Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 27:46

Και πώς δεν ντρέπονται οι κήρυκες των Χριστιανών να λέγουν ότι ο Ιησούς είναι Θεός; Διότι έχει ειπωθεί ότι «ο Θεός είναι φωτιά που καταναλίσκει». Πες μου, λοιπόν: ο πύρινος Θεός πεινά; Ο πύρινος Θεός διψά; Ο πύρινος Θεός φτύνει; Ο φλογερός Θεός δακρύζει; Ο πύρινος Θεός περιτέμνεται και αιμορραγεί και ρίχνει στη γη τη σαρκική ακροβυστία, αίμα και τα περιττώματα της κοιλίας; Όλα αυτά, όταν αποβλήθηκαν από τον Ιησού στη γη, άλλοτε καταβροχθίστηκαν και καταπόθηκαν από σκυλιά ή θηρία και πουλιά, και όλα όσα κόπηκαν, πετάχτηκαν, εκκρίθηκαν και αποβλήθηκαν από τη σάρκα του πατήθηκαν από τα κτήνη, είτε σάλια ήταν, είτε νύχια, είτε τρίχες, είτε αίμα, είτε ιδρώτας, είτε δάκρυ· όλα αυτά είναι κάποια μερίδια και μέρη συμφυή με την ουσία του σώματος, που, με την προσθήκη και την αύξηση, κόβονται και απορρίπτονται. Διότι λέτε ότι ο Ιησούς ομοιώθηκε κατά πάντα με τους ανθρώπους στη σάρκα του, χωρίς αμαρτία· γι’ αυτό και, αφού πέθανε επί τρεις ημέρες, τον κηρύττετε ότι είναι Θεός. Και ποιος Θεός —«φωτιά που καταναλίσκει»— μπορεί να πεθαίνει, αφού ούτε οι δούλοι του, οι άγγελοι, μπορούν να πεθάνουν, ούτε βέβαια τα πονηρά πνεύματα των δαιμόνων, ούτε πάλι οι ψυχές των ανθρώπων; Ποιος Θεός, λέγω πάλι, που έχει εξουσία ζωής και θανάτου, φεύγει, όπως έφυγε ο Ιησούς από τον Ηρώδη, για να μη θανατωθεί ως νήπιο; Ποιος Θεός πειράζεται από τον διάβολο επί σαράντα ημέρες; Ποιος Θεός γίνεται «κατάρα», όπως λέγει ο Παύλος για τον Ιησού; Και ποιος αναμάρτητος Θεός γίνεται αμαρτία; Διότι για χάρη σας, όπως λέτε, «αμαρτία» έγινε ο Ιησούς. Και αν είναι Θεός, πώς προσευχήθηκε να παρέλθει απ’ αυτόν το ποτήριο του θανάτου, και δεν εισακούστηκε; Αν είναι Θεός, πώς, αφού εγκαταλείφθηκε από Θεό, έλεγε: «Ο Θεός, ο Θεός μου, γιατί με εγκατέλειψες;» Θεός εγκαταλείπεται από Θεό; Θεός ικετεύει Θεό, λέγοντας: «Μη εγκαταλείψεις την ψυχή μου στον άδη»; Θεός δένεται και ραπίζεται και εμπτύεται και σφάζεται; Και αν πράγματι ήταν Θεός, έπρεπε να πατάξει εκείνους που ήθελαν να τον συλλάβουν, όπως στην περίπτωση του Λωτ ο άγγελος πάταξε τους Σοδομίτες· εσείς όμως ονομάζετε την αδυναμία του Ιησού μακροθυμία.

Έτσι και η αιμορροούσα γυναίκα, επειδή πίστεψε και άγγιξε μόνο το κράσπεδο, θεραπεύτηκε· και η μεν θάλασσα, που άφριζε από τα κύματα, υπάκουσε στον σαρκωθέντα Λόγο και έπαυσε την τρικυμία· ο δε εκ γενετής τυφλός θεραπεύτηκε από τον Λόγο με το πτύσμα της σάρκας. Και το ακόμη μεγαλύτερο και πιο παράδοξο (διότι ίσως αυτό σκανδάλισε και τους πιο ασεβείς), ενώ ο Κύριος ήταν κρεμασμένος πάνω στον ίδιο τον σταυρό (διότι δικό Του ήταν το σώμα και μέσα σε αυτό βρισκόταν ο Λόγος), ο μεν ήλιος σκοτίστηκε, η δε γη σείστηκε, οι πέτρες σχίστηκαν, το καταπέτασμα του ναού σχίστηκε και πολλά σώματα των κεκοιμημένων αγίων αναστήθηκαν.

Πώς λοιπόν, λένε, είναι αυτός Σοφία, ο οποίος προόδευε στη σοφία και αγνοούσε εκείνα που ζητούσε να μάθει από άλλους; Λέγεται δε από αυτούς και τούτο: Πώς δύναται ο Λόγος να είναι ίδιος του Πατρός, χωρίς τον οποίο ποτέ δεν υπήρξε ο Πατέρας, και μέσω του οποίου δημιουργεί τα πάντα, όπως εσείς φρονείτε, αυτός που πάνω στον σταυρό λέει: «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;»· και πριν από αυτά προσευχόμενος έλεγε: «Δόξασόν σου το όνομα»· και, «Δόξασόν με εσύ, Πάτερ, με τη δόξα που είχα κοντά σου πριν από τη δημιουργία του κόσμου». Προσευχόταν επίσης στις ερήμους, και παράγγελλε στους μαθητές να προσεύχονται για να μην εισέλθουν σε πειρασμό· και έλεγε: «Το μεν πνεύμα είναι πρόθυμο, η δε σάρκα ασθενής»· και, «Περί της ημέρας εκείνης ή της ώρας κανείς δεν γνωρίζει, ούτε οι άγγελοι, ούτε ο Υιός». Έπειτα, βασιζόμενοι σε αυτά, λένε πάλι οι άθλιοι: «Εάν ο Υιός, σύμφωνα με τη δική σας αντίληψη, υπήρχε αιωνίως μαζί με τον Θεό, ούτε θα αγνοούσε για την ημέρα, αλλά θα γνώριζε ως Λόγος, ούτε θα εγκαταλειπόταν αυτός που συνυπάρχει, ούτε θα ζητούσε να λάβει δόξα, αφού την είχε εντός του Πατρός, ούτε καν θα προσευχόταν· διότι ως Λόγος δεν είχε ανάγκη από τίποτα· αλλά επειδή είναι κτίσμα και ένα από τα δημιουργήματα, γι' αυτό έλεγε τέτοια, και παρακαλούσε για όσα δεν διέθετε· διότι ίδιον των κτισμάτων είναι να χρειάζονται και να έχουν ανάγκη αυτά που δεν έχουν». Τέτοια λοιπόν παρασύρονται να λένε οι ασεβείς· θα έπρεπε όμως, εφόσον συλλογίζονται αυτά, να πουν και κάτι τολμηρότερο: Γιατί άραγε ο Λόγος έγινε σάρκα;

Έπρεπε λοιπόν, όταν ακούν το «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», να διακρίνουν τη μία θεότητα και το γνώρισμα της ουσίας του Πατρός· όταν όμως ακούν το «έκλαψε» και τα παρόμοια, να λένε ότι αυτά αποτελούν γνωρίσματα του σώματος, μάλιστα επειδή για το καθένα από αυτά έχουν την εύλογη αφορμή, ότι δηλαδή τα μεν έχουν γραφτεί για τον Θεό, ενώ τα δε λέγονται εξαιτίας του ανθρώπινου σώματός του. Διότι δεν θα συνέβαιναν στον Ασώματο όσα ανήκουν στο σώμα, εάν δεν είχε λάβει σώμα φθαρτό και θνητό· διότι θνητή ήταν η αγία Μαρία, από την οποία προήλθε και το σώμα. Γι' αυτό και είναι ανάγκη, εφόσον ο ίδιος βρέθηκε σε σώμα που πάσχει, κλαίει και κοπιάζει, να λέγονται γι' αυτόν, μαζί με το σώμα, και αυτά που αποτελούν γνωρίσματα της σάρκας. Εάν λοιπόν έκλαψε και ταράχθηκε, δεν ήταν ο Λόγος, καθόσον είναι Λόγος, αυτός που έκλαιγε και ταρασσόταν, αλλά αυτό ήταν γνώρισμα της σάρκας· και εάν παρακάλεσε να παρέλθει το ποτήριο, δεν ήταν η θεότητα που δείλιασε, αλλά γνώρισμα της ανθρωπότητας ήταν και αυτό το πάθος, καθώς και το να λέει: «Γιατί με εγκατέλειψες;». Ωστόσο, οι ευαγγελιστές τα ανέφεραν αυτά πάλι ως δικά του, σύμφωνα με όσα ειπώθηκαν προηγουμένως, καίτοι δεν έπασχε σε τίποτα, διότι ο Λόγος ήταν απαθής· επειδή ο Κύριος έγινε και άνθρωπος, και αυτά γίνονται και λέγονται ως προερχόμενα από άνθρωπο, προκειμένου ο ίδιος, αφού ελαφρύνει τη σάρκα από αυτά τα πάθη, να την καταστήσει ελεύθερη από αυτά.

Επομένως, δεν είναι δυνατόν να εγκαταλειφθεί από τον Πατέρα ο Κύριος, ο οποίος βρίσκεται πάντοτε σε Αυτόν, και πριν εκφέρει τον λόγο, και όταν έβγαζε αυτή τη φωνή. Αλλά ούτε είναι θεμιτό πάλι να λέγεται ότι δειλιάζει ο Κύριος, εξαιτίας του οποίου οι θυρωροί του άδη τρόμαξαν και εγκατέλειψαν τον άδη· και τα μεν μνήματα άνοιξαν, πολλά δε σώματα των αγίων αναστήθηκαν και εμφανίστηκαν στους δικούς τους. Ας φιμωθεί, λοιπόν, κάθε αιρετικός, και ας φοβάται να λέει ότι δειλιάζει ο Κύριος, τον οποίο ο θάνατος αποφεύγει όπως ο δράκοντας, τον οποίο τρέμουν οι δαίμονες, και φοβάται η θάλασσα· εξαιτίας του οποίου οι ουρανοί σχίζονται και όλες οι δυνάμεις σαλεύονται. Διότι, ιδού, ενώ Εκείνος έλεγε, «Γιατί με εγκατέλειψες;», ο Πατέρας αποδείκνυε ότι, όπως πάντοτε, έτσι και τότε βρισκόταν σε Αυτόν. Επειδή η γη, αναγνωρίζοντας τον Δεσπότη που μιλούσε, αμέσως άρχισε να τρέμει, και το καταπέτασμα σκιζόταν, ο ήλιος κρυβόταν, και οι πέτρες διαρρηγνύονταν, και τα μεν μνημεία, όπως προείπα, άνοιγαν, οι δε νεκροί που βρίσκονταν μέσα σε αυτά εγείρονταν· και το πλέον αξιοθαύμαστο είναι ότι οι παριστάμενοι τότε, οι οποίοι προηγουμένως Τον αρνούνταν, ύστερα, βλέποντας αυτά, ομολογούν ότι Αυτός είναι αληθινά ο Υιός του Θεού.

Πώς, λοιπόν, δεν είναι παράλογο να θαυμάζουμε την ανδρεία των υπηρετών του Λόγου, ενώ για τον ίδιο τον Λόγο, για τον οποίο και εκείνοι περιφρόνησαν τον θάνατο, να λέμε ότι δειλιάζει; Από την άκρως καρτερική πρόθεση και ανδρεία των αγίων μαρτύρων αποδεικνύεται ότι δεν ήταν η θεότητα που δειλίαζε, αλλά ότι ο Σωτήρας αφαιρούσε τη δική μας δειλία. Διότι, όπως ακριβώς κατήργησε τον θάνατο με τον θάνατο, και αντιμετώπισε ανθρωπίνως όλα τα ανθρώπινα, έτσι και με τη νομιζόμενη δειλία αφαιρούσε τη δική μας δειλία, και έκανε τους ανθρώπους να μη φοβούνται πλέον τον θάνατο. Έλεγε, λοιπόν, αυτά και ταυτόχρονα ενεργούσε. Διότι ήταν μεν ανθρώπινο να λέει: «Ας παρέλθει το ποτήριο», και, «Γιατί με εγκατέλειψες;», όμως θεϊκά ο ίδιος έκανε τον ήλιο να εκλείπει, και τους νεκρούς να ανασταίνονται.

Επομένως, όπως ακριβώς λέγεται ότι, όταν προκόπτει η σάρκα, προκόπτει και ο ίδιος εξαιτίας της οικείωσής του με το σώμα, έτσι και όσα λέγονται κατά τον καιρό του θανάτου, δηλαδή το ότι ταράχτηκε και το ότι έκλαψε, πρέπει να τα εκλαμβάνουμε με την ίδια έννοια. Διότι, περιφερόμενοι πάνω κάτω και προσπαθώντας μέσα από αυτά να συγκροτήσουν πάλι την αίρεσή τους, ισχυρίζονται: «Ιδού, έκλαψε και είπε: "τώρα η ψυχή μου έχει ταραχθεί", και παρακάλεσε "να παρέλθει το ποτήριον"· πώς λοιπόν, εφόσον τα είπε αυτά, είναι Θεός και Λόγος του Πατρός;» Ναι, είναι γραμμένο ότι έκλαψε, ω θεομάχοι, και ότι είπε «ταράχθηκα», και πάνω στον σταυρό είπε: «Ελωί, Ελωί, λιμά σαβαχθανί, δηλαδή: Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;» και παρακάλεσε «να παρέλθει το ποτήριον»· διότι πράγματι αυτά είναι γραμμένα. Αλλά θα ήθελα να μου απαντήσετε πάλι —διότι είναι ανάγκη να προβάλλουμε την ίδια αντίκρουση σε καθετί που προτείνεται από εσάς. Αν μεν αυτός που μιλά είναι ψιλός άνθρωπος, ας κλαίει και ας φοβάται τον θάνατο ως άνθρωπος. Αν όμως είναι ο Λόγος εν σαρκί —διότι δεν πρέπει να διστάζουμε να λέμε διαρκώς τα ίδια—, ποιον είχε να φοβηθεί, εφόσον είναι Θεός; Ή γιατί φοβόταν τον θάνατο αυτός που είναι η ίδια η Ζωή και ο οποίος λυτρώνει τους άλλους από τον θάνατο; Ή πώς, ενώ έλεγε: «μη φοβάστε αυτόν που αποκτείνει το σώμα», ο ίδιος φοβόταν;

Επομένως, δεν είναι δυνατόν να εγκαταλειφθεί από τον Πατέρα ο Κύριος, εφόσον βρίσκεται πάντοτε μέσα σε Αυτόν, και πριν να πει τα λόγια αυτά και όταν άφηνε αυτή τη φωνή. Αλλά ούτε είναι θεμιτό να πούμε πάλι ότι δείλιασε ο Κύριος, εμπρός στον οποίο «οι πυλωροί του άδη τρόμαξαν» και εγκατέλειψαν τον άδη, και «τα μνήματα άνοιξαν, και πολλά σώματα των αγίων αναστήθηκαν και εμφανίστηκαν» στους δικούς τους. Ας φιμωθεί, λοιπόν, κάθε αιρετικός και ας φοβάται να λέει ότι δείλιασε ο Κύριος, τον οποίο ο θάνατος ως δράκοντας αποφεύγει, τον οποίο τρέμουν οι δαίμονες και φοβάται η θάλασσα, για τον οποίο «οι ουρανοί σχίζονται» και όλες «οι δυνάμεις σαλεύονται». Διότι, ιδού, ενώ ο ίδιος έλεγε «γιατί με εγκατέλειψες;», ο Πατέρας αποδείκνυε ότι, όπως πάντοτε, έτσι και τότε βρισκόταν μέσα σε Αυτόν. Διότι η γη, αναγνωρίζοντας τον Δεσπότη που ομιλούσε, αμέσως άρχισε να τρέμει και το καταπέτασμα να σχίζεται, ο ήλιος κρυβόταν και οι πέτρες διαρρηγνύονταν και τα μνημεία, όπως προείπα, άνοιγαν, ενώ οι νεκροί που βρίσκονταν μέσα σε αυτά εγείρονταν· και το πιο θαυμαστό είναι ότι οι τότε παρευρισκόμενοι, οι οποίοι προηγουμένως τον αρνούνταν, βλέποντας ύστερα αυτά τα γεγονότα ομολογούν ότι «αληθώς αυτός είναι ο Υιός του Θεού».

Από τον ίδιο λόγο Ακούγοντας δε το «έκλαψε» και τα παρόμοια —όπως και το να λέει «γιατί με εγκατέλειψες»: —

Απογυμνωμένος λοιπόν από τα πάντα, ευχόταν να κρατήσει έστω τον άδη. Διότι πάλι φοβόταν, μήπως αυτός είναι που καταυγάζει και το σκοτάδι, για τον οποίο έχει γραφεί: «Γαλιλαία των εθνών, ο λαός που κάθεται στο σκοτάδι, είδε μέγα φως». Διότι τον άκουγε επίσης να λέει: «Εγώ είμαι το φως». Γι' αυτό δειλίαζε μήπως πεθάνει, και αποβληθεί από παντού. Ο δε Κύριος, βλέποντάς τον να τρέπεται σε φυγή, για να μη συμβεί αυτό και αποχωρήσει ο εχθρός σαν φυγάς, αφήνει να ακουστούν ανθρώπινες φωνές και φωνές αδυναμίας, λέγοντας: «Ελωΐ, Ελωΐ, λιμά σαβαχθανί»· δηλαδή, «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;» Και το έκανε αυτό, ώστε ο διάβολος, ο οποίος τον είχε αντιληφθεί με δέος ως Θεό, θεωρώντας τον πλέον ως αδύναμο άνθρωπο, να μην αποχωρήσει σαν φυγάς. Παρασυρμένος λοιπόν από αυτές τις φωνές ο πάγκακος, τον πλησίασε πάλι ως άνθρωπο και συνετρίβη. Διότι έπεισε τους Ιουδαίους να ζητήσουν τη σφαγή του, και έγινε αυτό που δεν περίμενε· διότι δεν σφαγιάστηκε σε άλλο μέρος, παρά στην πλευρά, από την οποία έρρευσε νερό και αίμα· ώστε, επειδή πρωτύτερα μέσω της γυναίκας που πλάστηκε από την πλευρά ήρθε η απάτη, έτσι μέσω της πλευράς του δεύτερου Αδάμ να προέλθει λύτρο και καθαρμός της πρώτης· λύτρο αφενός μέσω του αίματος, και καθαρμός αφετέρου μέσω του νερού.

Κεφάλαιο Α'. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Περί δε την ενάτη ώρα αναβόησε ο Ιησούς με μεγάλη φωνή, λέγοντας: Ηλί, Ηλί, λαμά σαβαχθανί; δηλαδή: Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες; Και αφού φώναξε με μεγάλη φωνή ο Ιησούς, είπε: Πατέρα, στα χέρια σου παραθέτω το πνεύμα μου. Και αφού είπε αυτό, εξέπνευσε. ΠΡΑΞΕΙΣ. Και λιθοβολούσαν τον Στέφανο, ενώ εκείνος επικαλείτο τον Κύριο και έλεγε: Κύριε, μην τους καταλογίσεις την αμαρτία αυτή. Και αφού είπε αυτό, κοιμήθηκε.

Μτ 27, 46 Ο Κύριος εξέφερε αυτή τη φωνή ως άνθρωπος, για να κατορθώσει για τη δική μας ανθρώπινη φύση το να λέει με παρρησία προς τον Θεό: «γιατί με εγκατέλειψες;». Διότι μόνο για τους καθαρούς και απαλλαγμένους από την αμαρτία είναι άφοβο να λένε κάτι τέτοιο. Λέγοντας δε «Θεέ μου» προς τον Πατέρα, δεν υφίσταται καμία βλάβη ως προς την οικεία θεότητα και δόξα Του, όντας εκ φύσεως Θεός, όταν ως άνθρωπος λέει αυτά που αρμόζουν στην ανθρώπινη φύση, επειδή ακριβώς και εμείς, εάν αποκαλούμε τον Θεό Πατέρα, δεν αποβάλλουμε εξαιτίας αυτού το γεγονός ότι είμαστε άνθρωποι εκ φύσεως και κτίσματα του Θεού, ακόμη και αν κατά χάριν ο Θεός μας καλεί στην υιοθεσία διά της πίστεως στον Χριστό.

Διότι ο Ησαΐας λέγει κάπως έτσι: «Όπως εάν κάποιος άνθρωπος ραβδίζει την ελιά, έτσι θα τους ραβδίσουν, και εάν σταματήσει ο τρυγητός, αυτοί θα φωνάξουν δυνατά. Όσοι δε εναπομείνουν πάνω στη γη θα ευφρανθούν μαζί με τη δόξα του Κυρίου.» Και πάλι ένας άλλος από τους αγίους λέγει: «Φωτίζου, λέγει, Ιερουσαλήμ· διότι έρχεται το φως σου, και η δόξα του Κυρίου ανέτειλε πάνω σου. Ιδού, σκοτάδι και γνόφος θα καλύψει τη γη, αλλά πάνω σε σένα θα φανεί ο Κύριος, και η δόξα του θα εμφανιστεί σε εσένα.» Ο δε Ιάκωβος ο μαθητής του λέγει: «Αδελφοί, μην έχετε με προσωποληψίες την πίστη του Κυρίου μας Ιησού Χριστού της δόξης.» Και πάλι ο θεσπέσιος Πέτρος: «Εάν ονειδίζεστε για τον Χριστό, είστε μακάριοι, διότι το Πνεύμα της δόξης και το Πνεύμα του Θεού αναπαύεται πάνω σας.» Β— Αρκετά όμως με αυτά για εμάς, ω γενναίε. Πες μου όμως πώς πρέπει να νοηθεί από εμάς αυτό που έχει γραφεί για τον Χριστό: «Ο οποίος στις ημέρες της σάρκας του, αφού πρόσφερε δεήσεις και ικεσίες προς εκείνον που μπορούσε να τον σώσει από τον θάνατο, με ισχυρή κραυγή και δάκρυα, και αφού εισακούσθηκε για την ευλάβειά του, αν και ήταν Υιός, έμαθε την υπακοή από αυτά που έπαθε, και αφού τελειώθηκε, έγινε σε αυτούς που τον υπακούν αίτιος ακατάλυτης σωτηρίας.» Θα προσθέσω δε σε αυτά που είπα και εκείνο: «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;» Διότι λένε ότι τέτοια πράγματα είναι αταίριαστα προς τον Θεό Λόγο, και ότι υπολείπονται πολύ από την ενυπάρχουσα σε αυτόν υπεροχή.

Και βέβαια ο Χριστός είπε κάποτε: «Και μην φοβάστε από εκείνους που σκοτώνουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να σκοτώσουν την ψυχή. Να φοβάστε μάλλον εκείνον που μπορεί να καταστρέψει και την ψυχή και το σώμα στη γέεννα»· και κάποτε πάλι: «Εάν κάποιος θέλει να έρθει οπίσω μου, ας απαρνηθεί τον εαυτόν του, και ας σηκώσει τον σταυρό του, και ας με ακολουθεί». Το να θεωρεί κανείς ότι οφείλει να τον ακολουθεί, τι άλλο θα μπορούσε να είναι παρά το ότι πρέπει να αντιμετωπίζει με ανδρεία τους πειρασμούς, ζητώντας παράλληλα την άνωθεν βοήθεια όχι με αμέλεια και χαλαρότητα, αλλά καταφεύγοντας μάλλον σε εκτενέστατες δεήσεις, και χύνοντας [από τα μάτια] δάκρυα ευλαβείας; Β— Ορθά το είπες. Α— Εάν όμως πει: «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;», πώς άραγε θα το κατανοούσαν αυτοί; Β— Θα νομίσουν, όπως τουλάχιστον πιστεύω, ότι τέτοιες φωνές ανήκουν στον προσληφθέντα άνθρωπο. Α— Άραγε κάποιου που βρίσκεται σε ακηδία, και που θεωρεί την έφοδο του πειρασμού καθόλου ανεκτή, αλλά ανυπόφορη, ή πώς; Β— Κάποιου που αδημονεί, όπως είναι φυσικό, εξαιτίας της ανθρώπινης μικροψυχίας.

Α— Διότι, επειδή γίναμε καταραμένοι εξαιτίας της παράβασης του Αδάμ, και πέσαμε στην παγίδα του θανάτου, εγκαταλειμμένοι από τον Θεό, αλλά τα πάντα έγιναν καινούργια εν Χριστώ, και υπήρξε επιστροφή της κατάστασής μας στην αρχική της μορφή, έπρεπε αναγκαστικά ο δεύτερος Αδάμ, αυτός που προέρχεται από τον ουρανό, που είναι ανώτερος από κάθε αμαρτία, η πανάγια και αμόλυντη δεύτερη απαρχή του γένους, δηλαδή ο Χριστός, να απαλλάξει από την καταδίκη την ανθρώπινη φύση, και να ελκύσει πάλι πάνω της την άνωθεν εύνοια του Πατρός, και να άρει την εγκατάλειψη μέσω της υπακοής και της πλήρους υποταγής. «Διότι δεν έπραξε αμαρτία,» αλλά η ανθρώπινη φύση απέκτησε πλούσια το άμωμο στο πρόσωπό Του, και το εντελώς ακατηγόρητο, ώστε να μπορεί πλέον με παρρησία να αναφωνεί: «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;» Να κατανοείς δηλαδή ότι, έχοντας γίνει άνθρωπος ο Μονογενής, ως ένας από εμάς και εκ μέρους όλης της φύσεως εξέφερε αυτές τις φωνές, σαν να έλεγε: Αμάρτησε ο πρώτος άνθρωπος, ολίσθησε στην παρακοή, παραμέλησε την εντολή που του δόθηκε, παρασύρθηκε από τις απάτες του δράκοντος στην ανταρσία· για αυτόν τον λόγο, και πολύ δικαιολογημένα, υποτάχθηκε στη φθορά και βρέθηκε υπό καταδίκη. Αλλά εμένα με φύτεψες ως δεύτερη αρχή για τους ανθρώπους επί της γης, και έγινα δεύτερος Αδάμ. Σε εμένα βλέπεις καθαρμένη την ανθρώπινη φύση, έχοντας κατορθώσει το αναμάρτητο, ούσα αγία και πανάγια.

Ότι ο Υιός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα, με αφορμή το ρητό: «Πηγαίνω προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας.» Αντίθεση, όπως προκύπτει από τις θέσεις του Ευνομίου. Και πώς, λέει, μπορεί ο Υιός να είναι ομοούσιος με τον Πατέρα, αφού έχει και ο ίδιος Θεό; Διότι φαίνεται ότι είναι δική του η φωνή: «Πηγαίνω προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας»· και πάλι: «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;» Αν λοιπόν είναι Θεός του, πώς είναι ομοούσιος; Διότι τα όντα που έχουν την ίδια φύση δεν θα μπορούσαν από τη φύση τους να είναι θεοί το ένα του άλλου· όπως ούτε μία ψυχή θα μπορούσε να γίνει Θεός για μία άλλη ψυχή, ούτε ένας άγγελος για έναν άγγελο.

ΑΛΛΟ, στο χωρίο: «Θεέ μου, Θεέ μου.» Καυχόμαστε για τον σταυρό του Σωτήρα μας Χριστού και πιστεύουμε ότι γι' αυτόν τον λόγο έχουμε σωθεί, επειδή ακριβώς ο Λόγος του Θεού, αφού έγινε άνθρωπος για εμάς, σταυρώθηκε υπέρ ημών, για να καταργήσει τον θάνατο που υπήρχε μέσα μας και να μας συναναστήσει πάλι μαζί του, μεταβάλλοντάς μας από τη φθορά στην αφθαρσία. Έπρεπε λοιπόν, ακόμη και κατά τον ίδιο τον καιρό του πάθους, να φαίνεται ότι έχει γίνει πραγματικά άνθρωπος, και να μη θεωρείται ως άνθρωπος κατά φαντασίαν. Και γι' αυτήν την αιτία, από τη μία έλεγε τα όσα αρμόζουν σε άνθρωπο: «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;» και, «Ας παρέλθει από εμένα αυτό το ποτήριο». Από την άλλη, αποδείκνυε μέσω των έργων του ότι είναι Θεός, αυτός που ενανθρώπησε για εμάς και τα υπέμενε αυτά στον σταυρό για τη σωτηρία όλων μας. Διότι έκρυβε την ακτίνα του ήλιου και περιέβαλλε με σκοτάδι τον ουρανό, έσχιζε τις πέτρες και τη γη και το καταπέτασμα του ναού. Και εκτός από αυτά, έκανε και άλλα μεγάλα έργα, για να φανεί ότι είναι Θεός ενανθρωπήσας. Γι' αυτό εξάλλου και εκείνοι που τον σταύρωσαν και προηγουμένως τον περιγελούσαν, βλέποντας όσα συνέβησαν με θεϊκό τρόπο, έλεγαν: «Αληθινά, Υιός Θεού ήταν αυτός».

Όμως, ενεργούσε ανθρωποπρεπώς, σύμφωνα με ό,τι απαιτούσε η ανάγκη και η ωφέλεια· όπως το να προσεύχεται, για να δείξει ότι δεν είναι αντίθεος και επειδή τιμούσε τον Πατέρα ως αιτία του· το να ρωτά, όχι επειδή αγνοούσε, αλλά για να δείξει ότι είναι αληθινά άνθρωπος, παράλληλα με το ότι είναι Θεός· το να υποχωρεί, για να διδάξει να μην είμαστε προπετείς και να μην παραδίδουμε/εκθέτουμε τον εαυτό μας. Άλλα πάλι λέγονται κατ' οικείωση και αναφορά· όπως το «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;» και το «Αυτόν που δεν γνώρισε αμαρτία, τον έκανε για χάρη μας αμαρτία» και το «Αφού έγινε για χάρη μας κατάρα» και το «Ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα». Διότι ούτε ως Θεός ούτε ως άνθρωπος εγκαταλείφθηκε ποτέ από τον Πατέρα, ούτε έγινε αμαρτία ή κατάρα, ούτε έχει ανάγκη να υποταχθεί στον Πατέρα. Διότι, καθόσον μεν είναι Θεός, είναι ίσος με τον Πατέρα και ούτε αντίθετος ούτε υποταγμένος είναι· καθόσον δε είναι άνθρωπος, ποτέ δεν υπήρξε ανυπάκουος στον Γεννήτορα ώστε να έχει ανάγκη υποταγής.

Αν δεν ήταν σάρκα, ποιος έκραξε: Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες; Και αν δεν ήταν Θεός, ποιος είπε: Πατέρα, συγχώρεσέ τους; Αν δεν ήταν σάρκα, ποιος κρεμόταν στον σταυρό μαζί με τους ληστές; Και αν δεν ήταν Θεός, πώς έλεγε στον ληστή: Σήμερα θα είσαι μαζί μου στον παράδεισο; Αν δεν ήταν σάρκα, σε ποιον πρόσφεραν ξίδι και χολή; Και αν δεν ήταν Θεός, τίνος τη φωνή άκουσε ο άδης και τρόμαξε; Αν δεν ήταν σάρκα, τίνος την πλευρά τρύπησε η λόγχη και βγήκε αίμα και νερό; Και αν δεν ήταν Θεός, ποιος συνέτριψε τις πύλες του άδη και έσπασε τα δεσμά, και με τίνος την προσταγή εξέρχονταν οι αποκλεισμένοι νεκροί;

Γι' αυτό δεν μεταχειρίστηκε προς τον Πιλάτο κομπασμούς και μεγαλόστομα λόγια, για να μην τον εξοργίσει και αποτύχει στο αίτημά του· ούτε του λέει: Δώσε μου το σώμα του Ιησού, ο οποίος πριν από λίγο σκοτείνιασε τον ήλιο, έσχισε τις πέτρες, έσεισε τη γη, άνοιξε τα μνήματα και έσχισε το καταπέτασμα του ναού. Τίποτα τέτοιο δεν λέει στον Πιλάτο.

Εκείνη δε τη δωδεκάχρονη παρθένο, την κόρη του αρχισυναγώγου, την οποία ο Κύριος όταν την πλησίασε ανέστησε από τους νεκρούς, διηγούνται ότι αποτελεί τύπο της Αχαμώθ, στην οποία ο δικός τους Χριστός, εκτεινόμενος, έδωσε μορφή και την έφερε σε επίγνωση του φωτός που την είχε εγκαταλείψει. Και ότι ο Σωτήρας φανερώθηκε σε αυτήν, ενώ βρισκόταν έξω από το Πλήρωμα σε κατάσταση εκτρώματος, λένε ότι το έχει πει ο Παύλος στην Πρώτη προς Κορινθίους επιστολή: «έπειτα από όλους, σαν σε έκτρωμα, εμφανίστηκε και σε εμένα». Την δε παρουσία του Σωτήρα μαζί με τους συνομήλικους αγγέλους ενώπιον της Αχαμώθ, ομοίως λένε ότι την φανέρωσε στην ίδια επιστολή, λέγοντας: «η γυναίκα οφείλει να έχει κάλυμμα στο κεφάλι της εξαιτίας των αγγέλων»· και ότι, όταν ο Σωτήρας ήλθε σε αυτήν, η Αχαμώθ από συστολή έθεσε κάλυμμα στο πρόσωπό της, ισχυρίζονται ότι το κατέστησε φανερό ο Μωυσής, ο οποίος έβαλε κάλυμμα στο δικό του πρόσωπο. Ακόμη και τα πάθη τα οποία αυτή υπέστη, διατείνονται ότι τα υπέδειξε ο Κύριος, και λέγοντας πάνω στον σταυρό «Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;» φανέρωσε ότι η Σοφία εγκαταλείφθηκε από το φως και εμποδίστηκε από τον Όρο στην ορμή της προς τα εμπρός, τη δε λύπη της την υπέδειξε λέγοντας «περίλυπη είναι η ψυχή μου», τον φόβο λέγοντας «Πατέρα, αν είναι δυνατόν, ας παρέλθει από εμένα το ποτήριο», και ομοίως την αμηχανία λέγοντας «και τι να πω δεν γνωρίζω».

Και ότι, λέγει, «εμφανίστηκε άγγελος Κυρίου να τον ενισχύει, όταν βρέθηκε σε αγωνία, και ίδρωσε, και ο ιδρώτας του έγινε σαν θρόμβοι αίματος», στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, όταν απομακρύνθηκε και προσευχόταν επειδή επρόκειτο να παραδοθεί. «Και πάλι στον σταυρό», λέγει, «έλεγε: Ηλί, Ηλί, λιμά σαβαχθανί, δηλαδή, Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες; Και βλέπεις», λέγει, «πώς έχει ανάγκη από βοήθεια;» Αλλά σχετικά με το ότι λέει «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα» και το «οι δύο είμαστε ένα, ώστε και αυτοί να είναι ένα», συνεπώς το ότι είναι ένα δεν το λέει οπωσδήποτε κατά φύση, αλλά κατά ομόνοια. Και όχι μόνο αυτό, αλλά αρνούνται επίσης ότι αυτός προσέλαβε ανθρώπινη ψυχή, προετοιμάζοντας εκ των προτέρων ακριβώς αυτό το επιχείρημα. Διότι ομολογούν μεν ότι έλαβε αληθινή σάρκα από την Μαρία και όλα όσα υπάρχουν στον άνθρωπο εκτός από την ψυχή, ώστε, όταν ακούσεις για πείνα ή δίψα ή κούραση ή οδοιπορία, ή για ιδρώτα, ή ύπνο, ή εσωτερική ταραχή, και πεις ότι λόγω της ενανθρωπήσεως είχε ανάγκη από αυτά, να σου πουν ύστερα ότι η σάρκα από μόνη της δεν τα ενεργεί αυτά, εάν δεν έχει ψυχή. Και πράγματι έτσι είναι. «Τι συμβαίνει λοιπόν», λέγει, «παρά το ότι η θεότητά του είχε ανάγκη;», ώστε, όταν πουν ότι η θεότητά του έχει ανάγκη, να τον παρουσιάσουν ως ξένο και αλλότριο ως προς την αληθινή ουσία και φύση του Πατέρα.

Και πάλι, «και κράζοντας με μεγάλη φωνή» είπε: «ηλί, ηλί, λιμά σαβαχθανί, δηλαδή Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;», όπως ήδη αναπτύξαμε το νόημα αυτού του λόγου, και το ευαγγέλιο αναφέρει «εξέπνευσε». Εφόσον, λοιπόν, η αλήθεια αναφέρει το «εξέπνευσε» και το «στα χέρια σου» και το «η ψυχή μου είναι ταραγμένη» και όλα τα άλλα, ποιος θα ήταν τόσο ανόητος ώστε να πειστεί από ένα τέτοιο εργαστήρι ανθρώπων που μυωπάζουν και ονειροπολούν, και να εγκαταλείψει αυτές τις ίδιες τις εύλογες ρήσεις της αλήθειας του Λόγου του Θεού; 50. Αλλά έπειτα, λεξιθηρώντας όσα έχουν διατυπωθεί καλά και ορθά από κάθε Γραφή, δίκην πειρατών που ακρωτηριάζουν υγιή σώματα, χρησιμοποιούν κάποια μαρτυρία, την οποία πολλές φορές η Γραφή εξιστορεί κάνοντας πιο μεταφορική χρήση. Και συνηθίζουν να εκλαμβάνουν όσα λέγονται μεταφορικά ως κυριολεκτική αλήθεια, ενώ εκείνα που κηρύσσονται αληθινά και απερίφραστα τα αλληγορούν αποδίδοντάς τα σε άλλο πρόσωπο. Διότι αμέσως αναπηδούν φέρνοντας ρήση από τον άγιο Ησαΐα, που έχει ειπωθεί εκ προσώπου του Πατρός, ότι: «Ιδού, θα συνέσει ο αγαπητός μου παίς, στον οποίο ευδόκησα, τον οποίο αγάπησε η ψυχή μου», θεωρώντας ότι αυτός ο λόγος ανήκει στον Πατέρα. Και όντως είναι αληθές. «Πώς λοιπόν;» λένε, «και ο Πατέρας έλαβε ψυχή;» Εάν δε πούμε «μη γένοιτο», «τι άλλο συμβαίνει λοιπόν;», λένε, «παρά το ότι ειπώθηκε πιο μεταφορικά;». «Άρα λοιπόν», ισχυρίζονται, «και όσα ειπώθηκαν από τον Υιό έχουν διατυπωθεί πιο μεταφορικά».

Πάλι δε, επιτίθενται σαν αντίδικοι (διότι είναι προσκολλημένοι στο ιουδαϊκό φρόνημα και δεν διαφέρουν σε τίποτα από εκείνους, παρά μόνο στο όνομα) οι νέοι Ιουδαίοι που πάλι εφορμούν εναντίον μας, αναζητώντας κάποια λόγια κατά του Σωτήρα, «για να τον παγιδεύσουν με τα λόγια του», όπως είπε το άγιο Ευαγγέλιο, και λένε: Έλεγε πάνω στον σταυρό «ηλί, ηλί, λιμά σαβαχθανί, δηλαδή Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;» Και βλέπεις, λένε, να παρακαλεί οικτρά και να οδύρεται και να λέει: «γιατί με εγκατέλειψες;». Και δεν γνωρίζουν, αυτοί που έχουν σκοτισμένη τη διάνοια από αυτό το δηλητήριο της μανίας του Αρείου και στερούνται τη γνώση του Θεού, ότι πρέπει όλα τα ανθρώπινα πάθη να ομολογούνται στον Κύριο κατά την αληθινή ένσαρκη παρουσία του. Και καταρχάς ξεχνούν αυτά που οι ίδιοι πιστεύουν για αυτόν, πηδώντας από το ένα στο άλλο, χωρίς να έχουν καμία σταθερότητα. Διότι, πώς είναι δυνατόν να έχουν όσοι δεν διαθέτουν σώφρονα διάνοια; Επειδή άλλοτε μεν θέλουν να τον αποκαλούν Σωτήρα και Κύριο και Χριστό και ότι υπάρχει προ πάντων των αιώνων και Δεσπότη αγγέλων και αρχαγγέλων, διά του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα, οι αρχές και οι εξουσίες, οι άγγελοι και οι αρχάγγελοι, οι ουρανοί και τα πάντα, η γη και όλοι οι άνθρωποι και όλα τα επί της γης, η θάλασσα και όσα υπάρχουν μέσα σε αυτήν.

Και ω, πόση είναι η ανοησία εκείνων που φρονούν τέτοια πράγματα γι' αυτόν και δεν κατανοούν ούτε εδώ ότι δεν είναι δυνατόν αυτός που υπάρχει προ των αιώνων κατά τη θεότητά του, μέσω του οποίου δημιουργήθηκαν ο ουρανός και η γη, οι άγγελοι και οι αρχάγγελοι και γενικώς τα σύμπαντα, τα ορατά και τα αόρατα, να εκφέρει αυτήν τη φωνή εκ μέρους της θεότητάς του: «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;». Διότι πότε εγκαταλείφθηκε ο Υιός από τον Πατέρα, και πότε δεν βρισκόταν ο Υιός μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα στον Υιό; Επειδή ο Υιός και Θεός Λόγος βάδιζε μεν πάνω στη γη, αλλά ταυτόχρονα άγγιζε τον ουρανό και όλοι οι εχθροί γεμίζονταν από τη δόξα του. Και βρισκόταν μέσα στη Μαρία και έγινε άνθρωπος, αλλά με τη δύναμή του γέμιζε τα σύμπαντα. Πώς, λοιπόν, αυτός που είναι τέτοιος και τόσο μέγας κατά τη θεότητά του θα έλεγε με οικτρό τρόπο: «Ηλί, ηλί, λιμά σαβαχθανί, δηλαδή, Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;»;

Αν και ο ίδιος λέει: «πάλι αναχωρώ, και δεν σας αφήνω ορφανούς, αλλά έρχομαι προς εσάς», και πάλι σε άλλο σημείο λέει: «αλήθεια σας λέω, όλοι σας θα σκανδαλιστείτε εξαιτίας μου αυτήν τη νύχτα και θα με εγκαταλείψετε όλοι μόνο, αλλά δεν είμαι μόνος, διότι είναι μαζί μου ο Πατέρας που με γέννησε», και πάλι: «αναχωρώ, και θα σας αποστείλω το Άγιο Πνεύμα, τον Παράκλητο, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα και λαμβάνει από τα δικά μου», και πάλι σε άλλο σημείο: «εγώ κρούω τη θύρα, και εάν κάποιος μου ανοίξει, θα εισέλθουμε σε αυτόν, εγώ και ο Πατέρας μου, και θα κατοικήσουμε μαζί του», υποδηλώνοντας έτσι ότι ο ίδιος δεν εγκαταλείπεται από τον Πατέρα, αλλά και ότι ο Πατέρας είναι πάντοτε μαζί με τον Υιό, όπως ακριβώς το Άγιο Πνεύμα είναι μαζί με τον Πατέρα και τον Υιό. 64. Ποιο είναι λοιπόν το νόημα, λένε, αυτού του λόγου που είπε: «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;» Σε ποιον όμως δεν είναι σαφές ότι αυτός ο λόγος προβάλλεται ανθρωποπαθώς εκ μέρους της ενανθρωπήσεώς του;

Διότι η ενανθρώπησή του, επειδή δεν υφίστατο μεμονωμένα (διότι δεν ομιλούσε από την πλευρά της ενανθρώπησης ως κάτι χωρισμένο και αποκομμένο από τη θεότητα, σαν να επρόκειτο για δύο διαφορετικά όντα, αλλά με την ενανθρώπηση συνενωμένη με τη θεότητα, αποτελώντας μία αγιότητα και γνωρίζοντας ήδη εντός της τα πλέον τέλεια), εφόσον λοιπόν ήταν συνενωμένη στον Θεό και συνημμένη σε μία θεότητα, βλέποντας πλέον τη θεότητα να κινείται μαζί με την ψυχή ώστε να εγκαταλείψει το άγιο σώμα, προέβαλε [τον λόγο αυτό] εκ προσώπου αυτού του ίδιου του κυριακού ανθρώπου, δηλαδή της ενανθρώπησής του. Διότι η θεότητα επρόκειτο να ολοκληρώσει όλα τα σχετικά με το μυστήριο του πάθους και να κατέλθει μαζί με την ψυχή στα καταχθόνια, προκειμένου να απεργαστεί τη σωτηρία αυτών που είχαν προκοιμηθεί εκεί, εννοώ δηλαδή των αγίων πατριαρχών. Καθώς, λοιπόν, συντελέστηκε με αυτόν τον τρόπο αυτή η κίνηση, η φωνή έλεγε προς την ίδια της τη θεότητα, εκ προσώπου της ενανθρώπησης: «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;»

Διότι τα πάντα τα έπραξε αληθινά ο Λόγος όταν ήλθε, εκπληρώνοντας όσα είχαν προγραφεί γι' αυτόν, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «ιδού, η παρθένος θα συλλάβει» και τα εξής. Κυοφορήθηκε αληθινά και όχι κατά δόκησιν (φαινομενικά), συνελήφθη στη μήτρα αληθινά, κατοίκησε σε σάρκα αληθινά, έχοντας αληθινά σάρκα και ψυχή, και νου αληθινά, και έχοντας αληθινά καθετί που συνιστά τον άνθρωπο, χωρίς αμαρτία. Και γεννήθηκε από παρθενική μήτρα και από αγία παρθένο αληθινά, όχι από σπέρμα ανδρός, αλλά έχοντας αληθινά σάρκα και ψυχή και νου, όπως είπα, και διερχόμενος αληθινά μέσα από τις οδούς του τοκετού και φασκιωμένος σε φάτνη αληθινά, βασταζόμενος από τη Μαρία και κατερχόμενος στην Αίγυπτο και μεταφερόμενος από την Αίγυπτο και επιστρέφοντας στη Ναζαρέτ, και προσερχόμενος στον Ιορδάνη και βαπτιζόμενος από τον Ιωάννη, και πειραζόμενος από τον διάβολο, και εκλέγοντας μαθητές αληθινά, και κηρύσσοντας τη βασιλεία των ουρανών —καθώς τα πάντα διαπιστώνεται ότι έγιναν αληθινά— παραδιδόμενος από τον Ιούδα, και συλλαμβανόμενος από τους Ιουδαίους, προσαγόμενος στον Πόντιο Πιλάτο και καταδικαζόμενος από αυτόν σε θάνατο, παραδιδόμενος στον σταυρό, λέγοντας «διψώ, δώστε μου να πιώ», λαμβάνοντας αληθινά όξος με χολή, γευόμενος και μη δεχόμενος κανένα άλλο ποτό, προσηλωμένος στον σταυρό αληθινά, κράζοντας «Ηλί Ηλί, λιμά σαβαχθανί», γέρνοντας αληθινά την κεφαλή και εκπνέοντας, με το σώμα Του να αποκαθηλώνεται και να παραλαμβάνεται αληθινά, να τυλίγεται στα σάβανα αληθινά από τον Ιωσήφ και να τίθεται σε μνήμα, σφραγισμένο με λίθο αληθινά. Κατήλθε ως προς τη θεότητα μαζί με την ψυχή Του στον Άδη και έλυσε τους δεσμίους με ανδρεία και δύναμη, ανερχόμενος ο Θεός Λόγος μαζί με την αγία Του ψυχή, με την οποία ελευθέρωσε τους αιχμαλώτους, την τρίτη ημέρα αληθινά, εγειρόμενος με σώμα και ψυχή και με ολόκληρο το ανθρώπινο όργανο αληθινά, βρισκόμενος μαζί με τους μαθητές Του επί σαράντα ημέρες, και ευλογώντας τους στο όρος των Ελαιών αληθινά, ανερχόμενος στον ουρανό αληθινά, ενώ οι μαθητές τον έβλεπαν να αναλαμβάνεται μέχρι τις νεφέλες αληθινά, έχοντας καθίσει και καθήμενος στα δεξιά του Πατρός αληθινά, με το ίδιο Του το σώμα και τη θεότητα, με αυτήν την τέλεια ενανθρώπηση, με την οποία συνένωσε τα πάντα σε ένα και σε μία πνευματική τελείωση, ως Θεός καθήμενος εν δόξη, ερχόμενος αληθινά για να κρίνει ζώντες και νεκρούς.

Αυτά μεν λοιπόν έχουν παραδοθεί στα έθνη, ενώ όσα ακολουθούν θεσπίζονται για το πρόσωπο του ίδιου του Σωτήρα· προς τον οποίο λέει το προφητικό πνεύμα εκ προσώπου του Σωτήρα: «Σε καιρό δεκτό σε εισάκουσα και σε ημέρα σωτηρίας σε βοήθησα, και σε έπλασα και σε έδωσα ως διαθήκη των εθνών». Πάρα πολύ θαυμαστά δε έχει ειπωθεί το: «Σε καιρό δεκτό σε εισάκουσα», και αυτός ήταν ο χρόνος της αναστάσεώς του· διότι κατά τον καιρό του πάθους «ανεβόησε» ο Σωτήρας λέγοντας: «ηλί ηλί, λαμά σαβαχθανί;», δηλαδή: «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;»· αλλά και προσεύχεται λέγοντας: «Πατέρα μου, αν είναι δυνατόν, ας παρέλθει από εμένα το ποτήριο τούτο». Έπειτα, βλέποντας τον Πατέρα να αρνείται, πρόσθεσε: «Πατέρα μου, αν δεν είναι δυνατόν να παρέλθει αυτό, ας γίνει το θέλημά σου». Αυτήν λοιπόν την προσευχή, αφού τη δέχθηκε ο Πατέρας στον κατάλληλο καιρό, μετά το πάθος και μετά την κάθοδο στον άδη, δεικνύοντας τον καιρό της αναστάσεώς του, λέει προς αυτόν: «Σε καιρό δεκτό σε εισάκουσα και σε ημέρα σωτηρίας σε βοήθησα». Αντί δε του: «και σε έπλασα», οι υπόλοιποι ερμηνευτές είπαν: «και σε διατήρησα». Με τα λόγια αυτά, υπαινισσόμενος την ανάστασή του, προσθέτει: «και σε έδωσα ως διαθήκη των εθνών», κάνοντας έγκαιρη μνεία της Καινής Διαθήκης. Έπειτα το αποσαφηνίζει λέγοντας: «για να ανορθώσεις τη γη και να κληρονομήσεις έρημες κληρονομιές».

«Κουράστηκα να φωνάζω, βράχνιασε ο λάρυγγάς μου, θάμπωσαν τα μάτια μου από το να ελπίζω στον Θεό μου.» Και αυτά εκπληρώνονταν στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο· στο οποίο στεκόταν ο Ιησούς και έκραζε λέγοντας: «Εάν κάποιος διψά, ας έλθει προς εμένα και ας πιει»· και πάλι αναφέρεται: «Ο Ιησούς φώναζε και έλεγε: Εκείνος που πιστεύει σε εμένα, δεν πιστεύει σε εμένα, αλλά σε εκείνον που με έστειλε. Και εκείνος που βλέπει εμένα, βλέπει εκείνον που με έστειλε. Εγώ έχω έλθει ως φως στον κόσμο, ώστε καθένας που πιστεύει σε εμένα να μην παραμείνει στο σκοτάδι.» Και στην περίπτωση του Λαζάρου, αφού ύψωσε τα μάτια του στον ουρανό, είπε: «Πατέρα, σε ευχαριστώ που με άκουσες. Εγώ γνώριζα ότι πάντοτε με ακούς. Και αφού είπε αυτά, κραύγασε με μεγάλη φωνή: Λάζαρε, έλα έξω.» Αλλά και κατά τη διάρκεια του ίδιου του Πάθους εξιστορεί ο Ματθαίος λέγοντας: «Από την έκτη ώρα απλώθηκε σκοτάδι σε όλη τη γη έως την ενάτη ώρα. Και περίπου την ενάτη ώρα, ανεβόησε ο Ιησούς με μεγάλη φωνή λέγοντας: Ηλί, Ηλί, λαμά σαβαχθανί.» Τότε λοιπόν, συναναστρεφόμενος με τους ανθρώπους, παρακαλούσε τους πάντες με δυνατή φωνή να προσέλθουν και να σπεύσουν στη διδασκαλία του· και τον επί τέσσερις ημέρες νεκρό τον ανακαλούσε στη ζωή με μεγάλη κραυγή. Αλλά και περί την ενάτη ώρα του πάθους φώναζε με μεγάλη φωνή· και μετά από αυτά πάλι: «Αφού έκραξε με μεγάλη φωνή, παρέδωσε το πνεύμα.»

Έπειτα, σε συνέχεια αυτών, φανερώνοντας αυτά ακριβώς που συνέβησαν κατά τον καιρό του σωτηρίου πάθους, λέει: «Εκείνη την ημέρα, λέγει ο Κύριος, θα δύσει ο ήλιος το μεσημέρι, και θα σκοτεινιάσει πάνω στη γη το φως κατά τη διάρκεια της ημέρας», γεγονότα τα οποία και εκπληρώθηκαν ολοφάνερα, όταν, αφού υψώθηκε ο Σωτήρας μας, σύμφωνα με τον ευαγγελιστή, «από την έκτη ώρα απλώθηκε σκοτάδι σε όλη τη γη έως την ένατη ώρα, και γύρω στην ένατη ώρα αναφώνησε ο Ιησούς με μεγάλη φωνή λέγοντας: Ηλί, Ηλί, λιμά σαβαχθανί».

Αυτό που λέγεται στην αρχή του ψαλμού, σύμφωνα με το κατά Ματθαίον ευαγγέλιο, ειπώθηκε από τον Σωτήρα μας κατά τον καιρό του πάθους ως εξής: «Όταν δε έφτασε η έκτη ώρα, έπεσε σκοτάδι σε όλη τη γη μέχρι την ένατη ώρα· και την ένατη ώρα ο Ιησούς φώναξε με δυνατή φωνή: ελωείμ, ελωείμ, λεμά σαβαχθανί, το οποίο μεταφράζεται: Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;». Η εβραϊκή φράση έχει ληφθεί από την προκείμενη προφητεία. Πράγματι, η αρχή του ψαλμού περιέχει με τις ίδιες ακριβώς συλλαβές το «ηλί, ηλί, λεμά σαβαχθανί», το οποίο ο Ακύλας μετέφρασε με τον εξής τρόπο: «Ισχυρέ μου, ισχυρέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;». Ότι δε τα λόγια αυτά ισοδυναμούν με όσα ειπώθηκαν από τον Σωτήρα μας κατά τον καιρό του πάθους, ο καθένας θα μπορούσε να το ομολογήσει. Είναι καιρός, λοιπόν, αναμφίβολα να αναφέρουμε τον ψαλμό όχι σε κάποιον άλλον αλλά μόνο σε Αυτόν, επειδή μόνο σε Αυτόν και σε κανέναν άλλον ταιριάζουν τα όσα περιέχονται σε αυτόν. Ολοφάνερα, άλλωστε, αποδεικνύεται ότι εκπληρώθηκαν στο πρόσωπό Του τόσο τα άλλα, όσο κυρίως και εκείνο που λέγεται στον ψαλμό: «Διαμοίρασαν τα ιμάτιά μου μεταξύ τους, και για τον ιματισμό μου έβαλαν κλήρο». Και φανερώνει ρητά και τη διάτρηση από τα καρφιά που καρφώθηκαν στα χέρια και στα πόδια Του πάνω στον σταυρό, λέγοντας: «Τρύπησαν τα χέρια μου και τα πόδια μου, μέτρησαν όλα μου τα οστά».

Αλλά αυτά ας θεωρηθούν αρκετά από εμάς σχετικά με την επιγραφή του ψαλμού. Ως προς δε το «ηλί ηλί λεμά σαβαχθανί», το οποίο ελέχθη από τον Σωτήρα μας με τις ίδιες τις εβραϊκές λέξεις κατά τον καιρό του πάθους, και το οποίο υπάρχει και στον ψαλμό, πρόσεξε μήπως ενυπάρχει κάποια βαθύτερη θεώρηση στους Εβραίους· διότι ο Θεός ονομάζεται «Ελωείμ». Και αυτό θα το έβρισκες σχεδόν σε όλη τη Γραφή, επειδή κυρίως έτσι ονομάζεται στην εβραϊκή γλώσσα και από τους Εβδομήκοντα ακόμη και σήμερα. Βέβαια, χρησιμοποιούνται από αυτούς για τη θεία ονομασία και κάποιες άλλες λέξεις, όπως το Σαδδαΐ και το Ιαώ και το Ηλ και άλλα παρόμοια με αυτά. Ο προκείμενος ψαλμός, λοιπόν, περιέχει από το «Ηλ» τη φράση «ηλί ηλί λεμά σαβαχθανί», την οποία χρησιμοποίησε και ο Κύριός μας, και όχι από το «Ελωείμ». Ο Ακύλας, λοιπόν, γνωρίζοντας τη διαφορά της ονομασίας του Θεού στους Εβραίους που εκφράζεται με το «Ελωείμ», δεν θεώρησε σωστό να μεταφράσει αυτό που δηλώνεται τώρα στο «ηλί ηλί», παρομοίως με τους υπολοίπους, ως «ο Θεός μου, ο Θεός μου», αλλά ως «Ισχυρέ μου, Ισχυρέ μου» (αν και το ακριβές είναι «Ισχύς μου, Ισχύς μου»), έτσι ώστε, σύμφωνα με τη δική του αντίληψη, ο Αμνός του Θεού, ο Σωτήρας μας, εκφωνώντας το «ηλί ηλί» προς τον Πατέρα, να λέει: «Ισχυρέ μου, Ισχυρέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;».

Και επειδή ακριβώς εκείνος που ήταν ο μόνος ικανός να τον βοηθήσει δεν του στάθηκε τότε βοηθός, εύλογα ξεκινώντας έλεγε το «ηλί ηλί λεμά σαβαχθανί, δηλαδή Θεέ μου Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;». Όταν λοιπόν ο αναφερόμενος συλλαμβανόταν και κυοφορούνταν από την αγία Παρθένο, η πατρική δύναμη ήταν μαζί του, όταν «Πνεύμα Άγιο» επήλθε στην Παρθένο «και δύναμη Υψίστου» την επισκίασε, και ο ίδιος ο Πατέρας τον απέσπασε από τη γαστέρα όταν γεννιόταν, όπως εξέθεσε ο λόγος. Όταν όμως αποδυόταν κατά τον καιρό του πάθους για την πάλη κατά του θανάτου, δεν του παραστεκόταν πλέον κανένας βοηθός. Αυτό, άλλωστε, το πιστεύω καθώς ο ίδιος το μαρτυρεί· διότι το «ηλί ηλί λεμά σαβαχθανί», που ειπώθηκε από αυτόν πάνω στον σταυρό και αναφωνήθηκε προφητικά από τον ψαλμό, και το «διότι η θλίψη είναι κοντά, διότι δεν υπάρχει βοηθός», τι άλλο φανέρωνε παρά ότι είχε παραταχθεί ως μέγας αθλητής απέναντι σε τόσους αντιπάλους, ενώ ο επί πάντων Θεός ήταν αγωνοθέτης και βραβευτής όσων συνέβαιναν; Παρακαλούσε λοιπόν τον Πατέρα να του συμπαρίσταται ως έφορος και πάρεδρος των δρωμένων, σαν επιδέξιος αλείπτης, και μάλιστα τότε που δεν υπήρχε για εκείνον κανένας άλλος βοηθός παρά μόνο ένας, ο βραβευτής των τεκταινομένων. Γι' αυτό λέει προσευχόμενος: «Μην απομακρυνθείς από εμένα, διότι η θλίψη είναι κοντά, διότι δεν υπάρχει βοηθός».

Και βαθύ σκότος απλώθηκε από τον σταυρό, καθώς το Φως αποχωρούσε, και το ευρύ καταπέτασμα του ναού εσχίσθη. Η δε γη, σειόμενη, έσχισε τους βράχους επί της γης, και οι νεκροί εγκατέλειψαν τους τάφους εγειρόμενοι. Αυτός όμως, κατά την τρίτη ημέρα, αφού άνοιξε το μνήμα, εμφανίστηκε και πάλι στους φίλους του στη Γαλιλαία.

Και πώς τώρα να αντέξω βλέποντάς τον γυμνό και νεκρό κρεμασμένο στο ικρίωμα, αυτόν που αιώρησε τη γη πάνω από τα ύδατα, εξαιτίας του οποίου το φως του ήλιου συστάλθηκε και σκοτείνιασε όλη η λάμψη της σελήνης, και οι πέτρες σχίστηκαν από τον φόβο, και τα μνημεία άνοιξαν ως δείγμα της δύναμής του, καθώς ο ίδιος ο Αίτιος έπαθε για χάρη τους.

Διότι, εάν αυτό που πάσχει είναι η θεότητα, και οι ευσεβείς ομολογούν ότι ο Υιός είναι της αυτής θεότητος με τον Πατέρα —και αυτός που πάσχει λέει «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;»—, πώς, ενώ η θεότητα είναι μία, μερίζεται κατά το πάθος, και η μεν εγκαταλείπει, η δε εγκαταλείπεται; Η μεν περιέρχεται στον θάνατο, η δε παραμένει στη ζωή; Η μεν νεκρώνεται, η δε ανασταίνει το νεκρωμένο; Διότι, είτε δεν θα ομολογήσει ότι η θεότητα είναι μία στον Πατέρα και τον Υιό, και εξαιτίας αυτού θα αναδειχθεί συνήγορος του Αρείου, είτε, εάν πολεμώντας τον Άρειο υποστηρίζει ότι είναι μία, δεν θα βρίσκεται οπωσδήποτε σε συμφωνία ούτε με τον εαυτό του, μη δυνάμενος να στηρίξει τον μύθο που ο ίδιος έπλασε. Αλλά κατ' ανάγκην, αυτές τις εμπαθείς και πιο ταπεινές φωνές και καταστάσεις θα τις αποδώσει στην ανθρώπινη φύση, και θα ομολογήσει ότι η φύση του Θεού παρέμεινε άτρεπτη και απαθής ακόμη και κατά την κοινωνία των ανθρώπινων παθημάτων. Και μάρτυρας αυτών είναι εκείνος που είπε γι' αυτόν ότι: «Δοξάζεται μεν ως άνθρωπος που ανέρχεται από την αδοξία, έχει όμως τη δόξα προ του κόσμου, προϋπάρχοντας ως Θεός». Διότι η αδοξία είναι, βεβαίως, η παθητή φύση της σαρκός· ενώ η αιώνια δόξα είναι η απαθής και ακήρατη δύναμη.

Ωδίνες άδου. Υπαινίσσεται την κάθοδο στον άδη και ότι οι Ιουδαίοι ωδινούσαν, δηλαδή γεννούσαν ψευδείς μαρτυρίες κατά του Χριστού (του Κυρίου). Με πρόφτασαν. Υπαινίσσεται τον ζωοποιό θάνατο, τον οποίο επρόκειτο να υπομείνει, και το σωτήριο πάθος· διότι κάθε παγίδα των Ιουδαίων, που περικύκλωνε τον Χριστό, ήταν θανατηφόρος. Και προς τον Θεό. Όταν πάνω στον σταυρό έκραξε: 'Ελωί Ελωί', για να βεβαιώσει τη σάρκα. Άκουσε. Ο άγιος ναός είναι το σώμα του Χριστού, στο οποίο κατοικεί όλο το πλήρωμα της θεότητας. Ο ναός λοιπόν, δηλαδή ο κυριακός άνθρωπος, βοούσε και η θεότητα εισάκουσε. Και η κραυγή μου. Η κραυγή του Υιού έφτασε στα αυτιά του Πατρός, ως γνήσιου παιδιού (υιού). Και σαλεύτηκε. Όταν κράζοντας πάνω στον σταυρό παρέδωσε το πνεύμα, τότε η γη σείστηκε και οι πέτρες σχίστηκαν από την υπερένδοξη (παράδοξη) δύναμη. Και τα θεμέλια. Η γη αναβραζόταν από τα θεμέλιά της. Διότι ο Θεός ήταν ενωμένος με τον άνθρωπο που κρεμόταν στον σταυρό, αλλά δεν έπασχε. Και σαλεύτηκαν. Ποιοι σαλεύτηκαν; Οι πυλωροί του άδη· διότι με οργή κατέβηκε προς αυτούς ο Θεός Λόγος. Ανέβηκε καπνός. Διότι κάπνιζε η οργή του Κυρίου εναντίον του άδη και του θανάτου. Και πυρ. Διότι όπως το πυρ φλέγει την καλαμιά, έτσι κατέφλεξε τα θεμέλια του άδη και τα βασίλεια του θανάτου η οργή του Θεού.

Ο δε άγιος Λογγίνος έκραξε με μεγάλη φωνή, λέγοντας: «Κύριε Ιησού Χριστέ, Υιέ του ζώντος Θεού, ελέησόν με· διότι πίστεψα ότι εσύ είσαι ο Υιός του Θεού, ο Σωτήρας του κόσμου.» Ο Ιησούς του είπε: «Άνθρωπε, σήμερα γεννήθηκες και το μνημόσυνό σου θα μνημονεύεται μέχρι τις έσχατες ημέρες.» Και ακούγοντας αυτά ο άγιος Λογγίνος είπε στον Ιησού: «Κύριε, αναχωρώ από την πόλη αυτή εξαιτίας της απειλής των αρχόντων.» Ο Ιησούς του είπε: «Κάνε το σημείο του σταυρού στο μέτωπό σου, διότι θα σε βαπτίσω με το αίμα σου, και πορεύου.» Αφού δε έκανε τον σταυρό, ο εκατόνταρχος στεκόταν φρουρός μαζί με τους στρατιώτες στον τίμιο σταυρό· και παριστάμενος «περί την ενάτη ώρα», όταν ο Ιησούς έκραξε «με μεγάλη φωνή: Ελωί, Ελωί, δηλαδή: Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;», «παρέδωσε το πνεύμα». Και ιδού, έγινε μεγάλη βροντή, και η γη σείστηκε, και σκοτείνιασε ο ήλιος από την έκτη ώρα μέχρι την ενάτη, και τα άστρα του ουρανού φανέρωσαν το φως τους, και «οι πέτρες σχίστηκαν και τα μνημεία ανοίχθηκαν», και «το καταπέτασμα του ναού σχίστηκε από πάνω μέχρι κάτω στα δύο», και «πολλά σώματα των κεκοιμημένων αγίων αναστήθηκαν».

Και το ότι, όταν ήλθε ο Σωτήρας προς αυτήν, από αιδώ η Αχαμώθ έθεσε επάνω της κάλυμμα, ισχυρίζονται ότι το έκανε φανερό ο Μωυσής, ο οποίος έθεσε κάλυμμα στο πρόσωπό του. Και τα πάθη της, τα οποία υπέφερε, λένε ότι τα υπέδειξε ο Κύριος επάνω στον σταυρό. Και λέγοντας: «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;», ισχυρίζονται ότι φανέρωσε πως η Σοφία εγκαταλείφθηκε από το φως και εμποδίστηκε από τον Όρο στην προς τα εμπρός ορμή της· τη λύπη της, με το να πει: «Περίλυπη είναι η ψυχή μου έως θανάτου»· τον φόβο, με το να πει: «Πατέρα, ει δυνατόν, ας παρέλθει από εμένα αυτό το ποτήρι»· και την απορία ομοίως, με το να έχει πει: «Και τι να πω, δεν γνωρίζω». Διδάσκουν δε ότι ο ίδιος υπέδειξε με αυτόν τον τρόπο τρία γένη ανθρώπων· το υλικό, με το να πει σε εκείνον που τον ρώτησε, «Θα σε ακολουθήσω», «Ο υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι του»· το ψυχικό, με το να έχει πει σε εκείνον που είπε, «Θα σε ακολουθήσω, αλλά επίτρεψέ μου πρώτα να αποχαιρετήσω τους δικούς μου», «Κανείς που βάζει το χέρι του στο άροτρο και βλέπει προς τα πίσω, δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία των ουρανών». Διότι λένε ότι αυτός είναι ο μέσος.