Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:13

Την ξήραναν δε οι απόστολοι με το αλάτι της διδασκαλίας, περί των οποίων λέει: Εσείς είστε το αλάτι της γης. Μετέτρεψε την έρημο σε λίμνες υδάτων. Υποδηλώνει τον εξ εθνών λαό· διότι η προφητεία είναι σύμμικτη, καθώς παρουσιάζει το πρόσωπο των δύο λαών: του μεν ενός την αποβολή, του δε άλλου την είσοδο.

Παρατίθεται η γενεαλογία του Χριστού· ο Ιωσήφ δέχεται το χαρμόσυνο μήνυμα· οι μάγοι προσκυνούν· ο Χριστός κατέρχεται στην Αίγυπτο· ο Ηρώδης θανατώνει τα βρέφη και πεθαίνει. Ανεβαίνοντας από την Αίγυπτο, ο Χριστός κατοικεί στη Ναζαρέτ. Έρχεται ο Ιωάννης βαπτίζοντας, και αποστρέφεται τους Σαδδουκαίους και τους Φαρισαίους. Ο Χριστός βαπτίζεται και πειράζεται από τον Σατανά. Έπειτα ήλθε στην Καπερναούμ, όταν πια είχε παραδοθεί ο Ιωάννης. Καλεί τον Πέτρο, τον Ιάκωβο και τους συν αυτούς. Θεραπεύει πολλούς, κάθεται στο όρος, λέγει τους μακαρισμούς και προσθέτει: «Εσείς είστε το αλάτι», και, «εσείς είστε το φως του κόσμου». Τους νουθετεί σχετικά με τον ορθό βίο. Έπειτα καθιστά αυστηρότερες τις εντολές του νόμου, όπου κάνει λόγο και για τον δεξιό οφθαλμό, και για την κενοδοξία, και για τη φιλοχρηματία, και για το να μην μεριμνούν για την τροφή, και για να μην κρίνουν τον πλησίον. Έπειτα λέγει: «Μην ρίξετε τα μαργαριτάρια μπροστά στους χοίρους». Προτροπή για το ότι πρέπει να ζητούν· παραβολή για το ίδιο θέμα· διδασκαλία περί της στενής οδού, περί των ψευδοπροφητών και περί εκείνων που τηρούν τις εντολές. Εκεί βρίσκεται και η παραβολή της οικίας που οικοδομήθηκε πάνω στην πέτρα. Κατεβαίνει από το όρος και θεραπεύει τον λεπρό, τον δούλο του εκατοντάρχου, την πεθερά του Πέτρου και πολλούς άλλους. Ο γραμματέας εμποδίζεται από το να τον ακολουθήσει, ενώ ο μαθητής παρακινείται να το πράξει.

Γνωρίζοντας λοιπόν όλα αυτά, ας μην παραβλέψουμε τη νουθεσία του, για να μην εκπληρωθεί και σε εμάς το ρητό: «Εάν το αλάτι μωρανθεί, με τι θα αλατιστεί;». Και τι άλλο είναι η υστέρηση αυτών παρά το ότι «Είπε ο άφρων μέσα στην καρδιά του: δεν υπάρχει Θεός;». Εάν λοιπόν δεν λησμόνησες τα παλαιά και γνωρίζεις τα έσχατα, άκουσε εκείνον που είπε ότι «Εκείνος που γνωρίζει το θέλημα του Δεσπότου και δεν το πράττει, θα δαρθεί πολύ». Εάν λοιπόν γνωρίζουμε και λέμε, αλλά αμελούμε, δεν απέχει μακριά από εμάς το «ουαί» για όσους αμαρτάνουν εν γνώσει τους. Εάν όμως έχουμε κατά νου ότι είμαστε «γη και σποδός» κατά τον Αβραάμ και τον Ιώβ, δεν θα συληθούμε ποτέ, αλλά πάντοτε θα έχουμε να δώσουμε και στους άλλους, όχι χρυσό, ούτε άργυρο, αλλά πρότυπο ταπεινώσεως και υπομονής και αγάπης προς τον Θεό. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν.

Ο Ιησούς είπε στους αποστόλους: «Εσείς είστε το αλάτι της γης». Γη είναι το σώμα σου. Διότι λέει: «Γη είσαι και στη γη θα επιστρέψεις». Γίνε για τον εαυτό σου αλάτι, που αλατίζει και ξηραίνει τις σήψεις και τα σκουλήκια, δηλαδή τους κακούς λογισμούς. Και αν το κάνεις αυτό, κοπιάζω και αλατίζω μαζί σου, για να μην αναδίδουν δυσοσμία και προκαλούν αηδία. Ο Θεός και Σωτήρας μας θέλει να σωθούμε. Αλλά από εμάς εξαρτάται να βοούμε αδιαλείπτως: «Σώσε με, Κύριε, και θα σωθώ». Διότι κάποιοι αναφώνησαν: «Και ιδού, εισήλθα στο λιμάνι του θελήματός σου», στο οποίο ελπίζω ότι θα εισέλθεις και εσύ, εάν μου δώσεις το χέρι κατά το δυνατόν. Κατανόησε τα όσα ελέχθησαν και ακολούθησέ τα, και θα φθάσεις στο τέρμα σύμφωνα με εκείνον που είπε: «Έτσι να τρέχετε, ώστε να το κατακτήσετε». Προσεύχου υπέρ εμού, αδελφέ, ώστε να μην κατακριθώ, επειδή ομιλώ χωρίς να πράττω.

Κεφάλαιο ΙΑ΄. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Εσείς είστε το αλάτι της γης. Εάν όμως το αλάτι χάσει την αλμυρότητά του, με τι θα αλατιστεί; Δεν χρησιμεύει πλέον σε τίποτα, παρά μόνο να πεταχτεί έξω και να καταπατείται από τους ανθρώπους. ΙΩΑΝΝΗΣ. Καθετί που μου δίνει ο Πατέρας, θα έρθει σε εμένα, και αυτόν που έρχεται σε εμένα δεν πρόκειται να τον αποδιώξω. Διότι έχω κατεβεί από τον ουρανό, όχι για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα του Πατέρα που με έστειλε. Και αυτό είναι το θέλημα εκείνου που με έστειλε, ώστε καθένας που βλέπει τον Υιό και πιστεύει σε αυτόν να έχει ζωή αιώνια. ΠΡΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΕΙΣ Α΄. Διότι ποια είναι η ελπίδα μας, ή η χαρά, ή το στεφάνι της καυχήσεώς μας; Δεν είστε άραγε και εσείς ενώπιον του Κυρίου μας Ιησού Χριστού κατά την παρουσία του;

Κεφάλαιο ιʹ. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Εσείς είστε το άλας της γης. Ως αυτούς που κατέχουν τον λόγο της ζωής, επιβεβαιώνοντας την ελπίδα της όντως ζωής μέσω της νεκρώσεως ως προς τα παρόντα.

XIII. Αυτούς τους προτύπωσε ο νόμος, και τους προκήρυξαν επίσης οι προφήτες. Είναι γραμμένο λοιπόν στο Μωσαϊκό βιβλίο: «Και θα πάρετε σιμιγδάλι και θα το κάνετε δώδεκα άρτους και θα τους τοποθετήσετε σε δύο στοίβες πάνω στην καθαρή τράπεζα ενώπιον του Κυρίου και θα τοποθετήσετε πάνω στη στοίβα λιβάνι και αλάτι, και θα βρίσκονται ως άρτοι εις ανάμνησιν ενώπιον του Κυρίου». Διότι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο, ποιος άλλος θα μπορούσε να είναι παρά ο Σωτήρας των όλων, ο Χριστός; Κατά μίμηση δε προς Αυτόν, άρτοι έχουν ονομαστεί και οι μακάριοι μαθητές. Επειδή, έχοντας γίνει μέτοχοι Εκείνου που μας τρέφει εις ζωήν αιώνιον, τρέφουν και αυτοί, μέσα από τα δικά τους συγγράμματα, εκείνους που πεινούν και διψούν για τη δικαιοσύνη. Και όπως ο Σωτήρας, όντας το αληθινό φως, ονόμασε φως και τους μαθητές: «Διότι εσείς είστε το φως του κόσμου», έτσι και Αυτός, όντας ο άρτος της ζωής, χάρισε στους δικούς Του μαθητές το να νοούνται στην τάξη των άρτων. Και πρόσεξε τη σοφία του νόμου. Διότι λέει ότι θα τοποθετήσετε πάνω στους άρτους λιβάνι και αλάτι. Το μεν λιβάνι είναι σύμβολο της ευωδίας, ενώ το αλάτι της συνέσεως και της φρόνησης. Και τα δύο αυτά ενυπήρχαν σε ύψιστο βαθμό στους αγίους αποστόλους. Διότι ο βίος τους ήταν ευώδης. Γι' αυτό και έλεγαν ότι «είμαστε η ευωδία του Χριστού προς τον Θεό», και επιπλέον ήταν και πάνσοφοι. Γι' αυτό και άκουγαν: «Εσείς είστε το αλάτι της γης».

Διότι για αυτήν την αιτία, νομίζω, ο λόγος, αφού τον προαναγγέλλει μέσω του λύχνου, μας παραθέτει τη θεωρία σχετικά με τους δώδεκα άρτους: «Διότι θα φτιάξετε», λέει, «δώδεκα άρτους· ο κάθε άρτος θα αποτελείται από δύο δέκατα». Είναι συνήθεια στη Θεία Γραφή να εκλαμβάνει πάντοτε και να θεωρεί τον αριθμό δέκα ως τέλειο και πληρέστατο, επειδή η συνέχεια και η τοποθέτηση των επόμενων αριθμών, δεχόμενη κάποια ανακύκλωση και πολλαπλασιασμό των ίδιων προς τα ίδια, προχωρά και εκτείνεται προς όποιο σημείο θα ήθελε κανείς. Συνεπώς, προστάζει καθένας να αποτελείται από δύο δέκατα, ώστε να δεις το τέλειο στους μαθητές, στην ισότιμη συζυγία, δηλαδή στην πρακτική και στη θεωρητική αρετή. Και βέβαια, προστάζει ωφέλιμα να τοποθετούνται σε δύο στοίβες, υποδεικνύοντας σχεδόν και την ίδια τη στάση που πιθανότατα συνήθιζαν να παίρνουν, έχοντας πάντοτε τον Κύριο στο μέσο, και έχοντας τη συνήθεια να τον περιστοιχίζουν πάντοτε σαν κάποιον διδάσκαλο. Και για να μάθουμε ότι, όπως ακριβώς λέει ο Παύλος, έχουν γίνει ευωδία Χριστού για τον Θεό και Πατέρα, προστάζει να τοποθετείται πάνω στους άρτους λιβάνι, και να πασπαλίζονται με αλάτι. Διότι έχει ειπωθεί κάπου προς αυτούς: «Εσείς είστε το αλάτι της γης». Αλλά προστάζει ωφέλιμα να προσκομίζονται και την ημέρα του Σαββάτου· διότι αναδείχθηκαν στους έσχατους καιρούς του αιώνα, και έσχατη ημέρα της εβδομάδας είναι το Σάββατο.

Ματθ. 5, 13. «Αλάτι» ονομάζει τη φρόνηση, της οποίας είναι πλήρης ο αποστολικός λόγος, ο οποίος, αφού σπαρθεί στις ψυχές μας, εγκαθιστά μέσα μας τον λόγο της σοφίας, που παρομοιάζεται με αυτό λόγω της νοστιμιάς και της χάρης του· διότι, όπως ακριβώς χωρίς αλάτι ούτε το ψωμί ούτε το φαγητό τρώγεται, έτσι και χωρίς την αποστολική σύνεση και διδασκαλία κάθε ψυχή είναι και μωρή και άνοστη και καθόλου ευάρεστη στον Θεό.

Ματθ. 10, 2 Αυτούς τους δώδεκα μαθητές και ο νόμος τους προτύπωσε και οι προφήτες τους προανήγγειλαν. Είναι γραμμένο λοιπόν στο Μωσαϊκό βιβλίο: «και θα πάρετε σιμιγδάλι και θα το κάνετε δώδεκα άρτους, και θα τους τοποθετήσετε πάνω στην καθαρή τράπεζα ενώπιον του Κυρίου, και θα προσθέσετε λιβάνι και αλάτι»· διότι ο μεν άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό «και δίνει ζωή στον κόσμο» είναι ο ίδιος ο Χριστός, και κατά μίμηση δική του έχουν ονομαστεί άρτοι και οι μακάριοι μαθητές· επειδή, αφού έγιναν μέτοχοι εκείνου που μας τρέφει για την αιώνια ζωή, τρέφουν και οι ίδιοι μέσα από τα δικά τους συγγράμματα εκείνους που «πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη». Και όπως, ενώ είναι «το φως το αληθινό», ο Σωτήρας τους ονόμασε φως (διότι «εσείς», λέει, «είστε το φως του κόσμου»)· έτσι και ο ίδιος, όντας «ο άρτος της ζωής», χάρισε και στους μαθητές το να θεωρούνται ότι ανήκουν στην τάξη των άρτων. Και πρόσεξε την έντεχνη σοφία του νόμου. «Θα βάλετε», λέει, πάνω στους άρτους «λιβάνι και αλάτι». Και το μεν λιβάνι είναι σύμβολο της ευωδίας, ενώ το αλάτι της φρόνησης και της σύνεσης. Και ενυπήρχαν σε άριστο βαθμό και τα δύο στους αγίους αποστόλους· διότι ο βίος τους ήταν ευώδης και γι' αυτό έλεγαν: «είμαστε ευωδία του Χριστού» στον Χριστό. Ήταν δε, εκτός από αυτό, και απόλυτα συνετοί. Γι' αυτό και άκουσαν: «εσείς είστε το αλάτι της γης».

Αυτό, λοιπόν, όπως φαίνεται, μας υπαινίσσεται ο προφητικός λόγος, και έχει διατυπωθεί με εκφραστικότητα, όπως είπα. Διότι, λέει, «καταδυνάστευσε ο Εφραίμ τον αντίδικό του», αντί να πει: ο Εφραίμ πέτυχε μια εντελώς άτοπη νίκη που γίνεται πρόξενος ολέθρου, τον καταδυνάστευσε σαν να ήταν δικός του εχθρός, δηλαδή καταπολέμησε ολοκληρωτικά τον νόμο που μίσησε. Επειδή όμως ο λόγος είναι ασαφής, το διασαφηνίζει με άλλον τρόπο λέγοντας: «καταπάτησε το κρίμα», δηλαδή, δεν φρόντισε καθόλου για τη δικαιοσύνη που υπάρχει στον νόμο· διότι πάντοτε αυτό που καταπατείται θεωρείται ότι βρίσκεται σε ατιμία, και αποδεικνύεται ότι δεν είναι άξιο κανενός λόγου. Γι' αυτό και ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός λέει: «Καλό είναι το αλάτι· εάν όμως το αλάτι χάσει τη δύναμή του, με τι θα αλατιστεί; Δεν χρησιμεύει πλέον σε τίποτα, παρά να πεταχτεί έξω και να καταπατείται από τους ανθρώπους». Όταν λοιπόν λέει «κρίμα», να εννοείς τον νόμο. Έτσι και ο θεσπέσιος Δαβίδ, ονομάζοντάς τον έτσι, αναφωνεί προς τον Θεό: «Κρίμα και δικαιοσύνη στον Ιακώβ εσύ έκανες». Διότι ο νόμος ανήκει στον Θεό, έστω κι αν μεταδίδεται μέσω αγγέλων. Αλλά ποια είναι η αφορμή για να θεωρήσει τον νόμο ως εχθρό και να καταπατήσει το κρίμα, το υπέδειξε πάλι, προσθέτοντας αμέσως ότι άρχισε να πορεύεται «οπίσω των ματαίων». Η αρχή αυτής της ασθένειας, λέει, είναι το να επιλέξει κανείς να τιμά τα μάταια, και να ακολουθεί τα είδωλα.

β΄. Διότι εάν συμβεί, λέει, να διαβούμε τον Ιορδάνη και να εισέλθουμε στην τριπόθητη γη της επαγγελίας, τότε λοιπόν, αφού στήσετε μεγάλους λίθους σε υψηλό μέρος, θα τους ασβεστώσετε και θα γράψετε πάνω τους όλο αυτόν τον νόμο με μεγάλη σαφήνεια. Οι μεγάλοι λοιπόν λίθοι που έχουν τοποθετηθεί ψηλά, υποδηλώνουν για εμάς τον χορό των αγίων αποστόλων, οι οποίοι είναι αληθινά μεγάλοι και υψηλοί και περίβλεπτοι. Διότι, όσον αφορά την αρετή και τα καυχήματα της εν Χριστώ πολιτείας, τίποτα δεν είναι ισάξιο με αυτούς. Επειδή διαπιστώνουμε ότι οι δικοί μας στέκονται στο ύψος της υπεροχής και υπερέχουν πάρα πολύ. Διότι ποιος, πες μου, που έχει σώας τας φρένας, θα προσπαθήσει να ανταγωνιστεί ως ίσος εκείνους τους ιερούς και ξακουστούς άνδρες, τους οποίους ο Χριστός ονόμασε και δικούς του φίλους; «Διότι δεν σας ονομάζω πλέον», λέει, «δούλους· εσείς είστε φίλοι μου». Τους ονόμασε δε φως του κόσμου και αλάτι της γης, και πρόσταξε να φαίνονται στολισμένοι με τα ίδια τα δικά του και πρέποντα σε αυτόν αξιώματα. Τους κατέστησε ευεργέτες και τους ανέδειξε ιατρούς της οικουμένης, λέγοντας: «Ασθενείς να θεραπεύετε, δαιμόνια να εκβάλλετε, λεπρούς να καθαρίζετε, νεκρούς να ανασταίνετε· δωρεάν λάβατε, δωρεάν δώστε». Είναι λοιπόν μεγάλοι οι λίθοι, και σαν να βρίσκονται τοποθετημένοι πάνω σε όρος.

Το λιβάνι και το αλάτι είναι αυτά που προστίθενται πάνω τους, με το λιβάνι να υποδηλώνει την ευωδία μέσα στον αγιασμό και την ευωδία του Χριστού, και το αλάτι να φανερώνει τη φρόνηση. Διότι ο λόγος των αγίων δεν είναι ασύνετος ή μωρός, αλλά είναι αρτυμένος με χάρη και με αλάτι, σύμφωνα με όσα έχουν γραφεί, και μεταδίδει χάρη σε όσους τον ακούν. Άλλωστε, έχει ειπωθεί προς αυτούς και από τον Χριστό: «Εσείς είστε το αλάτι της γης». Και παρατίθενται κατά την ημέρα του Σαββάτου.

Όσα δε περισσεύουν, τα οποία έχουν προσφερθεί με τη μορφή δωρεάς, παραλαμβάνοντάς τα, λέγει, έχουν κατά κάποιον τρόπο δευτερεύουσα σημασία από μόνα τους· και θα διατίθενται σε ολόκληρο τον οίκο των ιερέων, εφόσον μόνο είναι κανείς καθαρός, δηλαδή αβέβηλος. Σύμφωνα με τον νόμο, εάν δεν είναι απερίτμητος, εάν δεν είναι αλλογενής, εάν δεν είναι λεπρός, εάν δεν είναι γονορρυής· σύμφωνα όμως με τον σκοπό του νέου Γράμματος και την εκκλησιαστική ασφάλεια, εάν δεν είναι ανίερος και άπιστος, αλλά ευσεβής και φιλόθεος. Διότι θα ταίριαζε πάρα πολύ σε αυτούς που έχουν εισαχθεί στη θεία ιερουργία, να αγαπούν να συναναστρέφονται αυτούς που είναι αγαθοί στο ήθος και έχουν τη διάνοιά τους γεμάτη από φιλοθεΐα. Προσθέτοντας σε αυτά ότι «Διαθήκη άλατος αιώνια είναι ενώπιον του Κυρίου, για σένα και για τους απογόνους σου μαζί με σένα», διέταξε να τηρείται οπωσδήποτε εκείνο, το οποίο και σε άλλο σημείο είπε: «Δεν θα λείψει το αλάτι της διαθήκης του Κυρίου από τις θυσίες σας. Σε κάθε δώρο σας θα προσφέρετε στον Κύριο τον Θεό σας αλάτι». Η θυσία πασπαλιζόταν με αλάτι, και αυτός ο τύπος σήμαινε ότι πρέπει κανείς να αφιερώνεται στον Θεό με φρόνηση, κάνοντας κατά κάποιον τρόπο την προσφορά του σε Αυτόν όσο το δυνατόν πιο εύγευστη. Διότι δεν θα φαγωθεί άρτος χωρίς αλάτι, σύμφωνα με το γεγραμμένο. «Εσείς είστε το αλάτι της γης», είπε ο Χριστός απευθυνόμενος στους αγίους αποστόλους. ΠΑΛΛ. Πολύ σωστά τα είπες. ΚΥΡ. Αυτοί λοιπόν είναι οι νόμοι, σύμφωνα με τους οποίους πρέπει να ιερατεύουν οι αγιασμένοι.

Διότι το άχαρο και το άνοστο ελάχιστα θα άρμοζε σε όσους έχουν επιλέξει να ζουν με ευσέβεια. Για τον λόγο αυτόν και ο Σωτήρας έλεγε στους αγίους μαθητές: «Εσείς είστε το αλάτι της γης». Ο δε Παύλος γράφει: «Ο λόγος σας να είναι με χάρη και αρτυμένος με αλάτι, για να δώσει χάρη σε όσους ακούν». ΠΑΛΛ.: Είναι λοιπόν βέβαιο ότι το συνετό και το ευχάριστο υποδηλώνεται μέσω του αλατιού. ΚΥΡ.: Έτσι έχουν τα πράγματα. Νομίζω, λοιπόν, ότι πρέπει πλέον, αφού διαχωρίσουμε πολύ καλά τους τρόπους με τους οποίους πρέπει να προσφέρονται οι θυσίες, να εξετάσουμε μέσα από τις ίδιες τις Ιερές Γραφές πώς θα μπορούσαν αυτοί που έχουν νοσήσει από την αμαρτία να ξεφύγουν από την ασθένεια και να αποκρούσουν τις βλάβες που προέρχονται από τα σφάλματα. Είναι γραμμένο, λοιπόν, στο Λευιτικό: «Και μίλησε ο Κύριος στον Μωυσή, λέγοντας: Μίλησε στους γιους του Ισραήλ και πες τους: Εάν κάποια ψυχή αμαρτήσει ενώπιον του Κυρίου ακούσια, παραβαίνοντας κάποιο από όλα τα προστάγματα του Κυρίου, όσα δεν πρέπει να πράττει, και πράξει ένα από αυτά· εάν μεν ο χρισμένος αρχιερέας αμαρτήσει κάνοντας έτσι και τον λαό να αμαρτήσει, τότε θα προσφέρει για την αμαρτία του, την οποία διέπραξε, ένα μοσχάρι άμωμο από τα βόδια στον Κύριο ως θυσία περί αμαρτίας. Και θα φέρει το μοσχάρι στην πόρτα της σκηνής του μαρτυρίου ενώπιον του Κυρίου, και θα θέσει το χέρι του πάνω στο κεφάλι του μοσχαριού ενώπιον του Κυρίου, και θα σφάξει το μοσχάρι ενώπιον του Κυρίου».

ΤΗΣ ΤΕΤΑΡΤΗΣ ΤΩΝ ΒΑΣΙΛΕΙΩΝ. Περί του Ελισσαίου και του δίφρου. Το υπερώο και ο δίφρος φανέρωναν την υψηλή και πεφωτισμένη πολιτεία του Ελισσαίου. Τα ύδατα που προκαλούσαν ατεκνία ήταν τύπος της ανθρωπότητας που ήταν άγονη ως προς την ευσέβεια. Το δε αλάτι ήταν τύπος της διδασκαλίας του Σωτήρος. Γι' αυτό και αργότερα έλεγε προς τους αποστόλους: «Εσείς είστε το αλάτι της γης». Ο δε Ελισσαίος που τα θεράπευσε, αποτελεί τύπο του ίδιου του Χριστού. Ενώ εκείνος που μέσω της μίμησης προσεγγίζει τη μνήμη των αγίων, η οποία φέρει ως λείψανα τις πράξεις και τα κατορθώματά τους, αποβάλλει τη νέκρωση των παθών και υποδέχεται τη ζωή των αρετών.

Εγκώμιο στον Πέτρο και τον Παύλο και τον Ανδρέα, καθώς και στον Θωμά, τον Λουκά και τον Ιωάννη· και στην ανάγνωση του Θωμά από το κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο. Χαίρετε βασιλείς του Χριστού, άγιοι Απόστολοι· διότι σε εσάς εμπιστεύθηκε την άνω και την κάτω βασιλεία. Παρέδωσε τα σκήπτρα για να κυβερνάτε και να ποιμαίνετε και τους δύο θρόνους, θέλοντας αφενός να ανορθωθεί ο κλήρος της κάτω βασιλείας, αφετέρου να αστράψει η δόξα της άνω, να πλεονάσει το κάλλος, να φανερωθεί το φως, να γίνουν γνωστά τα μυστήρια, να κηρυχθεί η δύναμη. Χαίρετε, το αλάτι της γης, που δεν μπορεί ποτέ να φθαρεί. Χαίρετε, το φως του κόσμου, που παραμένει στην ανατολή και λάμπει παντού, που φωτίζει τους σκοτισμένους, που καίει χωρίς υλική καύσιμη ύλη· ο λύχνος είναι ο Χριστός, λυχνία ο Πέτρος, και έλαιο η χορηγία του Αγίου Πνεύματος. Χαίρετε, το φως του κόσμου, στο οποίο κάθε νύχτα υποχωρεί· δεν το επισκιάζει σύννεφο, δεν του εναντιώνεται καταιγίδα, ούτε το απειλεί λαίλαπα, αλλά τουναντίον όσα είναι σκοτεινά μέσα μας φωτίζονται, λευκαίνει τα κρυφά, καθαρίζει τα λανθάνοντα, εξαγνίζει τις συνειδήσεις. Χαίρετε, εσείς που επισφραγίζετε τους ιερείς, οι παιδαγωγοί των δασκάλων, οι σαγηνευτές των εθνών, οι αγορητές των λαών, οι αλείπτες των δικαίων, οι καθαρτές των αμαρτωλών, οι σφαγείς της αμαρτίας, οι φωτιστές των απίστων, οι αήττητοι φύλακες, οι πολύτιμοι έμποροι.

Κυβέρνησε, λοιπόν, τον εαυτό σου με καλό μέτρο και σωστό ζύγισμα. Πες μου, δεν υπήρξες ποτέ θεατής του ιπποδρόμου; Ή πάλι, δεν παρατήρησες κάποιο πλοίο στο πέλαγος; Διότι, εάν κάποιος οδηγεί τα άλογα χωρίς μέτρο, αυτά καταπονούνται και κινδυνεύουν· και εάν πάλι τα αφήσει υπερβολικά χαλαρά, τότε ρίχνουν κάτω τον ηνίοχο και τον σέρνουν. Παρομοίως και ένα πλοίο στο πέλαγος, εάν φορτωθεί πάνω από τη χωρητικότητά του, κατακλύζεται από τα κύματα, καταποντίζεται και χάνεται· εάν όμως πλέει χωρίς καθόλου φορτίο, ανατρέπεται γρηγορότερα από τους ανέμους. Το ίδιο συμβαίνει με την ψυχή και το σώμα, εάν βαρυνθούν πάνω από το μέτρο, παθαίνουν τα προαναφερθέντα. Γι' αυτό είναι καλό να αρχίζει κανείς και να φέρνει σε πέρας τον αγώνα του, ώστε και στον Θεό να είναι ευάρεστος, αλλά και στον εαυτό του και στον πλησίον να καθίσταται χρήσιμος. Εσείς είστε το ευλογημένο ποίμνιο του Χριστού και οι φωστήρες της οικουμένης και το αλάτι της γης, εσείς οι τέλειοι ασκητές, που αγαπήσατε την αγγελική πολιτεία πάνω στη γη. Ο αγώνας σας είναι πρόσκαιρος, όμως η ανταπόδοση και ο έπαινος είναι αιώνια.

Διότι εκείνοι που έχουν εμπιστοσύνη στη δική τους δύναμη και καυχώνται για το πλήθος του πλούτου τους, θα πεθάνουν σαν άνθρωποι και θα πέσουν όπως ένας από τους άρχοντες· επειδή δεν διατήρησαν την εύνοια προς τον Δημιουργό. Εκείνοι όμως που τον προσμένουν, αυτοί θα κληρονομήσουν τη γη· διότι ο λόγος είναι μέσα τους φως και αλάτι και δύναμη, σύμφωνα με τη φωνή του Κυρίου: «Εσείς είστε το αλάτι της γης και το φως του κόσμου»· γι' αυτό και ο κόσμος διατηρείται μέχρι σήμερα, έχοντας μέσα του αυτό το αλάτι και τους φωστήρες· διότι υπάρχουν από γενιά σε γενιά εκείνοι που λατρεύουν τον Κύριο· διαφορετικά ο κόσμος δεν θα διατηρούνταν. Διότι, λέει, «εάν το αλάτι χάσει τη δύναμή του, με τι θα αρτυθεί; Δεν χρησιμεύει πλέον σε τίποτα, παρά μόνο να πεταχτεί έξω και να καταπατείται από τους ανθρώπους». Στα Σόδομα, επειδή δεν βρέθηκε κανένας από αυτή τη μερίδα, παρά μόνο ένας και μοναδικός, καταστράφηκαν σε μια στιγμή. Αλλά ούτε και όσο ο δίκαιος βρισκόταν ακόμη μαζί τους έριξε πάνω τους την οργή το παντοδύναμο χέρι, παρά μόνο αφού απέσπασε και αυτόν από ανάμεσά τους. Γι' αυτό, μακάρια είναι η χώρα, μακάρια η πόλη, μακάρια η γενιά που έχει μέσα της πλήθος δικαίων· αλλά πολύ πιο μακάριοι είναι οι ίδιοι οι δίκαιοι, χάρη στους οποίους σώζεται ο κόσμος· διότι μακαρισμοί και έπαινοι επιφυλάσσονται για τους δικαίους.

Και αυτό λένε ότι είναι το αλάτι και το φως του κόσμου. Επειδή το ψυχικό στοιχείο είχε ανάγκη και από αισθητή παιδαγωγία· γι' αυτό και λένε ότι κατασκευάστηκε ο κόσμος. Και ο Σωτήρας εμφανίστηκε για αυτό το ψυχικό στοιχείο, επειδή είναι αυτεξούσιο, ώστε να το σώσει. Διότι ισχυρίζονται ότι έλαβε τις απαρχές όσων επρόκειτο να σώσει: από μεν την Αχαμώθ το πνευματικό στοιχείο, από δε τον Δημιουργό ενδύθηκε τον ψυχικό Χριστό, ενώ από την οικονομία περιεβλήθη σώμα που έχει ψυχική ουσία, το οποίο κατασκευάστηκε με άρρητη τέχνη ώστε να γίνει και ορατό και ψηλαφητό και παθητό. Λένε δε ότι δεν έλαβε απολύτως κανένα υλικό στοιχείο, διότι η ύλη δεν είναι δεκτική σωτηρίας. Υποστηρίζουν δε ότι η συντέλεια θα επέλθει, όταν μορφωθεί και τελειωθεί μέσω της γνώσης καθετί πνευματικό, δηλαδή οι πνευματικοί άνθρωποι που έχουν την τέλεια γνώση περί του Θεού και έχουν μυηθεί στα μυστήρια της Αχαμώθ· και θεωρούν ότι αυτοί είναι οι ίδιοι. Στα ψυχικά στοιχεία παιδαγωγήθηκαν οι ψυχικοί άνθρωποι, οι οποίοι στηρίζονται σε έργα και σε ψιλή πίστη και δεν έχουν την τέλεια γνώση· λένε μάλιστα ότι αυτοί είμαστε εμείς της Εκκλησίας. Γι' αυτό αποφαίνονται ότι για εμάς μεν είναι αναγκαία η αγαθή πράξη (διότι διαφορετικά είναι αδύνατον να σωθούμε), για τους εαυτούς τους όμως δογματίζουν ότι θα σωθούν εξάπαντος και με κάθε τρόπο, όχι μέσω των πράξεων, αλλά επειδή είναι εκ φύσεως πνευματικοί.

Δεν θέλεις ως μοναχός, λέει, να αφοσιωθείς σε μένα χωρίς μέριμνες, για να σε καταστήσω ναό της θείας δόξας και τόπο τρυφής, για να σε αναδείξω αλάτι της γης και φως του κόσμου, λαμπρότερο και από τους φωστήρες, κατέχοντας τον λόγο της ζωής; Δεν το θέλεις έτσι; Ακόμη και αν ασπάζεσαι τη σωφροσύνη έχοντας σύζυγο, σε ασπάζομαι και σε αποδέχομαι σχεδόν εξίσου. Διότι και ο Παύλος, ο κήρυκας της χάριτος, «οδηγεί ως νύμφη ολόκληρη την Εκκλησία και την παριστάνει στον Χριστό ως αγνή παρθένο». Αλλά δυσφορείς με τη φτώχεια, τη λιτότητα της διατροφής, τη σκληρότητα της νηστείας, την τραχύτητα της υπόλοιπης κακοπάθειας, την εν γένει στενότητα του βίου και την αλλαγμένη αγωγή, και δεν ανέχεσαι να ζεις χωρίς πόλη, χωρίς εστία και χωρίς κτήματα; Κατοίκησε στην πόλη σου, θεωρώντας δική σου όποια θέλεις. Έχε μια στέγη που να επαρκεί για τις αλλαγές των εποχών. Έχοντας τροφές και σκεπάσματα, να αρκείσαι σε αυτά.

Σε αυτόν, λοιπόν, ο φιλόσοφος αυτός εξαπέλυσε τη φαντασιώδη του ευστροφία, σαν μια φωτιά, χρησιμοποιώντας αυτό που τον εμπόδιζε σαν καύσιμη ύλη. Δεν σέβεται τη μακάρια εκείνη ομολογία και την εξορία που υπέστη εξαιτίας της, δεν σέβεται εκείνους που τον συναναστράφηκαν κατά την εξορία και διδάχθηκαν από αυτόν τα θεία, οι οποίοι αναδείχθηκαν «άλας της γης» και «φως του κόσμου» και λαμπρότεροι από φωστήρες στην Εκκλησία, κατέχοντας λόγο ζωής —ακούς βέβαια για τον Θεόληπτο, εκείνον που έλαμψε πάνω στην πόλη της Φιλαδέλφειας σαν πάνω σε λυχνία, τον Σελιώτη τον πνευματικό καθοδηγητή των μοναχών, τον Ηλία που ασπάστηκε σχεδόν δια βίου την έρημο κατά το πρότυπο του προφήτη Ηλία, και τους άλλους μέσω των οποίων ο Θεός, επαναφέροντας την οικεία Του Εκκλησία, την εκόσμησε και τη συγκρότησε—, ούτε, λοιπόν, εξαιτίας αυτών και εκείνων που εκπαιδεύτηκαν από αυτούς και που ακολουθούν ακόμα και τώρα την ίδια πνευματική αγωγή, πείστηκε να εγκαταλείψει τις κακές υποψίες, ή μάλλον τους λόγους του, εναντίον αυτού του ανδρός, ή, αν μη τι άλλο, τουλάχιστον να πάψει να ατιμάζει με μακροσκελή συγγράμματα εκείνον που οπωσδήποτε δεν θα μπορούσε να εγκωμιάσει επάξια. Απεναντίας, ακριβώς επειδή το σύγγραμμα συντάχθηκε από εκείνον με τρόπο απλοϊκό και ανεπιτήδευτο, αυτό τον παρακίνησε σε αντίλογο, από όπου μπόρεσε και να βρει αφορμές.

Και ευφράνθηκαν. Οι άνθρωποι που πλέουν σε αυτήν, συμμετέχοντας στη χάρη και έχοντας απαλλαγεί από την ταραχή του βίου, με ησυχία ευφραίνονται στον Θεό. Και οδήγησε. Διότι ο Θεός οδήγησε αυτούς που πίστεψαν στο έλεός Του και στην οδό της Εκκλησίας, η οποία είναι το γαλήνιο λιμάνι. Ας εξομολογηθούν. Ας διηγηθούν αυτοί που εξομολογούνται τα ελέη του Θεού, για τα οποία ελεήθηκαν δια της μετανοίας. Και τα θαυμάσια. Σε κάθε γενεά οι πιστοί διηγούνται στους επερχόμενους τα θαύματα της πίστεως (της χάριτος) και τα μυστήρια του Χριστού. Ας Τον υψώσουν. Δηλαδή σε σύναξη πολλών ανθρώπων, εκεί πρέπει να μεγαλύνουν και να υψώνουν τον Θεό προς προτροπή όλων όσων ακούν. Και σε καθέδρες. Όταν ο Κύριος (Χριστός) καθόταν στο μέσο των πρεσβυτέρων στη συναγωγή διδάσκοντας, αυτό υπονόησε ο προφήτης. Λέει δε και ότι οι πρεσβύτεροι σε σύνοδο πρέπει να δοκιμάζουν τα της δοξολογίας του Θεού· διότι δεν αρμόζει σε πολλούς. Έθεσε. Αφού ξέρανε τους ποταμούς της αμαρτίας και τα ρεύματα της ασέβειας, τα ερήμωσε. Και εξόδους (πηγές). Τότε στους Αιγυπτίους μετέβαλε τα ύδατα σε αίμα, ώστε να λιώσουν (να κακοπαθήσουν) από τη δίψα. Γη. Διότι οι δαίμονες ήταν κάτοικοι της γήινης πολιτείας, και αυτή καρποφορούσε την ασέβεια· την ξέραναν όμως οι απόστολοι με το αλάτι της διδασκαλίας, για τους οποίους ο Κύριος είπε (λέει)· εσείς είστε το αλάτι της γης.

Εφόσον, λοιπόν, υπάρχουν τρία στοιχεία, το μεν υλικό, το οποίο ονομάζουν και αριστερό, λένε ότι κατ' ανάγκην καταστρέφεται, καθώς δεν δύναται να δεχθεί καμία πνοή αφθαρσίας. Το δε ψυχικό, το οποίο προσαγορεύουν και δεξιό, επειδή βρίσκεται στο μέσο του πνευματικού και του υλικού, μεταβαίνει εκεί προς τα όπου θα δείξει την κλίση του. Το δε πνευματικό έχει αποσταλεί, ώστε να μορφοποιηθεί εδώ συζευγμένο με το ψυχικό, συμπαιδευόμενο με αυτό κατά την αναστροφή του. Και αυτό λένε ότι είναι το αλάτι και το φως του κόσμου, διότι υπήρχε ανάγκη από τα ψυχικά και τα αισθητά παιδεύματα.

Το δε αλάτι της ιδιότητας και της δύναμης που διαποτίζει τα πάντα αναφέρεται στη διδασκαλία του Κυρίου, όπως λέει ο ίδιος προς τους αποστόλους του: «Εσείς είστε το αλάτι της γης». Ο δε Ελισσαίος είναι τύπος του ίδιου του Δημιουργού και Δεσπότη. Διότι εκείνοι που διαφυλάττουν καθαρή την εικόνα για Εκείνον που τους δημιούργησε, έλαβαν από αυτόν τη χάρη να θαυματουργούν μαζί του.

βʹ. Πώς νομίζετε ότι οδυνώμαι, όταν θυμάμαι ότι στις γιορτές τα πλήθη των συνάξεων μιμούνται απέραντα πελάγη, ενώ τώρα ούτε το ελάχιστο μέρος εκείνου του πλήθους δεν συγκεντρώνεται εδώ; Πού βρίσκονται τώρα εκείνοι που μας προκαλούν συνωστισμό στις γιορτές; Εκείνους αναζητώ και για εκείνους οδύρομαι, αναλογιζόμενος πόσο μεγάλο πλήθος χάνεται από εκείνους που θα μπορούσαν να σωθούν, πόσο μεγάλη απώλεια αδελφών υφίσταμαι, πώς η σωτηρία περιορίζεται σε λίγους και το μεγαλύτερο μέρος του σώματος της Εκκλησίας μοιάζει με σώμα νεκρό και ακίνητο. Και τι μας αφορά αυτό, θα πει κάποιος; Σας αφορά μάλιστα πάρα πολύ, εσάς που δεν τους θεραπεύετε, που δεν τους νουθετείτε και δεν τους συμβουλεύετε, εσάς που δεν τους ασκείτε πίεση και δεν τους ελκύετε έστω και με κάποια βία, ώστε να τους απομακρύνετε από τη μεγάλη τους ραθυμία. Διότι το γεγονός ότι δεν πρέπει κανείς να είναι χρήσιμος μόνο στον εαυτό του, αλλά και στους πολλούς, το φανέρωσε ο Χριστός όταν μας ονόμασε αλάτι, ζύμη και φως· διότι αυτά είναι χρήσιμα και ωφέλιμα στους άλλους.

Διότι ο ταπεινός θα πενθήσει οπωσδήποτε και για τα δικά του αμαρτήματα· αυτός που πενθεί, θα είναι και πράος και δίκαιος και ελεήμων· ο ελεήμων, όντας και δίκαιος και κατανενυγμένος, θα είναι οπωσδήποτε και καθαρός στην καρδιά, και ένας τέτοιος άνθρωπος θα είναι και ειρηνοποιός. Εκείνος δε που έχει κατορθώσει όλα αυτά, θα είναι παραταγμένος απέναντι στους κινδύνους και δεν θα ταραχθεί όταν κακολογείται, ούτε όταν πάσχει μύρια δεινά. Αφού λοιπόν τους συμβούλεψε τα πρέποντα, τους αναπαύει πάλι με εγκώμια. Επειδή δηλαδή τα προστάγματα ήταν υψηλά και πολύ μεγαλύτερα από εκείνα της Παλαιάς Διαθήκης, για να μη θορυβούνται και ταράζονται, και λένε: «Πώς θα μπορέσουμε να τα κατορθώσουμε αυτά;», άκουσε τι λέει: «Εσείς είστε το αλάτι της γης»· δείχνοντας έτσι ότι κατ' ανάγκην προστάζει αυτά. Διότι η αποστολή σας, λέει, δεν θα αφορά μόνο τη δική σας ζωή, αλλά ολόκληρη την οικουμένη. Διότι δεν σας αποστέλλω σε δύο πόλεις, και σε δέκα, και σε είκοσι, ούτε σε ένα μόνο έθνος, όπως τους προφήτες, αλλά σε γη και θάλασσα και σε ολόκληρη την οικουμένη, και μάλιστα ενώ αυτή βρίσκεται σε κακή κατάσταση. Διότι με το να πει: «Εσείς είστε το αλάτι της γης», έδειξε ότι ολόκληρη η ανθρώπινη φύση είχε μωρανθεί και είχε κατασαπεί από τα αμαρτήματα.

Για τον λόγο αυτόν ζητά από αυτούς αυτές τις αρετές, οι οποίες είναι κατεξοχήν αναγκαίες και χρήσιμες για τη φροντίδα των πολλών. Διότι ο πράος και επιεικής και ελεήμων και δίκαιος δεν εγκλωβίζει τα κατορθώματά του μόνο στον εαυτό του, αλλά κάνει αυτές τις καλές πηγές να υπερχειλίζουν και για την ωφέλεια των άλλων. Από την άλλη πλευρά, εκείνος που είναι καθαρός στην καρδιά και ειρηνοποιός, και διώκεται υπέρ της αλήθειας, ρυθμίζει και πάλι τον βίο του αποβλέποντας στο κοινό συμφέρον. Μη νομίσετε, λοιπόν, λέει, ότι οδηγείστε σε τυχαίους αγώνες, ούτε ότι η αποστολή σας αφορά μικρά και ασήμαντα πράγματα: Εσείς είστε το αλάτι της γης.

Ζ΄. Μην δυσανασχετείτε, λοιπόν, θεωρώντας ότι όσα λέγονται είναι δυσβάσταχτα. Διότι οι μεν άλλοι, εάν διαφθαρούν, είναι δυνατόν να επανέλθουν μέσω υμών· εσείς όμως, εάν το πάθετε αυτό, μαζί με τον εαυτό σας θα συμπαρασύρετε στην απώλεια και άλλους. Επομένως, όσο σπουδαιότερα είναι τα έργα που αναλαμβάνετε, τόσο μεγαλύτερη επιμέλεια χρειάζεστε. Γι' αυτό λέει: «Εάν όμως το αλάτι μωρανθεί, με τι θα αλατιστεί; Σε τίποτα δεν χρησιμεύει πλέον, παρά να πεταχτεί έξω και να καταπατείται από τους ανθρώπους». Διότι οι άλλοι, έστω και αν πέσουν αμέτρητες φορές, μπορούν να τύχουν συγγνώμης· ο δάσκαλος όμως, εάν πάθει κάτι τέτοιο, στερείται κάθε απολογίας και θα υποστεί την εσχάτη τιμωρία. Για να μη δειλιάσουν, λοιπόν, να βγουν στο προσκήνιο ακούγοντας τα λόγια: «Όταν σας ονειδίσουν και σας διώξουν, και πουν κάθε πονηρό λόγο εναντίον σας», τους λέει ότι, εάν δεν είστε έτοιμοι και παρατεταγμένοι για να τα αντιμετωπίσετε αυτά, μάταια εκλεχθήκατε. Διότι δεν πρέπει να φοβάστε την κακολογία, αλλά το να φαίνεστε ότι συνυποκρίνεστε και συμβιβάζεστε· διότι τότε θα χάσετε τη χάρη σας και θα καταπατηθείτε.

Διότι αυτό υπονόησε λέγοντας: «Δεν κάνουν το ίδιο και οι τελώνες;». Αυτό δε είναι που αξίζει κανείς να θαυμάσει περισσότερο στη διδασκαλία του, το ότι παντού προβάλλει τα έπαθλα των πνευματικών αγώνων με πολλή αφθονία, όπως το να βλέπει κανείς τον Θεό, και να κληρονομεί τη βασιλεία των ουρανών, και να γίνεται υιός του Θεού, και όμοιος με τον Θεό, και να ελεείται, και να παρηγορείται, και να λαμβάνει τον μεγάλο μισθό· ενώ, εάν κάπου έπρεπε να αναφέρει και δυσάρεστα πράγματα, το κάνει με ηπιότητα. Διότι τη λέξη γέεννα μία μόνο φορά την ανέφερε μέσα σε τόσα πολλά λόγια· και με κάποιες άλλες συγκρατημένες εκφράσεις, χρησιμοποιώντας τον λόγο περισσότερο για να συνετίσει προκαλώντας ντροπή παρά για να απειλήσει, διορθώνει τον ακροατή λέγοντας: «Δεν κάνουν το ίδιο και οι τελώνες;»· και, «Εάν το αλάτι χάσει τη δύναμή του»· και, «Ελάχιστος θα ονομαστεί στη βασιλεία των ουρανών». Υπάρχουν δε περιπτώσεις όπου τοποθετεί τα ίδια τα αμαρτήματα στη θέση της κολάσεως, αφήνοντας τον ακροατή να αντιληφθεί ο ίδιος το βάρος της τιμωρίας, όπως όταν λέει: «Την εμοίχευσε μέσα στην καρδιά του»· και, «Εκείνος που την απολύει, την κάνει να μοιχευθεί»· και, «Το παραπανίσιο από αυτά προέρχεται από τον πονηρό». Διότι, για όσους διαθέτουν σύνεση, αντί για την αναφορά της κολάσεως, αρκεί και μόνο το μέγεθος της αμαρτίας για να τους συνετίσει. Γι' αυτό ακριβώς και εδώ φέρνει ως παράδειγμα τους εθνικούς και τους τελώνες, προκαλώντας συστολή στον μαθητή μέσω της ποιότητας αυτών των προσώπων.

Διότι, πες μου, πώς είναι δυνατόν να συγκρίνεται το να φροντίζει κανείς μία ή δύο παρθένους για υλικές ανάγκες, με το να σκανδαλίζει ψυχικά αναρίθμητα πλήθη; Όμως δεν είναι μόνο η κατηγορία το βαρύ· όταν μπορείς να βρεις μύριους δρόμους, απαλλαγμένους από κατηγορίες, ελεύθερους από σκάνδαλα και οι οποίοι προσφέρουν μεγαλύτερη ευχέρεια, για ποιο λόγο εμπλέκεις τον εαυτό σου σε προβλήματα άσκοπα και μάταια, υποσκάπτεις το πνευματικό σου κέρδος και οικοδομείς με τρόπο επισφαλή και αξιοκατάκριτο, ενώ είναι δυνατόν να το πράξεις με ασφάλεια και πολλή δόξα; Δεν γνωρίζεις ότι ο βίος του Χριστιανού οφείλει να ακτινοβολεί λαμπρός παντού, και ότι όποιος ντροπιάζει την υπόληψή του θα είναι στο εξής παντού άχρηστος, και δεν θα μπορέσει να αποκομίσει κανένα μεγάλο κέρδος, ακόμη κι αν τύχει να επιτελέσει μεγάλα κατορθώματα; «Διότι, εάν το αλάτι μωρανθεί», λέγει, «σε τι θα χρησιμεύσει πλέον;» Διότι ο Θεός θέλει να είμαστε αλάτι, φως και ζύμη, ώστε να μπορούν και άλλοι να μεταλαμβάνουν από την ωφέλεια που προέρχεται από εμάς. Διότι, εάν οι άνθρωποι που ζουν άμεμπτα μόλις και μετά βίας θα μπορούσαν να επαναφέρουν τους αμελείς, εάν εμείς τους δώσουμε και αφορμή, πώς δεν θα καταστούμε εξ ολοκλήρου υπεύθυνοι για τη δική τους απώλεια;

Αφού παραθέσω το καθένα από τα κεφάλαια με ειρμό και τάξη, όπως ακριβώς γράφτηκαν από εσάς, θα δώσω αναλυτικά την απάντηση, όσο το δυνατόν πιο σύντομη και οριστική, στο μέτρο των δυνατοτήτων μου και εφόσον μου χορηγείται από τον Θεό η χάρη και η δύναμη για να κατανοώ και να μιλώ με ευσέβεια, ώστε να μη βαρύνουμε με το πλήθος των λόγων την ακοή αυτών που θα τα διαβάσουν. Και τούτο ισχύει ιδιαίτερα επειδή απευθύνω τον λόγο σε εσάς, που είστε όντως γνωστικοί και ακριβείς θεατές των θείων, που έχετε ξεπεράσει την ενόχληση των παθών, έχετε υπερβεί την όλη προσκόλληση στη φύση, έχετε αποκτήσει τον λόγο ως ηγεμόνα και δικαιότατο κριτή των καθηκόντων σας, και έχετε εγκαταστήσει τον νου, μέσω της ανώτερης και υπέρλογης απουσίας εννοιών (ανοησίας), στον πιο εσώτερο τόπο της θείας σιωπής (αφθεγξίας). Εκεί είναι δυνατόν να αντιλαμβάνεται κανείς μόνο με άγνωστο τρόπο τη θεία ευφροσύνη, η οποία έχει ως μοναδικό διδάσκαλο του μεγέθους της την εμπειρία όσων αξιώνονται να τη γευθούν. Γι' αυτόν τον λόγο χρειάζεστε μόνο μια μικρή νύξη σχετικά με τα ζητούμενα, η οποία να υποδεικνύει το ολόφωτο κάλλος των μυστικών θεαμάτων που εμπεριέχονται στα θεία λόγια και την πνευματική μεγαλοφροσύνη που απορρέει από αυτά – αν βέβαια μου επιτρέπεται να το πω αυτό σε εσάς, οι οποίοι, σύμφωνα με τον κυριακό λόγο, έχετε ήδη γίνει το αλάτι της γης και το φως του κόσμου, χάρη στον πλούτο της αρετής και την άφθονη χύση της γνώσης, και οι οποίοι καθαρίζετε στους άλλους τη σήψη των παθών με τους τρόπους των αρετών και καταυγάζετε με το φως της γνώσης την άγνοια, που αποτελεί τύφλωση της ψυχής.

Μωρό είναι και ονομάζεται το εντελώς ανενεργό, όπως όταν λέει: «Εάν το αλάτι μωρανθεί, με τι θα αλατιστεί; Δεν αξίζει πλέον για τίποτε, παρά μόνο για να πεταχτεί έξω και να καταπατείται από τους ανθρώπους». Ο άνθρωπος όμως, που δημιουργήθηκε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού, δεν είναι μωρός, ούτε ονομάζεται έτσι· γι' αυτό και όποιος τον αποκαλεί μωρό «θα είναι ένοχος στη γέεννα του πυρός». Εάν λοιπόν αυτό και μόνο καθιστά κάποιον υπεύθυνο για τη γέεννα, τι άραγε θα συμβεί σε εκείνους που τους αναρτούν και τους χτυπούν θηριωδώς με πολλή σκληρότητα;

Και παλαιότερα μεν το γένος των Ναζηραίων, επειδή ήταν πάρα πολύ άγιο και εκλεκτό στον Θεό, έλαμπε περισσότερο από το γάλα, σύμφωνα με τον Ιερεμία που δικαίως μας θρηνεί, και ήταν πιο καθαρό από το χιόνι και η όψη του ήταν πολυτιμότερη από το ζαφείρι, δηλαδή η γνώση και η σοφία του, καθώς σεμνυνόταν για την άκρα του καθαρότητα. Καθαρίστηκαν, λέει, οι Ναζηραίοι της περισσότερο από το χιόνι, έλαμψαν περισσότερο από το γάλα, η όψη τους έγινε πιο στέρεη από πέτρα ζαφειριού. Και έτσι αποτελούσε το φως και το αλάτι της γης, σύμφωνα με τον ιερότατο λόγο, και ήταν δοξασμένο για τις αρετές του μέσα στην παγκόσμια και κοινή Εκκλησία των πιστών. Τώρα όμως, δεν ξέρω τι και πώς, κατακρίνοντας πρώτα τον εαυτό μου, να πω πως αυτό που παλαιότερα ήταν φημισμένο για τη σοφία και τη γνώση του, τώρα σκεπάζεται από το σκοτάδι της άγνοιας, και αντί για φως, σχεδόν σε όλους φαίνεται ως ζόφος. Και δεν είναι πλέον το αλάτι που αρτύζει πνευματικά τις άναλες και ασύνετες ψυχές, αλλά πικρία ψυχής που καταπικραίνει τις αισθήσεις εκείνων που τους συναναστρέφονται. Υπάρχουν δε, με την εξαίρεση ολίγων, οι οποίοι ίσως είναι παραγκωνισμένοι ή φθονούνται ή είναι γνωστοί μόνο στον Θεό που γνωρίζει τα πάντα, στον βαθμό που και Αυτός αναγνωρίστηκε από αυτούς, άνθρωποι που με αναίδεια, με φαυλότητα βίου και δυστροπία ψυχής, χορεύουν τολμηρά πάνω στα θεία και τα καταπατούν με τα πόδια τους, καθυβρίζοντας τα άγια οι μιαροί, όσο περνάει από το χέρι τους.

Αυτό, αφενός, μέσα από έργα και προσποιήσεις και φαυλότατα ήθη, και, αφετέρου, μέσα από λόγια και διεφθαρμένη συναναστροφή, διαφθείρει ψυχές και αγαθά και χρηστά ήθη. ΟΘ'. Εκείνος που τηρεί τις εντολές του Θεού, δεν γίνεται πέτρα σκανδάλου για τους ανθρώπους, επειδή ούτε και μέσα του υπάρχει σκάνδαλο. Διότι υπάρχει πολλή ειρήνη σε αυτούς που αγαπούν τον νόμο σου, και δεν υπάρχει σε αυτούς σκάνδαλο, αλλά φως και αλάτι και ζωή, σύμφωνα με τη φωνή του Κυρίου: «Εσείς είστε το φως του κόσμου και το αλάτι της γης». Φως μεν, επειδή είναι ενάρετος στον βίο του, και λαμπρός στον λόγο, και σοφός στη διάνοια. Αλάτι δε, επειδή είναι πλούσιος στη θεία γνώση και δυνατός στη σοφία του Θεού. Ζωή δε, επειδή με τα ρήματα της διδασκαλίας του ζωογονεί όσους είναι νεκρωμένοι από τα πάθη και τους ανασταίνει από τον άδη της απελπισίας. Και με το φως των έργων της δικαιοσύνης του λάμπει μπροστά στους ανθρώπους και τους καταφωτίζει. Με τον ευχάριστο και συνάμα στυπτικό χαρακτήρα των λόγων του τους συσφίγγει από τη χαυνότητα και τους απαλλάσσει από τη σήψη των παθών. Με τη ζωή των ρημάτων του, δίνει ζωή στις νεκρωμένες από την αμαρτία ψυχές.

Επομένως, αφού ξεπέρασαν κάθε αίσθηση του κόσμου και, με φωτισμένη διάνοια, υψώθηκαν σε όσα υπερβαίνουν τις αισθήσεις, διασαφηνίζουν τον λόγο, και στο μέσο της Εκκλησίας του Θεού και μεγάλης σύναξης των πιστών αναβλύζουν αγαθά λόγια από καθαρή καρδιά· και γίνονται για τους ανθρώπους αλάτι και φως, όπως ακριβώς και ο Κύριος διακηρύσσει προς αυτούς: «Εσείς είστε το φως του κόσμου και το αλάτι της γης». η΄. Ησυχάστε, και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός.

Δεν είναι κακό να προσθέσουμε και τα ίδια τα λόγια του ανδρός: δεν γνωρίζεις ότι ο βίος του χριστιανού πρέπει παντού να ακτινοβολεί λαμπρός, και ότι, αν κάποιος ντροπιάσει τη φήμη του, θα είναι πλέον παντού άχρηστος, και δεν θα μπορέσει να κερδίσει τίποτα σπουδαίο, ακόμη και αν τύχει να κατορθώσει μεγάλα πράγματα; Διότι, εάν το αλάτι χάσει την αλμύρα του, λέει, σε τι θα έχει πλέον ισχύ; Επειδή ο Θεός θέλει να είμαστε αλάτι και φως και προζύμι, ώστε να μπορούν και άλλοι να μετέχουν στην ωφέλεια που προέρχεται από εμάς. Διότι, εάν άνθρωποι που ζουν άμεμπτα μετά βίας μπορούν να επιστρέψουν τους αμελείς, εάν τους δώσουμε και αφορμή, πώς δεν θα είμαστε από κάθε άποψη υπεύθυνοι για τη δική τους απώλεια; Διότι, όπως δεν είναι δυνατόν να σωθεί ποτέ κάποιος που έχει διεφθαρμένο βίο, έτσι δεν είναι δυνατόν να αποφύγει την κόλαση αυτός που περιέβαλε τον εαυτό του με κακή φήμη.

Και όχι βέβαια μόνο αυτής που προαναφέρθηκε, αλλά και της φρενοβλάβειας ή μάλλον της ανοίας του Απολλιναρίου· ο οποίος παραληρώντας υποστήριξε ότι ο Κύριος προσέλαβε από τη Θεομήτορα σάρκα χωρίς νου και ψυχή, λέγοντας ότι η θεότητα αρκεί αντί για νου και ψυχή. Διότι, πράγματι, και εκείνοι που χρησιμοποιούν άζυμο άρτο αντί του Κυριακού σώματος στην ιερουργία, ολισθαίνουν ανεπαίσθητα στην ίδια αίρεση. Επειδή το άζυμο είναι κατά κάποιον τρόπο άψυχο και νεκρό, στερημένο από εκείνη τη ζωτική δύναμη, την οποία παρέχει το προζύμι όταν αναμειγνύεται με το ζυμάρι, χάρη στην οποία αυτό υψώνεται, φουσκώνει και αυξάνεται. Αλλά στερείται και αλατιού, το οποίο μαθαίνουμε ότι επέχει θέση ηγεμονικού νου μέσα στον άρτο, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε προς τους μαθητές από τον Κύριο: «Εσείς είστε το αλάτι της γης». Τι εννοούσε λέγοντας αυτό; «Εσείς είστε ο νους, η λογική και ηγεμονική δύναμη των ανθρώπων»· διότι αυτούς ονόμασε «γη», με βάση τον χώρο που τους περιέχει.

Γι' αυτό και πρόσθεσε: εάν όμως το αλάτι μωρανθεί, με τι θα αλατιστεί; Ονομάζοντας κατ' αντίθεση μωρία, δηλαδή άνοια, την απώλεια της αλμυρότητας, λέγοντας σύμφωνα με τον άλλο ευαγγελιστή: εάν όμως το αλάτι γίνει ανάλατο. Αλλά το ότι κοινωνεί με αυτές τις αιρέσεις όποιος υιοθετεί τη χρήση των αζύμων, υπονοείται βάσει κάποιας αναλογίας.

Ματθ. 5, 13 «Αλάτι της γης», λέει, είναι εκείνοι που διδάσκουν τα θεία λόγια, τα οποία σφίγγουν και δυναμώνουν τον νου αυτών που τα ακούν. Ματθ. 5, 17 «Δεν ήρθα για να καταργήσω τον νόμο»· διότι εκείνος «καταργεί τον νόμο», ο οποίος δεν εκπληρώνει «τον νόμο». Εκείνος όμως που «εκπληρώνει τον νόμο», και όχι μόνο τον εκπληρώνει, αλλά και τον ανυψώνει σε τελειότερη ακρίβεια, πώς δεν τον διαφυλάσσει περισσότερο; Όπως λοιπόν εκείνος που διαμορφώνει την ανθρώπινη μορφή η οποία έχει αποτυπωθεί με σκιαγραφήματα, προσθέτοντας και επιθέτοντας τα χρώματα, δεν κατέλυσε τα προσχέδια που είχαν χαραχθεί σε αυτήν, αλλά οδήγησε την ατέλειά τους στην ολοκλήρωση και την τελειότητα, έτσι και ο Δεσπότης μας Θεός δεν κατέλυσε την πολιτεία του Ευαγγελίου που κατά κάποιον τρόπο προτυπώθηκε και σκιαγραφήθηκε στον νόμο, κάθε άλλο, αλλά την φανέρωσε και την κατέστησε σαφή, αναπληρώνοντας κάθε ατέλεια στον νόμο και προάγοντάς την σε ανυπέρβλητη τελειότητα. «Αυτός που εκπληρώνει τον νόμο» και τον οδηγεί σε ακρίβεια, μάλλον διαφυλάσσει τον νόμο, και δεν τον «καταργεί»· διότι εκείνος που συμπληρώνει τη σκιαγραφία της εικόνας με τα χρώματα, θα ονομαζόταν τελειωτής της εικόνας, παρά αναιρέτης της· διότι ο Χριστός, όταν ήρθε, θεράπευσε και τελειοποίησε την πολιτεία που είχε προηγουμένως σκιαγραφηθεί στον νόμο.