Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 4:10

Και επειδή είναι αναιδής ο δραπέτης, ο Δεσπότης τον επιπλήττει ως δούλο: «Ύπαγε οπίσω μου, σατανά· διότι είναι γραμμένο: Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις». Και προτείνοντας τη Γραφή ως ασπίδα, συνέτριψε τις ρομφαίες του εχθρού. Και επειδή «οι ρομφαίες του εχθρού εξέλιπαν οριστικά», λέει ο ευαγγελιστής: «Και αφού ολοκλήρωσε κάθε πειρασμό ο διάβολος. Στο τέλος», όταν ο πειράζων πείραζε τον απείραστο. «Υπέρ των κρυφίων του Υιού». Και ποιος είναι ο Υιός; Ο μονογενής Θεός Λόγος, ο Υιός του Πατρός ο ομοούσιος, ο δημιουργός του κόσμου. Μάρτυρας είναι ο ίδιος ο Κύριος: «Είπε προς εμένα· Υιός μου είσαι εσύ». Μάρτυρας και ο Πατέρας: «Εσύ είσαι ο Υιός μου ο αγαπητός». Εφόσον δε μαρτυρούν ο Πατέρας και ο Υιός, κάθε άλλη μαρτυρία είναι περιττή. Και από πού γνώριζε τα κρύφια του Υιού ο Δαβίδ; Από εκείνα που του αποκάλυψε ο Υιός. Ο ίδιος λέει: «Τα άδηλα και τα κρύφια της σοφίας σου μου τα φανέρωσες»· διότι στον Δαβίδ, ως κατά σάρκα πατέρα του, του εμπιστεύτηκε τα μυστήρια. Και ποια είναι τα κρύφια του Υιού; Τα μυστήρια περί της ενανθρωπήσεώς του, τα οποία ήταν αποκρυμμένα από τους αιώνες και από τις γενεές, αλλά φανερώθηκαν στους αγίους του, όπως και στον Δαβίδ. Και για το ότι φανερώθηκαν στον Δαβίδ τα κρύφια μυστήρια του Υιού, μάρτυρας είναι ο ίδιος ο προφήτης, καθώς λέει για την κατάβασή του από τους ουρανούς: «Και έκλινε τους ουρανούς και κατέβηκε. Και έθεσε το σκοτάδι ως κρυψώνα του».

Και αν ο λόγος ήταν για έναν τύραννο, γιατί δεν είπε: «θα ασθενήσει και θα απολεστεί», αλλά «θα ασθενήσουν και θα απολεστούν»; Επειδή ο διάβολος δεν μας πολεμάει μόνος του, αλλά φέρνει μαζί του τους δαίμονες σαν βάρβαρους τυράννους. Και μάρτυρας είναι ο Παύλος όταν λέει: «Ο αγώνας μας δεν είναι προς αίμα και σάρκα, αλλά προς τις αρχές, προς τις εξουσίες, προς τους κοσμοκράτορες». Διότι δες τον διάβολο να υποχωρεί στο όρος, όταν άκουσε: «Ύπαγε οπίσω μου, Σατανά». Έπειτα, τους δαίμονες να κραυγάζουν και να λένε: «Τι σχέση υπάρχει ανάμεσα σε εμάς και σε εσένα, Υιέ του Θεού; Ήρθες πριν από τον καιρό να μας βασανίσεις;» Και αφού εκείνος υποχώρησε και αυτοί εξασθένησαν, εσύ να ψάλλεις και να λες σε Εκείνον που χαρίζει τη νίκη: «Όταν ο εχθρός μου υποχωρήσει προς τα πίσω», δηλαδή ο διάβολος, «θα ασθενήσουν και θα απολεστούν από το πρόσωπό σου», δηλαδή οι δαίμονες. Η δε απώλεια των πολεμίων αποτελεί ανακούφιση για εκείνους που πολεμούνται. Και πώς γνωρίζεις, ω προφήτη, ότι θα ασθενήσουν και θα απολεστούν αυτοί που σε πολεμούν; Από όσα έχω ήδη γνωρίσει εμπειρικά από τη δική σου απόδοση δικαιοσύνης και πρόνοια —«Επειδή έκανες την κρίση μου και τη δίκη μου»— τα προηγούμενα γίνονται για μένα εγγυήσεις για τα μελλοντικά. Πρόσεξε: γιατί δεν είπε ότι «με έκρινες και με δίκασες», αλλά «Έκανες την κρίση μου και τη δίκη μου;» Διότι άλλο είναι το να κρίνει κανείς και να δικάζει, και άλλο το να κάνει πράξη την κρίση και τη δίκη. Τι σημαίνει λοιπόν ότι έκανε την κρίση;

Και ο ίδιος πάλι συμπεραίνει: «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις»· μήπως και το Πνεύμα; Το Πνεύμα δεν είναι Κύριος· αλλά ούτε και Θεός. Πώς λοιπόν θα είναι προσκυνητό, εφόσον δεν περιλαμβάνεται στον κανόνα της προσκύνησης; «Διότι κανείς δεν μπορεί να ονομάσει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι». Επειδή πράγματι αυτός που προσέρχεται στον Θεό, πρέπει μέσω κάποιου άλλου να προσαχθεί στο Άγιο Πνεύμα. Εάν λοιπόν προσκυνήσω το Άγιο Πνεύμα, μέσω τίνος ή εν τίνι θα το προσκυνήσω προσερχόμενος σε αυτό; Τι έχετε λοιπόν εσείς να πείτε σε αυτά; Θα σε δικάσει κατά την ημέρα της κρίσεως ο προφήτης Νάθαν, ο οποίος δεν έπραξε παρά τον νόμο και όμως προσκύνησε τον Δαβίδ. Διότι εσύ επικαλέστηκες το ρητό, θεωρώντας ότι πρέπει να τον καταδικάσεις ως παραβάτη του νόμου. Επειδή, εάν εκείνος προσκύνησε τον Δαβίδ (και έχει γραφεί: «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και μόνο αυτόν θα λατρεύσεις»), έπραξε παράνομα σύμφωνα με τη δική σου κατηγορία. Εμείς όμως δεν κατηγορούμε τον προφήτη· μη γένοιτο! Αλλά γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο λέμε ότι το Άγιο Πνεύμα είναι προσκυνητό. Διότι ο προφήτης δεν θα προσκυνούσε τον Δαβίδ, εάν θεωρούσε ότι είναι ένας απλός άνθρωπος· αλλά, επειδή διδάχθηκε ότι αυτός είναι ο χρισμένος του Κυρίου, που χρίστηκε με άγιο έλαιο, τον προσκυνούσε εξαιτίας της ενέργειας του Πνεύματος που βρισκόταν στο έλαιο. Πώς όμως, «σαν κωφή οχιά που βουλώνει τα αυτιά της, η οποία δεν θα ακούσει τη φωνή του γητευτή», ενώ άκουσες το «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις», δεν έδωσες προσοχή σε αυτό που ακολουθεί, δηλαδή στο «Και μόνο αυτόν θα λατρεύσεις»;

Αυτό δε το κάνεις, για να μην ακούσεις το: «Μόνο αυτόν θα λατρεύσεις». Σε ποιον; Στον Πατέρα ή στον Υιό; Και πώς θα πεις «μόνο»; Εάν είσαι Χριστιανός, [θα το πεις] εξαιτίας της ταυτότητας της φύσεως. Εάν λοιπόν αποδειχθεί ότι και το Πνεύμα είναι της αυτής φύσεως, το «Κύριο τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και μόνο αυτόν θα λατρεύσεις», εννοεί τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, εξαιτίας της ταυτότητας της φύσεως. Ειδάλλως, εάν δεχθείς ότι το «Κύριο τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και μόνο αυτόν θα λατρεύσεις» αναφέρεται σε ένα πρόσωπο, θα αναγκαστείς είτε να παρακούσεις τον Υιό είτε να παραγκωνίσεις τον Πατέρα. Εάν λοιπόν αποδειχθεί ότι και το Πνεύμα, το οποίο εκχύθηκε από τον ίδιο τον Πατέρα διά του Υιού, είναι της αυτής φύσεως και θεότητας με τον Υιό και τον Πατέρα, τότε θα αποδειχθεί ότι είναι και προσκυνητό και λατρευτό. Θα προσπαθήσουμε δε, με την εύνοια του ίδιου του Πνεύματος, να αποδείξουμε αυτή την ταυτότητα της φύσεως από τα θεία λόγια. Και το «Κανείς δεν μπορεί να ομολογήσει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω», δεν αντιτίθεται στην προσκύνηση του Πνεύματος. Διότι, όπως ακριβώς, όταν προσκυνούμε τον ίδιο τον Θεό Πατέρα εν πνεύματι και αληθεία, δεν στερούμε από την αλήθεια την προσκύνηση, αλλά γνωρίζουμε ότι ο ίδιος ο Υιός είναι η αλήθεια, και προσκυνώντας τον Θεό εν πνεύματι και αληθεία, προσκυνούμε την αλήθεια· έτσι ακριβώς προσκυνούμε και το Πνεύμα, όπως την αλήθεια.

Πώς λοιπόν δεν θέλεις να προσκυνείται το Άγιο Πνεύμα, στο οποίο βαπτίστηκες; Διότι τι άραγε είναι ανώτερο, η προσκύνηση ή το βάπτισμα; Πώς δεν είναι ομολογουμένως αποδεκτό ότι το βάπτισμα είναι ανώτερο από την προσκύνηση, εφόσον βεβαίως και οι κατηχούμενοι προσκυνούν τον Πατέρα και τον Υιό, αλλά δεν έχουν την τελειότητα, εάν δεν βαπτιστούν στο όνομα του Πατρός, και του Υιού, και του Αγίου Πνεύματος; Εάν λοιπόν οι κατηχούμενοι δεν είναι τέλειοι Χριστιανοί προτού βαπτιστούν, ενώ με το βάπτισμα τελειοποιούνται, άρα το βάπτισμα, το οποίο παρέχει την τελειότητα, είναι ανώτερο από την προσκύνηση. Και αυτή είναι «η λογική και ζωντανή λατρεία μας», για την οποία ο Απόστολος λέγει: «Να παραστήσετε τα σώματά σας ως θυσία ζωντανή, άγια, ευάρεστη στον Θεό, που είναι η λογική σας λατρεία». Και εμείς παραστήσαμε αυτά (τα σώματα) ως λογική λατρεία, όταν συνταφήκαμε με τον Χριστό στο βάπτισμα. Επομένως, το χωρίο «Κύριο τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις», εισάγει τη διδασκαλία περί του βαπτίσματος. Προς τούτοις, πρόσθεσε τη σκέψη, ωσάν να το είχαμε πει εμείς: «Αν δεν είναι ούτε Κύριος, ούτε Θεός, ούτε προσκυνητό, πώς συγκαταλέγεται στην Τριάδα;». Και τότε παραθέτει τη δική του άποψη: «Συγκαταλέγεται», λέγει, «με το όνομα του Πνεύματος, δεν συγκαταλέγεται με το όνομα του Πατρός, ή του Θεού, ή του Υιού. Έτσι να το αποκαλείς, και ούτε με κάτι περισσότερο από αυτό που έχει· διότι αρκείται στο δικό του αξίωμα».

Αν όμως και πάλι κρύψει το δικό του ψέμα, και υποκριθεί ότι λαλεί με τα χείλη του την αλήθεια· εμείς, επειδή δεν αγνοούμε τα σχέδιά του, μπορούμε να πούμε τα όσα έχουν ειπωθεί γι' αυτόν από το Πνεύμα: «Προς τον αμαρτωλό όμως είπε ο Θεός: Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου;» και, «Δεν είναι ωραίος ο αίνος στο στόμα του αμαρτωλού». Διότι ο πανούργος δεν είναι αξιόπιστος ούτε όταν λέει την αλήθεια. Και αυτό μεν το έδειξε η Γραφή όταν διηγείται τη δολιότητά του προς την Εύα στον παράδεισο· τον ήλεγξε όμως και ο Κύριος, πρώτον μεν στο όρος, διαρρηγνύοντας το κάλυμμα του θώρακά του, και αποκαλύπτοντας ποιος είναι ο δόλιος, και αποδεικνύοντας ότι δεν είναι ένας από τους αγίους, αλλά είναι ο Σατανάς που πειράζει, με το να πει: «Ύπαγε οπίσω μου, Σατανά· διότι είναι γραμμένο: Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις»· αλλά και όταν φίμωσε τους δαίμονες που κραύγαζαν από τα μνημεία. Διότι ήταν μεν αληθές αυτό που έλεγαν, και δεν ψεύδονταν τότε που φώναζαν ότι «Εσύ είσαι ο Υιός του Θεού, και ο άγιος του Θεού»· αλλά δεν ήθελε να προφέρεται η αλήθεια από ακάθαρτο στόμα, και μάλιστα από εκείνους, ώστε, με την πρόφαση αυτή, να μην αναμείξουν το δικό τους κακόβουλο θέλημα και το επισπείρουν στους ανθρώπους ενώ εκείνοι κοιμούνται.

Εάν δε και πάλι κρύψει το δικό του ψεύδος και υποκριθεί ότι λαλεί με τα χείλη την αλήθεια —αφού όμως «δεν αγνοούμε τα νοήματά του»— μπορούμε να πούμε εκείνα που έχουν ειπωθεί γι' αυτόν από το Πνεύμα: «στον δε αμαρτωλό είπε ο Θεός· γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου;» και «δεν είναι ωραίος ο αίνος σε στόμα αμαρτωλού». Διότι ο πανούργος δεν είναι αξιόπιστος ούτε και όταν λέει την αλήθεια. Και αυτό αφενός το έδειξε η Γραφή, διηγούμενη το τέχνασμά του προς την Εύα στον παράδεισο· αφετέρου τον ήλεγξε και ο Κύριος, πρώτον μεν στο όρος, διασχίζοντας την «πτυχή του θώρακά» του και δείχνοντας ποιος είναι ο δόλιος, και ελέγχοντάς τον ότι δεν είναι κάποιος από τους αγίους, αλλά ο Σατανάς που πειράζει, με τα λόγια: «Ύπαγε οπίσω μου, Σατανά· διότι είναι γραμμένο: Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις»· αλλά και όταν φίμωσε τους δαίμονες που κραύγαζαν από τα μνημεία. Διότι ήταν μεν αληθινό αυτό που λεγόταν από αυτούς, και δεν έλεγαν ψέματα τότε όταν έλεγαν: «εσύ είσαι ο Υιός του Θεού» και «ο άγιος του Θεού»· αλλά δεν ήθελε να προφέρεται η αλήθεια από ακάθαρτο στόμα, και μάλιστα από εκείνους, ώστε να μη βρουν την πρόφαση μέσω αυτής να αναμείξουν το δικό τους θέλημα της κακίας και να το «επισπείρουν» στους ανθρώπους «ενώ κοιμούνται».

Διότι αυτά προφήτευσε ο Ησαΐας· και ο λόγος του είναι αληθινός. Μικρά παιδιά, λοιπόν, χλευάζουν τώρα την ηδονή που παλαιότερα εξαπατούσε ακόμη και γέροντες· και, χωρίς να έχουν φτάσει ακόμη στη νόμιμη ηλικία της ενηλικίωσης, περιζώνονται τη σωφροσύνη που ξεπερνά τον νόμο της φύσης· και παραμένοντας παρθένοι, καταπατούν με τον Λόγο τις απάτες της οφιώδους ηδονής, χωρίς να φοβούνται τα θανατηφόρα δαγκώματά της. Ήδη δε κάποιοι, καταπατώντας ακόμη και το ίδιο το κεντρί του διαβόλου, δεν δείλιασαν μπροστά στον θάνατο· αλλά και αντάλλαξαν τη ζωή τους με τον θάνατο, γενόμενοι μάρτυρες του Λόγου· διότι για τον λόγο αυτόν πέθανε ο Κύριος. Πολλοί δε, αφού εγκατέλειψαν τα επίγεια, διαβαίνουν τον αέρα με ελεύθερο βάδισμα και πολιτεύονται στον ουρανό· μη φοβούμενοι πλέον τον άρχοντα του αέρα, αλλά αντίθετα επιπλήττοντάς τον και λέγοντάς του, εάν θελήσει να τους εμποδίσει: «Ύπαγε οπίσω μου, Σατανά· διότι σπεύδω να προσκυνήσω Κύριον τον Θεό μου»· διότι για τον λόγο αυτόν σταυρώθηκε στον αέρα ο Σωτήρας. Η δε οδός του παραδείσου, η οποία παλαιότερα είχε κλειστεί εξαιτίας της αμαρτίας, τώρα άνοιξε για όσους το επιθυμούν, όπως μαρτυρεί ο Παύλος, ο οποίος αρπάχθηκε εκεί και ανήλθε στους ουρανούς. Διότι γι' αυτόν τον λόγο ενέπαιξε ο Κύριος το φίδι. Και ο μεν άδης έχει καταργηθεί, καθώς ο θάνατος δεν κυριαρχεί πλέον, αλλά όλοι ανασταίνονται· ο δε διάβολος δεν εγείρεται πλέον εναντίον μας· διότι έχει πέσει, και έχοντας πέσει, πορεύεται πραγματικά σερνόμενος με το στήθος και την κοιλιά του· διότι για τον λόγο αυτόν αναστήθηκε ο Κύριος.

Τον Υιό. Ορθ. Εάν λοιπόν και όσοι τον ακολουθούν τον προσκυνήσουν προσευχόμενοι σε αυτόν, είναι αληθινός Θεός; Μακ. Ναι. Ορθ. Προσκυνώντας τον όμως, δεν προσκυνούμε κάποιον ξένο Θεό, ούτε δύο Θεούς· διότι είναι γραμμένο: «Τον Κύριο τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις». Εάν λοιπόν προσκυνώντας αυτόν, προσκυνούμε και τον Πατέρα, τον Κύριο και Θεό, και αυτόν μόνο λατρεύουμε, άρα είναι μία η θεότητα του Πατέρα και του Υιού. Διότι έτσι θα πούμε: «Εσύ είσαι ο Θεός, και μέσα σε εσένα είναι ο Θεός, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα». Μακ.

Και για να μη νομίσεις ότι μόνο η Παλαιά Διαθήκη γνωρίζει να εξαγγέλλει τον έναν και μόνο Θεό, άκουσε τον ίδιο τον Σωτήρα να λέει: «Έχει γραφτεί, Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρέψεις.» Και σε άλλη περίπτωση, όταν ρωτήθηκε ποια είναι η μεγάλη εντολή στον νόμο, είπε: «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την ψυχή σου, και με όλη την καρδιά σου, και με όλη τη δύναμή σου· και τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου.» Άραγε, επειδή δεν είπε «Κύριον τον Θεό σου, και τον Υιό αυτού», δεν πρέπει εμείς να αγαπάμε, ή μάλλον να συναγαπάμε μαζί με τον Κύριο και Θεό και τον Υιό, και το Πνεύμα το Άγιο; Μακεδ. Ναι. Αλλά πες μου, πού έχει ονομαστεί Θεός το Πνεύμα; Ορθ. Προς το παρόν μάθε να μην το χωρίζεις από την κοινωνία του Πατρός και του Υιού, αλλά να συναγαπάς με τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, με όλη τη δύναμή σου και με όλη την ψυχή σου, και τότε θα βρεις την επίγνωση του Θεού. Μακεδ. Το αγαπώ βεβαίως με όλη την καρδιά, και με όλη την ψυχή και διάνοια· ωστόσο δεν το θεολογώ. Ορθ. Διότι πώς μπορείς να θεολογήσεις το Πνεύμα, εσύ που δεν θέλεις να ομολογήσεις την ίδια ουσία, και δόξα, και βουλή, και δύναμη με του Πατρός και του Υιού; Αντιθέτως, βρέθηκες να λες πράγματα αντίθετα προς την πίστη του μακαρίου Λουκιανού, την οποία επικαλέστηκες. Μακεδ.

Έτσι λοιπόν εξαπάτησαν τους Έλληνες· διότι με αυτόν τον τρόπο θεωρήθηκαν από αυτούς ως ψευδώνυμοι θεοί. Εμάς, όμως, δεν μας άφησε ο Κύριος να εξαπατηθούμε από τον διάβολο, όταν, επιτιμώντας τον ενώ εκείνος δημιουργούσε τέτοιες φαντασίες, είπε: «Ύπαγε οπίσω μου, Σατανά· διότι είναι γραμμένο: Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις».

Πέφτοντας, προσκυνήστε. 3. Έτσι λοιπόν εξαπάτησαν τους Έλληνες· διότι με αυτόν τον τρόπο θεωρήθηκαν από αυτούς ως ψευδώνυμοι θεοί. Εμάς, όμως, δεν μας άφησε ο Κύριος να εξαπατηθούμε από τον διάβολο, όταν, επιτιμώντας τον ενώ του προκαλούσε τέτοιες φαντασιώσεις, του είπε: «Ύπαγε οπίσω μου, Σατανά· διότι είναι γραμμένο: Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις». 4. Γι' αυτά, λοιπόν, ας καταφρονείται όλο και περισσότερο ο πανούργος από εμάς. Διότι αυτό που είπε ο Κύριος, το έπραξε για χάρη μας, ώστε οι δαίμονες, ακούοντας τέτοια λόγια και από εμάς, να ανατρέπονται μέσω του Κυρίου, ο οποίος με αυτά τα λόγια τους επιτίμησε. 1. Δεν πρέπει, βέβαια, να καυχιέται κανείς επειδή εκβάλλει δαίμονες, ούτε να υπερηφανεύεται για τις θεραπείες, ούτε να θαυμάζει μόνο εκείνον που εκβάλλει δαίμονες, ενώ να περιφρονεί εκείνον που δεν εκβάλλει. 2. Απεναντίας, ας εξετάζει κανείς προσεκτικά την άσκηση του καθενός, και είτε ας τη μιμείται και ας την ακολουθεί με ζήλο, είτε ας τη διορθώνει.

Εάν δε είμαστε ναός του Αγίου Πνεύματος, το Άγιο Πνεύμα είναι Θεός. Λέγεται βέβαια και ναός του Σολομώντα, αλλά με την έννοια αυτού που τον κατασκεύασε. Εάν λοιπόν κατ' αυτόν τον τρόπο είμαστε ναοί του Αγίου Πνεύματος, το Άγιο Πνεύμα είναι Θεός· «διότι αυτός που τα κατασκεύασε όλα είναι ο Θεός»· εάν πάλι είμαστε ναοί Του με την έννοια ότι προσκυνείται και κατοικεί μέσα μας, θα ομολογήσουμε ότι αυτό είναι Θεός. «Διότι Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις». Εάν δε απορρίπτουν τη λέξη Θεός, ας μάθουν τι ακριβώς υποδηλώνει το όνομα αυτό. Διότι ονομάζεται Θεός από το ότι έχει θέσει τα πάντα ή από το ότι τα θεάται. Εάν λοιπόν λέγεται Θεός από το ότι έχει θέσει ή θεάται τα πάντα, και το Πνεύμα γνωρίζει όλα τα του Θεού, όπως ακριβώς το πνεύμα που βρίσκεται μέσα μας γνωρίζει τα δικά μας, το Άγιο Πνεύμα είναι Θεός. Και πάλι, εάν η μάχαιρα του Πνεύματος είναι ρήμα Θεού, το Άγιο Πνεύμα είναι Θεός. Διότι δική του είναι η μάχαιρα εκείνου του οποίου ονομάζεται και ρήμα.

Διότι στον δικό μας Βασιλιά της ευσέβειας πλησίασε κάποτε ο πρόσκαιρος βασιλιάς, χωρίς να ασκήσει βία (διότι δεν του ήταν επιτρεπτό), αλλά προτρέποντας και προσπαθώντας να τον μεταπείσει, επειδή το να πειστεί κανείς εναπόκειται στη δική του εξουσία. Αφού πλησίασε, λοιπόν, ως βασιλιάς των παρόντων προς τον Βασιλιά των μελλόντων, είπε: «Όλα τα βασίλεια του τωρινού κόσμου υπόκεινται σε εμένα, καθώς επίσης ο χρυσός και ο άργυρος και όλη η τρυφή τούτου του κόσμου βρίσκονται υπό τις δικές μου εξουσίες. Γι' αυτό, πέσε και προσκύνησέ με, και θα σου τα δώσω όλα αυτά». Αυτά δε τα έλεγε, γνωρίζοντας ότι μέσω της προσκυνήσεως θα αποκτούσε εξουσία πάνω Του, και με αυτόν τον τρόπο θα Του αφαιρούσε τη μέλλουσα δόξα και βασιλεία. Και Εκείνος, γνωρίζοντας τα πάντα, όχι μόνο δεν τον προσκύνησε, αλλά ούτε θέλησε να λάβει κάτι από όσα εκείνος του προσέφερε. Διότι θα υποθήκευε τον εαυτό Του μαζί με τα υπάρχοντά Του, το οποίο σημαίνει ότι στο εξής δεν θα του επιτρεπόταν ούτε καν να αγγίξει αυτά που του αποδόθηκαν. Απαντώντας, λοιπόν, είπε: «Είναι γραμμένο: Κύριον τον Θεό σου θα φοβηθείς και Αυτόν μόνο θα λατρεύσεις». Εντούτοις, ο βασιλιάς των ασεβών, αφού προσπάθησε με πολλούς τρόπους να παρασύρει τον Βασιλιά των ευσεβών στο δικό του θέλημα και δεν μπόρεσε, σταμάτησε, επιχειρώντας πλέον να τον παγιδεύσει στον υπόλοιπο βίο Του.

Αγάπησε τη δικαιοσύνη και μίσησε την αδικία, επειδή ήταν ο ίδιος πραγματικά και δικαιοσύνη και Θεός. Διότι, εφόσον το παιδί, λόγω ηλικίας, δεν είχε ακόμη τη δυνατότητα να γνωρίζει το κατακριτέο και να επαινεί εκείνο που δεν είναι τέτοιο, πώς θα μπορούσε να αποστραφεί την πονηρία ώστε να επιλέξει το αγαθό; Αλλά ήταν, όπως είπα, Θεός εν σαρκί, και δεν μπορούσε να απομακρυνθεί από τα φυσικά αγαθά που ενυπάρχουν σε αυτόν. Και βέβαια δεν επαινώ αυτό που πρόκειται να πω, αλλά ας θεωρηθεί, αν έτσι νομίζουν σύμφωνα με τον λόγο των ανοήτων, ότι διαθέτει ιδία αρετή αυτός που μεμονωμένα τιμήθηκε με την κατά πρόσωπο ένωση. Όμως θα ρωτήσω όσους τα ισχυρίζονται αυτά: Με ποια κατορθώματα, λοιπόν, θα γινόταν κάποιος τόσο σπουδαίος, μολονότι κατά φύση άνθρωπος, ώστε να αξιωθεί ακόμη και τους θείους θρόνους, να παρακάθεται με τον Θεό και Πατέρα, να ονομάζεται Κύριος ισότιμα με τον κατά φύση, να έχει αγγέλους να τον προσκυνούν και να τον λατρεύει ολόκληρη η κτίση, παρόλο που η Γραφή λέει "Κύριον τον Θεόν σου θα προσκυνήσεις και μόνο αυτόν θα λατρεύσεις" και δεν επιτρέπει να υπάρχει ανάμεσά μας νέος θεός; Αλλά ίσως προστρέξουν στη γνωστή τους δικαιολογία και πουν ότι μέσω της ένωσης με τον Θεό θα περιβληθεί τη δόξα της κατά φύση θεότητας. Ομολόγησε, λοιπόν, ότι η ένωση είναι αληθινή και μη σοφίζεσαι το ζήτημα, διαχωρίζοντας τις φύσεις και τοποθετώντας την καθεμία χωριστά, υποστηρίζοντας ότι η μία είναι ασύνδετη με την άλλη και έχοντας εφεύρει, δεν ξέρω πώς, μόνο την ένωση των προσώπων.

Όταν, λοιπόν, ο Κύριος βρισκόταν στα Ιεροσόλυμα, οι εισπράκτορες του διδράχμου ρωτούσαν τον Πέτρο λέγοντας: «Ο δάσκαλός σας δεν πληρώνει τα δίδραχμα;» Όταν όμως εκείνος μπήκε στο σπίτι, όπως είναι γραμμένο, τον πρόλαβε ο Ιησούς λέγοντας: «Οι βασιλιάδες της γης από ποιους λαμβάνουν τέλη ή φόρους; Από τους γιους τους ή από τους ξένους;» Και όταν εκείνος είπε: «Από τους ξένους», ο Ιησούς απάντησε: «Άρα λοιπόν οι γιοι είναι ελεύθεροι. Για να μην τους σκανδαλίσουμε, όμως, πήγαινε στη θάλασσα, ρίξε αγκίστρι, και πάρε το πρώτο ψάρι που θα ανεβάσεις, και ανοίγοντας το στόμα του θα βρεις έναν στατήρα. Πάρε τον και δώσε τον σε αυτούς για εμένα και για εσένα.» Βλέπεις ότι ο Υιός δεν ανέχεται να γίνει υποτελής, ούτε να υπομείνει κάτι δουλοπρεπές σαν ένας από εκείνους που βρίσκονται κάτω από τον ζυγό της δουλείας; Διότι, γνωρίζοντας το ελεύθερο αξίωμα της δικής του φύσης, διαβεβαιώνει ότι δεν οφείλει τίποτα δουλικό προς τον Θεό και Πατέρα. «Διότι οι γιοι είναι ελεύθεροι», λέει. Πώς λοιπόν να μην θεωρεί ανεπιθύμητη τη δουλοπρεπή προσκύνηση; Αυτός που αρνήθηκε ακόμη και τον τύπο του πράγματος, πώς θα μπορούσε πλέον να αποδεχθεί αυτήν την πραγματικότητα; Ή μήπως δεν θεωρούμε την προσκύνηση ως τέλος και πνευματική καρποφορία, και δεν θα πούμε ότι αυτή αποτελεί είδος λατρείας; Επειδή, για ποια άλλη αιτία ο νόμος συνέδεσε τη λατρεία με την προσκύνηση, λέγοντας: «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις»;

Θα μας πει πάλι ο αντίπαλος: Ως προς αυτό λέμε ότι ο Πατέρας υπέρκειται του Υιού. Διότι ο μεν Πατέρας είναι η αρχική αιτία των έργων, καθώς κατέχει την τελειότητα και στη δύναμη και στη γνώση των πάντων· ο δε Υιός γίνεται πρώτα θεατής, και έπειτα εργάτης της ενέργειας του Πατέρα, αποτυπώνοντας στον εαυτό του τη μίμηση, ώστε μέσω της ομοιότητας των έργων να νοείται και αυτός Θεός. Διότι αυτό μας διδάσκει, λέγοντας ότι δεν μπορεί να κάνει τίποτα από μόνος του, αν δεν βλέπει τον Πατέρα να κάνει κάτι. Τι λες εσύ, θρασύτατε; Ο Υιός αποτυπώνει στον εαυτό του τους τύπους της ενέργειας του Πατέρα, για να νοείται μέσω αυτού Θεός; Επομένως, θα είναι Θεός κατόπιν διδαχής, και όχι πλέον κατά φύση. Και όπως τυχόν υπάρχει σε εμάς επιστήμη και τέχνη, έτσι λοιπόν και σε αυτόν βρίσκεται το αξίωμα, και είναι μάλλον τεχνίτης των έργων της θεότητας παρά αληθινός Θεός· είναι δε βεβαίως απολύτως διαφορετικός από την τέχνη που υπάρχει μέσα του, έστω και αν αυτή είναι θεοπρεπής. Πώς λοιπόν, αυτόν που έχει βγει έξω από τα όρια της θεότητας και φέρει τη δόξα μόνο χάρη στην τέχνη, τον προσκυνούν μεν οι άγγελοι στον ουρανό, τον προσκυνούμε δε και εμείς ακατηγόρητα, τη στιγμή που η Αγία Γραφή νομοθετεί για εμάς ότι δεν πρέπει να λατρεύουμε άλλον εκτός από τον όντως όντα Θεό; Διότι λέει: «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις».

«Έτσι θα γίνει σε αυτή την πονηρή γενεά». Διότι, βέβαια, λάτρευσαν στην Αίγυπτο τους εκεί θεούς, και υπήρχε μέσα τους το ακάθαρτο πνεύμα. Επειδή όμως λυτρώθηκαν μέσω του Μωυσή, και δέχθηκαν τον νόμο που ορίζει τα πρακτέα (διότι άκουγαν να λέει ξεκάθαρα: «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις»), διώχθηκε από τις καρδιές τους και το ακάθαρτο πνεύμα. Επειδή όμως δεν είχαν μέσα τους τον φόβο του Θεού, ούτε βέβαια δέχθηκαν να κατοικήσει μέσα τους μέσω της πίστης ο Ιησούς («Διότι κατοικεί στις καρδιές μας μέσω της πίστης», όπως είναι γραμμένο), όταν το παλαιό εκείνο και ακάθαρτο πνεύμα είδε τον τόπο άδειο, εισήλθε πάλι και κατοίκησε μέσα τους, και έγιναν σε αυτούς τα τελευταία χειρότερα από τα πρώτα. Ότι δε και τον προδότη μεταξύ των μαθητών τον παρασκεύασε να γίνει τέτοιος ο εφευρέτης της ασέβειας, δεν είναι καθόλου ασαφές. Διότι είναι γραμμένο ότι μετά το ψωμί εισήλθε σε αυτόν ο Σατανάς. Επομένως, έχει τιμωρηθεί η Συναγωγή των Ιουδαίων, επειδή την σκοτίζει ο Σατανάς και δεν την αφήνει να δει με τα μάτια της διάνοιας το φως του κόσμου, δηλαδή τον Χριστό.

Δεν είναι ο συναΐδιος με τον Πατέρα Θεός Λόγος, αυτός που είναι σύνθρονος και συνυπάρχει με αυτόν, για τον οποίο λέει ο πάνσοφος ευαγγελιστής Ιωάννης: «Ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος;» Β- Πώς όχι; Α- Όπως λοιπόν, ενώ είναι Κύριος της δόξας, και στη συνέχεια ταπεινώνοντας τον εαυτό του προς την αδοξία της μορφής του δούλου, ζητά την ανάληψη της δόξας που πάντοτε ενυπήρχε σε αυτόν, πράττοντας τούτο ανθρωποπρεπώς, έτσι, ενώ είναι πάντοτε Θεός, ανέρχεται προς την υπεροχή και τη δόξα της δικής του θεότητας από τα δικά μας μέτρα, ώστε πλέον, σε έναν και μόνο Υιό, τον κατά φύση και αληθινό, μολονότι έγινε σαν κι εμάς και σαρκώθηκε, να κάμψει κάθε γόνατο, όπως είπα μόλις προηγουμένως. Διότι, νομίζω, φρονώντας αυτά και πιστεύοντας έτσι, θα απαλλάξουμε τον ουρανό και τη γη από τις κατηγορίες της ανθρωπολατρίας. Επειδή είναι γραμμένο: «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις». Β- Ο λόγος για αυτό το θέμα θα χρειαζόταν πάρα πολλές επεξηγήσεις. Εμπρός λοιπόν, διασαφήνισέ μας το μυστήριο και μέσω άλλων εννοιών. Α- Θα προχωρήσω λοιπόν, και μάλιστα με μεγάλη προθυμία.

Εφόσον όμως έχεις συμφωνήσει και ισχυρίζεσαι ότι αυτός είναι Κύριος, θα ελεγχθείς ως ασεβής επειδή και αποκαλείς Κύριο και προσκυνάς εκείνον που ισχυρίζεσαι ότι δεν είναι ομοούσιος με τον Θεό και Πατέρα, και λατρεύεις ένα κτίσμα μάλλον παρά τον κατά φύσιν Θεό. Διότι αυτό που ανήκει σε διαφορετική ουσία από τον όντως Θεό, δεν θα μπορούσε να είναι κατά φύσιν Θεός. Και σε αυτό μάρτυρας είναι η θεία Γραφή που λέει: «Κύριος ο Θεός ημών, Κύριος ένας είναι»· διότι μία είναι η φύση της θεότητας. Και ότι μόνο αυτήν πρέπει να προσκυνά κανείς, θα το ακούσεις πάλι: «Κύριον τον Θεόν σου προσκυνήσεις, και αυτώ μόνω λατρεύσεις». Αν λοιπόν, λόγω του ότι μόνος ο Θεός και Πατέρας ονομάζεται αγαθός, στερείται ο Υιός το να είναι αγαθός όπως ο Πατέρας, και λόγω του ότι ο Πατέρας ονομάζεται ένας Κύριος και Θεός, στερείται ο Υιός το να είναι Κύριος και Θεός, σύμφωνα με τον ειρμό αυτής της σκέψης, πώς λοιπόν προσκυνάς εκείνον που δεν είναι ούτε Κύριος ούτε Θεός; Εάν όμως, εφόσον ο Πατέρας είναι Κύριος και Θεός, συνεπάγεται ότι και ο Υιός, επειδή προέρχεται εκ φύσεως από αυτόν, έχει την ίδια ιδιότητα και είναι μαζί με τον Πατέρα Κύριος και Θεός, τότε εξάπαντος θα έχει και το να είναι αγαθός όπως ο Πατέρας, διότι η πατρική ιδιότητα και σε αυτό το σημείο υπάρχει σε αυτόν, όπως ακριβώς και σε Εκείνον.

Ότι ο Υιός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα, με βάση το προκείμενο ρητό: «Πορεύομαι προς τον Πατέρα μου, και Πατέρα σας, και Θεό μου, και Θεό σας.» Όταν ο Λόγος του Θεού περιβλήθηκε την ανθρώπινη μορφή και για τη σωτηρία όλων μας, ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, όπως έχει γραφτεί, ταπείνωσε τον εαυτό του, τότε λοιπόν κάποιες φορές συνομιλεί και ως άνθρωπος, χωρίς να αδικείται σε τίποτα ως προς τη θεοπρεπή δόξα του εξαιτίας αυτού. Διότι, αν πράγματι έγινε άνθρωπος και δεν έπαψε γι' αυτό να είναι Θεός, ακόμη και αν, έχοντας γίνει άνθρωπος, λέει τα όσα πρέπουν σε άνθρωπο, δεν θα ζημιωθεί γι' αυτό το θεοπρεπές του αξίωμα, αλλά θα παραμένει πάλι ο ίδιος, αποδιδόμενης της ταπεινότητας των λόγων στη θεία οικονομία. Και το ότι τα λέει αυτά κατά οικονομία ως άνθρωπος, διαφυλάττοντας καλά, τόσο με λόγια όσο και με έργα, το σχήμα που ανέλαβε, θα το καταλάβουμε από το εξής. Λέει κάπου προς τη γυναίκα στη Σαμάρεια, υποδυόμενος το ιουδαϊκό πρόσωπο: «Εσείς προσκυνάτε αυτό που δεν γνωρίζετε, εμείς προσκυνάμε αυτό που γνωρίζουμε.» Καίτοι ο Υιός ανήκει σε αυτούς που προσκυνούνται, και όχι σε αυτούς που προσκυνούν. «Διότι ας τον προσκυνήσουν», λέει, «όλοι οι άγγελοι του Θεού.» Και για τους αγγέλους ή για κάποια άλλη τάξη όμοια με αυτούς, δεν αναφέρεται τίποτα τέτοιο στις θείες Γραφές. Διότι δεν προστάζεται κανείς να προσκυνά τους αγγέλους, αλλά μόνο τον Θεό. Διότι έχει γραφτεί: «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις.»

ΑΛΛΟ. Αν το να προσκυνείται κανείς, τόσο από εμάς όσο και από τους αγγέλους, οφείλεται μόνο στον κατά φύσιν Θεό, και σε κανέναν άλλον, και για εμάς μεν έχει οριστεί: «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις», στους δε αγγέλους το Πνεύμα παραγγέλλει να προσκυνούν τον Υιό, σύμφωνα με το χωρίο: «Όταν δε εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέει: Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού», άρα ο Υιός που προσκυνείται είναι Θεός. Πώς λοιπόν θα υπάρχει μία θεότητα, εάν, σύμφωνα με εσάς, δεν είναι ομοούσιος με τον Πατέρα; Διότι, εάν έχει κάποια διάσταση ή διαφορά ως προς τον λόγο της ουσίας, άλλου είδους Θεός θα ήταν ο Υιός, και άλλου είδους ο Πατέρας, και κατ' αυτόν τον τρόπο θα ήταν ανάγκη να μιλάμε για δύο Θεούς· πράγμα που είναι ασεβές, και ούτε καν ως άκουσμα δεν είναι αποδεκτό.

Λύση σε αυτό. Λέγεται ότι πολλά αποδίδονται μόνο στον Πατέρα, και ωστόσο ο Υιός δεν θα στερείται κανένα από αυτά. Επειδή είναι γραμμένο: «Μόνος αληθινός Θεός είναι ο Πατέρας», ας υποθέσουμε ότι ο Υιός δεν είναι αληθινός, αλλά σαν κάποιος νόθος και ψευδώνυμος που έχει αποκτήσει την ιδιότητα του Θεού επίκτητα. Τότε πώς, όντας Θεός κατά φύση, προσκυνείται και από εμάς και από τους αγγέλους, όταν ο θείος νόμος λέει ρητά: «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις;» Και πώς θα τηρήσουμε το: «Δεν θα υπάρξει σε σένα πρόσφατος Θεός;» Διότι, αν μόνο ο Πατέρας είναι κατά φύση Θεός, και εξαιτίας του ότι λέγεται έτσι αποκλείει τον Υιό από το να είναι φύσει Θεός, άρα ως κάποιος πρόσφατος και νέος θα εισαχθεί πλάι σε Αυτόν που υπάρχει εξ αρχής και κατά φύση. Αλλά αυτό είναι άτοπο. Επομένως, όχι επειδή λέγεται ότι μόνο ο Πατέρας έχει αθανασία, ο Υιός θα είναι δεκτικός των αντιθέτων, αλλά καθώς η πατρική ιδιότητα μεταβαίνει φυσικά στο γέννημα, θα νοηθεί ότι και ο ίδιος υπάρχει κατ' ουσίαν αυτό ακριβώς που είναι και Εκείνος που τον γέννησε.

ΑΛΛΟ, με το οποίο αποδεικνύεται σαφώς ότι αυτά που είχε ως Θεός, τα ζητούσε για χάρη μας ως άνθρωπος. Λέει κάπου ο Χριστός: «Πατέρα, δόξασε τον Υιό σου.» Και πάλι: «Όλα μου παραδόθηκαν από τον Πατέρα.» Και μετά την ανάσταση: «Μου δόθηκε, λέει, κάθε εξουσία στον ουρανό και στη γη.» Αλλά αποδεικνύεται ότι και πριν του παραδοθούν τα πάντα, ήταν Κύριος των πάντων. Διότι τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και ο Ψαλμωδός, γνωρίζοντας ότι αυτά είναι δούλα του δημιουργού τους, λέει ότι «Τα σύμπαντα είναι δούλα σου». Φαίνεται δε να ζητά δόξα, αν και είναι ο Κύριος της δόξας. Έτσι γράφει ο Παύλος για κάποιους, ότι «Αν γνώριζαν, δεν θα σταύρωναν τον Κύριο της δόξας». Ότι δε και πριν ζητήσει από τον Πατέρα τη δόξα, την είχε ως Υιός, ο ίδιος το διδάσκει σαφώς λέγοντας: «Πατέρα, δόξασε τον Υιό σου με τη δόξα που είχα κοντά σου πριν υπάρξει ο κόσμος». Αν λοιπόν ομολογεί μεν ότι είχε τη δόξα και πριν από τον κόσμο, αλλά τώρα τη ζητά σαν να μην την έχει, άρα το κάνει αυτό για χάρη μας· και το δικό μας αίτημα πραγματοποιήθηκε σε αυτόν, καλώντας τη δόξα στην ανθρώπινη φύση. Λέγοντας δε μετά την ανάσταση, «Μου δόθηκε κάθε εξουσία», φαίνεται πως την είχε αυτήν και πριν από την ανάσταση. Διότι, αν δεν την είχε, πώς επιτιμούσε τον διάβολο λέγοντας: «Ύπαγε οπίσω μου, Σατανά;» πώς δε χάριζε στους μαθητές εξουσία κατά των δαιμόνων; πώς δε, όπως έχει γραφτεί, ελευθέρωσε ο ίδιος, έχοντας εξουσία, τη θυγατέρα του Αβραάμ που ήταν δεμένη από τον διάβολο;

Πώς λοιπόν ο Χριστός έχει μεγαλύτερη τιμή από τον ναό, εάν δεν είναι Θεός αυτός που προσκυνείται μέσα στον ίδιο τον ναό; Αλλά έχει τη μεγαλύτερη τιμή και λέει την αλήθεια· διότι πώς όχι; Άρα είναι Θεός, εφόσον έχει φανερωθεί ως Υιός από τον Θεό Πατέρα. Και αν ισχύει αυτό, δεν είναι δημιούργημα ούτε κτίσμα. Διότι δεν πλανάτο ο Ισραήλ όταν του απέδιδε λατρεία και τον προσκυνούσε μέσα στον ναό, προς τον οποίο άλλωστε έχει λεχθεί κάπου: «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις».

ΑΛΛΟ. Είναι γραμμένο: «Κύριον τον Θεόν σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις». Πώς λοιπόν, εάν ο Υιός είναι δημιούργημα, σύμφωνα με αυτούς, προσκυνείται και από εμάς και από τους αγίους αγγέλους; Και ως μάρτυρας θα παρασταθεί ο Παύλος, λέγοντας: «Όταν δε εισαγάγει τον Πρωτότοκο στην οικουμένη, λέγει: Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Πώς δε, πες μου, εγείρεται τόσο βαρύ έγκλημα εναντίον εκείνων που λάτρευσαν την κτίση αντί για τον Κτίστη, εάν ο Υιός, ενώ έχει τέτοια φύση και τυγχάνει κτίσμα σύμφωνα με αυτούς, λατρεύεται ως Θεός ακόμη και από τις πιο καθαρές ουράνιες δυνάμεις; Στις οποίες μάλιστα δικαίως θα αναγνώριζε κανείς την ιδιότητα του να μην πλανώνται σε τίποτα, εφόσον είναι πολύ πιο συνετές από τους δικούς μας συνετούς ανθρώπους. Αλλά κανένας έλεγχος δεν ασκείται σε αυτούς που λατρεύουν τον Χριστό, αντίθετα, ο μισθός τους είναι μεγάλος. Επομένως δεν είναι δημιούργημα, αλλά μάλλον Θεός, ο οποίος προσκυνείται ακατηγόρητα και ακαταδίκαστα από ολόκληρη από κοινού την κτίση.

Αλλά νομίζω ότι πρέπει, εκείνοι που πλέον έχουν βγει έξω από τη διαβολική παγίδα και έχουν γνωρίσει τον αληθινό Θεό, να μην υποχωρούν σε ψυχρές έννοιες, ούτε βέβαια να τιμούν με φλυαρίες αυτό που στερείται ευγένειας ως προς αυτό το ζήτημα, παρασυρόμενοι στην ιδέα ότι πρέπει να γνωρίζουν άλλους θεούς, ή να νομίζουν ότι υπάρχουν κάποιοι άλλοι γενικώς παρά τον Ένα και αληθινό. «Διότι, και αν ακόμη λέγονται κάποιοι θεοί και κύριοι, είτε στον ουρανό είτε στη γη, όμως για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς σε αυτόν απευθυνόμαστε· και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και εμείς μέσω αυτού· και ένα Πνεύμα Άγιο, στο οποίο βρίσκονται τα πάντα, και εμείς εν αυτώ.» Διότι καθόλου δεν περιορίζουμε τη φύση της θεότητας ιουδαϊκώς μόνο στον έναν Θεό και Πατέρα, αλλά την επεκτείνουμε στην αγία και ομοούσια Τριάδα· και μολονότι κάνουμε διάκριση ως προς την ποιότητα των προσώπων και την ιδιότητα της υποστάσεως, πάλι τη συγκεντρώνουμε σε έναν Θεό, εξαιτίας της ταυτότητας της ουσίας, και αυτόν θα λατρεύσουμε, αυτόν θα προσκυνήσουμε, επικαλούμενοι τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα. «Διότι δεν θα υπάρξουν για σένα», λέει, «άλλοι θεοί εκτός από εμένα»· και πάλι: «Κύριον τον Θεόν σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις.»

Αλλά ούτε και οι απόστολοι θέλησαν να προσκυνούνται. Διότι, όταν στάλθηκαν για να κηρύξουν το Ευαγγέλιο, δεν ήθελαν να προσκυνούνται οι ίδιοι, αλλά ο Χριστός που τους απέστειλε. Επειδή εκείνος που έλαβε από αυτόν την εξουσία να δένει και να λύνει στη γη και στον ουρανό, έλεγε στον Κορνήλιο ότι «είμαι άνθρωπος ομοιοπαθής με εσένα», και δίδασκε να μην προσκυνούν τον ίδιο αλλά τον Σωτήρα Χριστό. Σχετικά δε με τους αγγέλους, οι πατέρες που συνήλθαν στη Λαοδίκεια —διότι προφανώς για τέτοια υπόθεση συγκεντρώθηκαν— λέγουν: «Αν κάποιος εγκαταλείψει την Εκκλησία του Θεού και επικαλείται αγγέλους, ας είναι ανάθεμα· διότι εγκατέλειψε τον Κύριό μας Ιησού Χριστό και προσχώρησε στην ειδωλολατρία». Πώς λοιπόν μπορεί κάποιος να λέει ότι απεικονίζει τον ακατάληπτο, τον ανεκδιήγητο, τον απερινόητο και τον απερίγραπτο, τον οποίο δεν μπόρεσε να ατενίσει ούτε ο Μωυσής; Κάποιοι ισχυρίζονται ότι, επειδή έγινε τέλειος άνθρωπος από την αειπάρθενο Μαρία, για αυτόν τον λόγο τον αναπαριστούμε ως άνθρωπο. Και για αυτό ενανθρώπησε, για να μπορέσεις εσύ να απεικονίσεις με τα χέρια σου τον ακατάληπτο, μέσω του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα; Επομένως, δεν είναι όμοιος με τον Πατέρα ούτε ζωοποιεί τους νεκρούς; Πού σε διέταξε να τα κάνεις αυτά όταν ήρθε στη γη, να κατασκευάσεις δηλαδή ομοίωμά του, να το προσκυνάς και να το βλέπεις; Αυτή είναι διαταγή του πονηρού, για να καταφρονήσεις τον Θεό. Διότι ο Θεός, σε ολόκληρη την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη, τα αναιρεί αυτά, λέγοντας με ακρίβεια: «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις».

Τι λοιπόν θα ωφελούσε το κτίσμα ή ποια χρησιμότητα έχει για τη δική μας σωτηρία και για την ένσαρκη δοξολογία και την τέλεια θεότητα του Θεού Λόγου; Σε τι μας ωφελεί το να τον ονομάζουμε κτίσμα; Τι μπορεί να πράξει ένα κτίσμα για τις κτίσεις; Σε τι ωφελεί ένα κτίσμα τα άλλα κτίσματα; Και πώς ο Θεός έκτισε Υιό, παραδίδοντάς τον ως Θεό για να προσκυνείται, όταν ο ίδιος λέει: «δεν θα κάνεις για τον εαυτό σου κανένα ομοίωμα ούτε στη γη ούτε στον ουρανό και δεν θα το προσκυνήσεις»; Πώς λοιπόν έκτισε για τον εαυτό του Υιό και διέταξε να τον προσκυνούν; Μάλιστα όταν ο απόστολος λέει: «και λάτρευσαν την κτίση παρά τον Κτίσαντα, και απομωράνθηκαν». Διότι είναι μωρία το να αναγνωρίζει κανείς την κτίση ως Θεό, και να αθετεί την πρώτη εντολή που λέει: «Κύριο τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις». Γι' αυτό η αγία Εκκλησία του Θεού δεν προσκυνά κτίσμα, αλλά Υιό γεννητό, Πατέρα εν Υιώ, Υιό εν Πατρί, συν τω Αγίω Πνεύματι. «Αλλά ναι», υποστηρίζει [κάποιος αιρετικός]· «διότι, εάν δεν πω ότι είναι κτίσμα, προκαλώ ελάττωση στον Πατέρα. Επειδή το κτιστό δεν ελαττώνει αυτόν που το έκτισε, ενώ αυτό που έχει γεννηθεί από τη φύση προκαλεί είτε συστολή είτε διαστολή είτε μείωση είτε τομή, ή προσάπτει κάποιο από τα παρόμοια πάθη σε εκείνον που το γέννησε». Είναι όμως μεγάλη η μωρία εκείνων που συλλογίζονται τέτοια πράγματα, καθώς συμπεραίνουν τα περί του θείου ξεκινώντας από τον εαυτό τους και επιθυμούν να προσάψουν στον Θεό τα πάθη που συμβαίνουν στους ίδιους, ενώ ο Θεός είναι παντελώς απαθής και όταν γεννά και όταν κτίζει.

Και πάλι, προσπαθώντας να αποδείξει ότι ο Πατέρας και ο Υιός είναι ένα, γράφει τα εξής: διότι ο ίδιος ομολογεί λέγοντας «ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα και εγώ μέσα στον Πατέρα»· το ότι δε αυτό δεν το είπε ούτε απλώς ούτε άσκοπα, είναι φανερό και από άλλη αποστολική ρήση: διότι εκείνος που είπε «ένας Κύριος, μία πίστη, ένα βάπτισμα» είπε «ένας Θεός και Πατέρας, ο οποίος είναι πάνω από όλους και διαμέσου όλων και μέσα σε όλους». Βλέπεις ότι ούτε εδώ απομακρύνεται από τη συμφωνία, αλλά και εδώ έχει συμβεί το ίδιο. Διότι, αφού είπε «ένας Κύριος», πάλι είπε «ένας Θεός», ώστε όταν μνημονεύει τον έναν Κύριο να συμπεριλαμβάνει και τον Πατέρα, και όταν μιλάει για τον Πατέρα να μαρτυρεί ότι ο Λόγος του Θεού δεν βρίσκεται εκτός αυτού. Αφού είπε αυτά ο Μάρκελλος, στη συνέχεια συγκεντρώνει περισσότερα γραφικά χωρία από την Παλαιά Διαθήκη προς απόδειξη του ότι δεν υπάρχει Υιός στον Θεό. Ισχυριζόμενος λοιπόν ότι ο Θεός είναι αδιαίρετη μονάδα, παρουσιάζει τον ίδιο να είναι Πατέρας και τον ίδιο να είναι Υιός, γράφοντας με αυτόν τον τρόπο: «Τι λοιπόν; Αν, προσέχοντας στο Πνεύμα, δεν θεωρήσουμε ότι η μονάδα είναι δυνάμει αδιαίρετη, άραγε δεν θα αμαρτήσουμε, εφόσον ο λόγος μάς διδάσκει σαφώς: "Κύριον τον Θεόν σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις";»

Διότι αυτό εξαρτάται από την προαίρεση εκείνου που ζητά· ενώ εκείνος που παρέχει κάποιο αγαθό, αποδεικνύει αναμφίβολα τη δύναμη που διαθέτει. Γιατί, λοιπόν, ενώ του αναγνωρίζεις το μεγαλύτερο —εννοώ τη δυνατότητα να δίνει κάθε τι καλό—, του στερείς ως κάτι σπουδαίο την προς αυτό αίτηση, μολονότι αυτό πολλές φορές, όπως έχει λεχθεί, συμβαίνει εξαιτίας της πλάνης εκείνου που προσέρχεται ακόμη και σε εκείνους που δεν εξουσιάζουν απολύτως τίποτα; Ζητούν και από τα είδωλα οι δούλοι της ματαιότητας σύμφωνα με τις επιθυμίες τους, αλλά λόγω αυτού η αίτησή τους δεν προσθέτει καμία δόξα στα είδωλα· και εκείνοι, παραδίδοντας τους εαυτούς τους στην πλάνη, με την προσδοκία ότι θα μετάσχουν σε κάτι από όσα ελπίζουν, δεν σταματούν να ζητούν. Εσύ όμως, ενώ είσαι πεπεισμένος για το ποια και πόσα αγαθά μπορεί να παρέχει το Άγιο Πνεύμα, περιφρονείς την αίτηση προς Αυτό και καταφεύγεις στον νόμο που προστάζει να προσκυνάς Κύριον τον Θεό και μόνο Αυτόν να λατρεύεις; Πώς λοιπόν θα λατρεύσεις μόνο Αυτόν, πες μου, εάν Τον αποχωρίσεις από τη συνάφειά Του με τον Μονογενή και το Πνεύμα Του; Αλλά αυτή η προσκύνηση είναι ιουδαϊκή.

Ο δε Κύριος μακροθυμεί και δεν εκμηδενίζει αυτόν που από άγνοια αποθρασύνεται κατ' αυτόν τον τρόπο, αλλά αποκρίνεται με πραότητα: «Ύπαγε, σατανά». Δεν είπε: «Ύπαγε οπίσω μου» (διότι αυτός δεν ήταν σε θέση να επιστρέψει), αλλά: «Ύπαγε, σατανά, σε όσα επέλεξες· ύπαγε, σε όσα παρακινήθηκες από κακοβουλία· διότι εγώ γνωρίζω ποιος είμαι, από ποιον έχω αποσταλεί, και γνωρίζω ποιον πρέπει να προσκυνώ. Διότι», λέγει, «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις. Γνωρίζω τον έναν, γνωρίζω καλά τον μόνο, του οποίου εσύ έγινες αποστάτης. Δεν είμαι αντίθεος, ομολογώ την υπεροχή του, και δεν αρνούμαι να προσκυνήσω εκείνον, τον οποίο γνωρίζω ως αίτιο της γεννήσεώς μου και Κύριο και φύλακα της υποστάσεώς μου· διότι εγώ ζω διά τον Πατέρα».

ΥΛΔ΄. Στον Κρίσπο. Ακόμη και αν έχεις αλωθεί από το δηλητήριο της φιλαργυρίας, το οποίο αποτελεί τη ρίζα κάθε κακού και σε παρασύρει με μανία στην ειδωλολατρία, στρέφοντας προς τον εαυτό του κάθε σου αίσθηση, εντούτοις απάντησέ του με τη θεοδίδακτη φωνή: «Κύριον τον Θεό μου θα προσκυνήσω και αυτόν μόνο θα λατρεύσω». Και αυτό μεν θα φύγει, εσύ δε θα ανανήψεις επιστρέφοντας στην αυτάρκεια.

«Λίθοι είναι· του λέω: "Μετάτρεψέ τους σε άρτους".» Επειδή, λοιπόν, μέσω της τροφής τον εξέβαλε, επιθυμεί και εδώ να ενεργήσει μέσω της τροφής. Ο δε Χριστός απαντά: «Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο.» Δεν κατάφερε να τον εκβάλει μέσω της τροφής· στη συνέχεια, λοιπόν, του μιλά μέσω της φιλαργυρίας: «Όλα αυτά θα σου τα δώσω, εάν πέσεις και με προσκυνήσεις.» Ο δε Χριστός λέει: «Είναι γραμμένο: Τον Κύριο τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις.» Και πάλι συνομιλεί μαζί του ως άνθρωπος.

Και αφού τον ανέβασε σε ένα υψηλό όρος, του δείχνει όλα τα βασίλεια και του λέει: Όλα αυτά θα σου τα δώσω, εάν πέσεις και με προσκυνήσεις. Τότε του λέει: Ύπαγε οπίσω μου, Σατανά· διότι είναι γραμμένο: Τον Κύριο τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις. Επειδή, λοιπόν, πλέον αμάρτανε απέναντι στον Πατέρα, ισχυριζόμενος ότι όλα τα δικά Του είναι δικά του, και προσπαθούσε να παρουσιάσει τον εαυτό του ως θεό, ως δημιουργό των πάντων, τότε τον επιτίμησε. Και ούτε τότε με σφοδρότητα, αλλά απλώς: Ύπαγε, Σατανά· το οποίο ήταν περισσότερο πρόσταγμα, παρά επιτίμηση. Διότι, ταυτόχρονα με το που του είπε το «Ύπαγε», τον έκανε να τραπεί σε φυγή· γι' αυτό και δεν παρουσίασε άλλους πειρασμούς.

Εκείνος που ενοχλείται από το πνεύμα της βλασφημίας και επιθυμεί να απαλλαγεί από αυτό, ας γνωρίζει με ακρίβεια ότι δεν είναι η δική του ψυχή η αιτία τέτοιων λογισμών, αλλά ο ίδιος ο ακάθαρτος δαίμονας, αυτός που κάποτε είπε στον Κύριο: Όλα αυτά θα σου τα δώσω, εάν πέσεις και με προσκυνήσεις. Γι' αυτό κι εμείς, περιφρονώντας τον και χωρίς να δίνουμε καμία απολύτως σημασία στους λογισμούς που προέρχονται από αυτόν, ας πούμε: Ύπαγε οπίσω μου, Σατανά, Κύριον τον Θεό μου θα προσκυνήσω και αυτόν μόνο θα λατρεύσω. Σε εσένα δε ας επιστρέψει ο πόνος και ο λόγος στο κεφάλι σου, και στην κορυφή σου ας κατέβει η βλασφημία σου και στον παρόντα και στον μέλλοντα αιώνα. Όποιος επιθυμεί να παλέψει με τον δαίμονα της βλασφημίας εκτός από τον προαναφερθέντα τρόπο, είναι όμοιος με αυτόν που προσπαθεί να πιάσει την αστραπή με τα χέρια του. Διότι, πώς θα πιάσει, ή θα αντικρούσει, ή θα παλέψει με αυτόν που περνάει ξαφνικά μέσα στην καρδιά σαν άνεμος και ριπή, λέγοντας ταχύτατα τον λόγο και αμέσως εξαφανίζεται;

«Εσύ όμως θα ριχτείς στα βουνά σαν βδελυρός νεκρός, μαζί με πολλούς νεκρούς που έχουν κατατρυπηθεί από μάχαιρα, οι οποίοι κατεβαίνουν στον άδη. Διότι, όπως ακριβώς ένα ένδυμα βουτηγμένο στο αίμα δεν θα είναι καθαρό, έτσι ούτε και εσύ θα είσαι καθαρός· επειδή κατέστρεψες τη γη μου και σκότωσες τον λαό μου, λέει ο Κύριος.» «Ο δόλος είναι στο χέρι του, και στην καρδιά του θα υπερηφανευτεί, και με δόλο θα διαφθείρει πολλούς, και θα σταθεί ως αιτία για την απώλεια πολλών.» «Με τον φθόνο του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο.» «Τότε ο Ιησούς οδηγήθηκε από το Πνεύμα στην έρημο για να πειραστεί από τον διάβολο· και αφού νήστεψε σαράντα ημέρες και σαράντα νύχτες, ύστερα πείνασε. Και αφού τον πλησίασε ο πειράζων, του είπε: Αν είσαι Υιός του Θεού, πες να γίνουν άρτοι οι λίθοι αυτοί. Εκείνος όμως αποκρίθηκε και είπε: Έχει γραφτεί: Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού. Τότε τον παραλαμβάνει ο διάβολος στην αγία πόλη, και τον στήνει στο πτερύγιο του ναού, και του λέει: Αν είσαι Υιός του Θεού, ρίξε τον εαυτό σου κάτω. Του είπε τότε ο Ιησούς: Έχει γραφτεί: Δεν θα εκπειράσεις Κύριον τον Θεό σου. Πάλι τον παραλαμβάνει ο διάβολος σε ένα πολύ ψηλό όρος, και του δείχνει όλα τα βασίλεια του κόσμου και τη δόξα τους, και του λέει: Όλα αυτά θα σου τα δώσω, εάν πέσεις και με προσκυνήσεις. Τότε του λέει ο Ιησούς: Πήγαινε πίσω μου, Σατανά.»

Διότι είναι γραμμένο: Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις.» «Είπε δε ο Κύριος στους εβδομήκοντα: Έβλεπα τον Σατανά να πέφτει σαν αστραπή από τον ουρανό.

Σχετικά με το να μην ορκιζόμαστε καθόλου αλλά να λέμε πάντοτε την αλήθεια, έδωσε την εξής παραγγελία: «Να μην ορκιστείτε καθόλου, αλλά το δικό σας "ναι" ας είναι ναι, και το "όχι" ας είναι όχι· ό,τι περισσότερο από αυτά προέρχεται από τον πονηρό». Και ως προς το ότι πρέπει να προσκυνούμε μόνο τον Θεό, έπεισε λέγοντας τα εξής: «Η μεγαλύτερη εντολή είναι: "Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις με όλη την καρδιά σου και με όλη τη δύναμή σου, Κύριον τον Θεό που σε δημιούργησε"». Και όταν τον πλησίασε κάποιος και του είπε: «Διδάσκαλε αγαθέ», αποκρίθηκε λέγοντας: «Κανείς δεν είναι αγαθός παρά μόνο ο Θεός, ο οποίος δημιούργησε τα πάντα». Όσοι πάλι διαπιστώνεται ότι δεν ζουν σύμφωνα με όσα δίδαξε, ας γίνει γνωστό ότι δεν είναι Χριστιανοί, ακόμη και αν προφέρουν με τη γλώσσα τους τις διδασκαλίες του Χριστού· διότι δήλωσε ότι δεν θα σωθούν εκείνοι που μόνο τα λένε, αλλά εκείνοι που πράττουν και τα αντίστοιχα έργα. Είπε δηλαδή τα εξής: «Δεν θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών ο καθένας που μου λέει "Κύριε, Κύριε", αλλά εκείνος που πράττει το θέλημα του Πατέρα μου που είναι στους ουρανούς. Διότι όποιος με ακούει και πράττει όσα λέω, ακούει Εκείνον που με απέστειλε. Πολλοί δε θα μου πουν: "Κύριε, Κύριε, δεν φάγαμε και δεν ήπιαμε στο όνομά σου και δεν κάναμε θαύματα;". Και τότε θα τους πω: "Απομακρυνθείτε από εμένα, εργάτες της ανομίας". Τότε θα υπάρξει ο κλαυθμός και ο τριγμός των οδόντων, όταν οι μεν δίκαιοι θα λάμψουν σαν τον ήλιο, ενώ οι άδικοι θα παραδοθούν στο αιώνιο πυρ».

Όταν ο Ηρώδης διαδέχθηκε τον Αρχέλαο, αναλαμβάνοντας την εξουσία που του είχε απονεμηθεί, στον οποίο και ο Πιλάτος, θέλοντας να τον ευχαριστήσει, έστειλε δεμένο τον Ιησού, και ο Θεός, προγνωρίζοντας ότι αυτό θα συνέβαινε, είχε πει τα εξής: «Και τον ίδιο τον πήγαν στην Ασσυρία ως δώρο στον βασιλιά». Ή με το «λέοντα που ωρύεται εναντίον του» εννοούσε τον διάβολο, τον οποίο ο Μωυσής ονομάζει όφι, ενώ στον Ιώβ και τον Ζαχαρία έχει ονομαστεί διάβολος, και από τον Ιησού προσαγορεύεται σατανάς, φανερώνοντας ότι απέκτησε ένα όνομα σύνθετο από την πράξη που διέπραξε. Διότι το «σατάν» στη γλώσσα των Ιουδαίων και των Σύρων σημαίνει αποστάτης, ενώ το «νας» είναι η λέξη από την οποία προήλθε η ερμηνεία «όφις»· από αυτά τα δύο προκύπτει το ένα όνομα, σατανάς. Διότι και αυτός ο διάβολος, αμέσως μόλις Εκείνος ανέβηκε από τον ποταμό Ιορδάνη και του απευθύνθηκε η φωνή: «Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα», όπως είναι γραμμένο στα Απομνημονεύματα των αποστόλων, τον πλησίασε και τον πείραζε, φτάνοντας μέχρι το σημείο να του πει: «Προσκύνησέ με», και του αποκρίθηκε ο Χριστός: «Ύπαγε οπίσω μου, σατανά· Κύριον τον Θεόν σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις». Διότι, όπως πλάνησε τον Αδάμ, έτσι νόμιζε ότι θα μπορούσε να καταφέρει κάτι και με Αυτόν.