αγίω και ηγεμονικώ, ώστε να στεκόμαστε χωρίς κανένα δισταγμό και απόλυτα σταθερά απέναντι σε κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού· για να βοηθήσουμε όμως και την αδυναμία ορισμένων, θα ήταν συνετό να παραθέσουμε τη μαρτυρία ενός ή δύο από τους πολλούς. Ο Δαβίδ λοιπόν λέει: «Πιστές είναι όλες οι εντολές του, στηριγμένες στους αιώνες των αιώνων, καμωμένες με αλήθεια και ευθύτητα»· και πάλι: «Ο Κύριος είναι πιστός σε όλα τα λόγια του και όσιος σε όλα τα έργα του», καθώς και πολλά παρόμοια. Ο δε Ιηού στα βιβλία των Βασιλειών είπε: «Δείτε, ότι κανένας λόγος του Κυρίου δεν θα πέσει στη γη.»

Α. Πολύ εύστοχα θα μπορούσε κάποιος να προσθέσει στα λεγόμενα και το εξής. Β. Ποιο; Α. Ότι κανείς, νομίζω, δεν θα μπορούσε με κανέναν τρόπο να αποδείξει πως ο Πατέρας και Θεός νομοθέτησε ιδιαιτέρως και αποκλειστικά στους αρχαιοτέρους ή σε όσους ακολούθησαν μετά από εκείνους, αλλά πολύ εύκολα θα παρατηρούσε ότι νομοθετεί μαζί με τον Υιό και μέσω του Υιού. Διότι πού ή σε ποιους νομοθέτησε ο Πατέρας, ενώ ο Υιός σιωπούσε και απουσίαζε; Β. Και όμως, ο σοφός Παύλος μάς γράφει ότι «Τον παλαιό καιρό ο Θεός μίλησε στους πατέρες μέσω των προφητών». Ο Μωυσής πάλι κάπου είπε στους Ισραηλίτες: «Κύριος ο Θεός μας, μας μίλησε στο Χωρήβ». Α. Πολύ καλά, φίλε μου. Επειδή λοιπόν οι άγιοι, όπως λες, απέδωσαν στο πρόσωπο του Θεού και Πατέρα εκείνη την αρχαία και σκιώδη θεία αποκάλυψη, έλα να σου δείξουμε ότι ο Υιός την ονόμασε δικό Του λόγο. Διότι ήρθε χωρίς να σκοπεύει καθόλου να καταλύσει τον νόμο, ούτε καθόλου να ανατρέψει τα λόγια των προφητών, αλλά μάλλον για να εκπληρώσει και τους προφήτες και τον νόμο: «Σας λέω λοιπόν», αναφέρει, «ότι ούτε ένα γιώτα ή μία κεραία δεν πρόκειται να παρέλθει από τον νόμο, μέχρι να γίνουν όλα. Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, οι δικοί μου όμως λόγοι δεν πρόκειται να παρέλθουν». Καταλαβαίνεις λοιπόν πώς, αφού είπε ότι πρέπει οπωσδήποτε και με κάθε τρόπο να εκπληρωθεί πλήρως ο νόμος σύμφωνα με την αλήθεια, τον ονόμασε δικά Του λόγια;

Το λαμπρό λοιπόν καύχημα του Πατέρα, το να μπορεί δηλαδή να καλεί και να σώζει, λέω, όσους βρίσκονται στα πέρατα της γης, και να λαλεί τη δικαιοσύνη, και να διαθέτει λόγο τόσο ισχυρό και ανώτερο από κάθε αθέτηση, θα μπορούσες να το αποδώσεις σε κάποιον άλλον εκτός από Αυτόν, πες μου; Β. Εγώ τουλάχιστον όχι. Διότι μόνο στον Θεό θα ταίριαζαν όσα ανήκουν αποκλειστικά σε Αυτόν και μόνο. Α. Εάν όμως και η φύση του Υιού κοσμείται με τα ίδια καυχήματα, και έχει ισότιμη δόξα, μήπως θα του ταίριαζε πλέον κάτι το κατώτερο, καλέ μου, έστω και στο παραμικρό; Β. Σε καμία περίπτωση. Α. Θα τον ακούσεις λοιπόν να διακηρύσσει φανερά: «Ελάτε προς εμένα, όλοι οι κοπιασμένοι και πεφορτισμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω. Σηκώστε τον ζυγό μου επάνω σας.» Μήπως αυτό δεν ισοδυναμεί με το «Εγώ είμαι ο Θεός και δεν υπάρχει άλλος;» Διότι τα πάντα έχουν υποταχθεί στον θείο ζυγό, και έχουν επιβαρυνθεί με τα μέτρα της δουλείας. Σχετικά δε με τους δικούς του λόγους λέει τα εξής: «Αλήθεια σας λέω, έως ότου παρέλθει ο ουρανός και η γη, ούτε ένα γιώτα ή μία κεραία δεν θα παρέλθει από τον νόμο, μέχρι να γίνουν όλα. Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, οι δε λόγοι μου δεν θα παρέλθουν.» Κατανοείς λοιπόν πώς οι λόγοι του Υιού δεν επιδέχονται την αθέτηση, ακριβώς όπως άλλωστε και οι λόγοι του Πατέρα; Β. Το κατανοώ. Α.

Διότι στα ευαγγελικά κηρύγματα δεν πρόκειται να παρεισφρήσει καμία άλλη καινούργια διδασκαλία που να καθιστά παλαιά την πρώτη, όπως ακριβώς συνέβη με την εντολή που δόθηκε μέσω του Μωυσή, αλλά ο λόγος του Σωτήρος θα παραμείνει στον αιώνα, όπως κάπου λέει και ο ίδιος: «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, οι δικοί μου λόγοι όμως δεν θα παρέλθουν». <Αν ο κόσμος σας μισεί, να γνωρίζετε ότι εμένα μίσησε πριν από εσάς.> Θα διαπιστώσουμε, νομίζω, ότι η μέθοδος του Σωτήρος δεν υπολείπεται σε τίποτα απολύτως της εμπειρίας και της εξαιρετικής τέχνης των ιατρών, την οποία εφαρμόζει σε κάθε περίπτωση, επινοώντας πάντοτε από κάθε πλευρά το ωφέλιμο για τους ακροατές του. Διότι εκείνοι (οι ιατροί) μερικές φορές αναχαιτίζουν τη μελλοντική εξέλιξη των παθήσεων στα σώματα με τις θεραπείες της τέχνης τους· Εκείνος όμως φράζει την περαιτέρω πρόοδο των κακών, οχυρώνοντας εκ των προτέρων την ψυχή του καθενός με προφυλακτικές, τρόπον τινά, εντολές.

Οπωσδήποτε δε, μετά την απαρχή, και ως πρώτο μετά από αυτήν, θα ακολουθήσουμε εμείς. Επομένως, το πάθος μεταστράφηκε σε χαρά, και ο σάκος του πένθους σχίστηκε· ζωστήκαμε δε τη θεόσδοτη ευφροσύνη, ώστε με χαρά να λέμε: «Πού είναι η νίκη σου, θάνατε; Πού είναι το κεντρί σου, άδη; Το δε κεντρί του θανάτου είναι η αμαρτία», λέει. Συνεπώς, έχει αφαιρεθεί κάθε δάκρυ· διότι, πιστεύοντας ότι ο Χριστός με κάθε τρόπο και οπωσδήποτε ανασταίνει τους νεκρούς, δεν χύνουμε δάκρυα γι' αυτούς, ούτε περιπίπτουμε σε ακράτητες λύπες, όπως οι υπόλοιποι που δεν έχουν ελπίδα. Και ως όνειδος του λαού φαίνεται να κατονομάζει τον ίδιο τον θάνατο, ο οποίος έχει ως γένεση της εναντίον μας επιδρομής την παράβαση. Ή ίσως, εννοεί την αμαρτία, εξαιτίας της οποίας εισήλθε η φθορά και η εξουσία του θανάτου κυρίευσε αυτούς που βρίσκονται πάνω στη γη. Επειδή όμως το μυστήριο της αναστάσεως δεν είναι εύκολα αποδεκτό από τους πολλούς, και ήταν φυσικό να συναντά απιστία εξαιτίας του μεγαλείου του, πρόσθεσε ο μακάριος προφήτης, ότι το στόμα του Κυρίου το ελάλησε. Έπειτα, ποιος είναι αυτός που θα τολμούσε να πει ότι ο Θεός θα ψευστεί, και δεν θα φέρει εις πέρας οπωσδήποτε και ολοκληρωτικά εν αληθεία αυτό που υποσχέθηκε; «Διότι ο ουρανός και η γη», λέει, «θα παρέλθουν, οι λόγοι μου όμως δεν πρόκειται να παρέλθουν.» <Και θα πουν εκείνη την ημέρα: Ιδού ο Θεός μας, στον οποίο ελπίζαμε, και αγαλλιούσαμε, και θα μας σώσει.>

Διότι, όπως ακριβώς τα δυσίατα πάθη δεν χρειάζονται μερικές φορές μόνο μία τομή, αλλά περισσότερες, έτσι και ο ανθρώπινος νους, όταν φτάσει στο έσχατο σημείο αναισθησίας, χρειάζεται συχνότερα πληγές, οι οποίες με δυσκολία τον επαναφέρουν ώστε να μπορέσει στο εξής να σπεύσει να μάθει εκ νέου αυτό που αποβαίνει προς ωφέλειά του. Φαίνεται λοιπόν ότι ο μακάριος προφήτης Ιωήλ, επειδή ο Ισραήλ είχε παραμείνει αδιόρθωτος παρά τις ήδη πάμπολλες πληγές, προβαίνει σοφά στην επίπληξη και ταυτόχρονα συμβουλεύει, αφού εγκαταλείψουν τα αισχρά, να επιλέξουν να στραφούν προς αυτό που είναι αρεστό στον Θεό. Προσθέτει, επιπλέον, και την υπόσχεση για τα πιο αγαπητά σε αυτούς πράγματα, εάν επιλέξουν να μετανοήσουν· και τους δίνει το θάρρος ότι θα συναντήσουν έναν Δεσπότη αγαθό και ημερότατο. Αυτός, λοιπόν, είναι ο σκοπός ολόκληρης της προφητείας του. Το καθένα από τα επόμενα θα το εξετάσουμε αναλυτικά, ακολουθώντας τη θεώρηση των προκειμένων κειμένων. <Λόγος Κυρίου ο οποίος έγινε προς τον Ιωήλ τον υιό του Βαθουήλ.> Ο Προφήτης αναφέρει ότι έγινε λόγος Κυρίου προς τον ίδιο, ώστε να δείξουμε πίστη στην προφητεία, όντας σταθερά πεπεισμένοι και έχοντας το θάρρος ότι με κάθε τρόπο και οπωσδήποτε θα εκπληρωθούν όσα έχουν προαναγγελθεί. Σε αυτό μας στερεώνει λέγοντας και ο ίδιος ο Σωτήρας: «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, οι δε λόγοι μου δεν πρόκειται να παρέλθουν». Διότι η αλήθεια δεν είναι κάτι το ψευδές, και ό,τι πει ο Θεός, θα είναι πάντοτε αληθινό.

Διότι «αμαρτάνοντας απέναντι στους αδελφούς, για τους οποίους ο Χριστός πέθανε», αδικούν τον ίδιο τον Χριστό, στον οποίο εξάπαντος και με κάθε τρόπο θα εκτίσουν την ποινή για τα παραπτώματα που διέπραξαν εις βάρος του. «Ιδού, εγώ τους εγείρω από τον τόπο, όπου τους πουλήσατε εκεί, και θα ανταποδώσω την πράξη σας στα κεφάλια σας. Και θα πουλήσω τους γιους σας και τις θυγατέρες σας στα χέρια των υιών του Ιούδα, και εκείνοι θα τους πουλήσουν στην αιχμαλωσία σε έθνος μακρινό, διότι ο Κύριος μίλησε.» Λέει, λοιπόν, ολοκάθαρα ότι οι μηχανορραφίες των Τυρίων και οι επινοήσεις της κακοτροπίας τους εναντίον των Ισραηλιτών θα αποβούν άπρακτες, και αντιστρόφως η συμφορά θα πλήξει εκείνους που αδίκησαν, και θα περιπέσουν στα ίδια δεινά, καθώς η ισόρροπη θεία δίκη σχεδόν πέφτει στο κεφάλι όσων διέπραξαν ανόσια παραπτώματα. Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι αιχμαλώτισαν το γένος του Ιούδα και έπειτα τους παρέδωσαν σε δουλεμπόρους, λέγοντάς τους να τους μεταφέρουν σε μακρινό έθνος, έτσι και τα δικά τους τέκνα, λέει, θα πουληθούν από τα χέρια των Ιουδαίων. Και για να επιβεβαιώσει ότι οπωσδήποτε και με κάθε τρόπο θα συμβούν αυτά, προσθέτει λέγοντας: «Διότι ο Κύριος μίλησε.» Καθώς απολύτως τίποτα από όσα λέει ο Θεός δεν μένει ανεκπλήρωτο. Γι' αυτό άλλωστε και ο Χριστός είπε: «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, τα δε λόγια μου δεν θα παρέλθουν.»

Φαίνεται, λοιπόν, να στέκεται πάνω σε αδαμάντινο τείχος. Άρρηκτος και ακαταμάχητος ανάμεσα στους λίθους είναι ο αδάμαντας, ούτε υποχωρεί στα σκληρά και σε όσα συνηθίζουν να αντιστέκονται, ούτε βέβαια επιτρέπει σε άλλες ύλες να μπορέσουν να καταβάλουν την ενυπάρχουσα σε αυτόν δύναμη, και ίσως μάλιστα συνηθίζει να αψηφά και την ένταση της φωτιάς. Και επειδή αυτός που στεκόταν πάνω στο τείχος κρατούσε αδάμαντα στο χέρι, ρωτούσε τον Προφήτη λέγοντας: «Τι βλέπεις εσύ, Αμώς;». Όταν εκείνος κατάλαβε και απάντησε αυτό που έβλεπε (διότι είπε: «Αδάμαντα»), τον διαβεβαίωσε σαφώς ότι θα τον τοποθετήσει στο μέσον του Ισραήλ. Και ως αδάμαντα θα εννοήσεις είτε τον Ασσύριο, ως σκληρό και άθραυστο, και ταγμένο για τον σκοπό αυτό από τον Θεό (διότι ο Κύριος των δυνάμεων ενδυναμώνει όποιους τυχόν επιλέξει), είτε τον άθραυστο και παντοδύναμο Λόγο του Θεού, τον οποίο δεν είναι δυνατόν να αποτρέψει κανείς ώστε να επιστρέψει κενός, δηλαδή να τον καταστήσει άπρακτο. Διότι ό,τι πει ο Θεός θα φθάσει οπωσδήποτε στο τέλος του, χωρίς να του εναντιωθεί κανείς. Έτσι και ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός: «Ο ουρανός, λέει, και η γη θα παρέλθουν, οι δικοί μου όμως λόγοι δεν θα παρέλθουν». Είπε δε ότι δεν θα προσπεράσει τον Ισραήλ, δηλαδή θα ζητήσει ευθύνες για όσα ανόσια έχουν αμαρτήσει· και δεν θα δείξει πλέον μακροθυμία, αλλά θα τον παραδώσει τελικά σε εκείνους που έχουν κληθεί εναντίον του, μαζί με τα τεμένη, τους βωμούς και τα είδωλα. Διότι θα αφανιστούν, λέει, οι βωμοί του γέλωτος.

Αλλά και ό,τι κι αν υποσχεθεί σε όσους βρίσκονται πάνω στη γη, λέει, αυτό είναι πάντοτε ακράδαντο, σταθερό και σαν να είναι θεμελιωμένο. Διότι με κανέναν τρόπο δεν θα αδυνατήσει ο Κύριος των δυνάμεων, ούτε πρόκειται να διαψευσθεί κανένας δικός του λόγος. Και σε αυτό μας στηρίζει ο Σωτήρας λέγοντας: «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, οι δικοί μου όμως λόγοι δεν θα παρέλθουν.» Αυτός ακριβώς είναι που με άρρητες δυνάμεις ανασύρει το νερό της θάλασσας και βρέχει πάνω στη γη, δηλαδή, πάλι, αυτός που κυβερνά τα ανθρώπινα, και είναι τόσο ισχυρός, ώστε να μεταστοιχειώνει εύκολα τις φύσεις των δημιουργημάτων σε ό,τι Εκείνος επιλέξει, και το όνομά του είναι Κύριος ο Θεός, και επιπλέον αυτών, Παντοκράτορας. Και δεν θα πρέπει να νοηθεί αυτό ως μια απλή ονομασία, όπως ίσως συμβαίνει με κάποιον άνθρωπο, αλλά έχει βρεθεί ορθώς βάσει της ίδιας της αλήθειας. Διότι λόγω του ότι κυριαρχεί ουσιωδώς και ότι κατέχει την εξουσία των πάντων, έτσι έχει ονομαστεί και από εμάς τους ίδιους και από τους αγίους αγγέλους. Σκοπός λοιπόν του Προφήτη είναι με πάρα πολλά μέσα και με όποιον τρόπο δύναται, να εκφοβίσει τους εξαπατημένους, και να τους μεταπείσει πλήρως στο ότι πρέπει να οπισθοχωρήσουν γρήγορα, να θεωρήσουν τη δικαιοσύνη ως λαμπρό αγαθό, και να καταστήσουν και πάλι προτιμητέα την ευσέβεια προς τον Θεό, ανακόπτοντας με δύναμη τη ροπή προς τα αισχρότερα μέσω του φόβου για τα όσα μέλλουν να συμβούν.

Έπειτα, πού άραγε καταλήγει λέγοντας ο αληθινά νομομαθής και σοφότατος Παύλος: «Γνωρίζουμε ότι ο νόμος είναι πνευματικός;» Και πώς θα μπορούσε κανείς να αμφιβάλλει ότι μιλάει με ευθύτητα και δεν θα μπορούσε ποτέ να ψεύδεται αυτός που έχει μέσα του τον Χριστό; Πώς λοιπόν και εμείς τερματίζουμε εκείνον τον αρχαίο νόμο, αφού ο Χριστός λέει ξεκάθαρα: «Μην νομίσετε ότι ήρθα για να καταργήσω τον νόμο ή τους προφήτες· δεν ήρθα να καταργήσω, αλλά να εκπληρώσω· διότι σας λέω, ούτε ένα ιώτα, ούτε μία κεραία δεν πρόκειται να παρέλθει από τον νόμο, μέχρι να γίνουν όλα· ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, τα λόγια μου όμως δεν πρόκειται να παρέλθουν;» Επομένως, έχει θυσιαστεί και για εμάς, που μέσω της πίστης έχουμε κληθεί σε αγιασμό, ο αληθινός αμνός, που σηκώνει την αμαρτία του κόσμου.

«Δεν ήρθα για να καταργήσω, αλλά για να εκπληρώσω. Διότι σας λέω την αλήθεια, ούτε ένα γιώτα ή μία κεραία δεν πρόκειται να εκλείψει από τον νόμο, έως ότου γίνουν όλα. Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, οι λόγοι μου όμως δεν πρόκειται να παρέλθουν». Επειδή λοιπόν, όπως ήδη αναφέραμε προηγουμένως, η σκιά της λατρείας κατά τον νόμο είναι μη αποδεκτή από τον Θεό, ενώ έχουν εισαχθεί οι διδασκαλίες μέσω του Χριστού και η προαναγγελθείσα από παλιά Καινή Διαθήκη, και βεβαιώνει μάλιστα ο ίδιος ο Χριστός ότι έχει έρθει για να εκπληρώσει και τους προφήτες και τον νόμο, θεωρώ αναγκαίο και σοφό να ερευνήσουμε την εκπλήρωση του παλαιού νόμου μέσα στην Καινή Διαθήκη. Προσέφεραν λοιπόν εκείνοι που κατάγονταν από το αίμα του Ισραήλ στον πανάγιο Θεό τις θυσίες του νόμου, ίσως κάποιο μοσχάρι ή πρόβατο· αλλά αυτό, όπως προείπα, ήταν κάτι το ανεπιθύμητο και καθόλου ευάρεστο.

Διότι το ότι αυτός μιλούσε στους αρχαιότερους, το βεβαιώνει γράφοντας ο σοφότατος Παύλος: «Πολυμερώς και πολυτρόπως ο Θεός, αφού μίλησε παλαιά στους πατέρες μέσω των προφητών, στις έσχατες αυτές ημέρες μίλησε σε εμάς μέσω του Υιού». Και ότι ο νόμος είναι δικοί του λόγοι, το απέδειξε και ο ίδιος ο Σωτήρας λέγοντας: «Αλήθεια σας λέω, μέχρι να παρέλθει ο ουρανός και η γη, ούτε ένα γιώτα ούτε μία κεραία δεν θα παρέλθει από τον νόμο, μέχρι να γίνουν όλα. Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, οι δικοί μου λόγοι όμως δεν θα παρέλθουν». Εάν λοιπόν είναι αληθές ότι ήταν λόγος του Χριστού και ο νόμος που δόθηκε μέσω αγγέλων, δόθηκε ως ευλογία στον Ισραήλ, ας νοήσουμε ότι ο Χριστός είναι η δροσιά του ουρανού και η ευφορία της γης. Διότι όπως το πλήθος των αγγέλων ευφραίνεται όταν αρδεύεται από τις άνωθεν και πνευματικές δροσιές, έτσι και η γη, όταν γίνεται εύφορη, εντρυφά στις νοητές βροχές για πνευματική καρποφορία.

Διότι άλλοι μεν αναχωρούν από το όρος του Κυρίου, ενώ η κιβωτός προπορεύεται αυτών και αναζητά εκ των προτέρων τόπο αναπαύσεως· και ενώ ο Μωυσής προσεύχεται και μεσιτεύει, και μάλιστα ενώ η νεφέλη τους επισκιάζει, άλλοι δε, αποκαλώντας κενό τον άρτον εξ ουρανού, καταφέρονταν με σφοδρότατη κατακραυγή εναντίον του Θεού και του Μωυσή. Εξαιτίας αυτού, οι μεν έγιναν αναγκαστικά βορά του πυρός, οι δε εξολοθρεύτηκαν αμέσως από τα δαγκώματα φαρμακερών φιδιών. ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Και ποια μπορεί να είναι πάλι η βαθύτερη σημασία και στα δύο; Και τι είναι το όρος του Κυρίου; ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Όρος του Κυρίου νομίζω πως ονομάζει το Σινά, στο οποίο κατέβηκε με τη μορφή πυρός ο Δημιουργός των πάντων, και εμφανίστηκε σε όλο τον λαό, σύμφωνα με τα γεγραμμένα, και εξήγγειλε τους νόμους για όσα έπρεπε να πράξουν· «Διότι εκεί έθεσε για τους υιούς του Ισραήλ προστάγματα και κρίσεις». Αλλά και παλαιότερα ο Χριστός ήταν εκείνος που τα νομοθετούσε. Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, ονομάζει δικούς του λόγους τους νόμους που δόθηκαν μέσω του Μωυσή. Διότι είπε: «Αλήθεια σας λέω, έως ότου παρέλθει ο ουρανός και η γη, ούτε ένα ιώτα ή μία κεραία δεν θα παρέλθει από τον νόμο, μέχρι να εκπληρωθούν όλα. Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, οι δικοί μου λόγοι όμως δεν πρόκειται να παρέλθουν». Εμπρός λοιπόν, αφήνοντας την παχύτητα της ιστορίας, ας εξετάσουμε προσεκτικά τη λεπτότητα των πνευματικών εννοιών.

Από αυτόν προέρχεται ο νόμος, ακόμη και αν παραδόθηκε μέσω αγγέλων. Είναι δυνατόν βέβαια, αν κάποιος το επιθυμεί, να τον ακούσει να λέει καθαρά: «Εγώ που μιλώ, είμαι παρών». Και, «Δεν ήρθα για να καταργήσω τον νόμο ή τους προφήτες, αλλά για να τους εκπληρώσω. Διότι σας λέω, έως ότου παρέλθει ο ουρανός και η γη, ούτε ένα ιώτα ούτε μία κεραία δεν θα παρέλθει από τον νόμο, μέχρι να γίνουν όλα. Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, τα δικά μου λόγια όμως δεν πρόκειται να παρέλθουν». Επομένως, αποκαλεί τον νόμο δικά του λόγια, διότι τον ελάλησε η φωνή του Θεού, όπως ακριβώς είπα προηγουμένως, δηλαδή ο Υιός. Έπειτα αναφέρει ότι «Κατέβηκε ο Κύριος στο όρος Σινά, στην κορυφή του όρους, και κάλεσε ο Κύριος τον Μωυσή στην κορυφή του όρους, και ανέβηκε ο Μωυσής».

Άκου τον προφήτη Δαβίδ που λέει: «Κατ' αρχάς εσύ, Κύριε, θεμελίωσες τη γη, και έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί. Αυτοί θα καταστραφούν, αλλά εσύ παραμένεις». Αλλά θα πει κάποιος: «Δες, λέει σαφώς ότι θα καταστραφούν». Άκου όμως πώς εννοεί το ότι θα καταστραφούν. Είναι φανερό από τα εξής: «και όλοι θα παλιώσουν σαν ρούχο, και σαν πανωφόρι θα τους τυλίξεις και θα αλλαχθούν». Διότι, όπως γίνεται λόγος για την απώλεια του ανθρώπου, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί, «δείτε πώς χάθηκε ο δίκαιος και κανείς δεν το συλλογίζεται στην καρδιά του», και μάλιστα ενώ προσδοκάται η ανάσταση, με τον ίδιο τρόπο προσδοκούμε και κατά κάποιον τρόπο μια ανάσταση των ουρανών. «Ο ήλιος θα μετατραπεί σε σκοτάδι και η σελήνη σε αίμα». Ας διδαχθούν όσοι έχουν επιστρέψει από τους Μανιχαίους και ας μη θεοποιούν πλέον τους φωστήρες, ούτε να νομίζουν ασεβώς ότι αυτός ο ήλιος, που πρόκειται να σκοτεινιάσει, είναι ο Χριστός. Και πάλι άκου τον Κύριο που λέει: «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, τα λόγια μου όμως δεν πρόκειται να παρέλθουν». Διότι τα δημιουργήματα δεν είναι ισότιμα με τα λόγια του Δεσπότη.

Ακούστε τα διδάγματά μου, μαθητές, και να με μνημονεύετε πάντοτε. Μην απομακρυνθείτε από την αληθινή οδό και μην παρεκκλίνετε από τις παραδόσεις μου. Όταν δε ακούσετε για πολέμους και ταραχές μέσα στην κτίση, να γνωρίζετε ότι το τέλος βρίσκεται επί θύραις. Και να κρατάτε σταθερά την ελπίδα σας, διότι είναι γραμμένο να εκπληρωθούν όλα όσα έχουν ειπωθεί στην Γραφή. Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, όμως ούτε ένα ιώτα ούτε μία κεραία του νόμου δεν πρόκειται να παρέλθει, όπως ακριβώς ο Διδάσκαλός μας ορκίστηκε στον εαυτό του και είπε. Γνωρίζετε δε ότι αυτός λέει την αλήθεια και ποτέ δεν ψεύδεται. Επειδή, λοιπόν, πρόκειται να παραστούμε ενώπιον του αδέκαστου Κριτή της δικαιοκρισίας, ας φροντίσουμε με ζήλο να καταστήσουμε τους εαυτούς μας τέλειους μέσω αγαθών έργων με υπομονή.

Η ώρα της αποκοπής έφτασε. Ο Θεός διέταξε, άθλια ψυχή, να εξέλθεις στις αιώνιες πύλες σύμφωνα με τις πράξεις σου. Δεν υπάρχει πλέον για σένα ελπίδα· δεν υπάρχει πλέον για σένα σωτηρία, παρά μόνο αιώνια τιμωρία. Ακούγοντας αυτά και πιστεύοντας ότι είναι αληθινά, και όχι μύθοι, ας αγωνιστούμε να είμαστε προετοιμασμένοι πριν από εκείνη την ώρα, κι αν από συνήθεια βρισκόμαστε μέσα στις αμαρτίες, ας τις ανακόψουμε με τη μετάνοια. Ας μην πλανώμαστε, αδελφοί· υπάρχει κρίση και αιώνια κόλαση, και πυρ άσβεστο, και σκουλήκι ακοίμητο, και εξώτερο σκότος, και τάρταρος, και τριγμός οδόντων, και κλαυθμός, όπως ο Κύριος στα Ευαγγέλια τα μνημόνευσε όλα αυτά, και δεν ψεύδεται: ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, οι λόγοι μου όμως δεν πρόκειται να παρέλθουν.

Γι' αυτό στο τέλος του λόγου λέγει: «και θα πέσει και δεν θα μπορέσει να σηκωθεί»· διότι, αφού πέσει μία φορά κατά το τέλος του θνητού βίου η γη, δηλαδή η γεώδης σάρκα ή η φιλοσώματη ψυχή ή εκείνοι που κατοίκησαν παλαιά τη γη, θα τύχουν της καθολικής αναστάσεως για να παραστούν «στο βήμα του Χριστού» και «να λάβει ο καθένας την ανταπόδοση για όσα έπραξε μέσω του σώματος, είτε αγαθό είτε κακό». Όταν όμως κριθούν και εκπέσουν από κάθε αγαθή ελπίδα και παραδοθούν στις επαπειλούμενες κολάσεις, τότε, έχοντας εκπέσει από τον Θεό, «δεν θα μπορέσουν πλέον να αναστηθούν». Αφού όμως η προφητεία ολοκλήρωσε τον λόγο της για τους κατοίκους της γης, στη συνέχεια μεταβαίνει στον ουρανό και στα επουράνια λέγοντας: «κατά την ημέρα εκείνη», εννοώ δε κατά τον δηλούμενο καιρό της κρίσεως του Θεού, «θα απλώσει ο Θεός το χέρι του πάνω στον κόσμο του ουρανού», λόγια με τα οποία υπαινίσσεται τη συντέλεια των πάντων, κατά την οποία «ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν». Διότι τότε, σύμφωνα με τη σωτήρια διδασκαλία, «ο ήλιος θα σκοτεινιάσει, και η σελήνη δεν θα δώσει το φως της, και τα άστρα του ουρανού θα πέσουν, και οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν. Τότε θα φανεί το σημείο του Υιού του ανθρώπου στον ουρανό, και θα θρηνήσουν όλες οι φυλές της γης και θα δουν τον Υιό του ανθρώπου να έρχεται πάνω στις νεφέλες του ουρανού με δύναμη και πολλή δόξα».

Γι' αυτό ελέγετο: «ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν», και πάλι: «ο ουρανός θα τυλιχθεί σαν βιβλίο», και: «με φθορά θα φθαρεί η γη», ενώ του μέλλοντος αιώνος «απαρχή είναι ο Χριστός, και έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία του». Έπειτα θα υπάρχει «ουρανός καινός και γη καινή», για τα οποία έλεγε στους μακαρισμούς: «μακάριοι» οι τάδε, «διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών», και: «μακάριοι οι πράοι, διότι αυτοί θα κληρονομήσουν τη γη». Αυτός λοιπόν ο καινός ουρανός και η καινή γη του νέου αιώνα παραμένουν, διαρκώντας σε έναν άπειρο και ατελεύτητο αιώνα. Να εννοείς, ωστόσο, ότι υπάρχει διαφορά στους τόπους μέσα στη βασιλεία· διότι «υπάρχουν πολλές μονές παρά τω Πατρί», εκ των οποίων άλλες θα έχουν την αναλογία της γης προς τον ουρανό, και άλλες, συγκρινόμενες με τις κατώτερες μονές, θα έχουν δόξα ουρανών. Αυτά ακριβώς θα παραμένουν παντοτινά, χωρίς πλέον να παρέρχονται· «διότι τα βλεπόμενα είναι πρόσκαιρα, ενώ τα μη βλεπόμενα είναι αιώνια». Γι' αυτό λέει: «όσα εγώ δημιουργώ μένουν ενώπιόν μου, και το όνομά σας» με τον ίδιο τρόπο «θα παραμένει» παντοτινά «ενώπιόν μου»· και το «παντοτινά» υποδηλώνει αιώνια και αθάνατη και άπειρη ζωή.

Πιστός είναι ο Κύριος στους λόγους Του. Ονομάζεται δε πιστός ο Θεός όχι επειδή μετέχει στην πίστη, αλλά επειδή είναι αξιόπιστος· διότι όλα όσα λέει γίνονται· σύμφωνα με το: «Ο ίδιος είπε· δεν θα το πράξει και δεν θα εμμείνει σε αυτό;»· λέει δε και το εξής: «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, τα δε λόγια μου δεν πρόκειται να παρέλθουν».

Γι' αυτό και ο μέγας απόστολος, όταν πληρωθούν τα πάντα από την πίστη και την επίγνωση, λέει ότι εκείνος που είναι πάνω από κάθε όνομα προσκυνείται στο όνομα του Ιησού Χριστού και από τα επουράνια και από τα επίγεια και από τα καταχθόνια. Πάλι, μέσα από αυτά, επιμερίζει την προσκύνηση του Χριστού σύμφωνα με το σχήμα του σταυρού· διότι η υπερκόσμια τάξη εκπληρώνει την προσκύνηση προς τον Δεσπότη στο άνω μέρος του σταυρού, η εγκόσμια στα μεσαία μέρη, ενώ η υποχθόνια προσκολλάται στο βάθος. Αυτό είναι, κατά τη γνώμη μου, και το ιώτα που νοείται μαζί με την κεραία, το οποίο είναι μονιμότερο από τους ουρανούς, σταθερότερο από τη γη και διαρκέστερο από κάθε σύσταση των όντων. Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν και το σχήμα όλου του κόσμου παρέρχεται, το ιώτα όμως του νόμου και η κεραία δεν παρέρχονται. Η κάθετη γραμμή που κατέρχεται από πάνω προς το βάθος λέγεται ιώτα, ενώ εκείνη που φέρεται εγκαρσίως και πλαγίως ονομάζεται κεραία, όπως ακριβώς μπορεί κανείς να το μάθει και από τους ναυτικούς· διότι το ξύλο που τοποθετείται πλαγίως στο κατάρτι, στο οποίο και απλώνουν το πανί, το αποκαλούν κεραία, ονομάζοντάς το έτσι εξαιτίας του σχήματός του.

Ίσως δε κατά τον μέλλοντα αιώνα, όταν παρέλθει καθετί το ορώμενο σύμφωνα με τη φωνή του Κυρίου, ο οποίος λέει ότι «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν», και μεταβούμε σε εκείνη τη ζωή η οποία ξεπερνά κάθε οφθαλμό, ακοή και διάνοια, τότε δεν θα γνωρίσουμε πλέον εκ μέρους τη φύση του Αγαθού μέσω των έργων Του, όπως συμβαίνει τώρα, ούτε θα κατανοηθεί το υπερκείμενο μέσω της ενέργειας των φαινομένων. Αντιθέτως, το είδος αυτής της άρρητης μακαριότητας θα γίνει οπωσδήποτε κατανοητό με διαφορετικό τρόπο, και θα υπάρξει άλλος τρόπος απόλαυσης, ο οποίος τώρα δεν μπορεί από τη φύση του «να ανέβει σε καρδιά ανθρώπου». Προς το παρόν, όμως, όριο της ψυχής για τη γνώση του Άρρητου αποτελεί η ενέργεια που φανερώνεται στα όντα, την οποία εννοήσαμε ότι ονομάζεται μεταφορικά «χέρι». Αυτό, λοιπόν, το δόγμα έχει αναπτυχθεί φιλοσοφικά από εμάς μέσα από αυτά τα θεία λόγια, σύμφωνα με τα οποία η καθαρή ψυχή, μην πατώντας πλέον στον γήινο και υλικό βίο, ώστε να μη μολύνει το βήμα της στηριζόμενη στα γήινα, προσδοκώντας να υποδεχθεί τον ίδιο τον Νυμφίο εξ ολοκλήρου μέσα στον οίκο της, Τον αγάπησε βλέποντας προς το παρόν μόνο το χέρι Του, μέσω του οποίου ερμηνεύεται η ενεργητική Του δύναμη. Διότι λέει: «Ο αδελφιδός μου απέστειλε το χέρι του μέσα από την οπή». Επειδή η ανθρώπινη πενία δεν έχει τη δυνατότητα να χωρέσει και να δεχθεί μέσα της την αόριστη και απερίληπτη φύση.

Γι' αυτόν τον λόγο περιφρονεί αυτή τη ζωή ως ξένη και πρόσκαιρη, επειδή «ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν», σύμφωνα με τη φωνή του Σωτήρος, και τα πάντα αναμένουν αναγκαστικά τη μεταστοιχείωσή τους. Γι' αυτό, όσο βρίσκεται «μέσα στο σκήνωμα», όπως λέει ο απόστολος υποδεικνύοντας τον πρόσκαιρο χαρακτήρα του, βαρύνεται από την παρούσα ζωή και θρηνεί για την παράταση αυτής της παροικίας, όπως ακριβώς παρουσιάζεται να λέει και ο ψαλμωδός στις θείες ωδές. Διότι, πράγματι, ζουν στο σκοτάδι όσοι παροικούν στη ζωή «μαζί με αυτά τα σκηνώματα»· γι' αυτό και ο προφήτης, αναστενάζοντας για την παράταση της παροικίας, λέει: «Αλίμονό μου, διότι η παροικία μου παρατάθηκε». Απέδωσε δε την αιτία αυτής της κατήφειας στο σκοτάδι. Διότι από τους σοφούς έχουμε μάθει ότι το σκοτάδι στην εβραϊκή γλώσσα ονομάζεται «κηδάρ». Ή μήπως δεν είναι αλήθεια ότι, σαν να έχουν κυριευθεί από κάποια νυχτερινή τύφλωση, έτσι ακριβώς οι άνθρωποι αμβλυωπούν ως προς την επίγνωση της απάτης, αγνοώντας ότι όλα όσα θεωρούνται πολύτιμα σε αυτήν τη ζωή, ή και όσα εκλαμβάνονται ως το αντίθετο, υφίστανται μόνο στην αντίληψη των ανοήτων; Αυτά όμως από μόνα τους δεν είναι απολύτως τίποτα· ούτε κάποια ταπεινή καταγωγή, ούτε η ευγένεια του γένους, ούτε η δόξα, ούτε η επιφάνεια, ούτε οι παλαιές διηγήσεις, ούτε η αλαζονεία για τα παρόντα, ούτε το να εξουσιάζει κανείς τους άλλους, ούτε το να είναι υποχείριος.

Είναι ευκολότερο να αφανιστεί ο ουρανός και να καταστραφεί η γη, παρά να πάθει κάτι η Εκκλησία. Το βεβαιώνει ο ίδιος ο Χριστός: «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, οι λόγοι μου όμως δεν θα παρέλθουν». Και πολύ σωστά· διότι ο λόγος του Θεού είναι ισχυρότερος από τον ίδιο τον ουρανό· επειδή ο ουρανός είναι έργο του λόγου. Είπε ο Θεός: «Ας δημιουργηθεί ο ουρανός»· και ο λόγος έγινε έργο. Έσπευσε η φύση να υπακούσει, και δεν υπήρξε κανένα εμπόδιο. Διότι Αυτός ήταν ο Δεσπότης της φύσης, ικανός και έτσι να την πλάσει, και να τη μεταβάλει.

Εγώ την οικοδόμησα, εγώ που στερέωσα τους ουρανούς· αλλά για χάρη των ουρανών δεν θα ελάμβανα σώμα, για να μάθεις ότι η Εκκλησία είναι πολυτιμότερη και από τον ουρανό και από τους αγγέλους και από ολόκληρη την κτίση. Γι' αυτό, «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, τα λόγια μου όμως δεν θα παρέλθουν». Ας παραστεί ο Ιουδαίος, ας παραστεί ο Έλληνας. Εάν τα λόγια αυτά είναι κομπασμός, ας τα ελέγξει· εάν όμως όσα ειπώθηκαν είναι αλήθεια, ας προσκυνήσει τη δύναμη του Θεού. Είπε ο Χριστός: «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, τα λόγια μου όμως δεν θα παρέλθουν». Ποια είναι όμως τα λόγια Του; Ας τα φέρουμε στο μέσο και ας δούμε μήπως διαψεύστηκαν. Δεν το λέω επειδή αμφιβάλλω, αλλά για να αποστομώσω τον αιρετικό. Γι' αυτό, «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, τα λόγια μου όμως δεν θα παρέλθουν».

Είναι ευκολότερο να παραβεί ο ήλιος την πορεία του, παρά να διαψευστούν τα λόγια του Παύλου. Διότι, τι λέει Εκείνος που του χάρισε αυτά τα λόγια; Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, τα λόγια μου όμως δεν θα παρέλθουν. Αν είναι απλώς λόγια, έλεγξέ τα· αν όμως είναι πραγματικότητα, προσκύνησε. Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, τα λόγια μου όμως δεν θα παρέλθουν. Ευκολότερο είναι να σβήσει ο ήλιος και να αφανιστεί ο ουρανός, παρά να καταλυθούν τα λόγια του Δεσπότη μου. Και σε αυτό δίνει μαρτυρία η πείρα των πραγμάτων, και το μήκος του χρόνου, και οι επιθέσεις εκείνων που τα πολεμούν· διότι το αξιοθαύμαστο είναι ότι ο λόγος του όχι μόνο δεν καταλύθηκε, αλλά και, ενώ πολεμείται, επικρατεί. Πρόσεχε με ακρίβεια αυτό που λέω: Μίλησε ο Παύλος, μίλησε ο Ιωάννης, ο ψαράς και ευαγγελιστής, αυτός που πέταξε το δίχτυ και έλαβε το Ευαγγέλιο, αυτός που άφησε το αλιευτικό καλάμι και χειρίστηκε τον διδασκαλικό λόγο.

Αλλά ίσως ο ειδωλολάτρης με κατηγορεί για παραφροσύνη· ας περιμένει όμως την απόδειξη των γεγονότων και ας μάθει τη δύναμη της αλήθειας. Πώς; Είναι ευκολότερο να σβήσει ο ήλιος παρά να αφανιστεί η Εκκλησία. Ποιος, λέγει, τα κηρύττει αυτά; Εκείνος που την θεμελίωσε: «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, τα δε λόγια μου δεν πρόκειται να παρέλθουν». Αυτά όχι μόνο τα είπε, αλλά και τα εκπλήρωσε· διότι γιατί άραγε την θεμελίωσε ανώτερη από τον ουρανό;

Διότι ο μεν Πατέρας χάρισε στον Πέτρο την αποκάλυψη του Υιού· ο δε Υιός του χάρισε το να σπείρει την αποκάλυψη του Πατέρα και τη δική Του παντού στην οικουμένη, και σε θνητό άνθρωπο παρέδωσε την εξουσία όλων όσων βρίσκονται στον ουρανό, δίνοντάς του τα κλειδιά, αυτός ο οποίος εξάπλωσε την Εκκλησία σε ολόκληρη την οικουμένη και την ανέδειξε ισχυρότερη από τον ουρανό. Διότι ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν· τα λόγια μου όμως δεν πρόκειται να παρέλθουν.

Αλλά και τα Ιεροσόλυμα θα καταστραφούν, και οι περισσότεροι από τους Ιουδαίους θα αφανιστούν, αυτήν όμως τίποτα δεν θα την υπερισχύσει, ούτε πείνα, ούτε λοιμός, ούτε σεισμός, ούτε οι ταραχές των πολέμων, ούτε ψευδόχριστοι, ούτε ψευδοπροφήτες, ούτε απατεώνες, ούτε οι προδότες, ούτε όσοι σκανδαλίζουν, ούτε οι ψευδάδελφοι, ούτε κανένας άλλος τέτοιος πειρασμός. Έπειτα, για να τους οδηγήσει ακόμη περισσότερο στην πίστη, λέει: «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, τα δε λόγια μου δεν πρόκειται να παρέλθουν»· δηλαδή, είναι ευκολότερο να αφανιστούν αυτά που είναι τόσο σταθερά και ακίνητα, παρά να διαψευστεί το παραμικρό από τα λόγια μου. Και εκείνος που φέρνει αντιρρήσεις γι' αυτά, ας εξετάσει διεξοδικά τα όσα έχουν ειπωθεί, και αφού βρει ότι είναι αληθινά (διότι οπωσδήποτε θα τα βρει), με βάση τα παρελθόντα ας πιστέψει και στα μελλοντικά, και ας τα εξετάσει όλα με ακρίβεια, και θα δει την έκβαση των πραγμάτων να μαρτυρεί την αλήθεια της προφητείας. Έφερε δε στο μέσον τα στοιχεία της φύσεως, αφενός μεν για να φανερώσει ότι η Εκκλησία είναι πολυτιμότερη και από τον ουρανό και από τη γη, αφετέρου δε για να αποδείξει και με αυτόν τον τρόπο ότι ο ίδιος είναι ο Δημιουργός του σύμπαντος.

Κανείς ας μην απουσιάσει από αυτήν την ιερή πανήγυρη· καμία παρθένος ας μη μείνει στο σπίτι, καμία γυναίκα ας μην παραμείνει στην οικία της, ας αδειάσουμε την πόλη και ας μεταβούμε στον τάφο του μάρτυρα· διότι ακόμη και οι βασιλείς συμπανηγυρίζουν μαζί μας. Ποια δικαιολογία, λοιπόν, έχει ο απλός πολίτης, όταν οι βασιλείς εγκαταλείπουν τις βασιλικές αυλές και παρακάθονται στον τάφο του μάρτυρα; Διότι τέτοια είναι η δύναμη των μαρτύρων, ώστε να σαγηνεύει όχι μόνο τους απλούς πολίτες, αλλά και αυτούς που φορούν τα διαδήματα· αυτή είναι η αισχύνη των Ελλήνων, αυτό είναι το όνειδος της πλάνης τους, αυτή είναι η εξολόθρευση των δαιμόνων· αυτή είναι η δική μας ευγένεια, και ο στέφανος της Εκκλησίας. Πανηγυρίζω μαζί με τους μάρτυρες και σκιρτώ, βλέποντας αντί για λιβάδια το τρόπαιό τους, διότι αντί για πηγές ανέβλυζαν αίμα· τα οστά τους φθάρηκαν, όμως η μνήμη τους κάθε ημέρα γίνεται και πιο νέα. Διότι, όπως ακριβώς είναι αδύνατον να σβήσει ο ήλιος, έτσι συμβαίνει και με τη μνήμη των μαρτύρων· διότι ο ίδιος ο Χριστός διακήρυξε: «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, οι λόγοι μου όμως δεν πρόκειται να παρέλθουν». Αλλά ας αναβάλουμε τα εγκώμια του μάρτυρα για τον κατάλληλο καιρό· διότι και αυτά έχουν ειπωθεί επαρκώς για να διεγείρουν την προθυμία εκείνων που οφείλουν να συναχθούν, ώστε να καταστήσουν λαμπρή την ημέρα της εορτής.

Αλλά αυτό ήταν αδύνατο, άθλιε και ταλαίπωρε, όπως αδύνατο ήταν να κατακρημνίσεις τον ουρανό, και να σβήσεις τον ήλιο, και να συγκλονίσεις και να καταρρίψεις τα θεμέλια της γης. Και αυτά τα προανήγγειλε ο Χριστός λέγοντας τα εξής: Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, τα λόγια μου όμως δεν πρόκειται να παρέλθουν. Αλλά εσύ δεν αποδέχεσαι τον Χριστό που ομιλεί· δέξου, λοιπόν, τη φωνή των ίδιων των γεγονότων. Διότι εγώ μεν, έχοντας αξιωθεί να γνωρίζω τι επιτέλους είναι η απόφαση του Θεού, πόσο ισχυρό και ακαταμάχητο πράγμα είναι, έχω πιστέψει ότι αυτή είναι πιο αξιόπιστη από όλα, και από τη φυσική τάξη και από την εμπειρία των πραγμάτων· εσύ όμως, που σέρνεσαι ακόμη στο χώμα και πτοείσαι ενώπιον της εξετάσεως των ανθρώπινων συλλογισμών, δέξου τη μαρτυρία που προέρχεται από τα γεγονότα· δεν φέρω καμία αντίρρηση, ούτε φιλονικώ.

Εξαρχής γνώρισα από τα μαρτύριά σου, ότι τα θεμελίωσες αιώνια. Μαρτύρια ονομάζει τον ουρανό και τη γη. Διότι, όπως λέει, «αφού κατέβεις, επικαλέσου σε αυτούς ως μάρτυρες τον ουρανό και τη γη». Γι' αυτό και ο μέγας Μωυσής, αρχίζοντας την ωδή του, είπε: «Πρόσεχε, ουρανέ, και θα μιλήσω· ας ακούσει η γη τα λόγια από το στόμα μου». Μέσα σε αυτά διακρίνεται συνεχώς η πρόνοια του Θεού· διότι τα πάντα πορεύονται με πολλή τάξη. Από αυτό, λέει, γνώρισα με ακρίβεια ότι είσαι κοντά και παρίστασαι σε όσα γίνονται, και τίποτα από όσα πράττονται δεν σου διαφεύγει. Και με άλλη έννοια, από την αρχή, λέει, γνώρισα ότι είναι βέβαια όσα λαλείς, Δέσποτα, και είναι διαρκείς οι εντολές σου. Διότι οι νόμοι του Θεού δεν μεταβάλλονται, όπως μεταβάλλονται οι νόμοι των βασιλέων και των πόλεων· αλλά όπως ο ουρανός και η γη παραμένουν στον αιώνα, έτσι παραμένουν και οι εντολές του Θεού. Διότι σε αυτές, λέει, δεν είναι δυνατόν να προσθέσει κανείς κάτι, ούτε να αφαιρέσει από αυτές. Είπε άλλωστε και ο Κύριος: «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν· τα δικά μου όμως λόγια δεν θα παρέλθουν».