Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 28:1

Η Μαρία και οι γυναίκες που ήταν μαζί της ήρθαν το βράδυ στον τάφο, και έγινε σεισμός. Άκουσαν από τον άγγελο ότι αναστήθηκε. Αποστέλλονται από τον Χριστό προς τους μαθητές. Άκουσαν οι Ιουδαίοι για τον σεισμό και την ανάσταση, και έδωσαν χρήματα στους φρουρούς, για να πουν ψέματα. Ήρθαν οι μαθητές προς τον Ιησού στη Γαλιλαία. Εκείνος τους παραδίδει το βάπτισμα.

Ματθ. 28, 1-7 Επειδή ο Κύριος υπέμεινε για εμάς το πάθος στον σταυρό και έδωσε τη δική του σάρκα ως αντάλλαγμα για τη ζωή όλων, και βρισκόταν στο μνημείο σαν κάποιος που είναι «αβοήθητος, ελεύθερος ανάμεσα στους νεκρούς», σύμφωνα με όσα υμνούνται στους Ψαλμούς, έτρεξαν οι γυναίκες φέρνοντας μαζί τους τα απαραίτητα για την περιποίηση του σώματος και έχοντας άφθονα αρώματα. Διότι νόμιζαν ότι θα κείτεται μαζί με τους άλλους και θα παραμείνει νεκρός στο μνημείο. Και ας μην απορήσεις που οι γυναίκες αγνοούσαν ότι, όντας Θεός και ζωή, θα καταλύσει το κράτος της φθοράς και θα επανέλθει στη ζωή, αφού και στους ίδιους τους αποστόλους ο λόγος για την ανάστασή του φάνηκε να είναι απλώς ένας λήρος και ένα ψέμα, εξαιτίας του ότι ούτε εκείνοι κατενόουν τη θεόπνευστη Γραφή. Έφτασαν λοιπόν οι γυναίκες στο μνήμα, και μη βρίσκοντας το σώμα του Χριστού, ένεκα της αγάπης τους προς αυτόν, βλέπουν έναν άγιο άγγελο.

Ο ίδιος όμως λόγος θα μπορούσε να λεχθεί, ακόμη κι αν επέλεγε κανείς να πει ότι οι ακάθαρτοι δαίμονες βόσκουν σαν μοσχάρια στις καρδιές των Ιουδαίων· διότι σε τέτοιο βαθμό τις κατέφαγαν, ώστε ίσως και να στερούνται πλέον βοσκής, λόγω του ότι δεν σώζεται πια σε αυτούς απολύτως κανένα αγαθό, το οποίο εκ φύσεως μπορεί να καταναλωθεί από αυτούς. «Γυναίκες που έρχεστε από θέαμα, ελάτε. Διότι δεν είναι λαός που έχει σύνεση. Γι' αυτόν τον λόγο δεν θα τους σπλαχνιστεί ο Ποιητής τους, ούτε θα τους ελεήσει ο Πλάστης τους». Αφού λοιπόν είπε ότι το κατοικούμενο ποίμνιο θα εγκαταλειφθεί και θα γίνει τόπος βοσκής και θα προσφερθεί ως βοσκότοπος, σύμφωνα με τα όσα έχουν ήδη εξηγηθεί, δεδομένου ότι ο Ισραήλ βρέθηκε πλέον εκτός της οικειότητας με τον Θεό εξαιτίας της ασέβειας προς τον Χριστό, και εφόσον έπαυσαν η πρώτη διαθήκη και τα κατά τον νόμο έθιμα, πρόσταξε τις άγιες γυναίκες να κηρύξουν το ευαγγέλιο της ανάστασης του Σωτήρα μας, τις οποίες μνημονεύει και ο Ματθαίος, λέγοντας τα εξής: «Αργά το Σάββατο, καθώς ξημέρωνε η πρώτη ημέρα της εβδομάδας, ήλθε η Μαρία η Μαγδαληνή και η άλλη Μαρία για να δουν τον τάφο. Και ιδού, έγινε μεγάλος σεισμός. Και επειδή ένιωσαν μεγάλο φόβο, τους είπε ο μακάριος άγγελος: Μη φοβάστε εσείς. Διότι γνωρίζω ότι ζητάτε τον Ιησού τον εσταυρωμένο. Δεν είναι εδώ, διότι αναστήθηκε, όπως ακριβώς το είχε πει».

Αʹ. Πώς κατά μεν τον Ματθαίο ο Σωτήρας φαίνεται να έχει αναστηθεί αργά το Σάββατο, ενώ κατά τον Μάρκο νωρίς το πρωί της πρώτης ημέρας της εβδομάδας. αʹ. Η λύση σε αυτό το ζήτημα θα μπορούσε να είναι διττή. Διότι, αφενός, κάποιος, αθετώντας αυτήν ακριβώς την περικοπή που το αναφέρει, θα μπορούσε να πει ότι δεν διασώζεται σε όλα τα αντίγραφα του κατά Μάρκον Ευαγγελίου· τουλάχιστον τα ακριβή αντίγραφα τοποθετούν το τέλος της αφήγησης του Μάρκου στα λόγια του νεανίσκου που εμφανίστηκε στις γυναίκες και τους είπε: «Μην φοβάστε, τον Ιησού ζητάτε τον Ναζαρηνό» και στα επόμενα, με τα οποία καταλήγει: «και αφού άκουσαν, έφυγαν, και δεν είπαν τίποτε σε κανέναν, επειδή φοβούνταν». Διότι σε αυτό το σημείο σχεδόν σε όλα τα αντίγραφα του κατά Μάρκον Ευαγγελίου ολοκληρώνεται το τέλος. Όσα δε ακολουθούν, καθώς σπάνια περιέχονται σε κάποια αλλά όχι σε όλα, θα μπορούσαν να θεωρηθούν περιττά, και μάλιστα εφόσον έρχονται σε αντίφαση με τη μαρτυρία των υπόλοιπων ευαγγελιστών. Αυτά, λοιπόν, θα μπορούσε να τα πει κάποιος, παραμερίζοντας και αναιρώντας εξολοκλήρου ένα περιττό ερώτημα. Κάποιος άλλος, όμως, που δεν τολμά να αθετήσει απολύτως τίποτε από όσα οπωσδήποτε περιέχονται στη γραφή των Ευαγγελίων, υποστηρίζει ότι υπάρχει διπλή ανάγνωση, όπως και σε πολλά άλλα σημεία, και ότι και οι δύο πρέπει να γίνονται αποδεκτές, λόγω του ότι ούτε η μία προκρίνεται έναντι της άλλης, ούτε εκείνη έναντι αυτής, μεταξύ των πιστών και των ευλαβών.

Κανένα ζήτημα δεν θα προέκυπτε στα χωρία αυτά, εάν υποθέταμε ότι η έκφραση «ὀψὲ Σαββάτων» δεν σημαίνει την εσπερινή ώρα μετά την ημέρα του Σαββάτου, όπως έχουν υποθέσει ορισμένοι, αλλά τις προχωρημένες ώρες, δηλαδή αργά τη νύχτα μετά το Σάββατο. Διότι έτσι έχουμε συνηθίσει να λέμε και «αργά την ώρα», και «αργά τον καιρό», και «αργά για την ανάγκη»· χωρίς να δηλώνουμε το απόγευμα, ούτε τον χρόνο μετά τη δύση του ηλίου, αλλά υποδηλώνοντας με αυτόν τον τρόπο το πάρα πολύ αργά. Γι' αυτό, σαν να ερμηνεύει ο ίδιος τον εαυτό του, ο Ματθαίος μετά το «ὀψὲ Σαββάτων» πρόσθεσε λέγοντας «τῇ ἐπιφωσκούσῃ»· δηλαδή την ώρα που πλέον άρχιζε να διαφαίνεται το φως και να ξημερώνει προς την ημέρα της Κυριακής, η οποία ήταν προχωρημένη ώρα και απείχε πολύ πλέον από το Σάββατο. Η φράση «ὀψὲ τοῦ Σαββάτου» λέχθηκε από εκείνον που μετέφρασε τη Γραφή. Διότι ο μεν ευαγγελιστής Ματθαίος παρέδωσε το Ευαγγέλιο στην εβραϊκή γλώσσα· εκείνος όμως που το μετέφρασε στην ελληνική γλώσσα ονόμασε την ώρα που ξημέρωνε προς την Κυριακή, «ὀψὲ Σαββάτων». Ώστε να νοείται σχεδόν η ίδια χρονική στιγμή, ή κάποια πάρα πολύ κοντινή, η οποία έχει διασωθεί από τους ευαγγελιστές με διαφορετικές ονομασίες. Έτσι, δεν διαφέρει καθόλου ο Ματθαίος που ανέφερε: «Αργά μετά το Σάββατο, ενώ ξημέρωνε η πρώτη ημέρα της εβδομάδος, ήλθε η Μαρία η Μαγδαληνή και η άλλη Μαρία για να δουν τον τάφο», από τον Ιωάννη που δήλωσε: «Την πρώτη ημέρα της εβδομάδος έρχεται η Μαρία η Μαγδαληνή πρωί στο μνημείο, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι».

Διότι με ευρύτερη έννοια δηλώνουν τον ίδιο ακριβώς χρόνο με διαφορετικές λέξεις· ο μεν Ματθαίος χρησιμοποιεί το «οψέ» αντί του «πιο αργά»· και αφού ονόμασε το προχωρημένο της νύχτας «πρωί», εκείνος που το επεξηγεί πρόσθεσε τη φράση «ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι», για να μην υποθέσει κάποιος ότι εννοεί τον όρθρο· όπως ακριβώς και ο Ματθαίος στη φράση «οψέ Σαββάτων», για να μη νομίσει κάποιος ότι εννοείται η βραδινή ώρα, πρόσθεσε το «καθώς ξημέρωνε η πρώτη ημέρα της εβδομάδος».

Επειδή λοιπόν ακριβώς αυτός ανέφερε την «οψία» του Σαββάτου, για να μην υποθέσει κάποιος ότι εννοείται το βράδυ μετά τη δύση του ηλίου, λέει αντιθέτως «οψέ Σαββάτων». βʹ. Είναι άλλωστε συνήθεια να ονομάζουν ολόκληρη την εβδομάδα «Σάββατον», και με αυτόν τον τρόπο να προσδιορίζουν όλες τις ημέρες. Γι' αυτό αναφέρεται από τους ευαγγελιστές «τη μια των Σαββάτων»· και στη συνήθη πρακτική «δευτέρα Σαββάτων», και «τρίτη Σαββάτων», και «τετάρτη Σαββάτων». Έτσι λοιπόν ο Ματθαίος, τον χρόνο κατά τον οποίο ξημέρωνε προς την αυγή της Κυριακής, τον ονόμασε «οψέ Σαββάτων»· και δεν είπε «εσπέραν του Σαββάτου», ούτε «οψέ Σαββάτου». Διότι διαφορετικά θα έπρεπε εμείς την ημέρα του Σαββάτου, όταν γινόταν βράδυ μετά τη δύση του ηλίου, να λύσουμε τη νηστεία· και να μην αγαλλιούμε πλέον την ημέρα της Κυριακής, αλλά το βράδυ του Σαββάτου, αν βέβαια ο ευαγγελιστής υποδήλωνε κάτι τέτοιο.

Αλλά δεν συνηθίζουμε να καταλύουμε τις νηστείες το εσπέρας του Σαββάτου, παρά είτε όταν έχει πέσει η νύχτα, ακριβώς τα μεσάνυχτα, είτε περίπου στο λάλημα των πετεινών, είτε γύρω στον όρθρο· ώστε και από αυτό καθεαυτό το γεγονός, και από την επικρατούσα συνήθεια στις Εκκλησίες του Θεού, ο χρόνος που δηλώνεται με τη φράση «οψέ Σαββάτων» (αργά το Σάββατο), δεν είναι η εσπερινή ώρα, αλλά αυτή ακριβώς που παρουσίασε ο ίδιος ο Ματθαίος λέγοντας «τη επιφωσκούση εις μίαν Σαββάτων» (καθώς ξημέρωνε η πρώτη ημέρα της εβδομάδας). Διότι δεν θα ήταν λογικό, αν τέτοια θαύματα συντελούνταν γύρω από το μνημείο του Σωτήρος κατά το εσπέρας του Σαββάτου, να μη μάθουν όλοι οι κάτοικοι της πόλης τα όσα συνέβαιναν, και να μην υπάρξει συρροή πλήθους στο μνήμα, δεδομένου ότι όλοι ήταν ξύπνιοι. Επίσης, θα ήταν φυσικό επόμενο, όταν ο λίθος ανατράπηκε με τρόπο παράδοξο, οι φρουροί να σπεύσουν αμέσως να αναφέρουν τα πραχθέντα, εφόσον η ώρα τους το επέτρεπε.

Αυτοί, εξάλλου, καθοδηγούνται την επόμενη ημέρα από τους αρχιερείς να διαδώσουν σε όλους ότι οι μαθητές του ήρθαν τη νύχτα και τον έκλεψαν, ενώ εμείς κοιμόμασταν· πράγμα το οποίο βέβαια δεν θα είχαν κανένα περιθώριο να επινοήσουν, εάν είχε αναστηθεί το εσπέρας. Αλλά πιστεύω ότι διά μέσου αυτών αποδεικνύεται πως η φράση του Ματθαίου «ὀψὲ Σαββάτων» δεν σημαίνει την προχωρημένη ώρα του Σαββάτου ούτε την εσπερινή ώρα· αλλά ο ίδιος ο Ματθαίος προσέθεσε την ώρα κατά την οποία ξημέρωνε η πρώτη ημέρα της εβδομάδος, η οποία ήταν το πρωί, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι σύμφωνα με τον Ιωάννη. Διότι έτσι θα μπορούσε να υπάρξει συμφωνία των ευαγγελικών φωνών· καθώς από αυτούς υποδηλώνεται ένας χρονικός καιρός, ενώ τα τμήματα αυτού του καιρού παραλλάσσουν από τον καθένα· επειδή για μία και την αυτή ώρα, είναι δυνατόν να εννοήσει κανείς και την αρχή, και το μέσον, και το τέλος.

Δεν θα έκανες λάθος, λοιπόν, αν έλεγες ότι τα πρώτα γεγονότα της αναστάσεως του Σωτήρος μας επισημαίνονται στον Ιωάννη, σύμφωνα με τον οποίο η Μαγδαληνή το πρωί, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι, αφού προσήλθε και πρώτη και δεύτερη φορά στο μνήμα, και μη βρίσκοντας το σώμα του Σωτήρος, κλαίει επειδή κανείς δεν είχε ακόμη αντιληφθεί την ανάστασή του. Και ότι ένα δεύτερο μέρος της ίδιας ώρας αποτελεί ο χρόνος που αναφέρεται στον Ματθαίο, κατά τον οποίο η ίδια η Μαγδαληνή, έχοντας προσέλθει για τρίτη φορά στο μνήμα μαζί με την άλλη Μαρία, δεν κλαίει πλέον, αφού, σύμφωνα με τον Ιωάννη, είχε ήδη δει τους αγγέλους και τον ίδιο τον Σωτήρα. Διότι τα όσα αναφέρονται στον Λουκά και τον Μάρκο είναι δηλωτικά άλλων περιστατικών, κατά τα οποία περισσότερες γυναίκες προσέρχονται στο θέαμα. Να θεωρείς, μάλιστα, ότι η Μαγδαληνή βίωσε αυτά τα γεγονότα σε χρονικές στιγμές που δεν απείχαν πολύ μεταξύ τους, αλλά ότι παρευρέθηκε στο ίδιο μέρος και την ίδια ώρα και την πρώτη και τη δεύτερη φορά· την πρώτη φορά, ολομόναχη· τη δεύτερη φορά, μαζί με την άλλη Μαρία. Έτσι, λοιπόν, η ίδια η Μαρία η Μαγδαληνή είδε και τα όσα αναφέρονται στον Ματθαίο και τα όσα αναφέρονται στον Ιωάννη. Δεν απουσίαζε όμως ούτε από τα όσα καταγράφηκαν από τους πολλούς, διότι δεν απομακρυνόταν από τον τόπο. Αντιθέτως, ήταν παρούσα και παρέμενε, εκπλησσόμενη αφενός από όσα είχε δει, ποθώντας δε, πέρα από τις πρώτες, να αξιωθεί και δεύτερες και τρίτες θεοφάνειες. Τις οποίες έλαβε μετέπειτα με διάφορους τρόπους, καθώς περισσότερες γυναίκες έφταναν στο μνημείο, και με ποικίλους τρόπους εμφανιζόταν σε αυτές αγγελική όψη, ενώ η ίδια παρευρισκόταν σε κάθε θέαμα. Έτσι, λοιπόν, η Μαγδαληνή έγινε θεατής των όσων έχουν καταγραφεί από τους τέσσερις ευαγγελιστές. Γι’ αυτό και μνημονεύθηκε από όλους. Με αυτόν τον τρόπο, αφενός ο χρόνος που παρουσιάζεται από τον Ιωάννη και τον Ματθαίο ήταν ο ίδιος, αφετέρου διατηρήθηκαν από τον καθένα διαφορετικά χρονικά διαστήματα του ίδιου αυτού χρόνου.

δʹ. Ας μη σε ταράζει, όμως, το γεγονός ότι αναφέρεται στο Ευαγγέλιο του Ματθαίου, μετά την προσέλευση των δύο Μαριών για να δουν τον τάφο, ότι: «διότι άγγελος Κυρίου κατέβηκε από τον ουρανό και αποκύλισε τον λίθο από τη θύρα». Διότι δεν πρέπει να θεωρήσουμε ότι ο άγγελος αποκύλισε τον λίθο εκείνη ακριβώς την ώρα. Πώς θα ήταν άλλωστε δυνατόν; Εφόσον αυτό είχε ήδη προηγηθεί κατά τον Ιωάννη, σύμφωνα με τον οποίο δεν είχε έλθει στο μνημείο μόνο η Μαρία, αλλά και δύο μαθητές. Επομένως, θα μπορούσες να πεις ότι ο λόγος του Ματθαίου αποτελεί διήγηση γεγονότων που είχαν συμβεί προηγουμένως· διότι, σύμφωνα με αυτόν, ήλθαν μεν οι δύο Μαρίες για να δουν τον τάφο, τον βρήκαν όμως ανοιγμένο, επειδή ακριβώς πριν από αυτό είχε γίνει μεγάλος σεισμός και ο άγγελος είχε αποκυλίσει τον λίθο, ο οποίος, αφού στάθηκε εκεί, ανήγγειλε στη συνέχεια το χαρμόσυνο μήνυμα στις γυναίκες.

Από αυτές, λοιπόν, τις τέσσερις Μαρίες, εάν εκλάβεις ότι οι δύο που αναφέρει ο Ματθαίος, οι οποίες ήλθαν στο μνήμα αργά το Σάββατο, όταν ξημέρωνε η πρώτη ημέρα της εβδομάδας, και είδαν τον άγγελο, είναι διαφορετικές από εκείνη που, σύμφωνα με τον Ιωάννη, έφτασε μόνη της νωρίς το πρωί της πρώτης ημέρας της εβδομάδας, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι, αγνοώντας το γεγονός της αναστάσεως και γι' αυτό κλαίγοντας, τότε δεν θα προκύψει καμία δυσκολία, καθώς θα έχει απομακρυνθεί κάθε απορία και αμφισβήτηση. Έτσι, εφόσον αργά το Σάββατο, σύμφωνα με όσα έχουν εξηγηθεί, συνέβησαν αυτά που καταγράφει ο Ματθαίος παρουσία των δύο Μαριών, ενώ το πρωί της πρώτης ημέρας της εβδομάδας μια άλλη Μαρία είδε τα όσα αναφέρει ο Ιωάννης, αποδεικνύεται ότι αληθεύουν και τα μεν και τα δε, και ότι τα χωρία δεν περιέχουν καμία αντίφαση, ούτε ως προς τους χρόνους, ούτε ως προς τα πρόσωπα, ούτε ως προς τα λόγια.

Αν όμως το όνομα της Μαγδαληνής, που προστίθεται και στους δύο ευαγγελιστές, προκαλεί σύγχυση στη σκέψη, δεν πρέπει να συγχέουμε τη θεία Γραφή εξαιτίας μιας λέξης ή ενός ονόματος, πράγμα που συχνά συμβαίνει να έχει προστεθεί και από αντιγραφικό σφάλμα. Διότι, είτε πρέπει να θεωρήσουμε ότι και οι δύο αυτές κατάγονταν από την ίδια πόλη ή κώμη της Μαγδαληνής, είτε ότι προστέθηκε σε μία από αυτές το επωνύμιο της Μαγδαληνής επειδή ο αντιγραφέας έσφαλε μία φορά στην αρχή, με αποτέλεσμα όσοι τον ακολούθησαν αργότερα να παρασυρθούν από το πρώτο σφάλμα. Το ότι αυτό συνέβη και σε άλλη περίπτωση, θα το αποδείξουμε λίγο αργότερα. Αλλά όπως ακριβώς σε τέτοιες περιπτώσεις υπαγορεύτηκε σωστά στην αρχή, αλλά λόγω σφάλματος όσων ακολούθησαν, οι οποίοι δεν απέδωσαν με ακρίβεια την αλλαγή, συνέβη να προκύπτουν ορισμένα ζητήματα, έτσι θα μπορούσε κανείς να πει ότι έγινε και με το επωνύμιο της Μαγδαληνής, το οποίο έχει τεθεί περιττώς στη μία Μαρία. Εάν αυτό αφαιρεθεί, επιλύεται κάθε ζήτημα και κανείς δεν απορεί πλέον με τα αντίστοιχα χωρία. Επιπλέον, «αργά το Σάββατο», δηλαδή βαθιά μέσα στη νύχτα, όσα αναφέρονται στον Ματθαίο εθεάθησαν από τη Μαγδαληνή και την άλλη Μαρία. Και «το πρωί, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι», μία άλλη Μαρία έφτασε στον ίδιο τόπο και αρχικά μεν απορούσε που δεν βρήκε το σώμα του Σωτήρος, ύστερα όμως τον είδε και η ίδια με τα μάτια της. Είναι όμως καλύτερο να μην υποθέσουμε σφάλμα στα χωρία αυτά, αλλά να πούμε ότι πράγματι οι Μαγδαληνές ήταν δύο, όπως ακριβώς αποδείξαμε ότι τέσσερις ήταν οι Μαρίες. Δεν είναι καθόλου άτοπο να λέμε ότι δύο Μαρίες κατάγονταν από την ίδια πόλη, τη Μαγδαληνή, και να μην απορούμε πλέον καθόλου, αλλά να δεχθούμε ότι άλλη είναι η Μαγδαληνή που αναφέρεται «αργά το Σάββατο» στον Ματθαίο, και άλλη πάλι –αν και αυτή Μαγδαληνή– εκείνη που αναφέρεται στον Ιωάννη ότι ήρθε «το πρωί» στο μνημείο. Αυτή είναι και εκείνη που δηλώνεται στον Μάρκο, σύμφωνα με ορισμένα αντίγραφα, από την οποία είχε εκβάλει επτά δαιμόνια. Και είναι εύλογο αυτή να είναι που άκουσε το «Μη μου άπτου», και όχι εκείνη που αναφέρεται στον Ματθαίο. Διότι, έστω κι αν και εκείνη καταγόταν επίσης από τη Μαγδαληνή, η θεία Γραφή δεν μαρτυρεί τα ίδια πράγματα και για αυτήν.

γʹ. Έπειτα, μετά από αυτά, βλέπει πάλι τον ίδιο τον Σωτήρα μαζί με την άλλη Μαρία· αυτό είναι το δεύτερο περιστατικό. Και δεν ακούει πλέον το «Μην με αγγίζεις», αλλά αντίθετα προστάζεται από αυτόν να χαίρεται αντί να κλαίει. Αλλά και της επιτρέπεται να τον αγγίξει, επειδή τον προσκυνά ως Θεό. Λέει, λοιπόν, σε αυτές ο Ιησούς: «Χαίρετε»· και εκείνες, αφού πλησίασαν, έπιασαν τα πόδια του και τον προσκύνησαν. Και με αυτόν τον τρόπο τα ιερά Ευαγγέλια λένε την αλήθεια, χωρίς να διαφωνούν σε κανένα σημείο· καθώς παρουσιάζουν την ίδια Μαρία τη Μαγδαληνή αφενός να μην αγγίζει προηγουμένως τον Σωτήρα, όταν έκλαιγε και απιστούσε, αφετέρου να τον αγγίζει, όταν έλαβε την προσταγή να χαίρεται. Το ότι τα γεγονότα που αναφέρονται από τον Ιωάννη προηγούνται αυτών που παραδίδονται από τον Ματθαίο, το αποδείξαμε και μέσα από όσα αναλύσαμε προηγουμένως σύμφωνα με μία από τις εκδοχές, διευκρινίζοντας πώς έχει ειπωθεί από τον Ματθαίο το «ὀψὲ Σαββάτων», όπου ο ευαγγελιστής δεν δηλώνει τη βραδινή ώρα, αλλά το ξημέρωμα της πρώτης ημέρας της εβδομάδας· αυτός δε ο χρόνος ήταν μεταγενέστερος σε σχέση με αυτόν που αναφέρεται από τον Ιωάννη. Και αυτά ας έχουν ειπωθεί, αν τυχόν κάποιος ισχυρίζεται με κάθε τρόπο ότι πρόκειται για την ίδια Μαρία και στους δύο ευαγγελιστές, και στον Ιωάννη και στον Ματθαίο.

δʹ. Εάν όμως γινόταν αποδεκτό ότι δεν πρόκειται για την ίδια, αλλά ότι είναι άλλη εκείνη που έφθασε αργά το Σάββατο σύμφωνα με τον Ματθαίο μαζί με την άλλη Μαρία, και άλλη η αναφερόμενη από τον Ιωάννη που ήλθε μόνη της στο μνημείο το πρωί της πρώτης ημέρας της εβδομάδας, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι, τότε κάθε αμφιβολία θα διαλυόταν: ότι δηλαδή οι μεν πρώτες, οι οποίες έφθασαν αργά το Σάββατο, όντας πιο πρόθυμες και πιο πιστές, αξιώθηκαν και να ακούσουν το «χαίρετε» από τον Σωτήρα, και να τον προσκυνήσουν, και να κρατήσουν τα πόδια του· ενώ η Μαρία κατά τον Ιωάννη, ούσα διαφορετική από εκείνες, συναντήθηκε (με τον Κύριο) αργότερα, το πρωί· και αυτή είναι η ίδια κατά τον Μάρκο από την οποία είχε εκβάλει επτά δαιμόνια· και ότι η ψυχή της ήταν πάρα πολύ ταραγμένη και η ίδια πιο ολιγόπιστη, ώστε να στέκεται και να κλαίει, και να υποθέτει ότι αφαίρεσαν το σώμα του Σωτήρα από το μνημείο, και ότι μεταφέρθηκε σε άλλη γη· και τόσο πολύ βρισκόταν σε σύγχυση η ψυχή της, ώστε ούτε να εκπλαγεί από τους δύο αγγέλους που της εμφανίστηκαν μέσα στο μνήμα, ούτε να αναγνωρίσει τον ίδιο τον Σωτήρα που της φανερώθηκε, αλλά να νομίσει ότι είναι ο κηπουρός.

αʹ. Τα γεγονότα που αναφέρονται στον Ματθαίο προηγούνται· εξού και οι δύο Μαρίες είδαν μόλις τον άγγελο να παρίσταται και να έχει αποκυλίσει τον λίθο. Όσα όμως αναφέρονται στον Ιωάννη συμβαίνουν αργότερα, όταν εμφανίστηκαν δύο άγγελοι μέσα στο μνήμα, οι οποίοι ήταν διαφορετικοί από εκείνον που εμφανίστηκε έξω και καθόταν πάνω στον λίθο, όπως αναφέρει ο Ματθαίος. Αυτό δε που λέγεται από τον Λουκά, ότι δηλαδή εμφανίστηκαν δύο άνδρες με αστραφτερή ενδυμασία, καθώς επίσης και ο νεανίσκος στο κατά Μάρκον που ήταν ντυμένος με λευκή στολή, ο οποίος φαινόταν στα δεξιά και όχι στα αριστερά, και ο οποίος ανήγγελλε στις γυναίκες τα χαρμόσυνα και αίσια νέα, θα πρέπει να είναι και αυτοί διαφορετικοί μεταξύ τους, αλλά και από τους άλλους που αναφέρονται από τους πρώτους Ευαγγελιστές· γι' αυτό και δεν τους ονόμασαν ούτε αυτούς αγγέλους. Ο Μάρκος, εξάλλου, και ο Λουκάς δεν μνημόνευσαν ούτε τα γεγονότα που αναφέρονται από τον Ιωάννη και τον Ματθαίο, εννοώ δηλαδή τις εμφανίσεις του Σωτήρος· αλλά άφησαν στους σπουδαιότερους, τον Ματθαίο και τον Ιωάννη, να διηγηθούν τα πιο σημαντικά, ενώ οι ίδιοι ανέφεραν τα δευτερεύοντα, αναπληρώνοντας εκείνα που είχαν αποσιωπηθεί από τους άλλους.

Αυτό ακριβώς δηλώνει και ο Μάρκος, λέγοντας: «Και πολύ πρωί, την πρώτη ημέρα της εβδομάδος, έρχονται στο μνημείο, ενώ είχε ανατείλει ο ήλιος, και έλεγαν μεταξύ τους: Ποιος θα μας αποκυλίσει τον λίθο από τη θύρα του μνημείου; Διότι ήταν πάρα πολύ μεγάλος. Και έρχονται και τον βρίσκουν αποκυλισμένο». Είχε, δηλαδή, ήδη αναστηθεί. Έχεις και στον Ιωάννη την ίδια μαρτυρία, ο οποίος λέει: «Την πρώτη ημέρα της εβδομάδος έρχεται η Μαρία η Μαγδαληνή πρωί στο μνημείο, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι, και βλέπει τον λίθο σηκωμένο από το μνημείο». Και ο Ματθαίος επίσης, αν και είπε «αφού πέρασε το Σάββατο», ωστόσο συμπληρώνει λέγοντας: «καθώς ξημέρωνε η πρώτη ημέρα της εβδομάδος, ήλθε η Μαρία η Μαγδαληνή και η άλλη Μαρία για να δουν τον τάφο, και ιδού, έγινε μεγάλος σεισμός· διότι άγγελος Κυρίου κατέβηκε από τον ουρανό, προσήλθε και αποκύλισε τον λίθο από τη θύρα του μνημείου».

Τα όσα αναφέρονται από τον Ιωάννη και τον Ματθαίο θα μπορούσαν να βρουν την εξής λύση: διότι φρονώ ότι η διήγηση του Ιωάννη προηγείται από εκείνη του Ματθαίου, και ότι η Μαγδαληνή, όταν ήλθε την πρώτη φορά, είδε τους δύο αγγέλους να κάθονται μέσα στο μνήμα· μετά δε από αυτά, όταν εμφανίστηκε για δεύτερη φορά στον ίδιο τόπο μαζί με την άλλη Μαρία, είδε τον άγγελο που καθόταν πάνω στον λίθο. Ή ίσως είναι άλλος ο άγγελος κατά τον Ματθαίο, και άλλος ο χρόνος και ο τόπος της θέασης του αγγέλου· και άλλοι είναι οι άγγελοί του που εμφανίστηκαν στις γυναίκες· ομοίως δε, και οι δύο άγγελοι κατά τον Ιωάννη, οι οποίοι φάνηκαν μέσα στο μνήμα, είναι διαφορετικοί από εκείνον που καθόταν έξω από το μνήμα πάνω στον λίθο κατά τον Ματθαίο. Διότι, εάν ο Ματθαίος, αφού ανέφερε το «αργά το Σάββατο» και διηγήθηκε ότι ένας άγγελος καθόταν μπροστά από τη θύρα του μνημείου πάνω στον λίθο, και ο Ιωάννης, τηρώντας τον ίδιο χρόνο και τον ίδιο τόπο, είχε πει ότι «αργά το Σάββατο» εθεάθησαν δύο να κάθονται μπροστά στη θύρα του μνήματος πάνω στον λίθο, τότε θα υπήρχε πράγματι λόγος να κάνει κανείς λόγο για διαφωνία. Ομοίως και ο Ματθαίος, εάν, τηρώντας την ίδια πρωινή ώρα με τον Ιωάννη, έλεγε και αυτός ότι θεάθηκε μέσα στο μνήμα όχι δύο αγγέλους αλλά ένας, ευλόγως θα φαινόταν ότι συγγράφει τα αντίθετα.

Ζ΄. Επειδή οι Ευαγγελιστές είναι τέσσερις, ισάριθμες με αυτούς φαίνονται να είναι και οι οπτασίες που έχουν καταγραφεί από αυτούς· και οι χρόνοι είναι τέσσερις, και αυτοί που εμφανίστηκαν σε κάθε χρόνο είναι ξεχωριστοί· ομοίως δε και αυτές που τις είδαν είναι διαφορετικές· και τα λόγια εκείνων που τους εμφανίστηκαν, διαφέρουν. Διότι ο πρώτος χρόνος ήταν αυτός που αναφέρεται από τον Ματθαίο ως «οψέ Σαββάτων»· τέταρτος δε και τελευταίος είναι αυτός που ιστορείται από τον Μάρκο, «όταν ανέτειλε ο ήλιος»· ενδιάμεσοι είναι οι χρόνοι που αναφέρονται στον Ιωάννη και στον Λουκά· γι' αυτό και όσοι εμφανίστηκαν στον κάθε χρόνο ήταν ξεχωριστοί. Διότι, «οψέ Σαββάτων» εμφανίστηκε ένας άγγελος έξω από το μνήμα· μετά τον οποίο εμφανίστηκε και ο ίδιος ο Σωτήρας. Ενώ το πρωί, «όταν ήταν ακόμη σκοτάδι», εμφανίστηκαν δύο άγγελοι μέσα στο μνήμα· μετά τους οποίους εμφανίστηκε πάλι ο ίδιος ο Σωτήρας. Τον βαθύ όρθρο, σύμφωνα με τον Λουκά, εμφανίστηκαν άλλοι δύο, οι οποίοι ονομάζονται άνδρες, και δεν εθεάθησαν μέσα στο μνήμα. Έπειτα, ύστερα από όλους, εμφανίστηκε ο νεανίσκος, τον οποίο είδαν αυτές που έφτασαν «όταν ανέτειλε ο ήλιος». Εάν λοιπόν όλοι είχαν αναφέρει έναν χρόνο και είχαν καταγράψει τον ίδιο τόπο, αλλά δεν δήλωναν τις ίδιες εμφανίσεις, τότε ευλόγως θα μπορούσε κάποιος να τους κατακρίνει. Εάν όμως διαχώρισαν τους χρόνους, και απέδωσαν σε κάθε χρόνο και ξεχωριστό τόπο, είναι ακόλουθο που κατέγραψαν και διαφορετικές οπτασίες.

Επομένως, αφότου προσφέρθηκε στον Θεό η θυσία από τον μεγάλο Αρχιερέα, ο οποίος ιερούργησε τον δικό του αμνό υπέρ της κοινής αμαρτίας με τρόπο άρρητο και αόρατο, όποιος μετρά από τότε τον χρόνο της παραμονής της Αλήθειας στην καρδιά δεν θα σφάλει. Διότι ήταν εσπέρα, όταν φαγώθηκε το ιερό εκείνο και άγιο σώμα, και την εσπέρα εκείνη τη διαδέχθηκε η νύχτα που προηγήθηκε της Παρασκευής. Έπειτα, η ημέρα της Παρασκευής, καθώς διακόπηκε από την παρεμβληθείσα νύχτα, υπολογίζεται ως μία νύχτα και δύο ημέρες. Διότι, εάν ο Θεός ονόμασε το σκοτάδι νύχτα, και επί τρεις ώρες επικράτησε σκοτάδι σε όλη την οικουμένη, αυτή είναι η νύχτα που καινοφανώς παρενεβλήθη στο μέσο της ημέρας, διαχωρίζοντας από μόνη της τα δύο τμήματα των ημερών: το πρώτο από τον όρθρο μέχρι την έκτη ώρα, και το δεύτερο από την ενάτη μέχρι την εσπέρα, ώστε να συμπληρώνονται μέχρι το σημείο αυτό δύο νύχτες και δύο ημέρες. Έπειτα ακολουθεί η νύχτα πριν από το Σάββατο και μετά από αυτήν η ημέρα του Σαββάτου, και έτσι έχεις τις τρεις ημέρες και τις τρεις νύχτες. Αναζήτησέ μου λοιπόν την ώρα της αναστάσεως και θα βρεις την αλήθεια σε όσα ελέχθησαν. Πότε λοιπόν έγινε αυτό; «Οψέ σαββάτων» (αργά το Σάββατο), αναφωνεί ο Ματθαίος.

Αυτή είναι για σένα η ώρα της αναστάσεως σύμφωνα με τη σαφήνεια του Ευαγγελίου, αυτό είναι το όριο της παραμονής του Κυρίου στην καρδιά της γης. Διότι, όταν είχε πλέον πέσει βαθύ εσπέρας (και το εσπέρας αυτό ήταν η αρχή εκείνης της νύχτας την οποία διαδέχεται η μία των σαββάτων ημέρα), τότε γίνεται ο σεισμός, τότε ο άγγελος με τα αστραφτερά ενδύματα αποκυλίει τον λίθο του μνημείου. Οι δε γυναίκες, οι οποίες ξύπνησαν πολύ πρωί, ενώ το φως της ημέρας άρχιζε ήδη να διαφαίνεται, ώστε να προβάλλει από την ανατολή κάποια ηλιακή αχτίδα, τότε πληροφορούνται την ανάσταση που είχε ήδη συντελεστεί· αυτές γνώρισαν μεν το θαύμα, αλλά δεν διδάχθηκαν την ακριβή ώρα. Διότι ο άγγελος τους είπε ότι αναστήθηκε, αλλά δεν πρόσθεσε στα λόγια του το πότε ακριβώς. Ο μέγας Ματθαίος, όμως, μόνος από όλους τους ευαγγελιστές, σημείωσε με ακρίβεια τη χρονική στιγμή, λέγοντας ότι το εσπέρας του Σαββάτου είναι η ώρα της αναστάσεως.

Αφού ετοίμασαν, λοιπόν, τα μύρα και τα αρώματα, το μεν Σάββατο ησύχασαν σύμφωνα με την εντολή· διότι δεν είχαν κατανοήσει ακόμη τα αληθινά σάββατα, ούτε είχαν επιγνώσει εκείνο το υπερευλογημένο Σάββατο, το οποίο μεταφέρει τη φύση μας από τα βάθη του άδη στο ολόφωτο και θείο και ουράνιο ύψος· «την δε πρώτη ημέρα της εβδομάδος, βαθύ όρθρο», όπως λέει ο Λουκάς, «ήλθαν στο μνήμα, φέρνοντας τα αρώματα που είχαν ετοιμάσει», ο δε Ματθαίος λέει «αργά το Σάββατο, καθώς ξημέρωνε η πρώτη ημέρα της εβδομάδος» και ότι ήταν δύο αυτές που προσήλθαν, ο δε Ιωάννης λέει «πρωί, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι» και ότι μία ήταν αυτή που προσήλθε, η Μαρία η Μαγδαληνή, ο δε Μάρκος λέει «πολύ πρωί την πρώτη ημέρα της εβδομάδος» και ότι ήταν τρεις αυτές που προσήλθαν. Όλοι λοιπόν οι ευαγγελιστές ονομάζουν «μία των σαββάτων» την Κυριακή· και το «αργά το Σάββατο» και το «βαθύ όρθρο» και το «πολύ πρωί» και το «πρωί, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι», υποδηλώνουν τον χρόνο γύρω από τον όρθρο που είναι ανάμεικτος από φως και σκοτάδι· αυτός δε είναι η στιγμή που το ανατολικό μέρος του ορίζοντα αρχίζει να φωτίζεται, προαναγγέλλοντας την ημέρα. Μπορεί κανείς να το δει αυτό από μακριά βλέποντας προς τα εκεί να αρχίζει να χρωματίζεται με φως περίπου την ένατη ώρα της νύχτας, ώστε να απομένουν τρεις ώρες μέχρι την πλήρη ημέρα.

Φαίνεται δε κάπως ότι οι ευαγγελιστές διαφωνούν τόσο ως προς τον χρόνο αυτόν όσο και ως προς τον αριθμό των γυναικών, επειδή ακριβώς, όπως είπα, οι Μυροφόρες ήταν πολλές και δεν ήρθαν στον τάφο μία φορά, αλλά και δύο και τρεις φορές, μαζί με άλλες μεν, αλλά όχι οι ίδιες, και όλες ήρθαν κατά τον όρθρο, όχι όμως ακριβώς την ίδια ώρα, η δε Μαγδαληνή, αφού αποχωρίστηκε από τις άλλες, ήρθε πάλι και παρέμεινε περισσότερο. Καθένας λοιπόν από τους ευαγγελιστές, αναφέροντας μία από αυτές τις επισκέψεις, παρέλειψε τις άλλες. Όπως όμως εγώ συνδυάζω και συμπεραίνω από όλους τους ευαγγελιστές, όπως ακριβώς το προείπα, πρώτη από όλες ήρθε η Θεοτόκος στον τάφο του Υιού και Θεού, φέρνοντας μαζί της τη Μαρία τη Μαγδαληνή. Και αυτό μάλιστα το διδάσκομαι από τον ευαγγελιστή Ματθαίο. Διότι «ήρθε», λέει, «η Μαρία η Μαγδαληνή και η άλλη Μαρία, η οποία ήταν οπωσδήποτε η Θεομήτωρ, για να δουν τον τάφο. Και ιδού έγινε μεγάλος σεισμός· διότι άγγελος Κυρίου κατέβηκε από τον ουρανό, πλησίασε, αποκύλισε τον λίθο από τη θύρα του μνημείου και καθόταν επάνω του· η δε όψη του ήταν σαν αστραπή και το ένδυμά του λευκό σαν το χιόνι, και από τον φόβο τους γι' αυτόν ταράχτηκαν οι φρουροί και έγιναν σαν νεκροί».

Τώρα όμως τον ακούσαμε να λέει: «Η δε Μαρία στεκόταν έξω κοντά στο μνημείο κλαίγοντας». Διότι ο ίδιος ο Ιωάννης μαζί με τον Πέτρο, αφού άκουσαν από αυτήν και έτρεξαν στο ζωαρχικό μνήμα, είδαν όσα είδαν, και αφού πίστεψαν από τις αποδείξεις και θαύμασαν, έφυγαν για τα σπίτια τους. Η Μαρία όμως, αφού παρέμεινε, στεκόταν έξω κοντά στο μνημείο κλαίγοντας· είναι φανερό ότι δεν είχε λάβει ακόμη κάποια βεβαιότητα για την ανάσταση του Δεσπότη, καίτοι είχε ήδη έρθει στο μνήμα δύο φορές μαζί με άλλους. Πρώτα μαζί με τη Θεομήτορα, όπως ιστόρησε ο Ματθαίος γράφοντας: «αργά το Σάββατο, καθώς ξημέρωνε η πρώτη ημέρα της εβδομάδας, ήρθε η Μαρία η Μαγδαληνή και η άλλη Μαρία, για να δουν τον τάφο· και ιδού, έγινε μεγάλος σεισμός» και όλα τα εξής. Έπειτα τώρα έρχεται μαζί με τον Πέτρο και τον Ιωάννη, οι οποίοι από όσα είδαν πίστεψαν και, αφού θαύμασαν, έφυγαν.

Απορία. Για ποιο λόγο ο μεν Ματθαίος ιστορεί την ανάσταση αργά το Σάββατο, ο δε Μάρκος πολύ πρωί, όταν ανέτελλε ο ήλιος, ο Λουκάς βαθιά χαράματα, και ο Ιωάννης ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι; Και πώς ο μεν Ιωάννης λέγει ότι στο Δεσποτικό μνήμα ήλθε μία γυναίκα, οι δε Λουκάς και Μάρκος τρεις, και ο Ματθαίος δύο; Ακόμη και τα ονόματα τα εξέθεσαν διαφορετικά.

Λύση. Βρίσκουμε ότι υπάρχει πολλή συνωνυμία στη θεία Γραφή, όπως συμβαίνει και τώρα. Εξού και η αδελφή της Θεοτόκου ονομαζόταν με το ίδιο όνομα, καθώς και η Μαρία του Ιακώβου. Συνέβαινε επίσης να μην υπάρχει μόνο μία ή δύο Μαγδαληνές, αλλά και τρεις, εκ των οποίων η μία είχε καθαριστεί από επτά δαιμόνια, μαζί με την οποία οι υπόλοιπες, μαζί με την Ιωάννα και τη Σαλώμη, έχοντας ευεργετηθεί με πολλούς τρόπους από τον Σωτήρα, σε διάφορους χρόνους, έτρεξαν στο Δεσποτικό μνήμα. Είναι πιθανό, λοιπόν, να υπήρχε και η Μαρία του Ιακώβου του γιου του Αλφαίου, αλλά και άλλη μία που ονομαζόταν Μαρία και ήταν μητέρα του Ιακώβου του Ζεβεδαίου. Από εδώ, λοιπόν, πρέπει να εξετάζουμε τον διαχωρισμό των οπτασιών. Διότι χωρίς καμία αντίφαση έχει καταγραφεί από τον Ματθαίο ότι η μία Μαρία η Μαγδαληνή μαζί με μία άλλη Μαρία, αργά το Σάββατο, καθώς η ώρα προχωρούσε μέχρι τα μεσάνυχτα, έτρεξαν μέσα στο μνήμα, το οποίο ήταν διπλό κατά τον τύπο του σπηλαίου του Αβραάμ, και, αφού βρέθηκαν στον εξωτερικό χώρο, είδαν τον άγγελο να αποκυλίει τον λίθο εκείνη ακριβώς την ώρα, ενώ ο Χριστός είχε ήδη αναστηθεί από το μνήμα. Γι' αυτό έχει γραφτεί: «Ιδού, έγινε μέγας σεισμός», δηλαδή, ταυτόχρονα με την παρουσία του. Έπειτα άκουσαν από τον άγγελο αυτά που άκουσαν, και ενώ πορεύονταν για να τα αναγγείλουν στους μαθητές, είδαν τον Κύριο, προσκύνησαν τα πόδια του, και προτράπηκαν να πάνε προς τους μαθητές, ενώ στο μεταξύ οι φύλακες ανήγγειλαν στην πόλη το γεγονός.

Από αυτήν την ώρα έως την ενάτη έγινε σκοτάδι· αυτό θεώρησέ το για μένα ως νύχτα. Πάλι από την ενάτη έγινε φως· αυτό (λόγισέ το) πάλι ως ημέρα· έπειτα η νύχτα της Παρασκευής. Το Σάββατο πάλι. Η νύχτα του Σαββάτου είναι ο όρθρος της Κυριακής, σύμφωνα με τον ευαγγελιστή που λέει: «Καθώς ξημέρωνε η πρώτη ημέρα της εβδομάδας». Αν όμως απαιτείς να μάθεις και για την τρίτη, έχει ως εξής: Κατά την Παρασκευή ο Κύριος παρέδωσε το πνεύμα· αυτό είναι μία ημέρα. Ολόκληρο το Σάββατο παρέμεινε στον τάφο· έπειτα η νύχτα αυτού. Ενώ ξημέρωνε η Κυριακή, αναστήθηκε από τον τάφο, και αυτό λογίζεται ως ημέρα· επειδή από το μέρος, όπως γνωρίζεις, αναγνωρίζεται το όλον· έτσι άλλωστε συνηθίζουμε και εμείς να τελούμε τα μνημόσυνα των θανόντων. Σε όποια ώρα της ημέρας και αν πεθάνει κάποιος, αφήνουμε να περάσει μόνο η επόμενη, και την άλλη μέρα το πρωί, τελούμε την τρίτη ημέρα του. Έχεις, νομίζω, τη λύση του ζητουμένου. Αν όμως οι κακόπιστοι πολέμιοι ζητούν τρεις πλήρεις ημέρες και νύχτες, αποκρίσου ότι, αν ένας βασιλιάς, δεχόμενος πρεσβεία και ικεσία αυτών που βρίσκονται στα ορυχεία και τις φυλακές, τους υποσχόταν να τους παράσχει άφεση μετά την τρίτη ημέρα, αλλά προλαβαίνοντας την προθεσμία τους έδωσε την απελευθέρωση, τότε αποδείχθηκε μάλλον περισσότερο συνεπής λόγω της ταχύτητάς του. Έτσι και ο Δεσπότης (Χριστός), αφού αναστήθηκε νωρίτερα από ό,τι είχε υποσχεθεί, δικαίως θα προσκυνείται από όλους.

Στην ανάσταση του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού· και στις Μυροφόρους. Έντονα, και τώρα όπως πάντα, κυριεύουν τη διάνοιά μου τα θαύματα της δεσποτικής αναστάσεως, και τα φοβερά θεάματα των μυστηρίων καταπλήσσουν τη σκέψη της ψυχής μου· διότι η ατιμία γέννησε δόξα, και το πάθος ανέβλυσε για τους ανθρώπους απάθεια· διότι το ξύλο της τιμωρίας μάς λύτρωσε από το ξύλο της δουλείας, και τα καρφιά ξερίζωσαν την πολύρριζη αμαρτία· διότι το ακάνθινο στεφάνι ανέτρεψε την καθολική κατάρα, και ένας επονείδιστος σταυρός απάλλαξε τον κόσμο από την αισχύνη· διότι η πλευρά που κεντήθηκε με τη λόγχη έγινε πύλη μυστηρίων για τον κόσμο, και ο τριήμερος τάφος αποδείχθηκε οίκος ζωής· διότι ένας τελώνης εξέφρασε δόγματα θεολογίας, και ένας άγγελος έσπειρε στις ψυχές των γυναικών λόγια χαράς. Δεν αντέχω να αποσιωπήσω τα παράδοξα του Δεσπότου, έστω κι αν ο λόγος δεν επαρκεί για να αφηγηθεί το πλήθος των θεϊκών σημείων· χορεύω μαζί με τον ληστή, σκιρτώ μαζί με τη Μαρία, πειθαρχώ στον ευαγγελιστή που ανακράζει: Αργά το Σάββατο, καθώς ξημέρωνε η πρώτη ημέρα της εβδομάδος, ήλθε η Μαρία η Μαγδαληνή και η άλλη Μαρία για να δουν τον τάφο. Και ιδού, έγινε μεγάλος σεισμός· διότι άγγελος Κυρίου κατέβηκε από τον ουρανό, αποκύλισε τον λίθο από τη θύρα του μνημείου και καθόταν επάνω του· η δε όψη του ήταν σαν αστραπή, και το ένδυμά του λευκό σαν το χιόνι. Από δε τον φόβο τους για αυτόν, συγκλονίστηκαν οι φρουροί, και έγιναν σαν νεκροί.

Αργά το Σάββατο, καθώς ξημέρωνε η πρώτη ημέρα της εβδομάδας. Αυτήν τη φωνή άκουγες προηγουμένως: κατά τη φοβερή εκείνη νύχτα, ή μάλλον μέσα στο μεγάλο φως, ήλθε η Μαρία η Μαγδαληνή και η άλλη Μαρία για να δουν τον τάφο. Αγαθή υπήρξε η προθυμία των γυναικών, ευαγγελικός ο δρόμος των γυναικών αυτών που συναντήθηκαν, φανερώνοντας το ανδρείο τους φρόνημα. Ίσως μάλιστα τα βήματα των ευάλωτων αυτών πλασμάτων να στάθηκαν πιο αξιέπαινα από εκείνα των αποστόλων. Διότι εκείνοι μεν, έχοντας τραπεί σε φυγή, κρύβονταν στα σπίτια τους γεμάτοι δέος· αυτές δε, αφού έτρεξαν με θάρρος στον τάφο, θρηνούσαν τον ελεύθερο ανάμεσα στους νεκρούς, εκπληρώνοντας με ευγνώμονα πίστη τον φιλόχριστο σκοπό τους. Δεν φοβήθηκαν τους Ιουδαίους, δεν σκέφτηκαν τους φρουρούς, δεν υπολόγισαν τη μανία των σταυρωτών που βρισκόταν ακόμη στην ακμή της, ούτε την πρόχειρη σε ύβρεις αναίδεια εκείνων που καραδοκούσαν, και δεν αναλογίστηκαν τίποτε από τα δεινά. Αντιθέτως, προσέρχονταν στο μνήμα με δάκρυα σαν να ήταν θυσιαστήριο, κλαίγοντας εκεί από όπου αναστήθηκε Εκείνος που έπαυσε τις λύπες της Εύας, εκεί όπου όλος ο κόσμος επρόκειτο να εορτάσει: Και ιδού, έγινε μεγάλος σεισμός. Διότι άγγελος Κυρίου, αφού κατέβηκε από τον ουρανό και πλησίασε, αποκύλισε τον λίθο από τη θύρα του μνημείου και κάθισε πάνω σε αυτόν. Αν με την κάθοδο ενός αγγέλου έγινε μεγάλος σεισμός, πώς, όταν σταυρωνόταν ο Δεσπότης των αγγέλων, η γη δεν θα συγκλονιζόταν δικαίως για τα όσα τολμήθηκαν;

Διότι και στρατιώτες παρακάθονταν, και Ιουδαίοι φρουρούσαν. Αφού δε πέρασε το Σάββατο, καθώς ξημέρωνε η πρώτη ημέρα της εβδομάδας, ήλθε η Μαρία η Μαγδαληνή και η άλλη Μαρία για να δουν τον τάφο. Και ιδού, έγινε μεγάλος σεισμός. Διότι άγγελος Κυρίου, αφού κατέβηκε από τον ουρανό και πλησίασε, αποκύλισε τον λίθο από τη θύρα του μνημείου, και καθόταν επάνω του. Η δε όψη του ήταν σαν αστραπή, και το ένδυμά του λευκό σαν το χιόνι. Μετά την ανάσταση ήλθε ο άγγελος. Για ποιο λόγο λοιπόν ήλθε, και αφαίρεσε τον λίθο; Εξαιτίας των γυναικών· διότι αυτές τον είδαν τότε στον τάφο. Για να πιστέψουν λοιπόν ότι αναστήθηκε, βλέπουν τον τάφο κενό από το σώμα. Γι' αυτόν τον λόγο αφαίρεσε τον λίθο, γι' αυτό έγινε και ο σεισμός, για να σηκωθούν και να ξυπνήσουν. Διότι είχαν προσέλθει με σκοπό να βάλουν έλαιο, και αυτά συνέβαιναν μέσα στη νύχτα, και ήταν φυσικό κάποιες να είχαν αποκοιμηθεί. Και για ποιο λόγο και γιατί λέει, «Μη φοβάστε εσείς»; Πρώτα τις απαλλάσσει από τον φόβο, και έπειτα τους μιλά για την ανάσταση.

Έπειτα, μετά το σκοτάδι, δημιουργείται και πάλι ημέρα από τον Δημιουργό, καθώς ο ήλιος διέτρεξε ξανά την οικεία του πορεία· γι' αυτό και ο προφήτης προφήτευσε ότι προς το βράδυ θα υπάρξει φως· έπειτα ακολουθεί η νύχτα πριν από το Σάββατο, και το Σάββατο, καθώς και η νύχτα πριν από την «μία των Σαββάτων», και αυτή η ίδια η λαμπρή και φωτοφόρος ημέρα της αγίας Κυριακής, κατά την οποία το άκτιστο φως εξέρχεται σωματικώς από τον τάφο, ως νυμφίος ωραίος με το κάλλος της αναστάσεως· διότι το τέλος του Σαββάτου, το οποίο ο ευαγγελιστής ονομάζει «οψέ Σαββάτων», γίνεται η αρχή της μίας των Σαββάτων· έχεις, επομένως, τη σαφή απαρίθμηση των τριών ημερών και των ισάριθμων νυχτών. Αλλά ας επανέλθουμε πάλι εκεί από όπου παρεκκλίναμε.

Και: «Αργά το Σάββατο», λέει ο θείος Ματθαίος, «καθώς ξημέρωνε η πρώτη ημέρα της εβδομάδας, ήρθε η Μαρία η Μαγδαληνή και η άλλη Μαρία για να δουν τον τάφο. Και ιδού, έγινε μεγάλος σεισμός, διότι άγγελος Κυρίου κατέβηκε από τον ουρανό, πλησίασε, αποκύλισε τον λίθο από τη θύρα του μνημείου και καθόταν πάνω σε αυτόν· η όψη του ήταν σαν αστραπή, και το ένδυμά του λευκό σαν το χιόνι». Διότι με διαφορετικό τρόπο η γυναίκα αυτή, έχοντας πλησιάσει τον θείο τάφο, με διαφορετικό τρόπο παρατηρούσε και τους αγγέλους. Και ο Πέτρος, η πλέον τιμημένη κορυφή των αποστόλων, ενώ φρουρούνταν στη φυλακή από τέσσερις τετράδες στρατιωτών δεμένος με δύο αλυσίδες, και ενώ ο Ηρώδης επρόκειτο να τον παρουσιάσει, ιδού, άγγελος Κυρίου παρουσιάστηκε στη φυλακή, και φως έλαμψε μέσα σε αυτήν, και αφού χτύπησε την πλευρά του Πέτρου και τον σήκωσε γρήγορα, έπεσαν αμέσως οι αλυσίδες από τα χέρια και τα πόδια του, και βγαίνοντας τον ακολουθούσε· και ο Πέτρος νόμιζε ότι έβλεπε όραμα.

Και τι να πω για τον Ιησού του Ναυή και τον Μανωέ και τον Γεδεών και τον Ζαχαρία και τον Πέτρο και γενικώς για τους υπόλοιπους άνδρες, τη στιγμή που ακόμη και μια αδύναμη γυναίκα, η Μαρία η Μαγδαληνή, αν και είδε επανειλημμένα αγγέλους στο θείο μνήμα δεν κατέπεσε καθόλου; Και, αν νομίζετε σωστό, ας αφήσουμε κατά μέρος τις αγγελικές οπτασίες των πολλών ανδρών και ας συγκρίνουμε μόνο δύο, εννοώ δηλαδή της προαναφερθείσας Μαρίας και του προαναφερθέντος Δανιήλ, και από αυτό ας θαυμάσουμε τη μεταξύ τους διαφορά ως προς την οπτασία. «Αργά το Σάββατο», λέει, «όταν ξημέρωνε η πρώτη ημέρα της εβδομάδας, ήλθε η Μαρία η Μαγδαληνή και η άλλη Μαρία για να δουν τον τάφο. Και ιδού, έγινε μεγάλος σεισμός· διότι άγγελος Κυρίου, αφού κατέβηκε από τον ουρανό και πλησίασε, απομάκρυνε κυλώντας τον λίθο από τη θύρα του μνημείου και κάθισε πάνω σε αυτόν».

Οι Δ' Κανόνες του εν αγίοις Πατρός ημών Διονυσίου, Αρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας και ομολογητού, ερμηνευόμενοι, στους οποίους διαιρείται η προς τον Επίσκοπο Βασιλείδη Κανονική του Επιστολή. ΚΑΝΩΝ Α'. Μου έστειλες επιστολή, πιστότατε και λογιότατε υιέ μου, ρωτώντας ποια ώρα πρέπει να καταλύεται η νηστεία την ημέρα του Πάσχα. Διότι, όπως λες, μερικοί από τους αδελφούς ισχυρίζονται ότι αυτό πρέπει να γίνεται με το λάλημα του πετεινού, ενώ άλλοι ότι πρέπει να γίνεται από το εσπέρας. Επειδή οι αδελφοί στη Ρώμη, όπως λένε, περιμένουν τον πετεινό, ενώ για τους εδώ έλεγες ότι καταλύουν νωρίτερα, και αναζητάς να θέσεις ακριβή όρο και μια ώρα απολύτως καθορισμένη, πράγμα το οποίο είναι και δύσκολο και επισφαλές. Διότι το ότι πρέπει να αρχίζουμε την εορτή και την ευφροσύνη μετά τον χρόνο της Αναστάσεως του Κυρίου μας, ταπεινώνοντας μέχρι τότε τις ψυχές με τις νηστείες, θα ομολογηθεί από όλους ομοίως. Και απέδειξες μέσα από όσα μου έγραψες πολύ ορθά, έχοντας αντιληφθεί και από τους θείους Ευαγγελιστές, ότι δεν φαίνεται σε αυτούς τίποτα με απόλυτη ακρίβεια σχετικά με την ώρα κατά την οποία αναστήθηκε. Διότι οι Ευαγγελιστές κατέγραψαν με διαφορετικό τρόπο αυτούς που ήλθαν στο μνημείο σε διαφορετικούς χρόνους, και όλοι ανέφεραν ότι βρήκαν τον Κύριο αναστημένο. «Και αργά το Σάββατο, όπως είπε ο Ματθαίος, Και πρωί ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι, όπως γράφει ο Ιωάννης, Και βαθύ όρθρο, όπως ο Λουκάς, Και λίαν πρωί όταν ανέτειλε ο ήλιος, όπως ο Μάρκος».

Αυτό που ειπώθηκε από τον Ματθαίο, έχει ως εξής: «Αργά το Σάββατο, καθώς ξημέρωνε η πρώτη ημέρα της εβδομάδος, ήλθε η Μαρία η Μαγδαληνή και η άλλη Μαρία για να δουν τον τάφο. Και ιδού, έγινε μεγάλος σεισμός. Διότι άγγελος Κυρίου, αφού κατέβηκε από τον ουρανό και πλησίασε, αποκύλισε τον λίθο και κάθισε επάνω του. Η δε όψη του ήταν σαν αστραπή, και το ένδυμά του λευκό σαν το χιόνι. Από τον φόβο τους για αυτόν, συγκλονίστηκαν οι φρουροί και έγιναν σαν νεκροί. Αποκρινόμενος δε ο άγγελος, είπε στις γυναίκες: Μη φοβάστε εσείς. Διότι γνωρίζω ότι ζητάτε τον Ιησού τον εσταυρωμένο· δεν είναι εδώ, αναστήθηκε, καθώς είχε πει». Αυτό δε το λεχθέν «αργά» (οψέ), ορισμένοι μεν θα νομίσουν, σύμφωνα με την κοινή χρήση της λέξης, ότι υποδηλώνει το βράδυ του Σαββάτου, εκείνοι όμως που το κατανοούν πιο σοφά, θα πουν ότι δεν σημαίνει αυτό, αλλά προχωρημένη νύχτα, καθώς το «οψέ» δηλώνει καθυστέρηση και μακρύ χρόνο. Και ότι εννοεί νύχτα, και όχι βράδυ, το έδειξε προσθέτοντας «καθώς ξημέρωνε η πρώτη ημέρα της εβδομάδος». Και ήλθαν, όχι ακόμη φέρνοντας αρώματα, όπως αναφέρουν οι υπόλοιποι, αλλά για να δουν τον τάφο, και βρήκαν ότι είχε γίνει σεισμός, και τον άγγελο καθήμενο επάνω στον λίθο, και άκουσαν από αυτόν: «Δεν είναι εδώ, αναστήθηκε». Ομοίως ο Ιωάννης αναφέρει: «Την πρώτη ημέρα της εβδομάδος, η Μαρία η Μαγδαληνή ήλθε πρωί, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι, στο μνημείο, και βλέπει τον λίθο σηκωμένο από το μνημείο».

Το σε ποια ώρα αναστήθηκε, αυτό αποτελεί απορία, επειδή οι ιεροί Ευαγγελιστές ανέφεραν μόνο αυτούς που ήλθαν σε διαφορετικούς χρόνους στο μνημείο και είπαν ότι όλοι βρήκαν τον Κύριο αναστημένο, αλλά δεν σημείωσαν με ακρίβεια την ώρα κατά την οποία αναστήθηκε· διότι λέγουν, ο μεν Ματθαίος ότι οι γυναίκες ήλθαν αφού πέρασε το Σάββατο, ο δε Ιωάννης πολύ πρωί ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι, ο δε Λουκάς τα βαθιά χαράματα, και ο Μάρκος πολύ πρωί· το ποια ώρα ακριβώς αναστήθηκε ο Κύριος, κανείς δεν το φανέρωσε. Το ότι, βέβαια, εκείνοι που ήλθαν στο μνημείο μετά το Σάββατο προς το ξημέρωμα της Κυριακής δεν βρήκαν τον Κύριο στον τάφο, αυτό το ομολογούν όλοι, και δεν πρέπει να θεωρήσουμε ότι υπάρχει καμία διαφωνία ή αντίφαση μεταξύ τους. Ωστόσο, παρόλο που το ζήτημα είναι ασήμαντο, αν δηλαδή οι θείοι Ευαγγελιστές, αν και συμφωνούν ότι την ίδια νύχτα της Κυριακής ανέτειλε από τον τάφο το Φως του Κόσμου, ο Κύριος, διαφέρουν μόνο ως προς την ώρα της Αναστάσεως· εμείς, λέγει ο άγιος, και αυτό το παραμικρό θα το ξεκαθαρίσουμε, δηλαδή θα βρούμε τους θείους Ευαγγελιστές σύμφωνους και ως προς την ώρα, εάν συμβιβάσουμε καλοπροαίρετα τα θεία ρητά μεταξύ τους.

Διότι εκείνο που λέγει ο ιερός Ματθαίος, «οψέ Σαββάτων», οι περισσότεροι θα νομίσουν, κατά την κοινή συνήθεια, ότι δηλώνει το βράδυ του Σαββάτου, ενώ όσοι το κατανοούν σοφότερα, θα πουν ότι δηλώνει τη βαθιά νύχτα. Διότι το «οψέ», κατά την κυριολεξία του, δηλώνει βραδύτητα και πολλή καθυστέρηση· δηλαδή, το χρονικό διάστημα μετά το Σάββατο, και για αυτόν τον λόγο αναφέρει ύστερα ο Ευαγγελιστής, «τη επιφωσκούση εις μίαν Σαββάτων». Το «οψέ» λοιπόν του Ματθαίου, και το «σκοτίας έτι ούσης» του Ιωάννη, και το «όρθρου βαθέως» του Λουκά, και το «λίαν πρωί» του Μάρκου, είναι ταυτόσημα. Διότι δηλώνουν ότι, αφού πέρασε το Σάββατο και όλη η νύχτα του Σαββάτου, και όταν άρχισε η αυγή της Κυριακής, ήλθαν οι γυναίκες και έφεραν τα αρώματα, και πριν να υπάγουν αυτές ήταν φανερό ότι ο Κύριος είχε ήδη αναστηθεί· διότι άρχισαν μεν την οδοιπορία πολύ πρωί, όπως είπε ο Μάρκος, αλλά επειδή δαπάνησαν χρόνο σε αυτήν, έφθασαν στο μνημείο όταν ανέτειλε ο ήλιος. Γι' αυτό προσθέτει ο ίδιος, «ανατείλαντος του ηλίου».

Κανόνας 89. Τις ημέρες του σωτηρίου Πάθους, τις οποίες διέρχονται με νηστεία, προσευχή και κατάνυξη καρδιάς, πρέπει οι πιστοί να καταλύουν τη νηστεία γύρω στα μέσα της νύχτας μετά το Μέγα Σάββατο, επειδή οι θείοι Ευαγγελιστές Ματθαίος και Λουκάς μας περιγράφουν το προχωρημένο της νύχτας, ο μεν με τη φράση «αργά το Σάββατο», ο δε με το «βαθύ όρθρο».

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΗ'. Περί της αναστάσεως του Κυρίου. Περί των φυλάκων του τάφου, μαρτύρων της αναστάσεως. Περί της εμφανίσεως του Χριστού στους απο- Περί της εμφανίσεως του Χριστού στους αποστόλους και στις γυναίκες στη Γαλιλαία. «Αργά το Σάββατο, καθώς ξημέρωνε η πρώτη ημέρα της εβδομάδας, ήλθε η Μαρία η Μαγδαληνή και η άλλη Μαρία για να δουν τον τάφο. Και ιδού, έγινε μεγάλος σεισμός· διότι άγγελος Κυρίου, αφού κατέβηκε από τον ουρανό και πλησίασε, κύλησε την πέτρα από τη θύρα και καθόταν επάνω της. Η όψη του ήταν σαν αστραπή, και το ένδυμά του λευκό σαν χιόνι. Από τον φόβο τους για αυτόν, αυτοί που φρουρούσαν σείστηκαν και έγιναν σαν νεκροί. Αποκρινόμενος ο άγγελος είπε στις γυναίκες: Μη φοβάστε εσείς. Διότι γνωρίζω ότι ζητάτε τον Ιησού τον εσταυρωμένο· δεν είναι εδώ· διότι αναστήθηκε, καθώς είχε πει. Ελάτε, δείτε τον τόπο όπου βρισκόταν ο Κύριος· και αφού πορευθείτε γρήγορα, πείτε στους μαθητές του ότι αναστήθηκε από τους νεκρούς, και ιδού, σας προπορεύεται στη Γαλιλαία. Εκεί θα τον δείτε· ιδού, σας το είπα. Και αφού βγήκαν γρήγορα από το μνημείο με φόβο και χαρά μεγάλη, έτρεξαν να το αναγγείλουν στους μαθητές του.» Το «αργά το Σάββατο» είναι ταυτόσημο με αυτό που έχει ειπωθεί από τον Λουκά, «βαθιά τα χαράματα», και με αυτό του Μάρκου, «πολύ πρωί, όταν ανέτειλε ο ήλιος».

Διότι εδώ πρέπει να εννοήσουμε ως «ήλιο» τις πρωινές ακτίνες του ήλιου· διότι αφότου αρχίσει η όγδοη ώρα της νύχτας, από τότε ξεκινά η αρχή της επερχόμενης ημέρας, και θεωρείται ότι αρχίζει το πρωί. Τότε λοιπόν, ήταν αργά το Σάββατο, και αρχή της Κυριακής, την οποία ονομάζει «μία των Σαββάτων». Διότι «Σάββατα» ονόμαζαν τις ημέρες της εβδομάδας. Και «μία», την πρώτη, ώστε η Κυριακή να είναι η «μία των Σαββάτων», δηλαδή η πρώτη από τις ημέρες της εβδομάδας· διότι σε σχέση με την πρώτη αμέσως λέγεται και η δεύτερη, έπειτα η τρίτη, και εξής οι υπόλοιπες. Αναστήθηκε λοιπόν ο Κύριος, ενώ ο λίθος βρισκόταν ακόμη πάνω στον τάφο· και μετά την ανάσταση του Κυρίου, έρχεται και ο άγγελος, για να αποκυλίσει τον λίθο και να δώσει δίοδο στις γυναίκες προς τον τάφο. Γίνεται δε σεισμός, για να ξυπνήσουν οι φύλακες και να μάθουν το καινοφανές αυτού που συνέβη. Αναστήθηκε λοιπόν τριήμερος ο Κύριος. Πώς όμως αριθμούνται οι τρεις ημέρες; Την έκτη ώρα της Παρασκευής σταυρώθηκε· από αυτήν έως την ενάτη, σκοτάδι· αυτό θεώρησέ το ως νύχτα. Πάλι από την ενάτη, φως, αυτό είναι ημέρα· ιδού ένα ημερονύκτιο. Πάλι η νύχτα της Παρασκευής και η ημέρα του Σαββάτου, δεύτερο ημερονύκτιο· η νύχτα πάλι του Σαββάτου και ο όρθρος της Κυριακής, σύμφωνα με τον Ματθαίο που λέει: «Τῇ ἐπιφωσκούσῃ εἰς μίαν Σαββάτων»· διότι από τον όρθρο αριθμείται και ολόκληρη η ημέρα· ιδού το τρίτο ημερονύκτιο.