Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 3:11

Αλλά κανείς δεν σου το παραχωρεί αυτό. Εάν λοιπόν παραθέσουμε το προφητικό χωρίο και αποδείξουμε ότι το «Ιδού εγώ» είναι γραμμένο, πείθεσαι ότι το Πνεύμα κτίζει; Μακεδ. Γνωρίζω ότι σε μερικά από τα αντίγραφα είναι γραμμένο το «Ιδού εγώ». Αλλά εγώ λέω ότι τα αντίγραφα είναι λανθασμένα. Διότι δεν έχει λογική ακολουθία να λέμε ότι το Πνεύμα είναι αυτό που λέει: «Ιδού εγώ στερεώνω βροντή και κτίζω πνεύμα». Ορθ. Καίτοι αυτή είναι ακριβώς η μεγαλύτερη λογική ακολουθία του ρητού, και με άλλον τρόπο δεν μπορεί να εξομαλυνθεί το νόημά του παρά μόνο έτσι. Διότι το Πνεύμα είναι αυτό που λέει: «Ετοιμάσου να επικαλεστείς τον Θεό σου, Ισραήλ. Διότι, ιδού εγώ το Πνεύμα, που στερεώνω βροντή, και κτίζω πνεύμα, και αναγγέλλω στους ανθρώπους τον Χριστό του», δηλαδή του Θεού. Μακεδ. Ποιο πνεύμα κτίζει; Ορθ. Αν μεν το εξετάσουμε κατά το γράμμα, το πνεύμα που ακολουθεί τη βροντή· αν δε κατά τη βαθύτερη έννοια, αυτό για το οποίο μίλησε ο άγιος Παύλος: να «διατηρηθεί άμεμπτο μαζί με την ψυχή και το σώμα, κατά την παρουσία του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού». Διότι και ως στερεωμένη βροντή πρέπει να εννοήσουμε το βάπτισμα, το οποίο προηγουμένως στους Ιουδαίους ήταν χαλαρό και υδατώδες· ώστε να λέει ο άγιος Ιωάννης: «Εγώ μεν σας βαπτίζω με ύδωρ για μετάνοια· έρχεται όμως ο ισχυρότερός μου, ο οποίος θα σας βαπτίσει με Πνεύμα Άγιο και πυρ.»

Απόκριση του Βαρσανουφίου: Προανήγγειλε ο Δαβίδ λέγοντας: «Βρώμισαν και σάπισαν οι πληγές μου». Από πού; «Εξαιτίας της αφροσύνης μου». Ώστε λοιπόν η αφροσύνη είναι η αποθήκη όλων των κακών. Διότι η αφροσύνη γέννησε την παρακοή, και η παρακοή το τραύμα. Και μετά το τραύμα η ίδια αφροσύνη γέννησε την αμέλεια, και η αμέλεια προκάλεσε τη σήψη και τη δυσωδία, και σκουλήκιασε η ταλαίπωρη σάρκα και διαφθάρηκε. Αφού λοιπόν διαφθάρηκε, ρίχτηκε στη θάλασσα και έγινε βορά στο μεγάλο ψάρι και κατοίκησε στα σπλάχνα του, έως ότου ήλθε το επουράνιο σκουλήκι και, αφού καρφώθηκε στο αγκίστρι του σταυρού, ρίχτηκε στα σπλάχνα του μεγάλου ψαριού και ανέσυρε μέσα από το στόμα του τη βορά που είχε καταπιεί μαζί με τα εντόσθια. Και παίρνοντας τη σάρκα, την άλειψε με λάδι, και την έπλυνε με νερό και την έψησε με φωτιά. Διότι λέγει: «Αυτός θα σας βαπτίσει με Πνεύμα Άγιο και φωτιά». Και την έθρεψε με άρτο, και την εύφρανε με οίνο, και την άρτυσε με αλάτι και την απάλλαξε από τη φθορά. Και επιπλέον πρόσθεσε σε αυτήν σινάπι που συστέλλει κάθε φθορά και καίει τα ρουθούνια του δράκοντα, ώστε να μην μπορεί ούτε να την οσφριστεί, και ταράσσει τα μάτια του, ώστε να μην μπορέσει να ατενίσει την τελειότητα της ταπεινώσεώς της.

Διότι ο Κύριος θα ξεπλύνει τον ρύπο των υιών και των θυγατέρων της Σιών, και θα καθαρίσει το αίμα της Ιερουσαλήμ από το μέσο τους, με πνεύμα κρίσεως και με πνεύμα καύσεως. Ξεκάθαρα ο λόγος προαγγέλλει τα ίδια με τον Ιωάννη, ο οποίος λέει για τον Κύριο ότι «Αυτός θα σας βαπτίσει με Πνεύμα Άγιο και πυρ»· ενώ για τον εαυτό του λέει, ότι «Εγώ μεν σας βαπτίζω με ύδωρ, εις μετάνοιαν». Επειδή λοιπόν ο Κύριος συνέδεσε και τα δύο, δηλαδή το εξ ύδατος για μετάνοια και το εκ Πνεύματος για αναγέννηση, και ο λόγος υπαινίσσεται και τα δύο βαπτίσματα... μήπως τελικά υπάρχουν τρεις έννοιες του βαπτίσματος: και ο καθαρισμός του ρύπου, και η διά του Πνεύματος αναγέννηση, και η βάσανος μέσα στο πυρ της κρίσεως· έτσι ώστε, το μεν «θα ξεπλύνει» να εκλαμβάνεται ως η αποβολή της αμαρτίας στην παρούσα ζωή, το δε «με πνεύμα κρίσεως και με πνεύμα καύσεως», ως η διά του πυρός δοκιμασία στον μέλλοντα αιώνα.

Έλαβε, λοιπόν, το Σεραφείμ από το θυσιαστήριο με τη λαβίδα. —Αναλογίσου πόσο μεγάλο είναι το θυσιαστήριο, πόσο δυσπρόσιτο, ώστε να μην αποτολμά το Σεραφείμ να το αγγίξει με το χέρι του, αλλά μέσω της λαβίδας να παίρνει το πυρ στο χέρι του. Και έλαβε έναν άνθρακα. Παίρνει το πυρ στο χέρι του. Τι είδους είναι αυτό το πυρ, το οποίο καθαρίζει αμαρτίες; Ή μήπως είναι συγγενικό με εκείνο, για το οποίο έχει ειπωθεί, ότι: Αυτός θα σας βαπτίσει με Πνεύμα Άγιο και πυρ; —Επειδή, όμως, ο άνθρακας είναι πυρ, το οποίο έχει εναπομείνει σε μια πιο παχιά και γεώδη ύλη (διότι, αφού περάσει το λαμπερό μέρος της φλόγας, η συνάφεια του πυρός με την παχιά ύλη ονομάζεται άνθρακας), ίσως, λοιπόν, να συμβολίζει την εν σαρκί παρουσία του Κυρίου. Διότι λέει: Ο Λόγος έγινε σάρκα· και η σάρκα, αφού δέχθηκε τον φωτισμό από τη θεότητα, ως προς το σωματικό μέρος είναι αισθητή, ενώ ως προς την ένωσή της με τον Θεό, είναι διαυγής και απαστράπτουσα.

Φωνή Κυρίου εν ισχύι. Διότι αφαιρεί τις ασθένειες του λαού διά του βαπτίσματος της μετανοίας, βαπτίζοντας δι' αυτού εν ύδατι εις μετάνοιαν. Το «Εν ισχύι» είναι η φωνή που λέει: «Μετανοείτε, διότι έχει πλησιάσει η βασιλεία των ουρανών»· και, «Κάντε καρπούς άξιους της μετανοίας». Ή μήπως η φωνή είναι εν ισχύι, επειδή ο Ιωάννης μαρτυρεί πράγματι στον ισχυρό Κύριο, λέγοντας: «Εγώ βαπτίζω εν ύδατι· εκείνος όμως που έρχεται οπίσω μου είναι ισχυρότερός μου». Η φωνή λοιπόν αυτή έδινε μαρτυρία στην ισχύ. «Φωνή Κυρίου εν μεγαλοπρεπεία»· καθώς ο Ιωάννης εκθέτει τα μεγάλα μυστήρια περί του Ιησού, λέγοντας: «Είδα το Άγιο Πνεύμα να κατεβαίνει ως περιστερά και να παραμένει επάνω του»· και πάλι: «Διότι από το πλήρωμά του όλοι εμείς λάβαμε, και χάρη αντί χάριτος». Διότι είναι υψηλά τα ύδατα και παραστατικά του μεγέθους της δόξας του Μονογενούς. Γι' αυτό λέγεται «Φωνή Κυρίου εν μεγαλοπρεπεία». Μεγαλοπρεπές είναι επίσης και το να λέει: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό· ο μονογενής Υιός, ο οποίος ευρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, εκείνος τον φανέρωσε». Και φαίνεται να διηγείται μεγαλοπρεπώς πολλά περί του Κυρίου, όταν λέει: «Δεν δύναται ο άνθρωπος να λάβει τίποτε, εάν δεν του έχει δοθεί από τον ουρανό». Μεγαλοπρεπές είναι δε και το, «Εκείνος που έρχεται άνωθεν είναι υπεράνω πάντων».

Μέσω του Λόγου, λοιπόν, και εν τω Πνεύματι έγινε το κατ' εικόνα δημιούργημα. Αλλά λες ότι ο Θεός δημιουργεί το Πνεύμα, και το δημιουργεί μέσω του Υιού· και η φράση «τα πάντα δι' αυτού εγένετο» σου φαίνεται ότι συμπεριλαμβάνει και το Πνεύμα. Επομένως, για εσένα η Τριάδα αποδείχθηκε δυάδα; Διότι, αν το Πνεύμα συγκαταλέγεται μαζί με όλα τα κτίσματα, πώς είναι μαζί με τον Πατέρα και τον Υιό; Και αν το Πνεύμα δεν είναι μαζί με τον Πατέρα και τον Υιό, πώς η Τριάδα είναι Τριάδα; Και πώς το βάπτισμα στο όνομα της Τριάδας είναι αγιαστικό για ολόκληρο τον κόσμο; Αλλά λες επίσης ότι αυτό συναριθμείται με το ύδωρ, επειδή ανήκει στην κτίση, όπως ακριβώς είναι και το ύδωρ· διότι ο Κύριος λέει: «Εάν κάποιος δεν αναγεννηθεί εξ ύδατος και Πνεύματος». Και αυτό είναι ακόμη το λιγότερο. Εσύ όμως συγκατατάσσεις το θείο Πνεύμα ακόμη και με το πυρ της γέεννας, επειδή ο Ιωάννης λέει: «Αυτός θα σας βαπτίσει εν Πνεύματι Αγίω και πυρί». Ποια υπερβολή ασέβειας απέμεινε έπειτα από αυτά, εάν αποδίδεις στο Άγιο Πνεύμα την αξία του ύδατος, επειδή το ύδωρ αγιάζεται με την κάθοδο του Πνεύματος; Διότι σου φάνηκε σωστό να εξισώσεις το αγιαζόμενο με το αγιάζον, και δεν φρίττεις να διασπάς αυθαίρετα τη μία ενέργεια και δόξα, ενώ αυτό συναριθμείται με τον Θεό Υιό στην ίδια ενέργεια και δόξα· επειδή δε χρησιμοποιείται το ύδωρ για τον καθαρισμό των σωμάτων, για τον λόγο αυτό θεώρησες το Πνεύμα άξιο ίσης τιμής με το ύδωρ.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΒʹ Προς εκείνους που ισχυρίζονται ότι αρκεί μόνο το βάπτισμα στο όνομα του Κυρίου. Και ας μην παραπλανά κανέναν το χωρίο του Αποστόλου, ο οποίος πολλές φορές, όταν κάνει μνεία του βαπτίσματος, παραλείπει το όνομα του Πατρός και του Αγίου Πνεύματος, ούτε εξαιτίας αυτού ας θεωρεί ότι η επίκληση των ονομάτων είναι κάτι που μπορεί να παραβλεφθεί. «Όσοι», λέγει, «βαπτισθήκατε στον Χριστό, τον Χριστό ενδυθήκατε». Και πάλι: «Όσοι βαπτισθήκατε στον Χριστό, στον θάνατό του βαπτισθήκατε». Διότι η προσωνυμία του Χριστού αποτελεί ομολογία των πάντων (ολόκληρης της Τριάδος)· επειδή δηλώνει και τον Θεό που έχρισε, και τον Υιό που χρίσθηκε, και το Πνεύμα που αποτελεί το χρίσμα, όπως διδαχθήκαμε από τον Πέτρο στις Πράξεις των Αποστόλων: «Τον Ιησού από τη Ναζαρέτ, τον οποίο έχρισε ο Θεός με Πνεύμα Άγιο». Και στον Ησαΐα: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό και με έχρισε». Και ο ψαλμωδός λέγει: «Γι' αυτό σε έχρισε ο Θεός, ο Θεός σου, με έλαιο αγαλλιάσεως». Φαίνεται, ωστόσο, ότι κάποτε μνημονεύει και μόνο το Πνεύμα σχετικά με το βάπτισμα. «Διότι όλοι», λέγει, «βαπτισθήκαμε σε ένα σώμα, εις ένα Πνεύμα». Με αυτό συμφωνεί και το: «Εσείς όμως θα βαπτισθείτε με Πνεύμα Άγιο»· και το: «Αυτός θα σας βαπτίσει με Πνεύμα Άγιο». Αλλά δεν θα μπορούσε κανείς, εξαιτίας αυτού, να θεωρήσει τέλειο ένα βάπτισμα στο οποίο επικλήθηκε μόνο το όνομα του Πνεύματος. Διότι πρέπει να παραμένει πάντοτε απαράβατη η παράδοση που μας δόθηκε κατά τη ζωοποιό χάρη.

Ακόμη και από αυτό καθίσταται φανερή η διαφορά της χάριτος του Πνεύματος σε σχέση με το βάπτισμα στο ύδωρ· ότι δηλαδή ο μεν Ιωάννης βάπτισε με ύδωρ, ο δε Κύριός μας Ιησούς Χριστός με το Άγιο Πνεύμα. «Διότι εγώ μεν», λέει, «σας βαπτίζω με ύδωρ εις μετάνοιαν· εκείνος όμως που έρχεται οπίσω μου είναι ισχυρότερός μου, του οποίου δεν είμαι άξιος να βαστάσω τα υποδήματα· αυτός θα σας βαπτίσει με Πνεύμα Άγιο και πυρ»· ονομάζοντας βάπτισμα του πυρός τη δοκιμασία κατά την κρίση, όπως ακριβώς λέει ο απόστολος: «Το έργο του καθενός, τι λογής είναι, το πυρ θα το δοκιμάσει». Και πάλι: «Διότι η ημέρα θα το φανερώσει, επειδή με το πυρ αποκαλύπτεται». Ήδη δε μερικοί, στους αγώνες υπέρ της ευσεβείας, έχοντας υποστεί τον υπέρ Χριστού θάνατο στην πραγματικότητα και όχι κατά μίμηση, δεν χρειάστηκαν καθόλου τα σύμβολα του ύδατος για τη σωτηρία, καθώς βαπτίστηκαν στο ίδιο τους το αίμα. Και δεν τα λέω αυτά αθετώντας το βάπτισμα στο ύδωρ, αλλά για να καταρρίψω τους συλλογισμούς εκείνων που επαίρονται κατά του Πνεύματος, και αναμειγνύουν τα άμικτα, και εξισώνουν τα ασύγκριτα.

Και ο Ιωάννης ο Βαπτιστής, από τον οποίο κανείς δεν είναι ανώτερος μεταξύ των γεννημένων από γυναίκες, δίνει τη μαρτυρία του, λέγοντας άλλοτε μεν: «Εκείνος πρέπει να αυξάνεται, εγώ δε να ελαττώνομαι»· άλλοτε δε: «Εγώ μεν σας βαπτίζω με νερό εις μετάνοιαν, εκείνος όμως θα σας βαπτίσει με Πνεύμα Άγιο και πυρ»· και πολλά παρόμοια. Όσο δε διαφέρει το Άγιο Πνεύμα από το νερό, τόσο προφανώς υπερέχει και εκείνος που βαπτίζει με Άγιο Πνεύμα από εκείνον που βαπτίζει με νερό, καθώς και το ίδιο το βάπτισμα· ώστε ο ίδιος ο Ιωάννης, ο τόσο μεγάλος και σπουδαίος, για τον οποίο δόθηκε τέτοια μαρτυρία από τον Κύριο, να ομολογήσει ευθαρσώς εκ των προτέρων ότι: «Δεν είμαι άξιος να λύσω το λουρί του υποδήματός του». Ώστε από όλα αυτά να γίνεται φανερή η υπεροχή του βαπτίσματος του Χριστού, σύμφωνα με το Ευαγγέλιο· την οποία υπεροχή, αν και είναι αδύνατον να την κατανοήσουμε επάξια, είναι ωστόσο ευσεβές και ωφέλιμο να μιλήσουμε γι' αυτήν, τουλάχιστον στο μέτρο των δυνατοτήτων μας και με την ικανότητα που θα μας δώσει ο Θεός, αντλώντας από τα ίδια τα γεγραμμένα.

Βαπτισθήκαμε, λέει, για να διδαχθούμε μέσα από αυτό το εξής: ότι, όπως ακριβώς το μαλλί, όταν βαπτιστεί μέσα στη βαφή, μεταβάλλεται ως προς το χρώμα· ή καλύτερα, για να πούμε τούτο, έχοντας ως οδηγό τον Βαπτιστή Ιωάννη, ο οποίος προφήτευσε για τον Κύριο ότι «Αυτός θα σας βαπτίσει με Πνεύμα Άγιο και φωτιά», ώστε να φωτιστούμε από το φως της γνώσεως προς κατανόηση του μεγάλου φωτός: Ότι, όπως ακριβώς ο σίδηρος, όταν βαπτίζεται στη φωτιά που αναζωπυρώνεται από το φύσημα του αέρα, αφενός γίνεται πιο ευδιάκριτος εάν κρύβει μέσα του κάποιο ελάττωμα, και αφετέρου πιο έτοιμος για να καθαριστεί· και αλλοιώνεται όχι μόνο το χρώμα του, αλλά, μεταβάλλοντας το σκληρό και δύσκαμπτο της φύσης του σε κάτι πιο μαλακό, γίνεται και πιο κατάλληλος για την ενέργεια των χεριών του τεχνίτη, ενώ διαμορφώνεται ρυθμικά και αξιόλογα σύμφωνα με το θέλημα του κυρίου του· και αποβάλλοντας τη μαυρίλα του, καθώς γίνεται πιο λαμπερός, όχι μόνο ο ίδιος πυρακτώνεται και αστράφτει, αλλά φωτίζει και θερμαίνει και όσα τον πλησιάζουν· έτσι είναι λογικό και αναγκαίο, εκείνος που βαπτίστηκε στη φωτιά, δηλαδή στον λόγο της διδασκαλίας, ο οποίος από τη μια ελέγχει την κακία των αμαρτημάτων και από την άλλη φανερώνει τη χάρη των δικαιωμάτων, να μισήσει και να βδελυχθεί την αδικία, όπως είναι γραμμένο, και να φτάσει στην επιθυμία να καθαριστεί δια της πίστεως εν τη δυνάμει του αίματος του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, καθώς ο Ίδιος είπε: «Αυτό είναι το αίμα μου, το της Καινής Διαθήκης, το οποίο χύνεται για πολλούς προς άφεση αμαρτιών», και καθώς μαρτυρεί ο Απόστολος: «Στον οποίο έχουμε την απολύτρωση δια του αίματός του, την άφεση των παραπτωμάτων»· και όχι μόνο να καθαριστεί από κάθε ανομία και αμαρτία, αλλά και από κάθε μολυσμό της σάρκας και του πνεύματος· και τότε, αφού βαπτιστεί στον θάνατο του Κυρίου, να αποκτήσει την ίδια διάθεση με τον θάνατό Του, πράγμα που σημαίνει να νεκρωθεί ως προς την αμαρτία, τον εαυτό του και τον κόσμο, ώστε, ζώντας τον βίο του σύμφωνα με την ενανθρώπηση, αφού εντυπωθεί και λάβει μορφή ως προς την καρδιά, τον λόγο και την πράξη, όπως το κερί στο σκάλισμα, από τη διδασκαλία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, να εκπληρώσει το γεγραμμένο: «Χάρη οφείλεται στον Θεό, διότι ήσασταν δούλοι της αμαρτίας, αλλά υπακούσατε από καρδιάς στον τύπο της διδαχής που σας παραδόθηκε»· και με αυτόν τον τρόπο να αξιωθεί να διαφυλάξει εκείνο που προστίθεται ως συνέχεια, το: «Συνταφήκαμε λοιπόν μαζί Του δια του βαπτίσματος εις τον θάνατον».

Και βέβαια, και ο νόμος έδινε χάρη στους ανθρώπους, καλώντας τους γενικά στη θεογνωσία, και απομακρύνοντας τους πλανημένους από τη λατρεία των ειδώλων, και επιπλέον αυτού υποδεικνύοντας το κακό και διδάσκοντας το αγαθό, έστω και αν όχι τέλεια, αλλά παιδαγωγικά και χρήσιμα. Η αλήθεια όμως και η χάρη δια του Μονογενούς δεν μας προσφέρει το αγαθό μέσα από τύπους, ούτε χαράσσει τα ωφέλιμα σαν σε σκιά, αλλά με λαμπρά και καθαρότατα προστάγματα και μας καθοδηγεί προς την τέλεια γνώση της πίστεως. Και ο μεν νόμος έδινε πνεύμα δουλείας προς φόβο, ενώ ο Χριστός το πνεύμα της υιοθεσίας προς ελευθερία. Ο νόμος ομοίως εισάγει την κατά σάρκα περιτομή που δεν είναι τίποτα· «διότι η περιτομή δεν είναι τίποτα», όπως ακριβώς γράφει ο Παύλος σε κάποιους· ενώ ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός προξενεί δια της πίστεως την κατά πνεύμα και καρδία περιτομή. Ο νόμος βαπτίζει τους μολυσμένους με απλό νερό, ενώ ο Σωτήρας «εν Πνεύματι Αγίω και πυρί». Ο νόμος εισάγει στη σκηνή που είναι αντίτυπο των αληθινών, ενώ ο Σωτήρας μας ανεβάζει στον ίδιο τον ουρανό και μας εισάγει στην πιο αληθινή σκηνή, «την οποία έστησε ο Κύριος και όχι άνθρωπος». Και βέβαια δεν είναι καθόλου δύσκολο να προσθέσουμε και άλλες αποδείξεις σε όσα ειπώθηκαν, όμως παρόλα αυτά πρέπει να τηρήσουμε το μέτρο.

Έπειτα λέγει γι' αυτά: «Και θα λάβετε σεμίδαλι και θα φτιάξετε από αυτήν δώδεκα άρτους· ο κάθε άρτος θα αποτελείται από δύο δέκατα· και θα τους τοποθετήσετε σε δύο στοίβες, έξι άρτους η κάθε στοίβα, πάνω στην καθαρή τράπεζα ενώπιον του Κυρίου, και θα επιθέσετε πάνω στη στοίβα καθαρό λιβάνι και αλάτι, και θα βρίσκονται στους άρτους ως ανάμνηση, προκείμενα στον Κύριο». Λύχνο, λοιπόν, αυτόν που βρισκόταν στην αγία σκηνή και φώτιζε έξω από το καταπέτασμα, στα προηγούμενα παραδεχθήκαμε ότι είναι ο μακάριος Ιωάννης, ο οποίος τρέφεται από το καθαρότατο έλαιο, δηλαδή από τον φωτισμό του Πνεύματος· βρίσκεται, όμως, έξω από το καταπέτασμα, επειδή ακριβώς ο λόγος του είναι κατηχητικός: «Ετοιμάσατε την οδό του Κυρίου», λέγει, «κάνετε ευθείες τις τρίβους του Θεού μας». Τα όσα όμως βρίσκονται μέσα από το καταπέτασμα, δηλαδή το αποκρυμμένο μυστήριο για τον Χριστό, δεν τα φανερώνει πλήρως. «Διότι εγώ μεν», λέγει, «σας βαπτίζω με νερό εις μετάνοιαν, εκείνος όμως που έρχεται οπίσω μου είναι ισχυρότερός μου, του οποίου δεν είμαι ικανός να βαστάσω τα υποδήματα· αυτός θα σας βαπτίσει με Πνεύμα Άγιο και πυρ». Βλέπεις, λοιπόν, πώς ο ίδιος μεν καταλάμπει, καλώντας σε μετάνοια με πιο απλό λόγο, ενώ τα όσα βρίσκονται μέσα από το καταπέτασμα αφήνει να τα αποκαλύψει Εκείνος που βαπτίζει με πυρ και Πνεύμα;

Συνέδεσε δε ο μακάριος Βαπτιστής τη σημασία του πνεύματος με την ενέργεια και τη σημασία του πυρός, μη λέγοντας ότι οπωσδήποτε θα βαπτισθούμε σε πυρ διά του Χριστού, αλλά υποδηλώνοντας τη ζωοποιό ενέργεια του πνεύματος διά της σημασίας του πυρός.

Η δε σοφία αυτού του κόσμου είναι μωρία ενώπιον του Θεού, σύμφωνα με τα γεγραμμένα. <Ελιά ωραία, πολύσκιωτη στην όψη.> Διότι αχρηστεύει ολοκληρωτικά την ψυχή του ανθρώπου η απομάκρυνση από τον Θεό και η παντελής στέρηση της δικής Του χάρης και βοήθειας. Διότι είναι φοβερό το να πέσει κανείς στα χέρια του ζωντανού Θεού. <Προς εσένα τα έθνη.> Διότι, αν και υπήρξαν υβριστές και απειθείς, και είχαν τη διάνοια γεμάτη από ασυνεσία, εντούτοις σώζονται και δοξάζονται από τον Χριστό. Και απαρχή αυτών υπήρξαν οι αθλοφόροι μάρτυρες, των οποίων η λαμπρότητα της δόξας καταυγάζει όλη την οικουμένη κάτω από τον ουρανό. <Και θα είναι σαν το δέντρο.> Διότι δεν υπερηφανεύεται για τον πλούτο, ούτε βέβαια συμπεριφέρεται με υψηλοφροσύνη μένοντας μακριά από μάταιη δόξα· διότι αυτά είναι μάταια πράγματα, και τίποτα άλλο. Διότι αποτελεί ασφαλές ενέχυρο για τη σωτηρία η πεποίθηση στον παντοδύναμο Θεό· αντίθετα, το να στηρίζει κανείς την ελπίδα σε άλλους, είναι μάταιο και ανωφελές. <Ιδού, σαν τον πηλό.> Διότι εύκολα αναπλάθει το δημιούργημά Του σε ό,τι Εκείνος επιλέξει. <Μήπως δεν είναι οι λόγοι; κ.λπ.> Ονομάζει πυρ το ευαγγελικό και σωτήριο κήρυγμα, ή και αυτήν την ίδια τη μέθεξη του Αγίου Πνεύματος, το οποίο και παρομοιάζεται με φωτιά. Γι' αυτό, άλλωστε, και ο πάνσοφος Ιωάννης ο Βαπτιστής λέει τα εξής γι' αυτό αλλά και για τον Σωτήρα όλων μας, τον Ιησού Χριστό: <Εγώ σας βαπτίζω με νερό για μετάνοια, κ.λπ.>

Είναι γεγραμμένο δε ότι: «Θα εκπλύνει ο Κύριος τον ρύπο των υιών και των θυγατέρων της Σιών, και θα καθαρίσει το αίμα από το μέσο τους, με πνεύμα κρίσεως και με πνεύμα καύσεως». Έχει ειπωθεί επίσης διά φωνής ενός από τους αγίους προφήτες ότι: «Ξαφνικά θα έλθει στον ναό του ο Κύριος, τον οποίο εσείς ζητάτε, και ο άγγελος της διαθήκης, τον οποίο εσείς επιθυμείτε. Ιδού έρχεται, λέγει ο Κύριος, και ποιος θα υπομείνει την ημέρα της ελεύσεώς του; Ή ποιος θα σταθεί όρθιος κατά την εμφάνισή του; Διότι αυτός εισέρχεται ως πυρ χωνευτηρίου και ως βότανο καθαρισμού όσων πλένουν, και θα καθίσει για να καθαρίσει όπως το ασήμι και το χρυσάφι». Με διαφορετικό δε τρόπο, αυτό μας το διασαφηνίζει και ο σοφός Ματθαίος, λέγοντας περί του Χριστού: «Εγώ μεν σας βαπτίζω με ύδωρ για μετάνοια· εκείνος όμως που έρχεται πίσω μου είναι ισχυρότερός μου, του οποίου δεν είμαι ικανός ούτε τα υποδήματα να βαστάξω· αυτός θα σας βαπτίσει με Πνεύμα Άγιο και πυρ. Το φτυάρι βρίσκεται στο χέρι του, και θα διακαθαρίσει πλήρως το αλώνι του, και θα συνάξει τον σίτο του στην αποθήκη, ενώ το άχυρο θα το κατακάψει με πυρ άσβεστο». Επομένως, ο μεν σίτος συλλέγεται στην αποθήκη, ενώ για κάθε τι άχρηστο, δηλαδή το άχυρο, ελέχθη ότι θα γίνει τροφή της φωτιάς.

Διότι είναι έργο αποκλειστικά και ειδικά της ουσίας που υπερβαίνει τα πάντα, το να μπορεί να χορηγεί σε κάποιους το Άγιο Πνεύμα και να καθιστά κοινωνούς της θείας φύσεως όσους την προσεγγίζουν· και αυτό ενυπάρχει στον Χριστό, όχι ως λήψη και μέθεξη προερχόμενη από κάποιον άλλον, αλλά αφ' εαυτού και ουσιωδώς· διότι αυτός βαπτίζει εν Αγίω Πνεύματι. Επομένως, ο ενανθρωπήσας Λόγος είναι Θεός, και καρπός της ουσίας του Θεού και Πατέρα· αλλά το έπραττε αυτό και όταν έγινε άνθρωπος, όντας ένας Υιός μαζί με τη σάρκα που ενώθηκε μαζί του με τρόπο άρρητο και ακατάληπτο. Γι' αυτό και ο μακάριος Βαπτιστής, αφού προείπε: «Δεν είμαι άξιος να λύσω τον ιμάντα των υποδημάτων του» (έτσι συνηθίζουν να ονομάζουν το άκρο του υποδήματος που καταλήγει σε αιχμή· διότι τέτοια χρησιμοποιούν οι βάρβαροι), πρόσθεσε αμέσως: «Αυτός θα σας βαπτίσει με Πνεύμα Άγιο και φωτιά»· παρότι βεβαίως είχε πόδια και υποδήματα. Διότι κανείς που διαθέτει λογική δεν θα έλεγε ότι, όταν ο Λόγος ήταν άσαρκος και δεν είχε ακόμη γίνει όμοιος με εμάς, είχε πόδια και υποδήματα· αλλά όταν έγινε άνθρωπος, επειδή δεν έχασε την ιδιότητα του Θεού, ενήργησε και πάλι με τρόπο θεοπρεπή, δίνοντας το Πνεύμα σε όσους πιστεύουν σε αυτόν· διότι ο ίδιος ήταν ταυτόχρονα Θεός μαζί και άνθρωπος.

Μας λευκαίνει, λοιπόν, μέσω του αγίου βαπτίσματος, κλείνοντας το στόμα της αμαρτίας και εξαλείφοντας κάθε ρύπο μέσα μας, νοερά βεβαίως και πνευματικά. Γι' αυτό και ο θεσπέσιος Ιωάννης, απευθυνόμενος στους Ιουδαίους, λέει: «Εγώ σας βαπτίζω με νερό για μετάνοια· πίσω μου όμως έρχεται ο ισχυρότερός μου, εκείνος θα σας βαπτίσει με Πνεύμα Άγιο και φωτιά». Διότι η ενέργεια και η δύναμη του Αγίου Πνεύματος, όταν έρθει μέσα μας και βρει την ψυχή κατάφυτη από υλικά πάθη, τότε ακριβώς, εισορμώντας σαν φωτιά, την κατατρώει σαν άχρηστη ύλη και αναλώνει τους μολυσμούς της αμαρτίας. Ως απαρχή δε αυτού του γεγονότος, και σαν ένας δρόμος που οδηγεί σε μια τόσο λαμπρή και αξιοπόθητη χάρη, βρίσκεται η πίστη στον Χριστό. Γι' αυτό και ο θεσπέσιος Δαβίδ, σχεδόν προτείνοντας το χέρι, μας την υπέδειξε, λέγοντας: «Αυτή είναι η πύλη του Κυρίου, οι δίκαιοι θα εισέλθουν από αυτήν». Διότι ο νόμος δόθηκε θεόπνευστα μέσω του Μωυσή στους εξ αίματος Ισραηλίτες, με τη διακονία αγγέλων. Όμως αποτελούσε μεν έλεγχο της αμαρτίας και υπόδειξη των σφαλμάτων, αλλά ήταν εντελώς ανωφελής ως προς το να μπορεί να δικαιώσει κάποιους. Γράφει βεβαίως ο πάνσοφος Παύλος: «Ότι δε μέσω του νόμου κανείς δεν δικαιώνεται ενώπιον του Θεού, είναι φανερό. Διότι ο νόμος κατεργάζεται οργή». Επειδή επέβαλλε αμέσως τις τιμωρίες, ανάλογα με τα παραπτώματα του καθενός.

Σχετικά δε με εκείνους που αγάπησαν τη δικαίωση και τη ζωή εν Χριστώ: «Φυτευμένοι στον οίκο του Κυρίου, στις αυλές του Θεού μας θα ανθήσουν.» Ότι δε ο Εμμανουήλ ενέργησε σε εμάς τη χάρη Του όχι χωρίς το θείο και νοητό πυρ, και τρόπον τινά μέσω της θερμότητας του Πνεύματος, επιβεβαιώνεται και από τον θεσπέσιο Παύλο, ο οποίος θέλει να βλέπει εκείνους που έχουν κληθεί στον αγιασμό να είναι ζέοντες στο πνεύμα. Εξίσου όμως μας το εμπεδώνει και ο σοφός Ιωάννης λέγοντας: «Εγώ μεν σας βαπτίζω με ύδωρ εις μετάνοιαν· εκείνος όμως που έρχεται οπίσω μου είναι ισχυρότερός μου, του οποίου δεν είμαι άξιος να βαστάξω τα υποδήματα.

«Αυτός θα σας βαπτίσει με Άγιο Πνεύμα και πυρ.» Διότι έχει ψυχρανθεί η αγάπη των Ιουδαίων εξαιτίας του ότι «πληθύνθηκε η ανομία ανάμεσά τους», όπως έχει γραφτεί. Εμείς, όμως, είμαστε πάρα πολύ θερμοί ως προς αυτό. Γι' αυτό τον λόγο λέμε: «Τι θα μας χωρίσει από την αγάπη του Χριστού; Μήπως η θλίψη, ή η στενοχώρια, ή η πείνα, ή ο διωγμός, ή η γυμνότητα, ή ο κίνδυνος, ή το σπαθί;» Επομένως, ο Χαμ, ο οποίος σημαίνει θερμότητα, θα μπορούσε να αποτελέσει έναν πολύ σαφή τύπο εκείνων που είναι φλογεροί στο πνεύμα.

Ο Χριστός μας απαλλάσσει, όπως είπα, με την ενέργεια του Πνεύματος, από τα πάθη που είναι κρυμμένα μέσα στον νου. Και πολύ εύστοχα χρησιμοποιείται το είδος του βοτάνου μαζί με το τρεχούμενο νερό. Διότι έχουμε βαπτιστεί «εν Πνεύματι Αγίω και πυρί», σύμφωνα με την Γραφή. Το δε βότανο, όπως είπα, είναι θερμό και δεκτικό της ενέργειας του Πνεύματος. Το δε κλωσμένο κόκκινο νήμα υποδηλώνει και πάλι από μόνο του τον τρόπο της ενανθρωπήσεως του Μονογενούς. Διότι ο Λόγος, αν και Θεός, έχει συμπλακεί με σάρκα και αίμα. Και το κόκκινο χρώμα απεικονίζει αίμα και σάρκα. Διότι τέτοιο χρώμα έχουν. Σφάζεται λοιπόν το πτηνό πάνω σε τρεχούμενο νερό, στο οποίο το άλλο που διασώθηκε βαπτίζεται μαζί με τα υπόλοιπα, και ύστερα αφήνεται ελεύθερο χωρίς να έχει πάθει τίποτα, όπως ακριβώς προείπα. Διότι ο Χριστός θυσιάστηκε για εμάς· αλλά ο ίδιος βρισκόταν και μέσα στον θάνατο και ήταν ανώτερος του θανάτου. Διότι «θανατώθηκε μεν ως προς τη σάρκα, σύμφωνα με την Γραφή, αλλά ζωοποιήθηκε ως προς το πνεύμα», με το οποίο «πορεύτηκε και κήρυξε και στα πνεύματα που βρίσκονταν στη φυλακή, τα οποία κάποτε είχαν απειθήσει».

ΑΛΛΟ. Ο μακάριος Βαπτιστής έλεγε προς τους Ιουδαίους: «Εγώ σας βάπτισα με νερό. Οπίσω μου έρχεται άνδρας, του οποίου δεν είμαι ικανός, αφού σκύψω, να λύσω το λουρί του υποδήματος. Εκείνος θα σας βαπτίσει με Άγιο Πνεύμα και πυρ. Αυτός κρατάει το λιχνιστήρι στο χέρι του, και θα καθαρίσει πλήρως το αλώνι του, και θα συνάξει το σιτάρι στην αποθήκη, ενώ το άχυρο θα το κατακάψει με άσβεστη φωτιά». Τι έχουν να πουν λοιπόν για αυτά εκείνοι που τοποθετούν τον Κύριο στο ίδιο μέτρο με τον Ιωάννη; Διότι, αφού ο Κύριος δεν είναι ακόμη ανώτερος, αν υποτεθεί ότι θα γίνει ποτέ σύμφωνα με τη δική τους αντίληψη, για ποιο λόγο ο Ιωάννης διαβεβαιώνει ότι ο ίδιος βαπτίζει με νερό, ενώ Εκείνος θα είναι ο χορηγός του Πνεύματος; Και ο ίδιος βέβαια, ως δούλος, δεν τολμά ούτε καν να αγγίξει το λουρί του υποδήματος· ενώ δηλώνει ότι Εκείνος είναι ο Δεσπότης του αλωνιού. Διότι αυτό σημαίνει το, «Θα καθαρίσει πλήρως το αλώνι του». Και λέγει ότι θα αποδειχθεί διανομέας και σαν ρυθμιστής όσων αρμόζουν στον καθένα· ώστε τον μεν δίκαιο και αγαθό, σαν σιτάρι, να τον εισαγάγει στις ουράνιες αυλές, τον δε άδικο, αφού τιναχθεί μακριά σαν άχυρο, να τον κάνει τροφή του πυρός. Αλλά αν βρισκόταν στο ίδιο μέτρο με Εκείνον που λίγο αργότερα επρόκειτο να γίνει ανώτερος, γιατί δεν βαπτίζει και ο ίδιος με Άγιο Πνεύμα, ούτε καθαρίζει το αλώνι του, ούτε, έχοντας περιβληθεί το Δεσποτικό αξίωμα, κρίνει την οικουμένη με δικαιοσύνη;

Διότι μετά τον Μωυσή δίνει εντολές ο Χριστός, και δεν φανερώνει πλέον τον καιρό του καθαρισμού σε όσους αγωνίζονται με ανδρεία· διότι αυτός ακριβώς ήταν ο καιρός· εισάγει όμως τον τρόπο, και θέτει πλέον ενώπιόν μας το ίδιο το μυστήριο, ερμηνεύοντας τον ακριβή σκοπό του νόμου. Διότι πρόσταξε, όσα από τα σκεύη μπορούσαν να αντέξουν τη δύναμη της φωτιάς, να περάσουν μέσα από το πυρ· ενώ όσα δεν είχαν φυσική αντοχή, αλλά ήταν φθαρτά και πιο επιρρεπή στο να υποστούν ολοκληρωτικό αφανισμό, εννοώντας τα ενδύματα και όσα ήταν φτιαγμένα από δέρμα και ξύλο, να περάσουν μέσα από το νερό, υποδηλώνοντας έτσι αινιγματωδώς εμάς μέσα από τα χρυσά και τα ασημένια και τα άλλα σκεύη, για τους οποίους η κάθαρση δια του Χριστού έγινε σαν μέσα από φωτιά και νερό. Διότι έχουμε βαπτιστεί με Άγιο Πνεύμα και πυρ. Επομένως, το να περνούν μέσα από φωτιά και νερό τα λάφυρα που συγκεντρώθηκαν από την αιχμαλωσία, υποδηλώνει επακριβώς τη δική μας κάθαρση, εμάς τους οποίους, ενώ ήμασταν κάποτε σαν ένας διαβολικός πλούτος, ο Χριστός έκανε δικό του κτήμα, αφού εισήλθε στο σπίτι του ισχυρού, διήρπασε τα σκεύη του και έδεσε τον ισχυρό. Και ο Ελεάζαρ λέει ότι οι νικητές θα εισέλθουν στο στρατόπεδο μόνον τότε, όταν πλύνουν τα ενδύματά τους την έβδομη ημέρα, και έτσι θα είναι καθαροί.

Ότι δε το Πνεύμα παρομοιάζεται με τη φύση του πυρός, σε πληροφορεί λέγοντας στα πλήθη των Ιουδαίων και ο μακάριος Βαπτιστής: «Εγώ βαπτίζω με νερό, αλλά ανάμεσά σας στέκεται αυτός που εσείς δεν γνωρίζετε, ο οποίος έρχεται πίσω μου, του οποίου δεν είμαι άξιος να λύσω το λουρί του υποδήματός του.» Είπε δε ότι: «Αυτός θα σας βαπτίσει με Άγιο Πνεύμα και πυρ.» Διότι δεν έχουμε βαπτιστεί σε αισθητό πυρ, αλλά εν Αγίω Πνεύματι, το οποίο δίκην πυρός κατατήκει τον μολυσμό στις ψυχές· γι' αυτό άλλωστε έχει γραφτεί για τον Χριστό ότι: «Ιδού, αυτός εισέρχεται ως πυρ χωνευτηρίου και ως πόα πλυνόντων· και θα καθίσει χωνεύοντας και καθαρίζοντας, όπως το ασήμι και το χρυσάφι.» Άσβεστο λοιπόν είναι το πυρ του θυσιαστηρίου. Διότι παρέμεινε στον Χριστό το Άγιο Πνεύμα, καίτοι εκ φύσεως ενυπάρχει σε αυτόν, καθόσον νοείται και είναι Θεός. Είπε δε και ο νόμος ότι το πυρ αποτελεί ίδιον του θυσιαστηρίου. Διότι, έστω κι αν ο Μονογενής έγινε άνθρωπος, και, σύμφωνα με το σχήμα που αρμόζει στην ανθρώπινη φύση, λέγεται ότι έχει έλθει σε μέθεξη του Πνεύματος· εντούτοις το Πνεύμα είναι δικό του και βρίσκεται μέσα του, και είναι αληθώς ίδιόν του.

Έτσι, λοιπόν, όντας και φαινόμενος, και έχοντας τη δική μας μορφή, τον παρουσίασε ο Πατέρας στους αγίους αποστόλους, όταν ακούστηκε φωνή από ψηλά που έλεγε τα εξής: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα· αυτόν να ακούτε». Κατάλαβε, λοιπόν, ότι δεν λέει, «μέσα σε αυτόν είναι ο Υιός μου», για να μην εννοηθεί τμηματικά ως κάποιος άλλος μέσα σε άλλον, αλλά για να νοείται ως ένας και ο αυτός κατά την οικονομική ένωση. Το ότι δε το να αντιλέγει κανείς σε αυτό είναι σφάλμα, και μάλιστα από τα πιο μεγάλα, θα μας πείσει ο Ιωάννης γράφοντας τα εξής: «Ότι αυτή είναι η μαρτυρία του Θεού, την οποία έχει μαρτυρήσει για τον Υιό του· όποιος πιστεύει στον Υιό του Θεού έχει τη μαρτυρία του Θεού μέσα του. Όποιος δεν πιστεύει στον Θεό τον έχει κάνει ψεύτη, διότι δεν πίστεψε στη μαρτυρία που ο Θεός έχει μαρτυρήσει για τον Υιό του». Έχει δε μαρτυρήσει ότι αυτός, που φέρει σάρκα και βρίσκεται στη μορφή του δούλου, είναι μοναδικά και κατεξοχήν ο αληθινός μου Υιός. Και τι άλλο; Δεν θα παραδεχτούμε ότι και η ένδοξη χάρη μέσω του αγίου βαπτίσματος, και η ζωοποίηση σε αυτόν, και η μέθεξη του Θεού μέσω του αγιασμού εν Πνεύματι έχουν πραγματοποιηθεί δια του Ιησού Χριστού; Β— Αναγκαστικά. Διότι θυμάμαι τον Ιωάννη που λέει: «Εκείνος δε που έρχεται πίσω μου είναι ισχυρότερός μου, του οποίου δεν είμαι άξιος ούτε τα υποδήματα να βαστάξω. Εκείνος θα σας βαπτίσει με Πνεύμα Άγιο και φωτιά».

Σε όποιον ζει με αυτόν τον τρόπο, θα φανερωθεί το μυστήριο της βάτου να τον καταυγάζει και να τον διδάσκει ότι το πυρ της θεότητας, αφού περιέλαβε την ανθρώπινη φύση κατά την ενανθρώπηση, την πυράκτωσε και την εθέωσε, διατηρώντας την ακέραιη. Και κατέκαψε τα αγκάθια της αμαρτίας που προέβαλλαν. Επίσης, ότι αποτελεί προτύπωση της Εκκλησίας που προήλθε από τα έθνη. Διότι, όπως ακριβώς η βάτος είναι χαμαιπετής και απλωμένη πάνω στη γη, γεμάτη με αγκάθια, έτσι και τα έθνη προηγουμένως σύρονταν γύρω από τα γήινα νοήματα και τα πάθη της αμαρτίας, μη μπορώντας να φανταστούν τίποτα το υψηλό. Και ήταν σκορπισμένα πάνω στη γη και είχαν περιβληθεί τα αγκάθια της αμαρτίας. Το άυλο όμως πυρ του θείου βαπτίσματος, που τα φλογίζει απαθώς, τα καθαρίζει, κατακαίοντας μόνο τα αγκάθια της αμαρτίας. «Διότι αυτός», λέει, «θα σας βαπτίσει με Άγιο Πνεύμα και πυρ». Επιπλέον, ότι σκιαγραφεί τη μήτρα της Θεομήτορος, μέσα στην οποία το πυρ της θεότητας, όταν άστραψε, τη διαφύλαξε ακατάφλεκτη.

Και ο Ιωάννης, ο οποίος επλήσθη Πνεύματος Αγίου από την κοιλία της μητέρας του, γι' αυτόν τον λόγο αγιάσθηκε, για να βαπτίσει τον Κύριο, όχι μεταδίδοντας ο ίδιος το Πνεύμα, αλλά ευαγγελιζόμενος Εκείνον που χορηγεί το Πνεύμα. Διότι λέει: «Εγώ σας βαπτίζω με ύδωρ εις μετάνοιαν, εκείνος όμως που έρχεται οπίσω μου», και τα εξής, «αυτός θα σας βαπτίσει εν Πνεύματι Αγίω και πυρί». Και γιατί με πυρ; Επειδή η κάθοδος του Αγίου Πνεύματος έγινε με πύρινες γλώσσες. Περί αυτού λέει χαίροντας ο Κύριος: «Πυρ ήλθα να βάλω επί της γης, και τι άλλο θέλω αν ήδη άναψε;»

Ευδόκησε η λιθώδης ψυχή μου να αναδειχθεί πολύτεκνη σε αρετές. Τους άκαρπους λογισμούς μου ξερίζωσε με το πυρ του Αγίου σου Πνεύματος. Μην με κόψεις σαν άκαρπο δέντρο και με αποπέμψεις στο άσβεστο πυρ.

Γι' αυτόν, λοιπόν, τον σταυρωθέντα, και ο Πρόδρομος κήρυξε λέγοντας: αυτός που έρχεται πίσω μου είναι ισχυρότερός μου, του οποίου δεν είμαι άξιος να βαστάξω τα υποδήματα· αυτός θα σας βαπτίσει με Άγιο Πνεύμα και πυρ. Το λιχνιστήρι βρίσκεται στο χέρι του, και θα καθαρίσει πλήρως το αλώνι του, και θα συγκεντρώσει το σιτάρι στην αποθήκη του, ενώ το άχυρο θα το κατακάψει με άσβεστο πυρ. Αλλά και εκείνοι που σταύρωσαν τον σταυρωθέντα, πριν τον σταυρώσουν, τον ρωτούσαν λέγοντας: πες μας καθαρά, αν εσύ είσαι ο Χριστός. Ο δε σταυρωθείς Κύριος της δόξης αποκρίθηκε προς αυτούς: σας το είπα ήδη, και δεν πιστεύετε· τα έργα που εγώ κάνω στο όνομα του Πατέρα μου, αυτά μαρτυρούν για εμένα· αλλά εσείς δεν πιστεύετε, διότι δεν είστε από τα δικά μου πρόβατα. Τα δικά μου πρόβατα ακούνε τη φωνή μου, και εγώ τα γνωρίζω, και με ακολουθούν, και εγώ τους δίνω αιώνια ζωή, και δεν πρόκειται να χαθούν ποτέ, και κανείς δεν θα τα αρπάξει από το χέρι μου. Και ο αρχιερέας του είπε: σε εξορκίζω στον ζωντανό Θεό, να μας πεις αν εσύ είσαι ο Χριστός ο Υιός του Θεού. Λέει σε αυτόν ο Κύριος: εσύ το είπες· από τώρα θα δείτε τον Υιό του ανθρώπου να κάθεται στα δεξιά της δυνάμεως και να έρχεται πάνω στις νεφέλες του ουρανού.

Μόνο αυτοί «θα ονομαστούν άγιοι», όσοι δηλαδή καταξιώθηκαν «να γραφτούν στην» αιώνια «ζωή» της επουράνιας «Ιερουσαλήμ»· σε αυτούς παράβαλε τα λόγια του Σωτήρα μας προς τους αποστόλους, με τα οποία ειπώθηκε: «να χαίρεστε επειδή τα ονόματά σας έχουν γραφτεί στους ουρανούς». Το πώς όμως θα γίνουν άξιοι αυτών, το αποσαφηνίζει στη συνέχεια λέγοντας το εξής: «θα ξεπλύνει ο Κύριος τον ρύπο των υιών και των θυγατέρων της Σιών και θα καθαρίσει το αίμα από ανάμεσά τους με πνεύμα κρίσεως», δηλώνοντας σαφώς «το λουτρό της παλιγγενεσίας», το οποίο δήλωνε και προηγουμένως λέγοντας: «λουστείτε, γίνετε καθαροί», και το οποίο τώρα υπόσχεται. Η δε φράση «με πνεύμα καύσεως» σε τίποτα δεν θα διέφερε από το «με Πνεύμα Άγιο και πυρ». Και κάνει λόγο για «ρύπο» των ψυχών, με τον οποίο λερώθηκαν έχοντας μολυνθεί από «το αίμα», το οποίο μνημόνευσε ο λόγος και προηγουμένως, λέγοντας: «διότι τα χέρια σας είναι γεμάτα αίμα».

Στον μεν προφήτη Ιερεμία, ο οποίος είχε πει: «Ο Ων, Δέσποτα Κύριε, ιδού δεν γνωρίζω να μιλώ, διότι είμαι πολύ νέος», «άπλωσε ο Κύριος το χέρι Του και άγγιξε το στόμα του και του είπε: Ιδού, έθεσα τους λόγους μου στο στόμα σου»· διότι, επειδή τα χείλη του Ιερεμία δεν είχαν ανάγκη κάθαρσης, ευλόγως το χέρι του Κυρίου που άγγιξε το στόμα του, τον γέμισε με την προφητική χάρη. Τώρα όμως, επειδή ο Ησαΐας είχε ανάγκη κάθαρσης, δεν τον πλησιάζει ο Κύριος, αλλά ένα από τα Σεραφείμ που απεστάλη από τον Κύριο, φέροντας άνθρακα, και καθαρίζει τα χείλη του με τον άνθρακα. Γι' αυτό τον λόγο, ευλόγως, τα Σεραφείμ, όταν το όνομά τους ερμηνεύεται στην ελληνική γλώσσα, σημαίνουν αυτούς που πυρπολούν ή τους εμπρηστές. Και μου φαίνεται ότι αποτελούν όργανα κάθαρσης για εκείνους που έχουν ανάγκη κάθαρσης, γι' αυτό ένα από τα Σεραφείμ, έχοντας λάβει εντολή να πράξει τούτο, έφερε τον καθαρτικό άνθρακα στα χείλη του προφήτη. Αυτός δε ήταν ο άνθρακας από το θυσιαστήριο, προφανώς επειδή ο φιλάνθρωπος Κύριος γεμίζει το θυσιαστήριό Του με τέτοιου είδους σωτήριους και καθαρτικούς άνθρακες. Γι' αυτό έχει λεχθεί κάπου: «άνθρακες άναψαν από αυτόν». Και ο ίδιος ο Θεός στα βιβλία του Μωυσή ονομάζεται «πυρ καταναλίσκον», ενώ για τον Σωτήρα μαρτυρείται στα Ευαγγέλια ότι θα βαπτίσει τους άξιους «εν Πνεύματι Αγίω και πυρί».

Επειδή, λοιπόν, έπρεπε να φανερωθεί και να παρουσιαστεί δημόσια αυτή η απόρρητη θεία οικονομία, στέλνεται από τον Θεό ο Ιωάννης μέσα από την έρημο, ο οποίος φέρει επάξια το όνομα Πρόδρομος, βαπτίζοντας όσους προσέρχονται και παραγγέλλοντάς τους να είναι έτοιμοι να πιστέψουν σε εκείνον που έρχεται, για τον οποίο λέει ότι θα τους βαπτίσει με Πνεύμα Άγιο και πυρ, αλλά και ότι είναι ανώτερός του σε τέτοιο βαθμό, όσο το Άγιο Πνεύμα υπερέχει του ύδατος. Διότι μαρτυρεί ότι αυτός είναι ο δεσπότης και ο δημιουργός των πάντων και ο εξουσιαστής των αγγέλων και των ανθρώπων. Επίσης, ότι όλοι οι άνθρωποι αποτελούν δικό του λογικό αγρό, και ότι το φτυάρι (το λιχνιστήρι) ενός τέτοιου αγρού, δηλαδή τις λειτουργικές δυνάμεις, τις κρατά στο χέρι του και στην εξουσία του εκείνος που έρχεται.

Ο Ιωάννης, όμως, αναγνωρίζοντάς τον με το διορατικό πνεύμα καθώς πλησίαζε, έλεγε προς τα πλήθη: «Ανάμεσά σας στέκεται αυτός που εσείς δεν γνωρίζετε, ο οποίος, αν και έρχεται μετά από εμένα» ως προς τη σαρκική γέννηση και τη φανέρωση, «υπήρχε πριν από εμένα» ως Θεός και Λόγος του Θεού και Υιός, γεννημένος από τον Θεό Πατέρα προ των αιώνων, και φέροντας τώρα μέσα του όλο το πλήρωμα της θεότητας σωματικά, «του οποίου δεν είμαι άξιος να λύσω το λουρί του υποδήματός του». Και υπόδημα του Λόγου του Θεού τι άλλο είναι, παρά βεβαίως η σάρκα, την οποία φόρεσε για χάρη μας; Το δε λουρί του υποδήματος είναι ο τρόπος της ένωσης της θεότητας και της σάρκας, τον οποίο, επειδή είναι απόρρητος, δεν είναι ικανός να λύσει και να διασαφηνίσει ούτε καν αυτός, ο ανώτερος ανάμεσα στους γεννημένους από γυναίκες. «Αυτός», λέει, «θα σας βαπτίσει με Πνεύμα Άγιο και φωτιά», δηλαδή με τη φωτιστική και την κολαστική, καθώς καθένας θα λάβει το ανάλογο σύμφωνα με την αξία της δικής του διαθέσεως. Όλοι εμείς είμαστε δικό του λογικό χωράφι· αυτός κρατά για τέτοιου είδους χωράφι «το φτυάρι στο χέρι του», δηλαδή τις λειτουργικές δυνάμεις και τους αγγέλους που υπηρετούν στη μέλλουσα κρίση και διαχωρίζουν τα ζιζάνια από το σιτάρι· ως χέρι δε, να εννοήσεις την εξουσία. «

«Και πυρ»: Το πυρ του πνεύματος, το νοητό, για το οποίο λέει: αυτός θα σας βαπτίσει με Άγιο Πνεύμα και πυρ. «Και οργή»: Εναντίον του λαού των Ιουδαίων. Διότι ο Ισραήλ, ενώ κάποτε ήταν γένος του Θεού, Εκείνος οργίστηκε και τους απέρριψε. «Επειδή δεν πίστεψαν»: Διότι, παρόλο που επιτελούνταν πολλές ιάσεις (θαύματα), αυτοί απίστησαν. «Ούτε ήλπισαν»: Διότι, ενώ η σωτηρία γινόταν φανερή μέσω των προφητών, αυτοί απελπίστηκαν [και έσπευσαν προς την απιστία]. «Και έδωσε εντολή»: Και σε αισθητές και σε νοητές· στις αισθητές για να ετοιμάσουν τροφή για τον λαό των Εβραίων, και ως νοητές εννοεί τους προφήτες, για να κηρύξουν τη νοερή τροφή στα έθνη. «Και θύρες»: Εννοεί τους προφήτες, ώστε μέσω αυτών να φανερώσει στη γη τη χάρη. «Και έβρεξε»: Αχειροποίητη τροφή, προτυπώνοντας τη μυστική τροφή, το σώμα του Χριστού. «Και άρτο»: Ονόμασε το μάννα ουράνιο επειδή ήταν αχειροποίητο, και συμβόλιζε το σώμα του Χριστού. «Άρτο»: Εννοεί τον ύμνο των αγγέλων, τον οποίο ο Σωτήρας δίδαξε πάνω στη γη· διότι ο αισθητός άρτος είναι ακατάλληλη τροφή για τους αγγέλους. «Επισιτισμό»: Διότι είχαν χωρίς έλλειψη όσα ήθελαν, όπως οι πιστοί έχουν ανελλιπώς τον άρτο της ζωής. «Και σήκωσε»: Διότι ο Αββακούμ λέει: ο Θεός θα έλθει από νότο· για αυτόν τον λόγο και ο Δαβίδ το αινίσσεται. «Και έβρεξε»: Εννοεί την ορτυγομήτρα τότε για τον λαό των Εβραίων, και για τον πιστό λαό τη σάρκα του Κυρίου. «Και ωσάν άμμο»: Ο λόγος αναφέρεται στα ίδια πράγματα, για να τρώνε χωρίς κόπο.

Διότι σε αυτό (σε αυτήν) προστατεύονται οι πιστοί από τον καύσωνα της αμαρτίας. «Και πυρ»: Διότι τότε ο στύλος του πυρός προπορευόταν του λαού, για να μην χάσουν τον δρόμο τους. Το πυρ όμως προεικόνιζε το πυρ του Πνεύματος, για το οποίο έχει γραφεί (όπως λέγει ο Ιωάννης): «Αυτός θα σας βαπτίσει με Πνεύμα Άγιο και πυρ» που φωτίζει τους πιστούς. «Ζήτησαν»: Διότι τους έδωσε τότε σωματική και έμψυχη τροφή, για να δηλώσει ότι πρόκειται να τρέφει τους πιστούς με Σώμα και Αίμα, [ή για να σε διδάξει τα επόμενα]. «Και άρτον»: Διότι έτρωγαν πτηνά, γι' αυτό λέγει του ουρανού· υποδήλωνε δε τον άρτο που κατεβαίνει (που κατέβηκε) από τον ουρανό στους πιστούς, ο οποίος είναι ο Χριστός. «Διέρρηξεν»: Εννοεί την ακρότομη πέτρα, και με αυτήν υποδηλωνόταν η πλευρά του Χριστού, όπως λέγει και ο απόστολος: «Η δε πέτρα ήταν ο Χριστός». «Επορεύθησαν»: Προτυπωνόταν η Εκκλησία και το βάπτισμα· διότι η Εκκλησία ήταν άνυδρη πριν λάβει τη χάρη του βαπτίσματος. «Ότι εμνήσθη»: Ο λόγος αναφέρεται στον Χριστό· διότι ο Θεός Λόγος, ενθυμούμενος τα έθνη, ήλθε για να σώσει τον άνθρωπο. «Του προς Αβραάμ»: Διότι από τον Αβραάμ προέρχεται κατά σάρκα. «Και εξήγαγεν»: Τον λαό των εθνών εξήγαγε από τη συνοχή των ειδώλων [με αγαλλίαση]. Διότι εκείνος ήταν τύπος τούτου. «Και τους εκλεκτούς»: Όλους τους αγίους, τους οποίους μετά την αναχώρησή τους από εδώ [εκεί] τους ευφραίνει αιωνίως.

Έρχεται ο ισχυρότερός μου, του οποίου δεν είμαι ικανός να βαστάξω τα υποδήματα· αυτός θα σας βαπτίσει με Πνεύμα Άγιο και πυρ. Εγώ είμαι υποτελής, αυτός όμως είναι αυτεξούσιος· εγώ είμαι ένοχος αμαρτιών, αυτός όμως είναι αφαιρετής των αμαρτιών· εγώ παραβαίνω τον νόμο, αυτός όμως φωταγωγεί τη χάρη· εγώ κατηχώ ως δούλος, αυτός όμως κρίνει ως δεσπότης· εγώ έχω το έδαφος για κλίνη, αυτός έχει τον ουρανό· εγώ βαπτίζω βάπτισμα μετανοίας, αυτός όμως δωρίζει χάρισμα υιοθεσίας. «Αυτός θα σας βαπτίσει με Πνεύμα Άγιο και πυρ». Τι προσηλώνεστε σε εμένα; «Δεν είμαι εγώ ο Χριστός». Ενώ ο Ιωάννης έλεγε αυτά προς το πλήθος, και ενώ ο λαός προσδοκούσε να δει κάποιο παράδοξο θέαμα με τα σωματικά του μάτια, και ο διάβολος καταπλησσόταν από την τόσο μεγάλη μαρτυρία του Ιωάννη, ιδού, προσέρχεται ο Κύριος λιτός, μόνος, γυμνός, απροστάτευτος, έχοντας ως ένδυμα το ανθρώπινο σώμα, κρύβοντας δε το αξίωμα της θεότητας, ώστε να διαφύγει την πανουργία του δράκοντα. Και όχι μόνο προσήλθε στον Ιωάννη ως Κύριος δίχως τη βασιλική δορυφορία, αλλά και ως απλός άνθρωπος υπόχρεος αμαρτιών έκλινε το κεφάλι του για να βαπτιστεί από τον Ιωάννη. Γι' αυτό ο Ιωάννης, βλέποντας την τόσο μεγάλη ταπεινοφροσύνη και μένοντας έκθαμβος μπροστά στο γεγονός, άρχισε να τον εμποδίζει λέγοντας, όπως μόλις ακούσατε: «Εγώ έχω ανάγκη να βαπτιστώ από εσένα, και εσύ έρχεσαι σε εμένα;». Τι κάνεις, ω Δέσποτα;

Ο νόμος κατηγορεί, και οι προφήτες κατηγορούν· κατηγορεί και ο θάνατος. Αλλά η χάρις είναι η συγχώρηση που τα λύνει όλα, η άφεση. Γι' αυτό φώναζε: «Δεν ήλθα για να κρίνω τον κόσμο, αλλά για να σώσω τον κόσμο». Αυτός θα σας βαπτίσει με Πνεύμα Άγιο και πυρ. Ονόμασε το Πνεύμα πυρ, για να μάθεις τη δύναμή του. Γιατί το ονόμασε πυρ; Θέλω, μέσα από γνώριμες λέξεις, να παραστήσω τα νοήματα που υπερβαίνουν τη διάνοιά σου, ότι, όπως το πυρ κατακαίει τα αγκάθια, έτσι και το Πνεύμα, όταν έλθει, εξαλείφει τα αμαρτήματα, και όπως το πυρ μετατρέπει τη μεταλλοφόρο γη σε χρυσό, έτσι και το Πνεύμα, όταν εισέρχεται στο βάπτισμα και στην κολυμβήθρα του ύδατος, κάνει τον μοιχό δίκαιο, τον ληστή τον καθιστά υιό του Θεού. Και μη μου πεις, πώς· επειδή κι εγώ σε ρωτώ: «Πώς το πυρ παίρνοντας το χώμα το κάνει χρυσό;» Και δεν ξέρεις να απαντήσεις. Υποχωρείς μπροστά στην τέχνη ενός συνδούλου σου, και δεν υποχωρείς στη φιλανθρωπία του Δεσπότη; Το πυρ και από το χώμα φτιάχνει χρυσό, και πάλι έναν σκουριασμένο ανδριάντα τον λιώνει, τον αποκαθαίρει, και τον κάνει καθαρό, έτσι και το Άγιο Πνεύμα, και από κατηχουμένους δημιουργεί πιστούς, και τον αμαρτωλό πιστό τον καθιστά δίκαιο. Γι' αυτό λέει ο Δαβίδ: «Καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ, και πνεύμα ευθές ανανέωσε στα έγκατά μου». Ανάμεσά σας όμως στέκεται εκείνος του οποίου δεν είμαι ικανός να λύσω το λουρί του υποδήματός του.

Γι' αυτό και ο Ιωάννης, θέλοντας να δείξει ότι η κτίση έχει δημιουργηθεί από ύδωρ και πνεύμα, φώναζε προς εκείνους που βαπτίζονταν από αυτόν: «Εγώ μεν σας βαπτίζω με ύδωρ για μετάνοια· έρχεται όμως πίσω μου εκείνος του οποίου δεν είμαι άξιος να βαστάξω τα υποδήματα. Αυτός θα σας βαπτίσει με Άγιο Πνεύμα και πυρ. Όταν δείτε», λέει, «το Άγιο Πνεύμα να κατέρχεται, θα ομολογήσετε τον βαπτιζόμενο Χριστό ως Θεό· μας διακηρύσσει άλλωστε το βιβλίο της Γενέσεως ότι το Πνεύμα του Θεού επιλάμπει στα ύδατα». Τότε προσέρχεται ο Ιησούς από τη Γαλιλαία στον Ιορδάνη, προς τον Ιωάννη, για να βαπτιστεί από αυτόν.

Διότι άκουσες προ ολίγου στο Ευαγγέλιο τον Βαπτιστή Ιωάννη να βοά προς το πλήθος των Ιουδαίων που είχε συγκεντρωθεί από παντού και βαπτιζόταν: «Εγώ μεν σας βαπτίζω με νερό εις μετάνοιαν· εκείνος όμως που έρχεται πίσω μου είναι ισχυρότερός μου». «Εκείνος που έρχεται πίσω μου»· πίσω, λόγω του τοκετού της γεννήσεως.

Εκείνος όμως που έρχεται ύστερα από εμένα είναι ισχυρότερός μου, του οποίου δεν είμαι άξιος να βαστάξω τα υποδήματα. Και ποια υποδήματα φορούσε ο Κύριος, τα οποία θα έπρεπε να βασταχθούν, ώστε να λέει: Δεν είμαι άξιος να βαστάξω τα υποδήματα; Εδώ ως υποδήματα εννοεί τα μυστήρια της θείας Οικονομίας· διότι υποδήματα ονομάζεται η ενανθρώπηση του Κυρίου. Και μάρτυρας γι' αυτό είναι ο ίδιος ο Κύριος, ο οποίος ανακράζει μέσω του προφήτη: Επάνω στην Ιδουμαία θα εκτείνω το υπόδημά μου. Γι' αυτόν τον λόγο και η ενανθρώπηση του Κυρίου ονομάστηκε υποπόδιο, επειδή εμφανίστηκε επί της γης και κατέλαβε τα πέρατα της γης. Αυτό ακριβώς, κάνοντας φανερό και από τις δύο απόψεις, αναφωνούσε ο προφήτης: Υψώνετε τον Κύριο τον Θεό μας και προσκυνείτε το υποπόδιο των ποδιών του.

Εγώ μεν σας βαπτίζω με νερό εις μετάνοιαν· εκείνος όμως που έρχεται ύστερα από εμένα είναι ισχυρότερός μου, του οποίου δεν είμαι άξιος να βαστάξω τα υποδήματα· αυτός θα σας βαπτίσει με Πνεύμα Άγιο και πυρ. Το λιχνιστήρι βρίσκεται στο χέρι του· και το μεν σιτάρι θα το συγκεντρώσει στην αποθήκη του, το δε άχυρο θα το κατακάψει με πυρ άσβεστο. Ενώ ο Ιωάννης διακήρυττε αυτά και διασάλπιζε τον ισχυρότερο Κύριο, εκείνοι που βαπτίζονταν από αυτόν έφερναν αντίρρηση στον Ιωάννη, λέγοντας: «Έχεις κάποιον ισχυρότερο από εσένα, ω προφήτη; Γιατί συκοφαντείς τον εαυτό σου; Εσύ είσαι υιός του μεγάλου Ζαχαρία, εσύ είσαι και στους ανθρώπους ποθητός και στα θηρία φοβερός. Έχεις κάποιον ισχυρότερο από εσένα; Γιατί φλυαρείς; Δεν υπάρχει ισχυρότερος από εσένα».