Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 27:46

ΟΜΙΛΙΑ ΠΗ΄. Από την έκτη ώρα έπεσε σκοτάδι σε όλη τη γη έως την ένατη ώρα. Γύρω δε στην ένατη ώρα έκραξε ο Ιησούς με δυνατή φωνή και είπε: Ηλί, Ηλί, λιμά σαβαχθανί; Δηλαδή, Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες; Μερικοί δε από όσους στέκονταν εκεί, όταν το άκουσαν, έλεγαν ότι αυτός φωνάζει τον Ηλία. Και αμέσως έτρεξε ένας από αυτούς και, παίρνοντας έναν σπόγγο, τον γέμισε με ξύδι, τον στερέωσε σε ένα καλάμι και τον πότιζε.

Γι' αυτόν τον λόγο, λοιπόν, και μετά από αυτό υψώνει τη φωνή του, για να μάθουν ότι ακόμη ζει και ότι ο ίδιος το έπραξε αυτό, ώστε να γίνουν εξαιτίας αυτού πιο επιεικείς· και λέει: «Ηλί, Ηλί, λιμά σαβαχθανί», για να δουν μέχρι την έσχατη αναπνοή του ότι τιμά τον Πατέρα και ότι δεν είναι αντίθεος.

Μας χαρίτωσε με εκούσια χάρη, όχι ως ανταπόδοση των έργων μας, καθιστώντας μας υιούς. «Στο πρόσωπο του Αγαπημένου, στον οποίο έχουμε την απολύτρωση μέσω του αίματός του, την άφεση των παραπτωμάτων, σύμφωνα με τον πλούτο της χάρης του, την οποία περίσσεψε σε εμάς με κάθε σοφία και φρόνηση.» Επειδή οι Γραφές αναφέρουν επανειλημμένα ότι έγινε υπήκοος στον Πατέρα μέχρι θανάτου, και επειδή ο Χριστός έλεγε: «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;», για να μην υποθέσει κανείς ότι εγκαταλείφθηκε πραγματικά —αν και εκπροσωπώντας το δικό μας πρόσωπο έλεγε αυτά τα λόγια— γι' αυτόν τον λόγο η θεία Γραφή τον κηρύττει παντού ως ηγαπημένο και αγαπητό. «Κάνοντάς μας γνωστό το μυστήριο του θελήματός του.» Διότι μόνο με αυτόν τον τρόπο η χάρη του Χριστού βρίσκει χώρο μέσα μας μέσω της γνώσης· πράγμα το οποίο δεν εφαρμόζεται σε όσους την αγνοούν. «Σύμφωνα με την ευδοκία του, την οποία προέθεσε σε αυτόν για την οικονομία του πληρώματος των καιρών.» Διότι ευδόκησε για αυτή την ευεργεσία προ των αιώνων· είχε οριστεί δε για αυτήν και χρόνος, όταν τα προορισμένα έλαβαν την κατάλληλη εκπλήρωση. «Να ανακεφαλαιώσει τα πάντα στον Χριστό, τα επουράνια και τα επίγεια σε αυτόν.» Στο μέτρο που ο Αδάμ, επειδή αμάρτησε, τα στερήθηκε όλα αυτά, έγινε η ανανέωσή τους εν Χριστώ. Τι λοιπόν στερήθηκε; Ενώ ήταν άφθαρτος, περιήλθε στη φθορά, και ενώ ήταν αθάνατος, οδηγήθηκε στον θάνατο, και από τον παράδεισο, βρέθηκε έξω από τον παράδεισο.

Το δε «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;» το είπε οικειούμενος το δικό μας πρόσωπο· διότι ούτε ο Πατέρας είναι Θεός του, παρά μόνο εάν, διαχωρίζοντας με λεπτές επινοήσεις του νου το ορατό από το νοούμενο, κατατασσόταν μαζί με εμάς, ούτε εγκαταλείφθηκε από την οικεία θεότητα, αλλά εμείς ήμασταν οι εγκαταλελειμμένοι και παραμελημένοι. Επομένως, προσευχήθηκε με αυτά τα λόγια οικειούμενος το δικό μας πρόσωπο.

Διότι από αυτά και τα παρόμοια ούτε ως Θεός ούτε ως άνθρωπος είχε ανάγκη, αλλά ενεργούσε ανθρωποπρεπώς, ανάλογα με ό,τι απαιτούσε η ανάγκη και το ωφέλιμο, όπως για παράδειγμα την προσευχή, για να δείξει ότι δεν είναι αντίθεος και ότι τιμά τον Πατέρα ως αίτιό του· το να ρωτά, όχι επειδή αγνοούσε, αλλά για να δείξει ότι είναι αληθινά άνθρωπος συγχρόνως με το να είναι Θεός· την υποχώρηση, για να διδάξει να μην είμαστε προπετείς ούτε να παραδίδουμε τους εαυτούς μας. — γ' Όσα πάλι λέγονται κατ' οικείωσιν και αναφοράν, όπως το «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;» και το «αυτόν που δεν γνώρισε αμαρτία, τον έκανε αμαρτία για χάρη μας», και το «έγινε για χάρη μας κατάρα», και το «και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα». Διότι ούτε ως Θεός ούτε ως άνθρωπος εγκαταλείφθηκε ποτέ από τον Πατέρα, ούτε έγινε αμαρτία ούτε κατάρα, ούτε έχει ανάγκη να υποταχθεί στον Πατέρα· διότι, καθόσον μεν είναι Θεός, είναι ίσος με τον Πατέρα και ούτε αντίθετος ούτε υποταγμένος, καθόσον δε είναι άνθρωπος, ποτέ δεν υπήρξε ανήκοος στον Γεννήτορα, ώστε να χρειαστεί υποταγή. Οικειούμενος, λοιπόν, το δικό μας πρόσωπο και τάσσοντας τον εαυτό του μαζί με εμάς, τα έλεγε αυτά· διότι εμείς ήμασταν οι ένοχοι της αμαρτίας και της κατάρας ως απειθείς και παρήκοοι, και γι' αυτό ήμασταν εγκαταλελειμμένοι. — δ' Όσα πάλι λέγονται εξαιτίας της κατ' επίνοιαν διαίρεσης.

Έχει γραφτεί για τον Χριστό: «Ο οποίος, κατά τις ημέρες της σάρκας του, αφού πρόσφερε δεήσεις και ικεσίες, με δυνατή κραυγή και δάκρυα, προς εκείνον που μπορούσε να τον σώσει από τον θάνατο, και αφού εισακούστηκε για την ευλάβειά του, αν και ήταν Υιός, έμαθε την υπακοή από όσα έπαθε, και αφού έφτασε στην τελειότητα, έγινε για όλους όσους τον υπακούν αίτιος αιώνιας σωτηρίας». Ακόμη και ο ίδιος ο Κύριος είπε: «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;» Αν μεν αυτά λέγονταν για έναν απλό άνθρωπο, θα φανέρωναν κάποιον που κυριεύεται από ακηδία και θεωρεί αφόρητη την έφοδο του πειρασμού, που έχει νικηθεί από τον φόβο και δεν έχει ούτε γενναίο χαρακτήρα ούτε ανδρείο φρόνημα —διότι τα λόγια: «Η ψυχή μου είναι περίλυπη έως θανάτου», και «τώρα η ψυχή μου έχει ταραχθεί», και «Πατέρα, αν είναι δυνατόν, ας παρέλθει από εμένα αυτό το ποτήριο», ανήκουν σε κάποιον που ταράζεται από μικροψυχία— και συνεπώς αυτά τα λόγια θα ταίριαζαν είτε σε κάποιον που δεν γνωρίζει το θείο θέλημα είτε σε κάποιον που αντιτίθεται στο θείο θέλημα. Αν πάλι λέγονταν για Θεό γυμνό από ανθρώπινη φύση, θα ήταν εντελώς αταίριαστα και παράλογα. Αλλά για τον Θεό που σαρκώθηκε και έγινε άνθρωπος, και ο οποίος με τα πάθη της δικής του σάρκας θεραπεύει τα δικά μας πάθη και μας αφήνει το δικό του παράδειγμα, λέγονται πάρα πολύ εύστοχα. Διότι αυτό ακριβώς φανερώνει το: «κατά τις ημέρες της σάρκας του, αν και ήταν Υιός».

Εάν λοιπόν αυτά τα κτιστά και φθαρτά από τη φύση τους δεν παθαίνουν τίποτα από την επαφή τους με τα ευτελέστερα, με ποια λογική, ανόητε και σκληρόκαρδε, τολμάς να με χλευάζεις όταν λέω ότι ο Υιός και Λόγος του Θεού, χωρίς καθόλου να εγκαταλείψει την πατρική δόξα, αλλά όντας ο ίδιος Θεός, για τη σωτηρία των ανθρώπων προσέλαβε ανθρώπινο σώμα, για να καταστήσει τους ανθρώπους κοινωνούς της θείας και νοερής φύσεως, και, βγάζοντας την ουσία μας από τα καταχθόνια του Άδη, να την τιμήσει με την επουράνια δόξα· ώστε τον άρχοντα του σκότους τούτου του αιώνα, αφού τον δελεάσει με την πρόσληψη της σάρκας, να τον υποτάξει, και να ελευθερώσει το γένος μας από την τυραννία του; Γι' αυτόν τον λόγο και αντιμετωπίζει το πάθος του σταυρού απαθώς, φανερώνοντας τις δύο φύσεις Του: διότι ως άνθρωπος σταυρώνεται, ενώ ως Θεός σκοτεινιάζει τον ήλιο, συγκλονίζει τη γη και εγείρει πολλά σώματα κεκοιμημένων από τα μνήματα· πάλι, ως άνθρωπος πεθαίνει, ενώ ως Θεός ανασταίνεται, αφού σκύλευσε τον Άδη. Γι' αυτό και αναφώνησε ο προφήτης: «Ο Άδης πικράνθηκε, όταν σε συνάντησε κάτω». Διότι πικράνθηκε και ξεγελάστηκε, καθώς νόμιζε ότι έπαιρνε έναν απλό άνθρωπο, ενώ ήρθε αντιμέτωπος με τον Θεό, και βρέθηκε ξαφνικά άδειος και αιχμάλωτος. Ανασταίνεται, επομένως, ως Θεός και ανέρχεται στους ουρανούς, από τους οποίους ουδέποτε αποχωρίστηκε.

Και αφού είπα αυτά, πρόσθεσα: Έτσι λοιπόν, θα σας αποδείξω ότι όλος ο ψαλμός έχει ειπωθεί για τον Χριστό, μέσω όσων θα εξηγήσω πάλι για αυτόν. Αυτό λοιπόν που λέει ευθύς εξαρχής: «Ο Θεός, ο Θεός μου, πρόσεξέ με· γιατί με εγκατέλειψες;», αυτό το προείπε από παλιά ως κάτι που επρόκειτο να λεχθεί για τον Χριστό. Διότι, όταν σταυρώθηκε, είπε: «Ο Θεός, ο Θεός μου, γιατί με εγκατέλειψες;» και τα εξής: «Μακριά από τη σωτηρία μου είναι τα λόγια των παραπτωμάτων μου· Θεέ μου, θα κράξω προς εσένα την ημέρα και δεν θα εισακούσεις, και τη νύχτα, και δεν θα είναι από άγνοιά μου», όπως ακριβώς είχαν λεχθεί και αυτά που επρόκειτο να πράξει. Διότι, την ημέρα που επρόκειτο να σταυρωθεί, αφού παρέλαβε τρεις από τους μαθητές του στο όρος που λέγεται των Ελαιών, το οποίο βρίσκεται ακριβώς δίπλα στον ναό της Ιερουσαλήμ, προσευχόταν λέγοντας: «Πατέρα, εάν είναι δυνατόν, ας παρέλθει από εμένα αυτό το ποτήριο». Και έπειτα από αυτό, προσευχόμενος λέει: «Όχι όπως εγώ θέλω, αλλά όπως εσύ θέλεις», δηλώνοντας μέσα από αυτά ότι έχει γίνει αληθινά παθητός άνθρωπος. Αλλά για να μην πει κανείς: «Αγνοούσε λοιπόν ότι πρόκειται να πάθει;», προσθέτει στον ψαλμό αμέσως: «Και δεν είναι από άγνοιά μου».

Ο Χριστός βαπτίζεται, ενεργώντας μέσα στον εαυτό Του τη δική μου κάθαρση και ανάπλαση· και το Πνεύμα φανερά γίνεται ορατό στον Βαπτιστή, να κατέρχεται από άνω, από όπου και η πατρική φωνή αντηχούσε, και να έρχεται και να μένει επάνω στον Ιησού, ώστε να δεχθεί συγχρόνως και την εκ του Πατρός πρόοδό Του και τη μονή και ανάπαυσή Του στον Υιό. Από εκεί εξέρχεται στην έρημο για να πειρασθεί· αλλά είναι πλήρης Πνεύματος Αγίου και οδηγείται, όπως λέγει ο Λουκάς, εν τω Πνεύματι. Έπειτα θαυματουργεί και εκβάλλει δαίμονες, αλλά εν Πνεύματι, το οποίο και ονομάζει δάκτυλο Θεού. Σταυρώνεται, και ο Λόγος δεν χωρίζεται από το Πνεύμα, αν και επιτρέπει στη σάρκα να πάσχει κατά τον οικείο σε αυτήν τρόπο· γι’ αυτό και το «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;» το εκφωνεί ως άνθρωπος. Πεθαίνει μεν, αλλά την ψυχή Του, την οποία ονομάζει και πνεύμα ως ασώματη, την παραθέτει στα χέρια του Πατρός. Χέρια όμως του Πατρός γνωρίζουμε τον Υιό και το Πνεύμα· για να δείξει και τον χωρισμό της ψυχής από το σώμα, που είναι ο φυσικός κατά άνθρωπον θάνατος, και το σύμφυτο, συνεργό και αχώριστο των χειρών. Και μεταξύ τους μεν το σώμα και η ψυχή χωρίσθηκαν· από τα θεία όμως χέρια καθόλου δεν αποσπάσθηκαν, διότι αυτά ήταν παρόντα μαζί Του: στον τάφο με το σώμα, και στον Άδη με την ψυχή.

Γιατί τα πάσχει αυτά; Για να αναβλύσει για σένα τη σωτηρία, για να σε απαλλάξει από τη δουλεία του διαβόλου, για να σε ελευθερώσει από την παλαιά τυραννία. Αλλά Εκείνος μεν τα υπομένει αυτά, για να εξαγοράσει εμάς που είχαμε πουληθεί οριστικά στην αμαρτία, και εμείς αρχίζουμε πάλι να ξεπουλάμε τους εαυτούς μας σε τόσο αισχρές και άτοπες ηδονές και ραθυμίες; Εκείνος μαστιγώνεται, για να απομακρύνει από εμάς τις μάστιγες των αμαρτιών, και εμείς πάλι υποτασσόμαστε σε αυτές σαν να ήταν αγαθοί αφέντες; Εκείνος παραδίδει το σώμα Του στον θάνατο, για να ζωοποιήσει τη δική μας ψυχή, και εμείς, εξαγριώνοντας το ίδιο μας το σώμα με αφύσικες πράξεις, του επιτρέπουμε να πολεμά και να φονεύει την ψυχή; Εκείνος γεύεται τον θάνατο, για να μας αποδώσει την αθανασία, και εμείς επιμένουμε να πνίγουμε τους εαυτούς μας με τη θηλιά των παθών; Η γη σείεται, ο ήλιος σκοτεινιάζει, το καταπέτασμα του ναού σχίζεται, επειδή βλέπει τον Δεσπότη να σταυρώνεται για εμάς, και εμείς ούτε καν θλιβόμαστε για όσα έχουμε αμαρτήσει;

Όσο για αυτό που έχει λεχθεί περί της έσχατης ημέρας, ότι δηλαδή κανείς δεν τη γνωρίζει, ούτε οι Άγγελοι, ούτε ο Υιός, παρά μόνο ο Πατέρας, ορισμένοι μεν λένε ότι λέχθηκε κατ' οικονομίαν, ώστε οι μαθητές, νομίζοντας ότι η τελευταία ημέρα πρόκειται να επέλθει οποιαδήποτε μέρα, να βρίσκονται συνεχώς σε εγρήγορση· τίποτα όμως δεν εμποδίζει να το εκλάβουμε κι αυτό ως λεχθέν κατά αναφοράν, όπως ακριβώς και το: «Εσύ γνώρισες την αφροσύνη μου» και το: «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;». Άλλοι πάλι υποστηρίζουν ότι ο ίδιος δήλωσε πως αγνοεί την έσχατη ημέρα για να δείξει και να φανερώσει το γνώρισμα που προσιδιάζει καθαυτό στην ανθρώπινη φύση, όχι επειδή ο ίδιος αγνοούσε (προς Θεού· διότι το να αποδίδει κανείς σε αυτόν άγνοια, είτε ως προς τη θεότητα είτε ως προς την ανθρωπότητα, δεν στερείται επικίνδυνου θράσους), αλλά επειδή, όπως λέει ο μακάριος Κύριλλος, όταν διαιρούμε τα πράγματα με λεπτές έννοιες, δηλαδή με νοερές παραστάσεις, μέσω της θεωρίας βλέπουμε τα ιδιαίτερα και καθαυτά γνωρίσματα της κάθε φύσης, ή όπως λέει και ο θεολόγος Γρηγόριος, όταν οι φύσεις διαχωρίζονται στην επίνοια, συνδιαχωρίζονται και τα ονόματα, και επειδή ιδιαίτερο γνώρισμα της ψιλής ανθρωπότητας είναι η άγνοια, κατά τούτο θα μπορούσε να λεχθεί ότι για την κατά Χριστόν ανθρωπότητα, νοούμενη απλώς ως ανθρωπότητα, θεωρείται υπαρκτή η άγνοια. Αυτό ακριβώς διατράνωσε και ο Θεολόγος λέγοντας: «Γνωρίζει μεν ως Θεός, αγνοεί δε ως άνθρωπος, εάν κάποιος διαχωρίσει το φαινόμενο από το νοούμενο».

για να προκληθεί και να κατέβει, και να ανατραπεί η σωτηρία όλων διά του σταυρού. Γι' αυτό ο Χριστός, και Υιός του Θεού είναι και δεν υπάκουσε στον εχθρό, για να μάθεις και εσύ ότι δεν πρέπει να πείθεσαι στα τεχνάσματα του διαβόλου, αλλά να πράττεις το καλό, έστω κι αν οι άνθρωποι πρόκειται να σχηματίσουν κακή εντύπωση. «Από δε την έκτη ώρα έγινε σκοτάδι σε όλη τη γη έως την ενάτη ώρα· και περίπου την ενάτη ώρα, ανεβόησε ο Ιησούς με φωνή μεγάλη, λέγοντας:

Ηλί, Ηλί, λαμά σαβαχθανί, δηλαδή: Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες; Μερικοί δε από αυτούς που στέκονταν εκεί, όταν το άκουσαν, έλεγαν ότι αυτός φωνάζει τον Ηλία. Και αμέσως ένας από αυτούς έτρεξε, πήρε ένα σφουγγάρι, το γέμισε με ξύδι, το έβαλε σε ένα καλάμι και του έδωσε να πιει. Οι δε υπόλοιποι έλεγαν: «Άφησε, ας δούμε αν θα έρθει ο Ηλίας για να τον σώσει». Το σκοτάδι που έγινε δεν ήταν σύμφωνα με τη φυσική ακολουθία, όπως από μια έκλειψη ηλίου που συμβαίνει φυσιολογικά. Διότι ποτέ, όταν η σελήνη βρίσκεται στη δέκατη τέταρτη ημέρα της, δεν γίνεται έκλειψη ηλίου, αλλά οι φυσικές εκλείψεις του ηλίου συμβαίνουν όταν υπάρχει η λεγόμενη νέα σελήνη. Κατά τη σταύρωση, όμως, η σελήνη ήταν οπωσδήποτε στη δέκατη τέταρτη ημέρα της, διότι τότε τελούνταν το Πάσχα των Εβραίων. Επομένως, το πάθος ήταν υπερφυσικό. Και το σκοτάδι ήταν παγκόσμιο, όχι μερικό όπως στην Αίγυπτο, για να δειχθεί ότι η κτίση πενθεί για το πάθος του Κτίστη, και ότι το φως απομακρύνθηκε από τους Ιουδαίους. Οι δε Ιουδαίοι που ζητούσαν να δουν σημείο από τον ουρανό, ας βλέπουν τώρα τον ήλιο να σκοτεινιάζει. Επειδή δε ο άνθρωπος πλάστηκε την έκτη ημέρα, και την έκτη ώρα έφαγε από το ξύλο (διότι αυτή είναι η ώρα της βρώσεως), ο Κύριος, αναπλάθοντας τον άνθρωπο και θεραπεύοντας το σφάλμα, προσηλώνεται στο ξύλο την έκτη ημέρα και την έκτη ώρα.

Και αναφέρει το προφητικό λόγιο στην εβραϊκή διάλεκτο, για να δείξει ότι δεν μάχεται την Παλαιά Γραφή. Το δε «Γιατί με εγκατέλειψες;» το είπε, για να δείξει ότι έγινε αληθινά άνθρωπος, και όχι κατά φαντασίαν· διότι ο άνθρωπος έχει φυσική επιθυμία για τη ζωή, όντας φιλόζωος. Όπως λοιπόν αγωνίασε και αδημόνησε πριν από τον σταυρό, δείχνοντας τη δειλία που μας υπάρχει εκ φύσεως, έτσι και τώρα λέει: «Γιατί με εγκατέλειψες;», φανερώνοντας τη φυσική μας αγάπη για τη ζωή. Διότι πράγματι ήταν άνθρωπος, και σε όλα όμοιος με εμάς, χωρίς αμαρτία. Μερικοί δε το εννόησαν αυτό με τον εξής τρόπο, ότι δηλαδή ο Σωτήρας, αναλαμβάνοντας το πρόσωπο των Ιουδαίων, λέει: Γιατί εγκατέλειψες τον ιουδαϊκό λαό, Πατέρα, ώστε να διαπράξει τόσο μεγάλη αμαρτία και να παραδοθεί στην απώλεια; Επειδή δηλαδή ο Χριστός προήλθε από τους Ιουδαίους, λέει το «Με εγκατέλειψες» αντί του «Τους συγγενείς μου, τον λαό μου, γιατί τους άφησες, ώστε να κάνουν ένα τέτοιο κακό εναντίον του εαυτού τους;» Επειδή όμως δεν κατάλαβαν τα λόγια του όσοι από το πλήθος ήταν αγροίκοι και αμαθείς στα προφητικά, νόμισαν ότι φωνάζει τον Ηλία· διότι δεν γνώριζαν όλοι οι Ιουδαίοι τα προφητικά, όπως ίσως ούτε και τώρα γνωρίζουν όλοι οι Χριστιανοί τα Ευαγγέλια. Τον πότιζαν δε με ξύδι, για να πεθάνει γρηγορότερα πριν έρθει ο Ηλίας να τον βοηθήσει. Γι' αυτό οι υπόλοιποι λέγουν: «Άφησε, ας δούμε αν θα έρθει ο Ηλίας για να τον σώσει», δηλαδή, μην τον θανατώσεις, ώστε να μάθουμε αν θα τον βοηθήσει ο Ηλίας. «