Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 3:17

Αλλά σύμφωνα με την ιστορία, ο Ηλίας μετά την ανομβρία άκουσε φωνή πολλών υδάτων. Εννοεί, λέγει, αυτήν τη φωνή του Θεού και Πατρός που ακούστηκε στον Ιορδάνη και η οποία έλεγε: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός», την οποία και παρομοιάζει με βροντή: «Φωνή Κυρίου που συντρίβει κέδρους». Ως κέδρους σε αυτά τα χωρία εννοεί τις αντικείμενες δυνάμεις. «Και θα συντρίψει ο Κύριος τους κέδρους του Λιβάνου». Ως κέδρους του Λιβάνου εννοεί τους υψηλούς του ιουδαϊκού λαού, επειδή η Ιερουσαλήμ πολλές φορές έχει ονομαστεί Λίβανος μέσα στη θεία Γραφή.

Ή για ποιο λόγο, εφόσον ο Λόγος ήλθε σε αυτόν παρόμοια με τους άλλους, ονομάζεται Εμμανουήλ μόνο αυτός που γεννήθηκε από τη Μαρία, ως σώμα γεμάτο από θεότητα που γεννήθηκε από αυτήν; Διότι το Εμμανουήλ ερμηνεύεται «μαζί μας είναι ο Θεός». Ή για ποιο λόγο, αν πράγματι ήλθε με αυτόν τον τρόπο, ενώ καθένας από τους αγίους έτρωγε, έπινε, κοπίαζε και πέθαινε, δεν λέγεται ότι ο Ίδιος έτρωγε, κοπίαζε και πέθανε, παρά μόνο για αυτόν που γεννήθηκε από τη Μαρία; Διότι όσα έπασχε αυτό το σώμα, έχουν ειπωθεί σαν να τα έπασχε ο Ίδιος· και ενώ για όλους τους άλλους λέγεται απλώς ότι τέχθηκαν και γεννήθηκαν, μόνο για αυτόν που προήλθε από τη Μαρία έχει ειπωθεί: «και ο Λόγος έγινε σάρκα». Από αυτά αποδεικνύεται ότι προς όλους τους άλλους ο Λόγος ήλθε με σκοπό να προφητεύσουν, από τη Μαρία όμως ο ίδιος ο Λόγος, αφού έλαβε σάρκα για τον εαυτό του, προήλθε ως άνθρωπος· όντας μεν κατά τη φύση και την ουσία Λόγος του Θεού, αλλά κατά τη σάρκα γενόμενος άνθρωπος από το σπέρμα του Δαβίδ και από τη σάρκα της Μαρίας, όπως είπε ο Παύλος. Αυτόν υπεδείκνυε ο Πατέρας και στον Ιορδάνη και στο όρος λέγοντας: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα». Αυτόν οι μεν Αρειανοί τον αρνήθηκαν, εμείς όμως αναγνωρίζοντάς τον τον προσκυνούμε, χωρίς να διαχωρίζουμε τον Υιό και τον Λόγο, αλλά γνωρίζοντας ότι ο ίδιος ο Λόγος είναι ο Υιός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα και εμείς λυτρωθήκαμε.

Αυτό μαρτυρούν και οι θείες Γραφές, λέγοντας ότι αυτός είναι ο Λόγος του Θεού και ότι δι' αυτού δημιουργήθηκαν τα πάντα και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα. Για εκείνον δε, για τον οποίο κάνουν λόγο, κανένα απολύτως ρητό ή έργο δεν καταδεικνύεται από αυτές. Διότι και ο ίδιος ο Πατέρας, λέγοντας «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός», φανερώνει ότι δεν υπάρχει κανένας άλλος εκτός από αυτόν.

Γι' αυτό, λοιπόν, όντας υιοί αυτού του αιώνα, αφού άναψαν πανούργα το υποτιθέμενο λυχνάρι τους από την αγριελιά, και φοβούμενοι μήπως σβήσει γρήγορα (διότι, λέει η Γραφή, «το φως των ασεβών σβήνει»), το κρύβουν μεν κάτω από τον μόδιο της υποκρισίας, άλλα λόγια όμως φθέγγονται, και υπόσχονται την προστασία των φίλων, ενώ παράλληλα προβάλλουν τον φόβο του Κωνστάντιου, έτσι ώστε εκείνοι που τους πλησιάζουν να μη βλέπουν τη ρυπαρότητα της αίρεσης, παραπλανημένοι από την υποκρισία και τις υποσχέσεις. Πώς, λοιπόν, δεν είναι και γι' αυτόν τον λόγο πάλι άξια μίσους η αίρεση, εφόσον μάλιστα και από τους ίδιους τους οπαδούς της κρύβεται, επειδή στερείται παρρησίας, και εκτρέφεται σαν φίδι; Από πού, άραγε, συγκέντρωσαν για τον εαυτό τους αυτά τα λογύδρια; Ή από ποιον τα παρέλαβαν και τόλμησαν να πουν τέτοια πράγματα; Δεν θα μπορούσαν, βέβαια, να υποδείξουν κανέναν απολύτως άνθρωπο που να τους τα παρέδωσε αυτά. Διότι ποιος άνθρωπος, Έλληνας ή βάρβαρος, υπάρχει, ο οποίος αυτόν που ομολογεί ως Θεό, να τολμά να λέει ότι είναι ένα από τα κτίσματα, και ότι «δεν υπήρχε πριν δημιουργηθεί»; Ή ποιος είναι εκείνος που απιστεί στον Θεό στον οποίο έχει πιστέψει, όταν Εκείνος λέει «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός», ισχυριζόμενος ότι δεν είναι υιός, αλλά δημιούργημα; Διότι όλοι θα αγανακτήσουν περισσότερο εναντίον τους, εφόσον παραλογίζονται κατ' αυτόν τον τρόπο. Αλλά ούτε και από τις Γραφές αντλούν τις προφάσεις τους. Διότι αποδείχθηκε πολλές φορές, και θα αποδειχθεί και τώρα, ότι αυτές οι δοξασίες είναι ξένες προς τα θεία λόγια.

Εάν, λοιπόν, έχει επινοηθεί έξωθεν από τον Πατέρα, τότε δεν θα μετείχε πλέον του Πατρός, αλλά εκείνου που δημιουργήθηκε έξωθεν, και δεν θα είναι πλέον αυτός ούτε δεύτερος μετά τον Πατέρα, έχοντας πριν από τον εαυτό του εκείνο. Ούτε θα μπορούσε να λεχθεί Υιός του Πατρός, αλλά εκείνου, μετέχοντας στο οποίο ονομάστηκε Υιός και Θεός. Εάν όμως αυτό είναι άτοπο και ασεβές, εφόσον αφενός ο Πατέρας λέει: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός», και αφετέρου ο Υιός λέει ότι δικός Του Πατέρας είναι ο Θεός, είναι φανερό ότι αυτό του οποίου μετέχει δεν είναι έξωθεν, αλλά εκ της ουσίας του Πατρός. Και τούτο πάλι, εάν είναι διαφορετικό από την ουσία του Υιού, θα προκύψει το ίδιο άτοπο, καθώς πάλι τούτο θα βρίσκεται στο μέσο, ανάμεσα στον Πατέρα και την ουσία του Υιού, όποια και αν είναι αυτή.

Αλλά, εάν βέβαια, σύμφωνα με τους αιρετικούς, ήταν κτίσμα ή δημιούργημα, όχι όμως σαν ένα από τα συνηθισμένα κτίσματα, εξαιτίας του ότι διέφερε από αυτά ως προς τη δόξα, θα έπρεπε να χαρακτηρίζεται από τη Γραφή και να υποδεικνύεται σε σύγκριση με τα άλλα δημιουργήματα με βάση την ανωτερότητά του, δηλαδή θα έπρεπε να λέγεται ότι είναι ανώτερος από τους αρχαγγέλους· θα έπρεπε να είναι πιο τιμημένος από τους θρόνους, και πιο λαμπρός από τον ήλιο και τη σελήνη, και μεγαλύτερος από τους ουρανούς. Τώρα όμως δεν παρουσιάζεται έτσι· αλλά ο Πατέρας τον αναδεικνύει ως δικό Του και μοναδικό Υιό, λέγοντας: «Υιός μου είσαι εσύ» και, «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα». Γι' αυτό και τον διακονούσαν οι άγγελοι, επειδή ήταν διαφορετικός σε σχέση με αυτούς· και προσκυνείται από αυτούς, όχι επειδή είναι μεγαλύτερος στη δόξα, αλλά επειδή είναι εντελώς διαφορετικός από όλα τα κτίσματα και από εκείνους, όντας ο μόνος δικός Του Υιός του Πατέρα κατά την ουσία. Διότι, αν τον προσκυνούσαν επειδή απλώς υπερείχε στη δόξα, θα έπρεπε και καθένας από τους κατώτερους να προσκυνά τον ανώτερό του. Αλλά δεν συμβαίνει έτσι· διότι κτίσμα δεν προσκυνά κτίσμα, αλλά ο δούλος τον δεσπότη, και το κτίσμα τον Θεό. Ο απόστολος Πέτρος, λοιπόν, εμποδίζει τον Κορνήλιο όταν εκείνος ήθελε να τον προσκυνήσει, λέγοντας ότι «Και εγώ άνθρωπος είμαι»· και ο άγγελος εμποδίζει τον Ιωάννη στην Αποκάλυψη όταν ήθελε να τον προσκυνήσει, λέγοντας: «Πρόσεξε, μη το κάνεις. Είμαι σύνδουλός σου, και των αδελφών σου των προφητών, και αυτών που τηρούν τους λόγους του βιβλίου τούτου».

Αν όμως ονομάζεται και πρωτότοκος της κτίσεως, δεν ονομάζεται πρωτότοκος με την έννοια ότι εξισώνεται με τα κτίσματα και είναι ο πρώτος από αυτά χρονικά· (διότι πώς είναι δυνατόν αυτό, εφόσον ο ίδιος είναι Μονογενής;) αλλά ονομάζεται έτσι λόγω της συγκατάβασης του Λόγου προς τα κτίσματα, μέσω της οποίας έγινε και αδελφός πολλών. Διότι ο μονογενής, επειδή δεν υπάρχουν άλλοι αδελφοί, είναι μονογενής· ενώ ο πρωτότοκος ονομάζεται πρωτότοκος εξαιτίας των άλλων αδελφών. Γι' αυτό, άλλωστε, πουθενά στις Γραφές δεν αναφέρεται «πρωτότοκος του Θεού» ούτε «κτίσμα του Θεού»· αντίθετα, το «Μονογενής», και το «Υιός», και «ο Λόγος», και «η Σοφία» έχουν την αναφορά και την ιδιότητά τους προς τον Πατέρα: «Διότι είδαμε τη δόξα του, δόξα ως Μονογενούς από τον Πατέρα»· και, «Απέστειλε ο Θεός τον Υιό του τον Μονογενή»· και, «Στον αιώνα, Κύριε, ο Λόγος σου διαμένει»· και, «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό»· και, «Ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού»· και, «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός»· και, «Εσύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του ζώντος Θεού». Ενώ το «πρωτότοκος» υποδηλώνει τη συγκατάβαση προς την κτίση· διότι για χάρη αυτής ονομάστηκε πρωτότοκος. Και το «έκτισε» αναφέρεται στη χάρη προς τα έργα (της δημιουργίας)· διότι για χάρη αυτών κτίζεται. Αν λοιπόν είναι Μονογενής, όπως πράγματι είναι, ας ερμηνευθεί (υπό αυτό το πρίσμα) το «πρωτότοκος»· αν όμως είναι πρωτότοκος, τότε ας μην είναι Μονογενής.

Διότι ο μεν Πατέρας, αποκαλύπτοντας από τον ουρανό τον δικό Του Λόγο, έδειχνε ότι Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός· και μέσω του Δαβίδ έλεγε: Ανέβλυσε η καρδιά μου Λόγο αγαθό· στον δε Ιωάννη έδωσε την εντολή να πει: Εν αρχή ήταν ο Λόγος· και ο Δαβίδ επίσης, ψάλλοντας, λέει ότι: Κοντά σου υπάρχει πηγή ζωής, και μέσα στο φως σου θα δούμε φως· και ο Απόστολος γράφει: Ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας· και πάλι: Ο οποίος, υπάρχοντας σε μορφή Θεού· και, Ο οποίος είναι εικόνα του Θεού του αόρατου.

Γι' αυτό λοιπόν, όντες «υιοί του αιώνος τούτου», αφού άναψαν πανούργα τον δήθεν δικό τους λύχνο από την αγριελιά και επειδή φοβούνται μήπως σβήσει γρήγορα (διότι, όπως λέει, «το φως των ασεβών σβήνει»), αυτόν μεν τον λύχνο τον «κρύβουν κάτω από το μόδιο» της υποκρισίας, άλλα δε πράγματα διακηρύσσουν και προβάλλουν την προστασία φίλων και τον φόβο του Κωνσταντίου, ώστε εκείνοι που τους πλησιάζουν να μη βλέπουν, εξαιτίας της υποκρισίας και των υποσχέσεών τους, τη ρυπαρότητα της αιρέσεως. Πώς λοιπόν δεν είναι και εξαιτίας αυτού του γεγονότος άξια μίσους η αίρεση, εφόσον ακόμη και από τους ίδιους τους οπαδούς της κρύβεται, σαν να μην έχει παρρησία, και θάλπεται σαν φίδι; Από πού, άραγε, συγκέντρωσαν για τον εαυτό τους αυτά τα λόγια; Ή από ποιον τα παρέλαβαν και τόλμησαν να λένε τέτοια πράγματα; Κανέναν άνθρωπο δεν θα μπορούσαν να υποδείξουν που να τους τα δίδαξε. Διότι ποιος από τους ανθρώπους, είτε Έλληνας είτε βάρβαρος, τολμά να λέει για εκείνον που ομολογεί ως Θεό, ότι είναι ένα από τα κτίσματα και ότι «δεν υπήρχε πριν δημιουργηθεί»; Ή ποιος είναι αυτός που απιστεί στον Θεό στον οποίο έχει πιστέψει, όταν Εκείνος λέει «αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός», ισχυριζόμενος ότι δεν είναι Υιός, αλλά δημιούργημα; Διότι όλοι θα αγανακτήσουν περισσότερο εναντίον τους, επειδή εκφράζουν τέτοιες παραφροσύνες. Αλλά ούτε και από τις Γραφές μπορούν να αντλήσουν δικαιολογίες. Διότι έχει αποδειχθεί πολλές φορές, και θα αποδειχθεί και τώρα, ότι αυτά είναι εντελώς ξένα προς τα θεία λόγια.

Και βέβαια το ίδιο το Πνεύμα μάλλον «λαμβάνει από τον Υιό», όπως είπε ο ίδιος, και είναι παράλογο να πούμε ότι αυτός αγιάζεται από εκείνο. Επομένως, μετέχει του Πατρός· διότι αυτό απομένει και είναι ανάγκη να λέγεται. Και τι είναι άραγε αυτό ή από πού προέρχεται; Αν μεν, λοιπόν, είναι κάτι το εξωτερικό που έχει επινοηθεί από τον Πατέρα, τότε δεν θα μετείχε πλέον του Πατρός, αλλά εκείνου που προέκυψε εξωτερικά, και δεν θα είναι πλέον ο ίδιος ούτε δεύτερος μετά τον Πατέρα, εφόσον θα έχει εκείνο πριν από τον εαυτό του· ούτε θα μπορούσε να ονομαστεί Υιός του Πατρός, αλλά υιός εκείνου, από την μετοχή του οποίου ονομάστηκε Υιός και Θεός. Αν όμως αυτό είναι άτοπο και ασεβές, αφού αφενός ο Πατέρας λέει: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός», και αφετέρου ο Υιός λέει «ότι ο Θεός είναι δικός του Πατέρας», είναι φανερό ότι αυτό στο οποίο μετέχει δεν προέρχεται απ' έξω, αλλά από την ουσία του Πατρός. Εάν πάλι αυτό είναι κάτι διαφορετικό από την ουσία του Υιού, θα προκύψει το ίδιο άτοπο, καθώς αυτό θα βρεθεί και πάλι ως ενδιάμεσο μεταξύ του Πατρός και της ουσίας του Υιού, όποια κι αν είναι αυτή.

Αλλά επειδή, λέγοντας αυτά, ντράπηκαν, οι άθλιοι επιχείρησαν και πάλι να τα εκφράσουν με άλλον τρόπο, προβάλλοντας τη «βούληση» «όπως οι σουπιές το μελάνι», ώστε με αυτόν τον τρόπο να σκοτίζουν τους ακέραιους, ενώ οι ίδιοι να μην ξεχνούν τη δική τους αίρεση. Διότι από πού προέρχεται το «κατά βούληση ή θέληση»; Από ποια Γραφή προβάλλουν πάλι τέτοια δόγματα, ας απαντήσουν αυτοί που είναι ύποπτοι στα λόγια και εφευρέτες της ασέβειας. Επειδή ο μεν Πατέρας, αποκαλύπτοντας από τον ουρανό τον δικό Του Λόγο, έδειχνε ότι «ούτος εστίν ο Υιός μου ο αγαπητός», και μέσω του Δαβίδ έλεγε: «εξέφερε η καρδιά μου λόγο αγαθό», ενώ στον Ιωάννη έδωσε εντολή να πει: «Εν αρχή ην ο Λόγος». Και ο Δαβίδ, ψάλλοντας, λέει ότι «κοντά σου είναι η πηγή της ζωής, στο δικό σου φως θα δούμε φως». Ο δε Απόστολος γράφει: «ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας» και πάλι: «ο οποίος υπάρχοντας σε μορφή Θεού» και «ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού». Παντού όλοι κάνουν λόγο για την ύπαρξη του Λόγου και πουθενά δεν αναφέρουν ότι προήλθε «εκ βουλήσεως» ούτε καν ότι «δημιουργήθηκε». Αυτοί, όμως, πού άραγε βρήκαν να προηγείται βούληση ή θέληση του Λόγου του Θεού, εκτός αν, εγκαταλείποντας τις Γραφές, υποκρίνονται και ασπάζονται την κακοδοξία του Βαλεντίνου; Διότι ο Πτολεμαίος, ο μαθητής του Βαλεντίνου, ισχυρίστηκε ότι ο Αγένητος έχει δύο συζυγίες, την Έννοια και τη Θέληση· και πρώτα εννόησε, έπειτα θέλησε, και όσα εννοούσε δεν μπορούσε να τα προβάλει, παρά μόνο όταν προστέθηκε και η δύναμη της θελήσεως.

Αλλά εάν, σύμφωνα με τους αιρετικούς, «ήταν μεν κτίσμα ή δημιούργημα, όχι όμως σαν ένα από τα υπόλοιπα κτίσματα, επειδή διέφερε από αυτά ως προς τη δόξα», θα έπρεπε να χαρακτηρίζεται και να παρουσιάζεται από τη Γραφή συγκρινόμενος με τα άλλα δημιουργήματα ως προς την υπεροχή του. Θα έπρεπε, για παράδειγμα, να αναφέρεται ότι είναι μεγαλύτερος από τους αρχαγγέλους· θα έπρεπε να είναι πιο τιμημένος από τους θρόνους και πιο λαμπρός από τον ήλιο και τη σελήνη, καθώς και μεγαλύτερος από τους ουρανούς. Τώρα όμως ο ίδιος δεν χαρακτηρίζεται κατ' αυτόν τον τρόπο· αντίθετα, ο Πατέρας τον παρουσιάζει ως δικό Του και μοναδικό Υιό λέγοντας: «Υιός μου είσαι εσύ» και «αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα». Γι' αυτό και οι άγγελοι τον διακονούσαν, επειδή ήταν διαφορετικός από αυτούς· και προσκυνείται από αυτούς όχι ως ανώτερος κατά τη δόξα, αλλά επειδή είναι διαφορετικός από όλα τα κτίσματα και από εκείνους, όντας μόνος αυτός ο γνήσιος, κατά την ουσία, Υιός του Πατέρα. Διότι, εάν προσκυνούνταν επειδή υπερείχε κατά τη δόξα, θα έπρεπε και καθένας από τους κατώτερους να προσκυνά τον ανώτερό του. Αλλά τα πράγματα δεν έχουν έτσι· διότι κτίσμα δεν προσκυνά κτίσμα, αλλά ο δούλος τον δεσπότη και το κτίσμα τον Θεό. Ο απόστολος Πέτρος, λοιπόν, εμποδίζει τον Κορνήλιο που ήθελε να τον προσκυνήσει, λέγοντας: «και εγώ άνθρωπος είμαι»· και ο άγγελος εμποδίζει τον Ιωάννη που ήθελε να τον προσκυνήσει στην Αποκάλυψη, λέγοντας: «πρόσεξε, μην το κάνεις· είμαι σύνδουλός σου και των αδελφών σου των προφητών και εκείνων που τηρούν τους λόγους αυτού του βιβλίου· τον Θεό να προσκυνήσεις».

Αν όμως ονομάζεται και «πρωτότοκος της κτίσεως», δεν ονομάζεται πρωτότοκος με την έννοια ότι εξισώνεται με τα κτίσματα και είναι ο πρώτος από αυτά χρονικά (διότι πώς θα μπορούσε, από τη στιγμή που ο ίδιος είναι «μονογενής»;), αλλά εξαιτίας της συγκατάβασης του Λόγου προς τα κτίσματα, μέσω της οποίας έγινε και «αδελφός» πολλών. Διότι, βεβαίως, ο μονογενής είναι μονογενής επειδή ακριβώς δεν υπάρχουν άλλοι αδελφοί· ενώ ο πρωτότοκος λέγεται πρωτότοκος εξαιτίας των άλλων αδελφών. Γι' αυτό ακριβώς πουθενά στις Γραφές δεν αναφέρεται «πρωτότοκος του Θεού» ούτε «κτίσμα του Θεού», αλλά το «μονογενής» και το «Υιός» και «ο Λόγος» και «η Σοφία» έχουν την αναφορά τους και την ιδιότητά τους προς τον Πατέρα· διότι «είδαμε τη δόξα του, δόξα ως μονογενούς από τον Πατέρα» και «απέστειλε ο Θεός τον Υιό του τον μονογενή» και «στον αιώνα, Κύριε, ο Λόγος σου διαμένει»· και «ο Λόγος ήταν προς τον Θεό» και «Χριστός, Θεού δύναμη και Θεού σοφία» και «αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός» και «εσύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του ζωντανού Θεού». Το «πρωτότοκος» όμως εμπεριέχει τη συγκατάβαση προς την κτίση· διότι και ονομάστηκε πρωτότοκός της. Και το «έκτισε» πάλι αναφέρεται στη χάρη προς τα έργα (δημιουργήματα)· διότι για χάρη αυτών και κτίζεται. Αν λοιπόν είναι μονογενής, όπως άλλωστε και είναι, ας ερμηνεύεται ανάλογα το «πρωτότοκος»· αν όμως είναι πρωτότοκος, ας μην είναι μονογενής.

Και αν αυτό που αναφέρεται στον τεσσαρακοστό τέταρτο Ψαλμό, το «υπέρ του αγαπητού», λέγεται για το μέλλον, είναι φανερό ότι το ίδιο ισχύει και για το επιλεγόμενο «ανέβλυσε η καρδιά μου λόγο αγαθό». Και αν το «εκ γαστρός» αναφέρεται σε άνθρωπο, άρα και το «εκ καρδίας». Διότι, αν η γαστέρα είναι κάτι το ανθρώπινο, και η καρδιά είναι κάτι το σωματικό. Αν όμως το «εκ καρδίας» είναι αΐδιο, τότε και το «εκ γαστρός» είναι αΐδιο· και αν «ο μονογενής βρίσκεται στους κόλπους», και ο αγαπητός βρίσκεται στους κόλπους. Διότι το μονογενές και το αγαπητό είναι το ίδιο, όπως στο χωρίο «αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός». Επειδή βέβαια δεν είπε το «αγαπητός» θέλοντας να φανερώσει την αγάπη του προς αυτόν, για να μη φανεί ότι μισεί τους άλλους, αλλά δήλωνε το μονογενές, για να δείξει ότι μόνο αυτός προέρχεται από αυτόν. Και στην περίπτωση του Αβραάμ, εξάλλου, ο λόγος της Γραφής, θέλοντας να φανερώσει το μονογενές, λέει: «Πρόσφερε τον υιό σου τον αγαπητό». Σε όλους δε είναι φανερό ότι μόνο ο Ισαάκ προερχόταν από τη Σάρρα. Επομένως, ο Λόγος είναι Υιός, όχι επειδή έγινε ή ονομάστηκε Υιός τώρα, αλλά είναι πάντοτε Υιός. Διότι, αν δεν είναι Υιός, δεν είναι ούτε Λόγος· και αν δεν είναι Λόγος, δεν είναι ούτε Υιός. Επειδή αυτό που προέρχεται από τον Πατέρα είναι Υιός. Και τι προέρχεται από τον Πατέρα, αν όχι ο Λόγος που προήλθε εκ καρδίας και γεννήθηκε εκ γαστρός; Διότι ο Πατέρας δεν είναι Λόγος, ούτε ο Λόγος είναι Πατέρας, αλλά ο μεν είναι Πατέρας, ο δε Υιός· και ο μεν γεννά, ενώ ο δε γεννάται.

Διότι, σύμφωνα με τον ίδιο, «και Θεός ήταν ο Λόγος»· και έλεγε ο Υιός: «εγώ είμαι η ζωή». Επομένως, ο Υιός είναι Λόγος και ζωή που υπάρχει παρά τω Πατρί. Και πάλι, αυτό που έχει ειπωθεί από τον ίδιο τον Ιωάννη, «ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα», αποδεικνύει ότι ο Υιός υπάρχει πάντοτε. Διότι αυτόν που ο Ιωάννης ονομάζει Υιό, ο Δαβίδ τον υμνεί ως χέρι λέγοντας: «γιατί αποστρέφεις το χέρι σου και τη δεξιά σου από το μέσο του κόλπου σου;». Επομένως, αν το χέρι βρίσκεται στον κόλπο, και ο Υιός βρίσκεται στον κόλπο, ο Υιός θα πρέπει να είναι το χέρι, και το χέρι θα πρέπει να είναι ο Υιός, μέσω του οποίου ο Πατέρας δημιούργησε τα πάντα. «Διότι το χέρι σου», λέει, «δημιούργησε όλα αυτά» και «με το χέρι του οδήγησε έξω τον λαό»· επομένως, (το έπραξε) μέσω του Υιού. Αν όμως ισχύει και το «αυτή είναι η αλλοίωση της δεξιάς του Υψίστου», και πάλι το «εις το τέλος, για εκείνους που θα αλλοιωθούν, ωδή για τον αγαπητό», άρα ο αγαπητός είναι το χέρι που αλλοιώθηκε, για τον οποίο λέει και η θεία φωνή: «αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός». Άρα το «αυτό είναι το χέρι μου» είναι ισοδύναμο με το «αυτός είναι ο Υιός μου».

Εάν, λοιπόν, αφού προσέλαβε στον εαυτό Του αυτόν που είχε φθαρεί, τον ανακαινίζει πάλι μέσω της σταθερής ανανεώσεώς του για ατελεύτητη διαμονή, και γι' αυτό ενώνεται μαζί του, ανυψώνοντάς τον σε θειότερη κατάσταση, πώς είναι δυνατόν να λέμε ότι ο Λόγος έχει αποσταλεί μέσω του ανθρώπου που γεννήθηκε από τη Μαρία, και να συναριθμούμε τον Κύριο των αποστόλων με τους υπόλοιπους απεσταλμένους, εννοώ δηλαδή τους προφήτες, οι οποίοι απεστάλησαν από Αυτόν; Και πώς θα μπορούσε να ονομαστεί Χριστός ένας απλός άνθρωπος; Όντας όμως ενωμένος με τον Λόγο, δικαίως καλείται Χριστός και Υιός του Θεού, καθώς από παλιά ο προφήτης διακήρυξε σαφώς την πατρική υπόσταση γι' αυτόν και είπε: «Και θα αποστείλω τον Υιό μου τον Χριστό», και στον Ιορδάνη: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός».

Μακεδ. Όταν λοιπόν λέγει ο Πατέρας: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα»· το λέγει αυτό ο Πατέρας, και ο Υιός, και το Άγιο Πνεύμα. Ορθ. Υπάρχουν φωνές που είναι ίδιες του Πατρός, και υπάρχουν φωνές ίδιες του Υιού, και υπάρχουν φωνές ίδιες του Πνεύματος· και υπάρχουν κοινές του Πατρός, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Όταν λοιπόν λέγει ο Πατέρας, όπως προανέφερες, «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα», είναι φωνή του ίδιου του Πατρός. Και ομοίως όταν λέγει: «Ιδού ο Παίς μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκε η ψυχή μου· θα θέσω το Πνεύμα μου επάνω του»· και όσες είναι τέτοιου είδους, είναι ίδιες του ίδιου του Πατρός. Όταν όμως λέγει ο Υιός: «Τρύπησαν τα χέρια μου και τα πόδια μου», και όσες είναι παρόμοιες, είναι φωνές του Χριστού.

Αυτό δε το τόλμημα ανήκει μάλλον στους Σαδδουκαίους και σε όσους από τους Έλληνες ονομάστηκαν άθεοι. Γι' αυτό ούτε την κτίση θα δεχθείτε ότι είναι δημιούργημα του ίδιου του όντως Θεού, εφόσον βέβαια οι λέξεις «Πατέρας» και «Θεός» δεν σημαίνουν την ίδια την ουσία του Όντος, αλλά κάτι άλλο το οποίο εσείς επινοείτε. Αλλά αυτό είναι ασεβές και εξαιρετικά απρεπές έστω και να το σκέφτεται κανείς. Εάν όμως, όταν ακούμε «εγώ είμαι ο Ων» και «εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανό και τη γη» και «άκουε Ισραήλ, ο Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος» και «αυτά λέγει ο Κύριος ο Παντοκράτωρ», δεν εννοούμε τίποτε άλλο παρά την ίδια την απλή, μακάρια και ακατάληπτη ουσία του Όντος (διότι, έστω κι αν αδυνατούμε να κατανοήσουμε τι ακριβώς είναι, εντούτοις ακούγοντας τις λέξεις «Πατέρας», «Θεός» και «Παντοκράτωρ» αντιλαμβανόμαστε ότι δεν σημαίνεται κάτι άλλο παρά η ίδια η ουσία του Όντος)· και εφόσον έχετε πει και εσείς «εκ του Θεού ο Υιός», προφανώς δηλαδή εννοήσατε ότι είναι «εκ της ουσίας του Πατρός». Επειδή δε και πριν από εσάς οι Γραφές ονομάζουν τον Κύριο, Υιό του Πατρός, και πριν από αυτές ο ίδιος ο Πατέρας είπε «αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός», και υιός δεν είναι τίποτε άλλο παρά το γέννημα του πατέρα· πώς δεν είναι φανερό ότι ορθώς μίλησαν οι Πατέρες, όταν θεώρησαν τον Υιό ως προερχόμενο εκ της ουσίας του Πατρός, λογαριάζοντας ότι είναι ταυτόσημο το να λέγει κανείς ορθά «εκ του Θεού» με το να λέγει «εκ της ουσίας»;

Οι άνθρωποι, όταν γεννούν, υφίστανται απορροή, και πάλι εισρέουν σε αυτούς τα στοιχεία που εισάγονται από τις τροφές· για τον λόγο αυτόν οι άνθρωποι γίνονται κατά καιρούς πατέρες πολλών τέκνων. Ο Θεός όμως, όντας αμερής, είναι αμερίστως και απαθώς Πατέρας του Υιού. Διότι ούτε απορροή του ασώματου υπάρχει, ούτε καμία εισροή γίνεται σε Αυτόν, όπως συμβαίνει στους ανθρώπους· όντας δε απλός ως προς τη φύση, είναι Πατέρας ενός και μόνου Υιού. Για τον λόγο αυτόν είναι και Μονογενής και μόνος Αυτός βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα, και μόνον Αυτόν φανερώνει ο Πατέρας από τον εαυτό Του λέγοντας: «Οὗτός ἐστιν ὁ υἱός μου ὁ ἀγαπητός, ἐν ᾧ ηὐδόκησα»· Αυτός είναι ο Λόγος του Πατέρα, μέσω του οποίου είναι δυνατόν να κατανοήσουμε το απαθές και αμερές του Πατέρα. Διότι ούτε ο λόγος των ανθρώπων γεννιέται με πάθος και μερισμό, πόσο μάλλον ο Λόγος του Θεού. Γι' αυτό και Αυτός κάθεται στα δεξιά του Πατέρα ως Λόγος· διότι όπου βρίσκεται ο Πατέρας, εκεί βρίσκεται και ο Λόγος Του· εμείς όμως στεκόμαστε και κρινόμαστε από Αυτόν ως δημιουργήματα. Και Αυτός μεν προσκυνείται επειδή είναι Υιός του προσκυνητού Πατέρα, εμείς δε Τον προσκυνούμε ομολογώντας Τον ως Κύριο και Θεό, επειδή είμαστε κτίσματα και διαφορετικοί από Εκείνον.

Διότι, αφού περιήλθαμε πολλά ύδατα, από εσένα δεχόμαστε τον θεϊκό στέφανο· επειδή γνωρίζω μεν προφήτες και πατριάρχες να σώζονται μέσα από τα ύδατα [συμβολικά] και σύμπασα την κτίση να λούζεται με τα ύδατα, αλλά και τον αναμάρτητο Θεό να βαπτίζεται στο ύδωρ. Αυτός προσέρχεται στον Ιορδάνη για να βαπτιστεί, ώστε να προκαλέσει κατάπληξη το μέγα και παράδοξο θαύμα, ο μονογενής Θεός, ο ων εις τους κόλπους του Πατρός, ο οποίος ήταν εξαρχής προς τον Θεό, ο Θεός, ο Λόγος και Υιός του Θεού, αυτός που προσκυνείται από τους αγγέλους και δοξάζεται από τους αρχαγγέλους, τον οποίο υμνούν τα Χερουβείμ και δοξάζουν τα Σεραφείμ· αφού άπλωσε από τον Ιορδάνη σε όλο τον κόσμο μέγα καθαρτήριο και ευαγγέλιο, διδάσκει το γένος των ανθρώπων να μην περιφρονεί αυτήν την επουράνια χάρη. Και βαπτίζεται ο αναμάρτητος και αγιάζει τα ύδατα της οικουμένης. Διότι ο Κύριος βρίσκεται επί υδάτων πολλών, αλλά βεβαιώνει τους παρόντες για το ποιος είναι αυτός που βαπτίζεται· επειδή το Άγιο Πνεύμα κατέβαινε επάνω του εν είδει περιστεράς, και ο Πατήρ άνωθεν από τους ουρανούς αναφωνούσε: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα». Είναι αληθινή η προφητεία που λέει: «Ο Κύριος επί υδάτων πολλών. Ο Θεός της δόξης εβρόντησε». Ποιος άραγε μετά από τόση δόξα απιστεί; Ποιος αμφιβάλλει για αυτήν την επουράνια χάρη;

Διότι ήλθε φωνή από τον ουρανό που έλεγε: Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευδόκησα. Τότε και ο Κύριος επάνω στα πολλά ύδατα, αφού καταδέχθηκε να κατέλθει στο βάπτισμα του Ιωάννη, για να εκπληρώσει κάθε δικαιοσύνη που υπάρχει στον νόμο.

Κεφάλαιο Α΄. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Και αφού βαπτίσθηκε ο Ιησούς, ανέβηκε αμέσως από το ύδωρ. Και ιδού, ανοίχθηκαν σε αυτόν οι ουρανοί, και είδε το Πνεύμα του Θεού να κατεβαίνει σαν περιστέρι και να έρχεται επάνω Του. Και ιδού, ήλθε φωνή από τους ουρανούς που έλεγε: Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευδόκησα.

Έπρεπε λοιπόν αυτοί, εάν θεωρούσαν ότι άξιζε κάπως να σκέφτονται ορθά και να έχουν γνώμη αδιάβλητη, να μην φαντάζονται και να μην επιχειρούν να πλάθουν γι' αυτόν πράγματα ανέφικτα, τα οποία κανένας λόγος δεν γνωρίζει, και είναι εντελώς απίθανα και εκφράζονται μόνο σε κενές έννοιες, αλλά να αφήνουν απλώς να νοείται ο Υιός στα φυσικά ύψη της θεότητας, αναλογιζόμενοι ότι, έχοντας γεννηθεί από τον Πατέρα, δηλαδή από την ουσία Του, θα έχει και τον ακριβή και ανόθευτο λόγο της ομοουσιότητας προς Αυτόν, επειδή πράγματι ο Θεός και Πατέρας ομολόγησε τον Υιό αληθινά ως Υιό, και όχι κάτι άλλο παρά αυτό, λέγοντας: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα». Καίτοι γιατί δεν φαίνεται μάλλον να αναφωνεί: «Αυτός είναι ο μεσίτης», αν βέβαια τον γνώριζε ως μεσίτη σύμφωνα με αυτούς, αν και θα ήταν πολύ καλό να το πει και έτσι; Διότι θα τον παρουσίαζε ως έχοντα ήδη γίνει μεσίτης· και μετά την ενανθρώπηση του Υιού, εύλογα θα εξέφερε τέτοια φωνή ο Θεός και Πατέρας. Πες μου λοιπόν και τούτο με σαφήνεια, μήπως έχουν ολισθήσει σε τέτοιο βαθμό ανοησίας, ώστε να μην τον ομολογούν καθόλου ούτε καν ως Υιό; Β.

Και αν κάποιος, λέγει, επέλεγε να αντιπαραβάλει τις ανθρώπινες δυνάμεις προς τη δύναμη του Θεού, θα παρατηρούσε βεβαίως οπωσδήποτε ότι αυτό που φαίνεται από τα θεία έργα να έχει πραχθεί ενδεχομένως με αδυναμία, και τρόπον τινά όχι με όλη τη δύναμη του Δημιουργού, βρίσκεται πέρα από κάθε ανθρώπινη ισχύ και είναι ανώτερο από αυτήν· με τον ίδιο ακριβώς τρόπο θα σκεφθείς και για τη σοφία, ότι αυτό που φαίνεται να είναι μωρό, είναι σοφότερο από τους ανθρώπους. Σαν να ήθελε κάποιος να συγκρίνει με τα μεγέθη και τις ομορφιές των στοιχείων της φύσης, εννοώ του ουρανού και του ηλίου και των λοιπών άστρων και του πυρός και του ύδατος και των υπολοίπων, τα μικρά και ελάχιστα από τα κτίσματα, θα βρεθεί ότι η δύναμη και η σοφία σε αυτά είναι εντελώς μικρή, και εξαιτίας της υστέρησής τους ... θα φαινόταν ίσως σε κάποιον· αλλά κανένας από εμάς δεν θα μπορούσε να γίνει δημιουργός ούτε αυτών των τόσο ... . Είναι αληθές λοιπόν, ότι το ασθενές του Θεού είναι ισχυρότερο από τους ανθρώπους, και το μωρό του Θεού είναι σοφότερο από τους ανθρώπους. Η θεία Οικονομία λοιπόν εμπεριέχει την πάνσοφη ιδιότητα, διότι ο Χριστός βασίλευσε συνετά σε όλη την υπ' ουρανόν με σοφία. <Καταγγέλλοντας σε εσάς το μαρτύριο του Θεού.> Ως μαρτύριο του Θεού αναφέρει τον Χριστό· διότι εμαρτύρησε ο Θεός και Πατέρας για αυτόν λέγοντας: «Ούτός εστιν ο Υιός μου ο αγαπητός, εν ω ευδόκησα». <Και εγώ με ασθένεια και με φόβο κ.λπ.>

Εμείς όμως προς αυτό απαντούμε: Βεβαίως η αντίθεσή σας είναι εντελώς φλύαρη και ασύνετη και προχωρά μέσα από σαθρά επιχειρήματα. Όμως, ω γενναίοι, σκεφτείτε πάλι ότι αυτό που γνωρίσαμε αληθινά πριν από την εκ νεκρών ανάσταση, δεν ήταν ανάγκη να το μάθουμε μετά την ανάσταση. Διότι, εάν πιστεύαμε ατελώς ότι ο Υιός αγαπάται από τον ίδιο Του τον Πατέρα, και ότι αγαπά και ο ίδιος τον Πατέρα, θα έπρεπε όντως να περιμένουμε την ανάσταση, για να λάβουμε από εκεί την τελειότητα της γνώσης. Εάν όμως ο Πατέρας είναι αξιόπιστος λέγοντας και πριν από την ανάσταση «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός», και αληθεύει και ο ίδιος ο Σωτήρας λέγοντας «Ο Πατέρας αγαπά τον Υιό», και η έννοια της αγάπης νοείται προσηκόντως ως κατά πάντα τέλεια, γιατί μας πλήττετε με φλύαρους λόγους; Και γιατί, παραμερίζοντας την ομορφιά της αλήθειας, πλάθετε για εμάς το δύσμορφο ψεύδος, αποκόπτοντας από την ουσία του Πατέρα τον προερχόμενο από Αυτόν και δι' Αυτού Υιό, επινοώντας πολύ σαθρά επιχειρήματα και μηχανευόμενοι στρεψοδικίες άτοπων συλλογισμών; Διότι το ότι μας αγάπησε ο Μονογενής, και ότι αγαπήσαμε και εμείς Αυτόν, θα είναι πολύ εύκολο να το δει ο καθένας, εφόσον θέλει να εξετάσει προσεκτικά την ίδια τη φύση της αλήθειας. Επειδή, ενώ υπήρχε στη μορφή του Θεού και Πατέρα, «δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του, λαμβάνοντας μορφή δούλου». Έπειτα, πες μου, ποια είναι η αιτία όλων αυτών; Άραγε δεν είναι η προς εμάς αγάπη;

Διότι οι άθλιοι, υπερασπιζόμενοι την εντολή που δόθηκε μέσω του Μωυσή, νόμιζαν από τη μια ότι ευφραίνουν τον Θεό, τον Δοτήρα του νόμου, και από την άλλη πίστευαν ότι, πολεμώντας τα θεσπίσματα του Χριστού, ευδοκιμούσαν σε μεγάλο βαθμό. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο επιτίθονταν με σφοδρότητα σε όσους διακήρυτταν τον ευαγγελικό λόγο. Αλλά αγνοούσαν ότι είχαν περιπέσει σε κάθε είδους μωρία και ότι, μέσω της ατιμίας προς τον Υιό, αμάρταναν απέναντι στον ίδιο τον Θεό και Πατέρα. Μάλλον δε, πιάνονταν παντελώς ανίδεοι ως προς το τι είναι ο Πατέρας και τι πάλι είναι ο Υιός που φανερώθηκε από Αυτόν. Και το παράδοξο είναι ότι τον μεν πάνσοφο Μωυσή, ο οποίος υπήρξε διάκονος του νόμου που δόθηκε μέσω αγγέλων, έσπευδαν να τον στεφανώσουν με τις ύψιστες τιμές· τον δε Κύριό μας Ιησού Χριστό, ο οποίος εξέθετε την απόρρητη βούληση του Πατέρα και έλεγε σαφώς «Από τον εαυτό μου δεν κάνω τίποτα, αλλά ο Πατέρας που με έστειλε, Αυτός μου έδωσε εντολή τι να πω και τι να λαλήσω», δεν δίστασαν να τον περιβάλουν με τις χειρότερες ατιμίες. Και τούτο, μολονότι ο Θεός και Πατέρας θαυματουργούσε μαζί Του και μαρτυρούσε με αισθητή φωνή από ψηλά, ανακράζοντας ρητά και λέγοντας: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα». Είναι, επομένως, αναμφίβολο ότι, εάν κάποιος επιλέξει να επιτίθεται με πικρία σε όσους μεταφέρουν τον θείο λόγο, θα περιέλθει σε απόλυτη άγνοια ολόκληρης της αγίας και ομοουσίου Τριάδος.

Επομένως, δέχονται μεν τη μέθεξη του Αγίου Πνεύματος, όταν και τους εφύσησε λέγοντας: «Λάβετε Πνεύμα Άγιον»· διότι δεν ήταν δυνατόν να διαψευστεί ο Χριστός με τα λόγια του, ούτε θα έλεγε «Λάβετε», εάν δεν το έδινε. Όμως, κατά τις ημέρες της αγίας Πεντηκοστής, επειδή ο Θεός καθιστούσε πιο εμφανή τη διακήρυξη της χάριτος και τη φανέρωση του Αγίου Πνεύματος που κατοικούσε ήδη μέσα τους, εμφανίστηκαν οι γλώσσες ως φωτιά, οι οποίες δεν υποδήλωναν την έναρξη της δωρεάς σε αυτούς, αλλά μάλλον σηματοδοτούσαν την αρχή του κηρύγματος. Γράφτηκε λοιπόν ότι «άρχισαν να λαλούν σε άλλες γλώσσες, καθώς το Πνεύμα τούς έδινε να εκφράζονται». Ακούς πώς άρχισαν να λαλούν, και όχι να αγιάζονται, και ότι η διανομή των γλωσσών κατήλθε σε αυτούς, επειδή το Πνεύμα που βρισκόταν μέσα τους ενεργούσε και αυτό το γεγονός; Διότι, όπως ο Πατέρας μίλησε από τον ουρανό μαρτυρώντας για τον δικό Του Υιό λέγοντας «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός στον οποίο ευδόκησα», και το έπραξε αυτό για να πληροφορήσει τους ακροατές, αφήνοντας να ακουστεί μια φωνή σχεδόν υλική που να φτάνει στα δικά μας αυτιά, δηλαδή δημιουργώντας την, έτσι και στην περίπτωση των αγίων αποστόλων κατέστησε πιο εμφανή την ανάδειξη της χάριτος, αποστέλλοντάς τους τις γλώσσες με μορφή φωτιάς και παρασκευάζοντας τον ήχο της «βίαιης πνοής» ώστε να παρασταθεί αισθητά η κάθοδος του Πνεύματος.

Θα βρίσκονται υπό την προστασία και τη σκέπη εκείνου που έχει τη δύναμη να σώζει, και ο οποίος κρατάει μακριά κάθε κακό. <Θα ψάλω λοιπόν στον ηγαπημένο άσμα του αγαπητού για τον αμπελώνα μου.> Ο πρώτος στίχος του προκειμένου κειμένου θα μπορούσε να θεωρηθεί ως ένας κανόνας και μία προαναγγελία εκείνων που πρόκειται να λεχθούν. Διότι υποδηλώνει τι θέλει να πράξει ο προφήτης, λέγοντας: Θα ψάλω λοιπόν στον ηγαπημένο, δηλαδή στον Χριστό. Διότι έτσι τον ονόμασε σε εμάς και ο Θεός και Πατέρας λέγοντας: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα». Άραγε λοιπόν, ω προφήτη, θα ακούσουμε τη δική σου φωνή; Και οι λόγοι πηγάζουν άραγε μόνο από τους δικούς σου λογισμούς; Πες μας, πού αποβλέπει ο σκοπός της ωδής.

Είπε λοιπόν: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα.» Το ότι δε έχει χριστεί κατά την ανθρώπινη φύση του και λέγεται ότι έχει μεθέξει του Αγίου Πνεύματος, αν και ο ίδιος δίνει το Πνεύμα και αγιάζει την κτίση, το διασαφηνίζει λέγοντας: Έδωσα το Πνεύμα μου σε αυτόν. Διότι, όταν βαπτίστηκε, λέει, το Πνεύμα κατήλθε από τους ουρανούς με μορφή περιστεράς και έμεινε πάνω του. Εάν δε την ώρα του βαπτίσματος δέχεται το Πνεύμα σύμφωνα με το μέτρο της ανθρωπότητας, θα ίσχυε και αυτό μαζί με τα άλλα. Διότι δεν αγιαζόταν λαμβάνοντας το Πνεύμα ως Θεός, αφού ο ίδιος, όπως είπα, είναι αυτός που αγιάζει, αλλά κατά το ότι εμφανίστηκε ως άνθρωπος κατ' οικονομίαν. Έχει χριστεί λοιπόν, ώστε να φέρει κρίση στα έθνη. Και με τη λέξη κρίση εννοεί εδώ τη δίκαιη κρίση. Διότι τα δικαίωσε, κατακρίνοντας τον πλεονέκτη Σατανά. Και αυτό μας το δίδαξε ο ίδιος λέγοντας: «Τώρα είναι η κρίση αυτού του κόσμου.»

Λέει δε ο ευαγγελιστής ότι ο ουρανός άνοιξε, επειδή από παλιά ήταν κλειστός. Διότι είπε ο Χριστός: «Από τώρα θα βλέπετε τον ουρανό ανοιγμένο, και τους αγγέλους του Θεού να ανεβαίνουν και να κατεβαίνουν πάνω στον Υιό του ανθρώπου.» Επειδή λοιπόν φάνηκε πλέον ότι υπάρχει ένα μόνο ποίμνιο, αυτό που είναι πάνω και αυτό που είναι κάτω, και ένας αρχιποίμενας αναδείχθηκε για όλους, άνοιξε μεν ο ουρανός, και ο επί γης άνθρωπος ενώθηκε με τους αγίους αγγέλους· κατήλθε δε πάλι και το Πνεύμα, σαν σε μια δεύτερη απαρχή του γένους μας· και το δέχθηκε σαν πρώτος ο Χριστός, κατ' οικονομίαν όχι για τον εαυτό του, αλλά για εμάς· διότι σε αυτόν και δι' αυτού έχουμε πλουτίσει με τα πάντα. Σύμφωνα με τη θεία οικονομία, λοιπόν, υπομένει μαζί μας τα ανθρώπινα. Επειδή, πού θα τον δούμε να έχει κενωθεί, καίτοι κατέχει θεϊκά την πληρότητα; Πού έγινε φτωχός μαζί μας, αν δεν συμμορφωθεί με τη δική μας φτώχεια; Ακούστηκε δε η φωνή του Θεού και Πατρός για τον Χριστό κατά τον καιρό του αγίου βαπτίσματος, ωσάν να προσλάμβανε δι' αυτού και σε αυτόν τον επί γης άνθρωπο: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός.» Διότι ο κατά φύση και αληθινά μονογενής Υιός, όταν έγινε όμοιος με εμάς, ορίζεται ως Υιός του Θεού, όχι δεχόμενος αυτό για τον εαυτό του (διότι ήταν και είναι, όπως είπα, Θεός αληθινός), αλλά για να μεταβιβάσει σε εμάς τη δόξα. Έγινε δηλαδή η απαρχή μας, και πρωτότοκος, και δεύτερος Αδάμ· γι' αυτό λέγεται ότι σε αυτόν έχουν γίνει όλα καινούργια.

Απολογία προς τούτο. Από πού εσείς, λοιπόν, μάθατε να λέτε ότι ο Υιός γεννήθηκε κατά βούληση ή αβουλήτως, ή και γενικότερα να θέτετε τέτοιου είδους ερωτήσεις σε όσους συναντάτε; Από ποια Γραφή το διδαχθήκατε αυτό; Ποιος δε από τους αγίους είπε ότι Αυτός προήλθε από τον Πατέρα είτε κατά βούληση είτε αβουλήτως; Και από ποιον έχουν ειπωθεί τέτοια λόγια; Διότι, ότι ήταν και είναι ο Λόγος του Θεού, το γνωρίσαμε από τη θεία Γραφή. Το δε «αβουλήτως ή μη», μόνο από εσάς το ακούσαμε. Διότι ο Πατέρας αποκαλύπτει τον Υιό από τον ουρανό και λέει: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός»· και διά του Δαβίδ λέει: «Ανέβλυσε η καρδιά μου Λόγον αγαθό»· και ο σοφότατος Ιωάννης λέει: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος»· ο Ψαλμωδός απευθυνόμενος πάλι προς τον Πατέρα λέει: «Σε εσένα υπάρχει η πηγή της ζωής, και μέσα στο φως σου θα δούμε φως». Ο Παύλος τον ονομάζει απαύγασμα, και μορφή, και εικόνα του αόρατου Θεού. Και κανείς από αυτούς δεν βρίσκεται να λέει ότι ο Υιός γεννήθηκε αβουλήτως ή κατά βούληση. Αλλά, λέγοντας το «ήταν» και το «είναι», δεν απέδωσαν καμία χρονική αρχή στον δημιουργό των χρόνων. Από πού λοιπόν εσείς λέτε τέτοια πράγματα; Μιλάτε από τη δική σας καρδιά, όπως λέει ο προφήτης, και όχι από το στόμα του Κυρίου.

Λόγος ΙΗ'. Ότι δεν ταυτίζεται το κτίσμα με το γέννημα, ούτε το δημιουργείν με το γεννάν στην περίπτωση του Θεού· και άλλα επιχειρήματα που εξάγουν το συμπέρασμα μέσω της εις άτοπον απαγωγής. Απολογία αυτολεξεί. Αν για τον Θεό το γέννημα ταυτιζόταν με το κτίσμα, δεν θα απευθυνόταν προς τον Μονογενή η φωνή: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός»· διότι τότε ακόμη και τα άψυχα θα ήταν κατά φύση υιοί του Θεού, αν βέβαια το κτίσμα ταυτίζεται με το γέννημα.

Είναι προφανές, βεβαίως, ότι εννοεί τον Πατέρα, ο οποίος έλεγε στον Ιωάννη: «Σε όποιον δεις το Πνεύμα να κατεβαίνει και να μένει πάνω του, αυτός είναι που βαπτίζει με Πνεύμα Άγιο»· τότε που ακούστηκε και από ψηλά η φωνή του Πατέρα να λέει: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα». Εφόσον, λοιπόν, ο Θεός και Πατέρας τον αποκαλεί Υιό, και επιβεβαιώνει ως αληθινή αυτή τη μαρτυρία για εκείνον, ποιος είναι αυτός που τον αποκαλεί κτίσμα και δεν αντιτάσσεται ρητώς στη γνώση που έχει ο Κυρίαρχος των πάντων για το δικό του γέννημα;

Και αν δεν ήταν Θεός, ποιον αποκαλούσε Κύριο ο Γαβριήλ; Αν δεν ήταν σάρκα, ποιος βρισκόταν ξαπλωμένος στη φάτνη; Και αν δεν ήταν Θεός, ποιον δόξαζαν οι Άγγελοι που κατέβηκαν; Αν δεν ήταν σάρκα, ποιος τυλιγόταν με σπάργανα; Και αν δεν ήταν Θεός, ποιον προσκυνούσαν οι ποιμένες; Αν δεν ήταν σάρκα, ποιον περιέτεμε ο Ιωσήφ; Και αν δεν ήταν Θεός, προς τιμήν ποιου κινούνταν το άστρο στον ουρανό; Αν δεν ήταν σάρκα, ποιον θήλαζε η Μαρία; Και αν δεν ήταν Θεός, σε ποιον προσέφεραν δώρα οι μάγοι; Αν δεν ήταν σάρκα, ποιον κρατούσε στην αγκαλιά του ο Συμεών; Και αν δεν ήταν Θεός, σε ποιον έλεγε, «απόλυσέ με με ειρήνη»; Αν δεν ήταν σάρκα, ποιον πήρε ο Ιωσήφ και έφυγε στην Αίγυπτο; Και αν δεν ήταν Θεός, για ποιον εκπληρώθηκε το, «από την Αίγυπτο κάλεσα τον Υιό μου»; Αν δεν ήταν σάρκα, ποιον βάπτισε ο Ιωάννης; Και αν δεν ήταν Θεός, σε ποιον έλεγε ο Πατέρας από τον ουρανό, «αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα»;

Αυτός, λοιπόν, που σαρκώθηκε εκ Πνεύματος Αγίου, και γεννήθηκε από την αγία Παρθένο στη Βηθλεέμ και σπαργανώθηκε, και προσκυνήθηκε από τους Μάγους, και βαπτίστηκε στον Ιορδάνη από τον Ιωάννη, και έλαβε τη μαρτυρία από τον Πατέρα: αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, αυτόν ακριβώς οι παράνομοι Ιουδαίοι σταύρωσαν. Και ας σε πείσει ο Απόστολος λέγοντας: αυτό το φρόνημα να υπάρχει μεταξύ σας, το οποίο υπήρχε και στον Χριστό Ιησού· ο οποίος, ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του παίρνοντας μορφή δούλου, γινόμενος όμοιος με τους ανθρώπους· και, αφού βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος, ταπείνωσε τον εαυτό του γινόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού.

Ο λόγος αυτός πτοεί εκείνους που δεν έχουν καταξιωθεί να λάβουν το Άγιο Πνεύμα. «Διότι κανείς δεν μπορεί να αποκαλέσει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι». Επειδή το όνομα Ιησούς το προφέρουν και οι Ιουδαίοι, αλλά δεν τον θεωρούν Κύριο. Και οι Αρειανοί προφέρουν το όνομα και τον αποκαλούν Θεό, όμως τον θεωρούν θετό και όχι αληθινό, επειδή δεν μετείχαν στο Άγιο Πνεύμα. Διότι, εάν κάποιος δεν δεχθεί το Άγιο Πνεύμα, δεν αποκαλεί τον Ιησού όντως Κύριο, ούτε όντως Θεό, ούτε όντως Υιό του Θεού, ούτε όντως αιώνιο βασιλιά. Ας μάθουν, λοιπόν, όσοι έχουν σχηματίσει εσφαλμένη αντίληψη, ότι σε όλα ο Μονογενής Υιός του Θεού δεν θέλει να μαρτυρεί για τον εαυτό Του. Διότι έτσι είπε στο Ευαγγέλιο: «Εάν εγώ μαρτυρώ για τον εαυτό μου, η μαρτυρία μου δεν έχει ισχύ· άλλος είναι εκείνος που μαρτυρεί για εμένα». Και ποιος είναι ο άλλος παρά εκείνος που βεβαίωσε με φωνή από τον ουρανό: «Αυτός είναι ο αγαπητός μου Υιός, στον οποίο ευαρεστήθηκα»; Ο ίδιος όμως που λέει «Εάν εγώ μαρτυρώ για τον εαυτό μου, η μαρτυρία μου δεν έχει ισχύ», λέει πάλι: «Ακόμη και αν εγώ μαρτυρώ για τον εαυτό μου, η μαρτυρία μου είναι αληθινή», και πάλι: «Τα ίδια τα έργα που μου έδωσε ο Πατέρας μαρτυρούν για εμένα», και πάλι: «Ο Μωυσής έγραψε για εμένα» και «Ο Μωυσής μαρτυρεί για εμένα». Το πρώτο βέβαια, το «Εάν εγώ μαρτυρώ για τον εαυτό μου, η μαρτυρία μου δεν έχει ισχύ», το είπε επειδή πολλοί δοξάζουν τον εαυτό τους και μαρτυρούν για τον εαυτό τους, προκειμένου να αποκόψει την καύχηση εκείνων που καυχώνται και εκείνων που συνιστούν τους εαυτούς τους.

Επομένως, ας παύσουν τη βλασφημία και ας διδαχθούν από τον Πατέρα ο οποίος λέει: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα»· και πάλι, αναφερόμενος στα μελλοντικά γεγονότα, λέει: «διότι εσύ είσαι ο Υιός μου ο αγαπητός, τον οποίο εξέλεξα», και έπειτα στα Άσματα «ξεχωρισμένος ανάμεσα σε μυριάδες». Ας πουν, λοιπόν, από πού προκύπτει η εκλογή. Διότι νομίζουν οι μωρολόγοι ότι, με το να πει «εξέλεξα», καλείται Υιός κατά χάριν και όχι κατά φύσιν. Ας υποδείξουν ποιος είναι όμοιος με αυτόν, ώστε, αφού τους δοκίμασε όλους, να εκλέξει εκείνον. Διότι, αφού είναι Υιός μονογενής, δεν υπάρχει κανένας ίσος με αυτόν ούτε συγκρίσιμος, ώστε να είναι κάποιος «όμοιος με τον Υιό ανάμεσα στους υιούς του Θεού». Επειδή αυτούς τους γνωρίζει ως υιούς κατά χάριν, ενώ με εκείνον κανείς δεν μπορεί να εξισωθεί, διότι ο ίδιος είναι κατά φύσιν Υιός. Είναι φανερό, λοιπόν, με ποια έννοια είναι ξεχωρισμένος και από πού προκύπτει η εκλογή: από το ότι υπήρχαν πολλές μυριάδες πάνω στη γη και μόνο η Μαρία «βρήκε χάρη», και σε αυτήν εξέλεξε την αγία σάρκα.

Και για να μην παραθέσουμε εκτενώς τις μαρτυρίες εναντίον αυτών «με μελάνι και χαρτί», ώστε να μην καταπονήσουμε τους αναγνώστες, θα αρκέσει για τους μεν Σαβελλιανούς, μαζί με τις άλλες μαρτυρίες, η μαρτυρία του Ιορδάνη, όπως ήδη είπα. Διότι ο Υιός προσέρχεται αληθινά στον Ιορδάνη, ο Θεός που έγινε άνθρωπος, χωρίς να υποστεί τροπή αλλά λαμβάνοντας σάρκα, έχοντας αναλάβει σώμα όχι διά σπέρματος ανδρός αλλά από την αγία Παρθένο, το οποίο συνελήφθη διά του Αγίου Πνεύματος, σώμα τέλειο, δηλαδή τέλειο άνθρωπο κατά την ψυχή και το σώμα. Προσήλθε, λοιπόν, ο Θεός και άνθρωπος προς τον Ιωάννη στον Ιορδάνη, όντας ένας και ο αυτός Υιός και Χριστός και Κύριος· ο δε Πατέρας βοά από άνω, δίνοντας μαρτυρία για τον Υιό που βρισκόταν στον Ιορδάνη: «Ούτός εστιν ο Υιός μου ο αγαπητός»· και το Άγιο Πνεύμα κατέβαινε με μορφή περιστεράς επάνω Του καθώς είχε κατέλθει στα ύδατα, για να τα αναδείξει καθαρά χάριν εκείνων που επρόκειτο να βαπτιστούν εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Για τους δε Αρειανούς, μετά από όσα προαναφέρθηκαν, θα αρκέσει ο λόγος του Υιού: «Εγώ εν τω Πατρί και ο Πατήρ εν εμοί»· διότι εδώ απέδειξε την ισότητα του Υιού προς τον Πατέρα και τη γνησιότητά Του.

Διότι όπως ακριβώς μία λαμπρόμορφη κεφαλή, έτσι και η σημερινή εορτή ακτινοβολεί την ομορφιά της θεϊκής χάριτος· όμως οι περισσότεροι, αγνοώντας το μέγεθός της, τη θεωρούν υποδεέστερη. Και αν θέλετε να μάθετε, στρέψτε με υπομονή τον νου σας προς εμένα. Μόνο συνεργαστείτε μαζί μου με τις προσευχές σας, παρακαλώ· και κατασιγάστε τις βαριές μολυβένιες αύρες· και γαληνέψτε τα κύματα της φλυαρίας· και προσφέρετέ μου απερίσπαστη την ακοή σας. Διότι, σύμφωνα με τον σοφό Σολομώντα, τα λόγια των σοφών ακούγονται μέσα σε ηρεμία. Πρώτη, λοιπόν, εορτή είναι η φρικτή και θαυμαστή κατά σάρκα Γέννηση του Χριστού. Πώς, άλλωστε, να μην είναι θαυμαστή η από τους ουρανούς κατάβαση του Θεού προς εμάς, ή μάλλον η συγκατάβασή Του; Αφού ο Δεσπότης των πάντων καταδέχθηκε να ενώσει με τον Εαυτό Του τη μορφή του δούλου, και να έχει φτωχή μητέρα Εκείνος που περικλείει τα πάντα. Δεύτερη εορτή είναι εκείνη των Θεοφανίων, η οποία έχει πολύ υψηλότερη θεωρία από την πρώτη. Διότι στην μεν πρώτη εορτή, ένα άστρο υποδείκνυε τον τεχθέντα Θεό Λόγο· στη δε δεύτερη εορτή, ο Ιωάννης αναφωνούσε: «Ίδε ο Αμνός του Θεού, ο αίρων την αμαρτίαν του κόσμου». Και επιβεβαίωνε τη μαρτυρία για Εκείνον που βαπτιζόταν ο Πατέρας, φωνάζοντας από τον ουρανό: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα».

«Και ο Ιωάννης φορούσε ένδυμα από τρίχες καμήλας και δερμάτινη ζώνη γύρω από τη μέση του. Και η τροφή του, λέει, ήταν άγριο μέλι, του οποίου η γεύση ήταν όπως του μάννα, σαν εγκρίδα μέσα σε λάδι»· για να διαστρέψουν τάχα τον λόγο της αλήθειας σε ψέμα και αντί για ακρίδες να βάλουν εγκρίδα μέσα σε μέλι. Η αρχή, δε, του ευαγγελίου που έχουν αυτοί έχει ως εξής: «Συνέβη κατά τις ημέρες του Ηρώδη, βασιλιά της Ιουδαίας 〈επί αρχιερέως Καϊάφα〉, να έλθει 〈κάποιος〉 ονόματι Ιωάννης, τελώντας βάπτισμα μετανοίας στον Ιορδάνη ποταμό, ο οποίος λεγόταν ότι καταγόταν από το γένος του ιερέα Ααρών, γιος του Ζαχαρία και της Ελισάβετ, και όλοι έβγαιναν προς αυτόν». Και αφού αναφέρει πολλά, προσθέτει ότι «όταν βαπτίστηκε ο λαός, ήλθε και ο Ιησούς και βαπτίστηκε από τον Ιωάννη. Και καθώς ανέβηκε από το νερό, άνοιξαν οι ουρανοί και είδε το Άγιο Πνεύμα με μορφή περιστεριού, να κατέρχεται και να εισέρχεται σε αυτόν. Και ακούστηκε φωνή από τον ουρανό που έλεγε: "Εσύ είσαι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα", και πάλι: "Εγώ σήμερα σε γέννησα". Και αμέσως ένα μεγάλο φως περιέλαμψε τον τόπο. Βλέποντάς το αυτό, λέει, ο Ιωάννης του λέει: "Εσύ ποιος είσαι, Κύριε;" Και πάλι ακούστηκε φωνή από τον ουρανό προς αυτόν: "Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα". Και τότε, λέει, ο Ιωάννης έπεσε στα πόδια του και έλεγε: "Σε παρακαλώ, Κύριε, εσύ βάπτισέ με"».