Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 4:10

Διότι όταν έγινε άνθρωπος, όπως προείπα, τον πλησίασε ο διάβολος, δηλαδή εκείνη η δύναμη που ονομάζεται και όφις και σατανάς, πειράζοντάς τον και αγωνιζόμενος να τον καταβάλει με το να αξιώνει να τον προσκυνήσει. Εκείνος όμως τον συνέτριψε και τον κατέβαλε, ελέγχοντάς τον ότι είναι πονηρός, αφού παρά τη Γραφή αξίωνε να προσκυνείται ως Θεός, έχοντας γίνει αποστάτης από το θέλημα του Θεού. Διότι του αποκρίνεται: Έχει γραφτεί: Κύριον τον Θεόν σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις. Και ηττημένος και ελεγμένος αποχώρησε τότε ο διάβολος. Αλλά επειδή επρόκειτο και να μουδιάσει, δηλαδή να βρεθεί σε πόνο και σε συναίσθηση του πάθους, όταν επρόκειτο να σταυρωθεί ο δικός μας Χριστός, προκήρυξε και αυτό το γεγονός με το να αγγίξει τον μηρό του Ιακώβ και να τον κάνει να μουδιάσει. Το δε Ισραήλ ήταν εξαρχής το όνομά του, με το οποίο ονόμασε τον μακάριο Ιακώβ, ευλογώντας τον με το δικό του όνομα, κηρύσσοντας και μέσω αυτού ότι όλοι όσοι καταφεύγουν δι' αυτού στον Πατέρα είναι ευλογημένος Ισραήλ. Εσείς όμως, που δεν έχετε κατανοήσει τίποτα από αυτά ούτε προετοιμάζεστε να τα κατανοήσετε, επειδή είστε τέκνα του Ιακώβ κατά το σαρκικό σπέρμα, προσδοκάτε ότι οπωσδήποτε θα σωθείτε. Αλλά ότι και σε αυτά πλανάτε τους εαυτούς σας, το έχω αποδείξει με πολλά.

Η κόρη δε αυτών γέμισε με λέπρα τον υπηρέτη του προφήτη, του ανθρώπου του Θεού, και από απόστολο και μαθητή τον κατέστησε προδότη. Και Αυτόν που προσκυνείται από όλη την κτίση, η ολόκακη προσπάθησε να τον κάνει προσκυνητή της, και του υποσχόταν να του δώσει τα βασίλεια του κόσμου και τον πλούτο και τη δόξα τους, αλλά «η αδικία διέψευσε τον εαυτό της». Διότι δεν βρήκε κάποιον εύκολα εξαπατώμενο Αδάμ, ούτε ευμετάβολο άγγελο, ούτε την προαίρεση μαθητή ενός ανθρώπου του Θεού, αλλά Θεό κρυμμένο και άνθρωπο φανερό, ο οποίος αντέτεινε: «Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού»· και: «Δεν θα εκπειράσεις Κύριο τον Θεό σου»· και: «Πήγαινε πίσω μου, σατανά». Και «απομακρύνθηκε από Αυτόν, και άγγελοι ήλθαν και Τον υπηρετούσαν», φανερώνοντας ο λόγος ότι αυτός που έχει νικήσει αυτά τα τρία πάθη, τη γαστριμαργία, την κενοδοξία και τη φιλαργυρία, υπηρετείται αόρατα από αγίους αγγέλους. (Είθε, Κύριε, να αξιωθούμε να γίνουμε και εμείς νικητές αυτών των παθών, με τις ευχές των αγίων Σου που τα νίκησαν). Ας αναλογιστούμε τα κατορθώματα των αγίων, ας αναλογιστούμε και τα δικά μας ελαττώματα, και ας δούμε πόση είναι η απόσταση μεταξύ ημών και εκείνων, και θα βρούμε μεγάλη διαφορά ανάμεσα σε εμάς και σε αυτούς.

Γνωρίζοντας λοιπόν ο πειράζων ότι μέσω αυτών των τριών παθών κυριαρχεί σε όλους τους ανθρώπους, προσπαθεί μέσω αυτών να πειράξει ως άνθρωπο και τον ίδιο τον Δεσπότη. Και τη μια φορά λέει, «αν είσαι Υιός του Θεού, πες να γίνουν αυτοί οι λίθοι άρτοι», θέλοντας να προσάψει το πάθος της γαστριμαργίας στον απαθή, την άλλη δε τον πρόσταζε, «ρίξε τον εαυτό σου κάτω» από το πτερύγιο του ναού μπροστά σε όλους, θέλοντας να σπείρει την κενοδοξία στον «ταπεινό τη καρδία»· κι έπειτα υπόσχεται να παράσχει τις βασιλείες του κόσμου στον βασιλέα των αιώνων και τον πλούτο τους σε Αυτόν που ανασταίνει «από τη γη τον πένητα», σαν να ήταν φιλάργυρος, εάν Τον προσκυνήσει Αυτός που προσκυνείται από αγγέλους, ανθρώπους και από κάθε φύση. Τι έπραξε λοιπόν ο Χριστός; Ούτε τους λίθους μετέβαλε σε άρτους, αν και είχε τη δύναμη γι' αυτό, αλλά αποστόμωσε τον εχθρό λέγοντας «δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε ρήμα που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού», ούτε πάλι έριξε τον εαυτό του κάτω από τον ναό· αν και μπορούσε εύκολα να το πράξει, δεν το θέλησε, αλλά διακηρύσσοντας «δεν θα εκπειράσεις Κύριον τον Θεό σου», απέκρουσε τον πονηρό. Και ενώ ο παγκάκιστος ήθελε να προσκυνηθεί κατά πρόσωπο, αποπέμφθηκε προς τα πίσω· «Ύπαγε», του λέει, «οπίσω μου, σατανά· διότι είναι γεγραμμένο: Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις».

Στα παραπάνω προσθέτει στη συνέχεια τα εξής: «Διότι ο Θεός σε ολόκληρη την Παλαιά και την Καινή αναιρεί αυτά, λέγοντας με ακρίβεια: "Κύριον τον Θεόν σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις".» Συνέλθετε εσείς που μεθάτε από το κρασί της απείθειας και της άγνοιάς σας, και δείτε ότι μέσα από αυτά δεν μιλάει πλέον ο Επιφάνιος, αλλά ο Ευσέβιος. Διότι, παρόμοια με τον Ευσέβιο, ο Επιφανίδης που τα είπε αυτά αγνόησε τη δύναμη και των παλαιών και των νέων, επειδή και οι δύο θεωρούν ότι επιτρέπεται όμοια και ίση λατρεία και στις δύο περιπτώσεις· ωσαύτως έχουν παραιτηθεί από τα προστάγματα της νομικής λατρείας, και έχουν απαρνηθεί το μυστήριο της εν πνεύματι θεοσέβειας των χριστιανών, και δεν λογίζονται ούτε καθαρά Ιουδαίοι ούτε βέβαια φανερά Χριστιανοί. Διότι δεν έκαναν διάκριση ανάμεσα στο άγιο και το βέβηλο, ταυτίζοντας με ασέβεια και αθεΐα την εικόνα του Χριστού με τα φάσματα των δαιμόνων, και χωρίς να αναγνωρίζουν καμία διαφορά ανάμεσα στην εν πνεύματι θεοσέβεια και λατρεία των χριστιανών σε σχέση με την ελληνική δεισιδαιμονία, ή αναγνωρίζοντας την οποιαδήποτε διαφορά ως προς την προσκύνηση, αλλά αναμειγνύοντας τα ασυμβίβαστα, και έχοντας ως αφετηρία τα παλαιά, προβαίνουν στην αναίρεση των συμβόλων της νέας ευαγγελικής χάριτος. Εξαιτίας αυτών, εκτός από την ασέβειά τους, στηλιτεύεται ολοφάνερα και η παραφροσύνη τους.

«Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις», ώστε να μην κατευθύνεται η λατρεία μας σε κτίσμα· διότι κτίσμα, και μάλιστα ανήκων στα κτίσματα, είναι ο άγιος ναός που προσλήφθηκε από τον Λόγο. Σε αυτόν δε τον θείο Λόγο, που υπάρχει στη δόξα του Πατέρα και έχει μορφή Θεού και είναι εκ φύσεως Θεός και άκτιστος και συνάναρχος με τον Θεό και Πατέρα, να προσφέρεις την προσκύνηση καθαρή και αμώμητη, απολύτως απαλλαγμένη από οτιδήποτε κτιστό και από κάθε υλική παράσταση, γνωρίζοντας ότι αυτός είναι αληθινά Θεός και Κύριος των πάντων, διότι «Και ο Πατέρας», λέει, «τέτοιους ζητά να είναι εκείνοι που τον προσκυνούν, με πνεύμα και με αλήθεια». Επομένως, σε καμία περίπτωση η πίστη μας δεν εγκλωβίζεται σε κτίσμα ούτε ταπεινώνεται στο επίπεδο των κτισμάτων· διότι, ακόμη και αν ο Λόγος ενδύθηκε τη δική μας πτωχεία, παρέμεινε ομοίως Θεός, απαθής και αναλλοίωτος. Και αυτά μεν τα σχετικά με την ακατάληπτη και υπερούσια θεότητα, ότι δηλαδή δέχεται τη λατρευτική προσκύνηση διαχωρισμένη από κάθε κτίση, είναι κάπως έτσι. Το ότι δε και το σώμα που προσλήφθηκε από τον Θεό Λόγο είναι προσκυνητό από όλους τους πιστούς και άξιο κάθε σεβασμού, θα αποδειχθεί λίγο αργότερα. Μάλιστα, ο διδάσκαλος προτάσσει αυτά τα ζητήματα, αποκλείοντας από παντού την κτισματολατρία που προήλθε από τους δυσώνυμους Αρειομανίτες, η οποία εκείνο τον καιρό, όντας στην ακμή της, λυμαινόταν σχεδόν όλους τους ανθρώπους.

Ας μην επεκταθεί, λοιπόν, η γάγγραινα. Διότι ο Θεός σε ολόκληρη την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη τα αναιρεί αυτά με ακρίβεια, λέγοντας: «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρέψεις», και λέγοντας: «Ζω εγώ, λέγει ο Κύριος, και σε εμένα θα κάμψει κάθε γόνατο». Δεν μπορούμε λοιπόν να δουλεύουμε σε δύο κυρίους, σε ζωντανό και σε νεκρό. Διότι λέει, είναι επικατάρατος αυτός που θα προσκυνήσει το κτίσμα αντί για τον Κτίστη. Διότι αυτός τα περιέχει όλα και δεν περιέχεται από κανέναν. Αν, λοιπόν, ο λόγος του αφορούσε απλώς τα είδωλα, κάθε Χριστιανός θα συνηγορούσε και θα συμφωνούσε μαζί του. Επειδή όμως φλυαρεί εναντίον των ιερών συμβόλων της θείας οικονομίας, μέσω της οποίας έχει εξαφανιστεί κάθε είδωλο και έχει καταργηθεί όλη η δύναμη και η λατρεία του διαβόλου που επικρατούσε παλαιότερα, και επειδή τα πάντα έχουν συγχυστεί μέσα του και δεν υπάρχει καμία διάκριση αγίου και βέβηλου στα μάτια του άφρονα, θεωρώντας αυτά ως άσημες και άναρθρες φωνές ανθρώπων μεθυσμένων, μανιακών, λυσσασμένων, που βακχεύονται, που βρίσκονται σε έκσταση και δαιμονίζονται, θα αποφύγουμε να πούμε κάτι περισσότερο. Διότι πού έχει ακουστεί ή γραφτεί στην Παλαιά και την Νέα Διαθήκη ότι καταργείται η εικόνα του Χριστού ή των αγίων; Επιπλέον, ο άφρονας αγνοεί και τη διαφορά της προσκυνήσεως. Ας έρθουμε, λοιπόν, στη συνέχεια να εξετάσουμε και τα επόμενα από τα δυσφημήματα και τα ανοητήματά του. Διότι ακολουθεί η παράθεση ενός χωρίου από την επιστολή του Επιφανίου, δήθεν, προς τον βασιλιά Θεοδόσιο.

Έτσι ο Δεσπότης μας Ιησούς Χριστός με την αντίρρηση νίκησε τους τρεις μεγάλους πολέμους που του εξαπέλυσε ο διάβολος πάνω στο όρος· τη φιληδονία με το «Ουκ επ’ άρτω μόνω ζήσεται άνθρωπος αλλ’ επί παντί ρήματι εκπορευομένω διά στόματος Θεού»· τη φιλοδοξία με το «Ουκ εκπειράσεις Κύριον τον Θεόν σου»· και τη φιλαργυρία, με το «Κύριον τον Θεόν σου προσκυνήσεις, και αυτώ μόνω λατρεύσεις»·

Οι δεκαπέντε Κανόνες του εν Αγίοις Πατρός ημών Πέτρου Αρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας και Μάρτυρος ερμηνευόμενοι, στους οποίους, πλην ενός, διαιρείται ο περί Μετανοίας λόγος του. ΚΑΝΟΝΑΣ Α'. Επειδή, λοιπόν, το τέταρτο πλέον Πάσχα έχει βρει τον διωγμό, είναι αρκετό για εκείνους που προσήχθησαν και φυλακίστηκαν, και υπέμειναν σκληρά βασανιστήρια, και αφόρητες μαστιγώσεις και πολλές άλλες δεινές ταλαιπωρίες, αλλά αργότερα προδόθηκαν από την αδυναμία της σάρκας, έστω και αν δεν έγιναν εξ αρχής δεκτοί εξαιτίας της μέγιστης πτώσης που ακολούθησε· όμως, επειδή έχουν αθλήσει πολύ και έχουν αντισταθεί για πολύ καιρό (διότι δεν έφτασαν σε αυτό με τη θέλησή τους, αλλά επειδή προδόθηκαν από την αδυναμία της σάρκας, εφόσον μάλιστα επιδεικνύουν τα στίγματα του Ιησού στα σώματά τους, και ήδη μερικοί πενθούν βαθύτατα για τρίτο έτος), να τους επιβληθεί ως πρόσθετο επιτίμιο από την ημέρα της προσέλευσής τους, ως υπενθύμιση, επιπλέον σαράντα ημέρες· τις οποίες αφού νήστεψε ο Κύριος και Σωτήρας μας Ιησούς Χριστός μετά τη βάπτισή του, πειράχθηκε από τον διάβολο. Κατά τη διάρκεια αυτών των ημερών, και οι ίδιοι, αφού ασκηθούν εντατικότερα, και επιδείξουν πιο έντονη νήψη, θα γρηγορούν στις προσευχές στο εξής, μελετώντας βαθιά αυτό που ελέχθη από τον Κύριο προς εκείνον που τον πείραζε για να τον προσκυνήσει: «Ύπαγε οπίσω μου, σατανά, διότι είναι γραμμένο, Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις».

Ερμηνεία Ο παρών Κανόνας ορίζει ότι, εκείνοι οι οποίοι πριν από τρία χρόνια ήδη (διότι αυτό δηλώνει το τέταρτο Πάσχα) προδόθηκαν από άλλους, και πρώτα μεν φυλακίστηκαν, και υπέστησαν αγιάτρευτα βάσανα, ανυπόφορες πληγές και άλλα δεινά υπέρ του ονόματος του Χριστού, ύστερα όμως, επειδή νικήθηκαν από την αδυναμία της σάρκας, αρνήθηκαν· αυτοί, μολονότι όταν προσήλθαν τότε στην Εκκλησία δεν έγιναν δεκτοί, ωστόσο επειδή αγωνίστηκαν πολύ υπέρ του Χριστού, και επειδή δεν αρνήθηκαν από προαίρεση, αλλά εξαιτίας της αδυναμίας της σάρκας, και μάλιστα επειδή στο διάστημα των περασμένων τριών χρόνων πένθησαν και μετανόησαν για την πτώση της άρνησης, αυτοί, λέγω, επιπροσθέτως των τριών χρόνων, πρέπει ακόμη να λάβουν κανόνα (επιτίμιο) για σαράντα ημέρες, τόσες δηλαδή, όσες νήστεψε και ο Κύριος στο όρος, και μετά από αυτές πειράχθηκε από τον διάβολο, ώστε και αυτοί τις ημέρες αυτές να γυμναστούν περισσότερο, και γινόμενοι πιο προσεκτικοί, να αγρυπνήσουν με προσευχές, μελετώντας εκείνο το λόγιο που είπε ο Κύριος προς τον διάβολο, όταν του έλεγε να τον προσκυνήσει: «Ύπαγε οπίσω μου, σατανά».

Διότι είναι γραμμένο, «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις», και έπειτα από αυτά να γίνονται δεκτοί για να μεταλάβουν. Βλέπε και τον δ' κανόνα της εν Αγκύρα συνόδου.

Όταν του λέει εκείνος: «Όλα αυτά θα σου τα δώσω, εάν πέσεις και με προσκυνήσεις», και άκουσε από αυτόν: «Ύπαγε οπίσω μου σατανά» και τα υπόλοιπα; Δεν έπλυνε υπηρετικά τα πόδια των δικών του μαθητών; Δεν απαρνήθηκε από τον προδότη; Δεν συνελήφθη από τους Ιουδαίους; Δεν χλευάστηκε από τον Άννα και τον Καϊάφα; Δεν ραπίστηκε από χέρι δούλου; Δεν φραγγελώθηκε από τον Πιλάτο; Δεν μαστιγώθηκε από τα χέρια εκείνων που ο ίδιος έπλασε, φορώντας αγκάθια μέσα σε εμπαιγμό;

Γ΄. ΟΡΘ. Εκεί ακριβώς όπου έχει γραφτεί να προσκυνείται το πρωτότυπό της. ΑΙΡ. «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις». Αυτό έχει γραφτεί. Σε Αυτόν έχει προσταχθεί να προσφέρουμε προσκύνηση, όχι βέβαια σε κάποιο πρωτότυπο, και πόσο μάλλον σε εικόνα, όπως λες εσύ.

ΑΙΡ. Εφόσον η Γραφή λέει, Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις, δεν μας προστάζει ο λόγος της Γραφής να προσφέρουμε την προσκύνηση ταυτόχρονα στον Πατέρα και στον Υιό; Ε΄. ΟΡΘ. Ολοφάνερα· αλλά στους παλαιούς αυτό δεν είχε νομοθετηθεί για Εκείνον ως έχοντα λάβει σάρκα, διότι κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό, σύμφωνα με τα Λόγια της Γραφής. Επειδή όμως έγινε σάρκα και ο απερίγραπτος φανερώθηκε εντός περιγραφής, και ο αψηλάφητος και αθέατος υποβλήθηκε σε σωματική όραση και αφή, προσκυνείται αφενός ταυτόχρονα με τον Πατέρα, ως ίσος με Αυτόν Θεός, και αφετέρου προσκυνείται και στην οικεία του εικόνα, της οποίας αποτελεί το πρωτότυπο, εφόσον έγινε άνθρωπος σαν εμάς σε όλα εκτός από την αμαρτία.

Διότι ο διάβολος του εμφανίστηκε αισθητά· επειδή ο Κύριος δεν δέχτηκε λογισμούς, μη γένοιτο. Αισθητά λοιπόν του έδειξε στο όρος όλες τις βασιλείες, στήνοντάς τες φανταστικά μπροστά στα μάτια του, και λέει: «Όλα αυτά θα σου τα δώσω». Διότι, από υπερηφάνεια, θεωρεί ότι ο κόσμος είναι δικός του· αυτό λέει και τώρα στους πλεονέκτες, ώστε εκείνοι που τον προσκυνούν, αυτοί τα έχουν. «Τότε του λέει ο Ιησούς: Ύπαγε οπίσω μου, Σατανά· διότι είναι γραμμένο: Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις». Ο Κύριος οργίζεται εναντίον του, όταν τον είδε να σφετερίζεται τα του Θεού, και να λέει: «Όλα αυτά θα σου τα δώσω» σαν να είναι δικά του. Μάθε λοιπόν πόσο ωφελούν οι Γραφές· διότι ο Κύριος με αυτές αποστόμωσε τον εχθρό. «Τότε τον αφήνει ο διάβολος· και ιδού, άγγελοι προσήλθαν και τον διακονούσαν». Τους τρεις πειρασμούς νίκησε ο Κύριος, της γαστριμαργίας, της κενοδοξίας και της φιλοχρηματίας, δηλαδή της φιλοπλουτίας. Διότι αυτοί είναι οι άρχοντες των παθών· αφού νίκησε αυτούς λοιπόν, πολύ περισσότερο και τους άλλους. Γι' αυτό ο Λουκάς λέει ότι ολοκλήρωσε κάθε πειρασμό, έχοντας ολοκληρώσει τις κεφαλές των πειρασμών.