Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:17

Διότι ο Χριστός παρέδωσε τον εαυτό Του για εμάς θεληματικά στα πάντα και όχι από ανάγκη, πάσχοντας αληθινά, όχι από αδυναμία αλλά από δική Του προαίρεση, ως υπόδειγμα για εμάς και για την αντιμετώπιση του διαβόλου [και] για τη σωτηρία μας μέσω του πάθους του σταυρού, για την καταδίκη της αμαρτίας και την κατάργηση του θανάτου. 〈Σχόλιο〉 〈ξα'〉. «Και είπε στον Πέτρο και στους υπολοίπους: πηγαίνετε και ετοιμάστε, για να φάμε το Πάσχα». 〈Έλεγχος〉 〈ξα'〉. Ένα σύννεφο βελών εναντίον σου περιέχει αυτή η ρήση σε μία μόνο μαρτυρία, ω Μαρκίων. Διότι, εάν προστάζει να του ετοιμάσουν να φάει το Πάσχα, και το Πάσχα τελούνταν προτού να πάθει ο Χριστός, είναι απόλυτα βέβαιο ότι η σύστασή του προερχόταν από τον Νόμο. Εφόσον δε ο Χριστός πολιτευόταν σύμφωνα με τον Νόμο, ήταν σαφές ότι δεν ήρθε να καταλύσει τον Νόμο, αλλά να τον εκπληρώσει. Εάν, λοιπόν, ο Βασιλιάς δεν καταλύει τον Νόμο, η διάταξη που υπάρχει στον Νόμο δεν είναι ανίερη ούτε έχει απαγορευθεί από τον Βασιλιά. Όντας δε ο Νόμος ιερός και η διάταξη ομολογουμένως αποδεκτή, εάν ο Βασιλιάς προσθέσει κάτι στη διάταξη χάριν μιας μεγαλύτερης δωρεάς, η λαμπρότητα της προσθήκης επιτελείται με τη δική του εξουσία. Εφόσον δε η πηγή της νομοθεσίας και της πρόσθετης δωρεάς είναι μία και η αυτή, είναι σε όλους φανερό και σαφές ότι αυτός που έκανε την προσθήκη δεν εναντιώνεται στον Νόμο. Έχει αποδειχθεί, επομένως, ότι η Παλαιά Διαθήκη δεν είναι διόλου αντίθετη προς το Ευαγγέλιο ούτε προς την ακολουθία των προφητών.

Διότι μετά την αποκοπή του αυτιού, ο Κύριος αφού το πήρε πάλι το θεράπευσε, για να αποδειχθεί ότι είναι Θεός και ότι επιτέλεσε έργο Θεού. 〈Σχόλιον〉 〈ξη〉. «Εκείνοι που τον κρατούσαν τον εμπαίζαν, δέρνοντάς τον και χτυπώντας τον και λέγοντας: Προφήτευσε, ποιος είναι αυτός που σε χτύπησε;» 〈Έλεγχος〉 〈ξη〉. Το ότι «τον κρατούσαν» και «τον εμπαίζαν» και το «τον έδειραν» και «τον χτύπησαν» και το «προφήτευσε ποιος είναι αυτός που σε χτύπησε», αυτό δεν ήταν φαινομενικότητα (δόκησις), αλλά είναι δηλωτικό σωματικής αφής και ενσάρκου υποστάσεως, και είναι σε όλους ολοφάνερο, έστω κι αν εσύ, Μαρκίωνα, επειδή τυφλώθηκες, δεν θέλεις να ομολογήσεις την εναργή αλήθεια του Θεού. 〈Σχόλιον〉 〈ξθ〉. Προσέθεσε μετά το «αυτόν βρήκαμε να διαστρέφει το έθνος» και το «και να καταλύει τον νόμο και τους προφήτες». 〈Έλεγχος〉 〈ξθ〉. Από πού δεν θα συλληφθείς επ' αυτοφώρω, από πού δεν θα ελεγχθείς, διαστρέφοντας την οδό του Κυρίου; Διότι, όταν προσθέτεις εδώ αυτό που δεν έχει γραφτεί, συκοφαντώντας τον εαυτό σου —διότι δεν θα έλεγα τον Κύριο— και λέγοντας ότι αυτόν βρήκαμε να καταλύει τον νόμο και τους προφήτες, το αντίβαρο αυτού θα σε ελέγξει, ω ματαιόπονέ, καθώς ο ίδιος ο Σωτήρας λέγει: «Δεν ήλθα να καταλύσω τον νόμο και τους προφήτες, αλλά να τους εκπληρώσω». Δεν είναι δυνατόν, επομένως, αυτός ο ίδιος που λέγει «δεν ήλθα να καταλύσω» να κατηγορείται ότι καταλύει. Διότι το χωρίο δεν είχε έτσι, αλλά: «Βρήκαμε αυτόν να διαστρέφει τον λαό, λέγοντας ότι ο ίδιος είναι ο Χριστός, ο βασιλιάς». 〈Σχόλιον〉 〈ο〉.

Εσύ όμως πρόσθεσες, ω Μαρκίωνα, το «διὰ τὸν νόμον», σαν να έλεγε ο απόστολος: «θέλω να 〈μιλήσω〉 με πέντε λόγια στην εκκλησία για τον νόμο». Ντρέψου, δεύτερη Βαβυλώνα και νέα πολυμιξία των Σοδόμων. Μέχρι πότε θα συγχέεις τις γλώσσες; Μέχρι πότε θα αυθαδιάζεις εναντίον εκείνων που σε τίποτα δεν σε έχουν αδικήσει; Διότι επιζητάς να βιάσεις αγγελικές δυνάμεις, εκδιώκοντας τους λόγους της αλήθειας από την εκκλησία, λέγοντας στον άγιο Λωτ: «Βγάλε έξω τους άνδρες». Και αυτό που επιχειρείς, το επιχειρείς εναντίον του εαυτού σου· τους λόγους της αλήθειας δεν πρόκειται να τους εκδιώξεις, αλλά πλήττεις τον εαυτό σου με τύφλωση και διάγεις μέσα σε σκοτεινή νύχτα, ψηλαφώντας τη θύρα και χωρίς να τη βρίσκεις, μέχρι να ανατείλει ο ήλιος και να αντικρίσεις την ημέρα της κρίσεως, κατά την οποία και το πυρ θα συναντήσει την ψευδολογία σου. Διότι αυτό σε περιμένει, όπως βλέπεις. Αφού ούτε υπάρχει στο κείμενο του αποστόλου το «διὰ τὸν νόμον», αλλά αυτό έχει κατασκευαστεί από εσένα. Εάν όμως και έλεγε ο απόστολος «διὰ τὸν νόμον», θα το έλεγε σε πλήρη συμφωνία με τον δικό του Κύριο, όχι για να καταλύσει τον νόμο, αλλά για να τον εκπληρώσει. 〈ιδ〉 〈και〉 〈κβ〉 〈σχόλιον〉. «Στον νόμο είναι γεγραμμένο ότι με ετερόγλωσσους και με άλλα χείλη θα μιλήσω προς τον λαό αυτόν». 〈ιδ〉 〈και〉 〈κβ〉 〈έλεγχος〉. Εάν ο Κύριος δεν εκπλήρωσε όσα είχαν προειπωθεί στον νόμο, ποια ανάγκη υπήρχε να υπενθυμίσει ο απόστολος όσα προέρχονται από τον νόμο και εκπληρώνονται στην Καινή Διαθήκη;

Διότι, αφού καθάρισε τον λεπρό, εκείνος που ο ίδιος ομίλησε προστάζει να προσφερθεί το δώρο που είναι γραμμένο στον νόμο: «Πήγαινε και πρόσφερε το δώρο σου», λέγοντας προς τον λεπρό που καθαρίστηκε από τον ίδιο, «όπως ακριβώς πρόσταξε ο Μωυσής». Το δώρο δε για την περίπτωση της λέπρας ήταν ένα πτηνό για θυσία και σιμιγδάλι για ολοκαύτωμα. Εάν όμως [ο νομοθέτης] ήταν άρχοντας του σκότους, ο Λόγος που κατήλθε άνωθεν, ο Υιός του Θεού, ο οποίος ήλθε για να αποτρέψει τον άνθρωπο από την πλάνη των αρχόντων σύμφωνα με τη διδασκαλία του Μανιχαίου, δεν θα παρασκεύαζε τον λεπρό που θεραπεύθηκε από αυτόν να γίνει υποχείριό του, αλλά μάλλον θα τον παρασκεύαζε να τον αποφύγει, διδάσκοντάς τον να μην εκτελεί αυτό [το πρόσταγμα]. Αλλά επειδή δεν ήλθε για να καταργήσει τον νόμο (διότι ο ίδιος έχει δώσει τον νόμο) ούτε τους προφήτες, αλλά για να τους εκπληρώσει, ώστε ως πλήρωση του νόμου και των προφητών να αναδείξει ο ίδιος την απερίσπαστη φύση του Ευαγγελίου, ότι δηλαδή οι προφήτες προσκύνησαν τον ίδιο ακριβώς Θεό και ο νόμος δόθηκε από Αυτόν, ενώ τώρα η προσκύνηση προς τον ίδιο Θεό δεν τελείται πλέον μέσω των ίδιων δώρων, αλλά μέσω προσευχών, ευχαριστιών και της υπόλοιπης πνευματικής πολιτείας. Διότι σε εκείνους μεν, ως δούλους, πρόσταζε τα βαριά, επειδή έτσι μπορούσαν να πεισθούν, ενώ σε αυτούς που υπάγονται στο Ευαγγέλιο τα ελαφρύτερα, ως ελευθερωτής, ένεκα της υπερβολικής του φιλανθρωπίας.

Παρατάχθηκαν οι βασιλιάδες της γης και οι άρχοντες συγκεντρώθηκαν όλοι μαζί εναντίον του Κυρίου και εναντίον του Χριστού Του. Ως Σωτήρας των ανθρώπων έχει έλθει ο Χριστός του Θεού· Σωτήρας και φωστήρας όλων των εθνών, δάσκαλος της ευσέβειας, καθοδηγητής της σωφροσύνης, αρχηγός της δικαιοσύνης, αίτιος κάθε αρετής και αληθινής θεογνωσίας. Γιατί λοιπόν, λέει, ταράζονται τα έθνη μπροστά στην παρουσία τόσων αγαθών; Και αν έχει έλθει ως εκπληρωτής του νόμου του Μωυσή, όπως άλλωστε ο Ίδιος διδάσκει λέγοντας: «Δεν ήλθα για να καταργήσω τον νόμο, αλλά για να τον εκπληρώσω», και τα λόγια των προφητών δια μέσου αυτού εκπληρώνονταν· γιατί άραγε εκείνοι που τα μελετούν αυτά, και φροντίζουν να τα προφέρουν διαρκώς με το στόμα τους, οι λαοί του ιουδαϊκού έθνους, έκαναν μάταιες σκέψεις γι' αυτόν;

Τώρα όμως, έχοντας ζήσει σε όλα σύμφωνα με τον νόμο του Μωυσή, χρησιμοποίησε τους αποστόλους του ως διακόνους της καινής του νομοθεσίας, αφενός διδάσκοντας ότι τα του Μωυσή δεν πρέπει να θεωρούνται ξένα ούτε εχθρικά προς τη δική του θεοσέβεια, και αφετέρου καθιστάμενος ο ίδιος αυθέντης και εισηγητής μιας νέας και σωτήριας για όλους τους ανθρώπους νομοθεσίας, ώστε σε καμία περίπτωση να μην παρανομήσει ως προς τις διατάξεις του Μωυσή, αλλά να επιφέρει πρώτα σε αυτές την τελείωσή τους και να γίνει εκπληρωτής τους, και κατ' αυτόν τον τρόπο να προχωρήσει στην αυθεντία του ευαγγελικού νόμου. Και υπό αυτήν ακριβώς την έννοια πρέπει να τον ακούσουμε να λέει: «δεν ήλθα να καταλύσω τον νόμο, αλλά να τον εκπληρώσω».

Αντί του «και να σφραγίσει όραση και προφήτη», μου φαίνεται ότι ο Ακύλας εκφράστηκε πιο εύστοχα λέγοντας: «και να εκπληρώσει όραμα και προφήτη»· διότι ο Σωτήρας και Κύριός μας δεν επεδήμησε για να αποκλείσει και τρόπον τινά να σφραγίσει τις προφητικές οράσεις. Αυτός μάλιστα, επειδή από παλιά ήταν ασαφείς και σφραγισμένες, αφαιρώντας τις σφραγίδες που είχαν τεθεί πάνω τους, τις άνοιξε και τις ξεδίπλωσε, παραδίδοντας στους μαθητές του το βαθύτερο νόημα των θείων Γραφών. Γι' αυτό, λέει, «ιδού, νίκησε ο λέων ο εκ της φυλής Ιούδα», και αυτός «άνοιξε» τις σφραγίδες που βρίσκονταν πάνω στο βιβλίο, σύμφωνα με την Αποκάλυψη του Ιωάννη. Ποιες σφραγίδες όμως, παρά τις ασάφειες των προφητών; Τις οποίες γνωρίζοντας πολύ καλά, με ακρίβεια έλεγε και ο Ησαΐας: «και οι λόγοι αυτοί θα είναι σαν τους λόγους του σφραγισμένου βιβλίου». Επομένως, ο Χριστός του Θεού δεν ήρθε για να αποκλείσει «όραση και προφήτη», αλλά μάλλον για να τα ανοίξει διάπλατα και να τα φέρει στο φως, γι' αυτό μου φαίνεται ότι πιο εύστοχα είπε ο Ακύλας «να εκπληρώσει όραμα και προφήτη». Αυτό συμφωνεί και με το «δεν ήρθα για να καταργήσω τον νόμο ή τους προφήτες, αλλά για να εκπληρώσω», που ειπώθηκε από τον ίδιο τον Σωτήρα. Διότι «τέλος του νόμου είναι ο Χριστός», και όλες βέβαια οι προφητείες γι' αυτόν παρέμεναν ανεκπλήρωτες και ατελείς, μέχρις ότου ο ίδιος, με την έλευσή του, έδωσε τέλος και εκπλήρωση σε όλα όσα είχαν προαναγγελθεί γι' αυτόν.

Αυτός που μέσω του Μωυσή νομοθέτησε τα μυστήρια του νόμου, και εκπλήρωσε μέσω του εαυτού του ολόκληρο τον νόμο και τους προφήτες, καθώς λέει στο Ευαγγέλιο ότι «δεν ήλθα για να καταργήσω τον νόμο, αλλά για να τον εκπληρώσω», αυτός που με την αναίρεση της οργής εξάλειψε μαζί και τον φόνο, και με τον αφανισμό της επιθυμίας αφαίρεσε ταυτόχρονα το μίασμα της μοιχείας, αυτός αποβάλλει από τη ζωή και την κατάρα που προέρχεται από την επιορκία, καθηλώνοντας σε απραξία το δρέπανο μέσω της απαγόρευσης του όρκου. Διότι δεν είναι δυνατόν να υπάρξει παράβαση όρκου, όταν δεν υπάρχει όρκος. Γι' αυτό λέει: «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους: δεν θα επιορκήσεις, αλλά θα εκπληρώσεις στον Κύριο τους όρκους σου. Εγώ όμως σου λέω, λέει, να μην ορκιστείς καθόλου· ούτε στον ουρανό, διότι είναι θρόνος του Θεού, ούτε στα Ιεροσόλυμα, διότι είναι πόλη του μεγάλου Βασιλέως, ούτε στο κεφάλι σου να ορκιστείς, διότι δεν μπορείς να κάνεις καμία τρίχα λευκή ή μαύρη. Ας είναι δε ο λόγος σας το ναι ναι, και το όχι όχι· διότι ό,τι περισσότερο από αυτά προέρχεται από τον διάβολο».

Επειδή ο Ιησούς, λένε, θα αλλάξει τους νόμους, ας λιθοβοληθεί ο Στέφανος. Πώς όμως θα καταλύσει τον νόμο ο Ιησούς, που διακρίνεται από τέτοιον σεβασμό απέναντι στον νόμο, που θέσπισε τόσα πολλά για την εδραίωση των παλαιών, που είπε: «δεν ήλθα για να καταλύσω τον νόμο, αλλά για να τον εκπληρώσω», αυτός που επικύρωσε στους μαθητές του τον νόμο περί του μη φονεύσεις με το να τους αποτρέψει από το να οργίζονται καν εξ αρχής, αυτός που συγχρόνως με την επιθυμία απέκλεισε και τη μοιχεία, αυτός που, διατάζοντας να μην εκδικούνται όποιον τους έχει προξενήσει λύπη, εξασφάλισε να μην υψώνουν καν πρώτοι άδικα χέρια, αυτός που με τη μετάδοση των υπαρχόντων εξόρισε το πάθος της πλεονεξίας; Πώς ούτε αναφέρθηκαν αυτά ούτε συνεξετάστηκαν κατά τη δίκη; Θα ήθελα τώρα να βρισκόταν ενώπιόν μου το συνέδριο εκείνων των μιαιφόνων δικαστών και να μάθω για τους τόπους για τους οποίους οργίζονται: πού είναι εκείνος ο περίφημος ναός, πού είναι τα απίστευτα μεγέθη των λίθων, πού είναι εκείνος ο χρυσός που ήταν σχεδόν ισάξιος με τα υπόλοιπα υλικά του ναού, πού είναι οι νομικές ιερουργίες, ο κριός, ο μόσχος, ο αμνός, η δάμαλις, η περιστερά, η τρυγών, ο αποπομπαίος τράγος; Αν γι' αυτόν τον λόγο καταδικάζουν σε θάνατο τον Στέφανο, ώστε να μην πραγματοποιηθεί τίποτε από εκείνα τα δεινά, ας δείξουν τι διέσωσαν για τον εαυτό τους μέσω αυτής της μιαιφονίας. Εάν όμως δεν υπάρχει τίποτε από αυτά, για το οποίο εξέδωσαν εκείνη την καταδικαστική απόφαση, ας πουν, αντί ποιου πράγματος έγινε ο φόνος.

Διότι οι προφήτες έλαμψαν μετά την παρουσία Του· μάλλον δε περισσότερο από ό,τι πριν από αυτήν. Επειδή, ενώ η προφητεία ήταν ακόμη αμυδρή ως προς τις ευαγγελικές εκβάσεις των Γραμματέων, ο Σωτήρας, ερχόμενος στον κόσμο, φώτισε τους πάντες και αποσαφήνισε τα πάντα, γινόμενος το πλήρωμα του νόμου και των προφητών. Διότι δεν ήλθε για να καταλύσει τον νόμο και τους προφήτες, αλλά για να εκπληρώσει.

Ότι δε ένας είναι ο νομοθέτης και της παλαιάς και της νέας, το προείπε ο Ιερεμίας λέγοντας: «Ιδού, έρχονται ημέρες, λέγει ο Κύριος, και θα συνάψω μαζί σας νέα Διαθήκη, όχι σαν τη Διαθήκη που συνήψα με τους πατέρες σας, όταν τους έπιασα από το χέρι για να τους βγάλω από τη γη της Αιγύπτου, διότι αυτοί δεν παρέμειναν πιστοί στη Διαθήκη μου, και εγώ τους παραμέλησα». Και πάλι ο ίδιος ο Χριστός, που είναι νομοθέτης και αυτής και εκείνης, είπε: «Δεν ήλθα για να καταργήσω τον νόμο, αλλά για να τον εκπληρώσω»· δηλαδή, όντας αυτός ατελής λόγω της ατέλειας των Εβραίων, να τον τελειοποιήσει με την ανώτερη φιλοσοφία, η οποία αρμόζει σε ώριμους άνδρες. Διότι ο μεν νόμος ήταν παιδαγωγός που προετοίμαζε για το Ευαγγέλιο, ενώ τούτο είναι μυσταγωγός που διδάσκει τα τελειότερα. Και ο μεν ρύθμιζε τα σώματα, το δε καταρτίζει τις ψυχές.

Γι' αυτό και την ιουδαϊκή περιτομή δεν την κατήργησε ο Χριστός, αλλά την ολοκλήρωσε· διότι αυτός είναι που λέει: «δεν ήλθα για να καταργήσω τον νόμο, αλλά για να τον εκπληρώσω». Πώς λοιπόν τον εκπλήρωσε; Εκείνη ήταν σφραγίδα, δείγμα και συμβολική διδασκαλία της περιτομής των πονηρών λογισμών μέσα στην καρδιά, για την οποία οι Ιουδαίοι, επειδή δεν έδειχναν ενδιαφέρον, ονειδίζονταν από τους προφήτες ως απερίτμητοι στην καρδιά, και αποδοκιμάζονταν από Εκείνον που βλέπει μέσα στην καρδιά, με αποτέλεσμα τελικά να απορριφθούν. Διότι ο άνθρωπος βλέπει την εξωτερική εμφάνιση, ο Θεός όμως βλέπει την καρδιά, και εάν αυτή είναι γεμάτη από ρυπαρούς ή πονηρούς λογισμούς, ο άνθρωπος εκείνος καθίσταται άξιος της θείας αποστροφής. Γι' αυτό και πάλι ο απόστολος προτρέπει να κάνουμε τις προσευχές μας χωρίς οργή και διαλογισμούς.

Στον παλαιό νόμο, λοιπόν, μία από τις ημέρες της εβδομάδας ήταν το Σάββατο, γι' αυτό και στους ανόητους Ιουδαίους φάνηκε ότι ο Κύριος κατέλυσε το νομιζόμενο Σάββατο· ο ίδιος όμως, λέει, «δεν ήλθα για να καταλύσω τον νόμο, αλλά για να τον εκπληρώσω». Πώς λοιπόν δεν κατέλυσε αυτό το Σάββατο, αλλά εκπλήρωσε και ως προς αυτό τον νόμο; Με το να υποσχεθεί ότι θα δώσει το Άγιο Πνεύμα σε όσους του το ζητούν ημέρα και νύχτα και με το να προστάξει να είναι πάντοτε ξύπνιοι και σε εγρήγορση και με το να πει «να είστε έτοιμοι, διότι την ώρα που δεν το περιμένετε, έρχεται ο Υιός του ανθρώπου», έκανε όλες τις ημέρες ευλογημένα Σάββατα για εκείνους που επιλέγουν να τον υπακούν τέλεια, και έτσι δεν κατέλυσε, αλλά εκπλήρωσε και ως προς αυτό τον νόμο.

«Μα αυτά», λέει, «ανήκουν στον παλαιό νόμο, και τι σχέση έχουν με εμάς, τον λαό της Καινής Διαθήκης;» Λοιπόν, δεν άκουσες τον νομοθέτη και Δεσπότη Χριστό να λέει, «δεν ήρθα για να καταργήσω τον νόμο, αλλά για να τον εκπληρώσω», και «ένα ιώτα ή μία κεραία δεν πρόκειται να περάσει από τον νόμο, μέχρι να γίνουν όλα»; Εάν λοιπόν αυτά έχουν έτσι, εξάπαντος θα θανατωθεί και θα παραδοθεί στους εχθρούς αισχρά ηττημένος, και θα υποστεί όλα τα δεινά εκείνος που είναι υπόδικος, εξαιτίας της αμαρτίας του, στην καταδίκη του θανάτου και των άλλων απειλούμενων ποινών. Ένα είναι το φάρμακο που έχει βρεθεί από τη σοφία και τη χάρη του μόνου Θεού και Σωτήρα Χριστού: το να θανατώσουμε μέσω της μετάνοιας τον εαυτό μας ως προς την αμαρτία, και έτσι, αποδίδοντας από μόνοι μας το χρέος στις νομικές αποφάσεις, να ενδυθούμε μέσω της αρετής τον νέο άνθρωπο εν Χριστώ, και να ελευθερωθούμε με αυτόν τον τρόπο από την κατάρα του νόμου, ζώντας σύμφωνα με τον Χριστό που έδωσε τον εαυτό Του λύτρο για εμάς. Εξάλλου, αν η Καινή Διαθήκη δεν απαγόρευε την αμαρτία, καλά θα την επικαλούσουν εσύ που θέλεις να δικαιώσεις τον εαυτό σου ενώ βαρύνεσαι με θανατηφόρες καταδίκες· τώρα όμως, όχι μόνο το τέλος της αμαρτίας (την ολοκληρωμένη πράξη), αλλά και το πολύ πιο ελαφρύ από αυτό, τις πρώτες αρχές της αμαρτίας απαγόρευσε, και καταδικάζει σε αιώνιο θάνατο αυτούς που υποπίπτουν σε αυτές, σαν να έχουν διαπράξει ολόκληρη την αμαρτία. Διότι λέει: «Ειπώθηκε στους αρχαίους, δεν θα φονεύσεις· όποιος όμως φονεύσει, θα είναι ένοχος στην κρίση».

Διότι, αφού αλλοίωσαν τα λόγια του Κυρίου, ο οποίος έλεγε «Δεν ήρθα για να καταργήσω τον νόμο ή τους προφήτες», τα μετέτρεψαν ως εξής: «Νομίζετε ότι ήρθα για να εκπληρώσω τον νόμο ή τους προφήτες; Ήρθα για να καταργήσω και όχι για να εκπληρώσω». Από αυτά, λοιπόν, θα καταλάβεις πώς δημιουργούν έχθρα ανάμεσα στις δύο Διαθήκες, έχοντας επινοήσει ότι ο Χριστός είναι ξένος προς τον νόμο.

Διότι ο ίδιος και στα Ευαγγέλια διακήρυξε: «Δεν ήλθα να καταργήσω τον νόμο, αλλά να τον εκπληρώσω»· και ο Παύλος, έχοντας στο στόμα του τον Δεσπότη να ομιλεί, λέει: «Διότι τέλος του νόμου είναι ο Χριστός προς δικαίωση». Καθώς η εορτή βρισκόταν ήδη στο μέσο της, ανέβηκε ο Ιησούς στο ιερό και δίδασκε, υποδεικνύοντας σε όλους με τη διδασκαλία του τον τόπο της προσευχής, διατυπώνοντας εκεί τον λόγο της κατήχησης ως Λόγος, εκεί όπου είχε συγκεντρωθεί και το δόλιο συνέδριο. Ο ιερέας κατά την τάξη του Μελχισεδέκ ανέβηκε στο ιερό και δίδασκε, και ενώ πολλοί άκουγαν, κανείς από τους Ιουδαίους δεν μάθαινε.

Και για να γίνει σαφέστερο αυτό που λέγω, ας έλθουμε στο ίδιο το χωρίο της Γραφής. Αφού ανέβηκε στο όρος, λέγει, κάθισε και, ενώ στέκονταν όλοι γύρω του, άρχισε να λέγει: Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, οι πραείς, οι ελεήμονες, οι καθαροί τη καρδία. Έπειτα, μετά τους μακαρισμούς εκείνους, λέγει: Μη νομίσετε ότι ήλθα να καταλύσω τον νόμο ή τους προφήτες· δεν ήλθα να καταλύσω, αλλά να εκπληρώσω. Διότι ποιος το υποπτεύθηκε αυτό; Ή τι από όσα ειπώθηκαν ήταν αντίθετο προς τα προηγούμενα, για να πει κάτι τέτοιο; Μακάριοι, λέγει, οι πτωχοί τω πνεύματι, δηλαδή οι ταπεινόφρονες.

Και αυτό πάλι αναφέρεται διάσπαρτο παντού· διότι λέει: «Μην αποστερήσεις τη ζωή του φτωχού, μην απορρίψεις τον ικέτη που θλίβεται»· και παντού γίνεται πολύς λόγος περί φιλανθρωπίας. «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά». Αυτό αναφέρει και ο Δαβίδ: «Καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ, και πνεύμα ευθές εγκαινίασε στα σπλάχνα μου». Και αν κάποιος εξετάσει και τους υπόλοιπους μακαρισμούς, θα διαπιστώσει ότι υπάρχει μεγάλη συμφωνία. Για ποιον λόγο, λοιπόν, ενώ δεν είπε τίποτα το αντίθετο προς τα προηγούμενα, πρόσθεσε το: «Μη νομίσετε ότι ήρθα να καταλύσω τον νόμο ή τους προφήτες»; Κάνει αυτή τη διευκρίνιση όχι εξαιτίας όσων είχαν ήδη λεχθεί, αλλά εξαιτίας όσων επρόκειτο να λεχθούν. Διότι, επειδή επρόκειτο να προχωρήσει σε αυστηρότερες εντολές, προκειμένου να μη θεωρήσουν ότι αυτή η επαύξηση αποτελεί εναντίωση, ούτε ότι η προσθήκη συνιστά σύγκρουση, γι' αυτό είπε: «Μη νομίσετε ότι ήρθα να καταλύσω τον νόμο ή τους προφήτες»· δηλαδή, πρόκειται να πω πράγματα τελειότερα από όσα έχουν ειπωθεί πρωτύτερα· όπως για παράδειγμα: «Ακούσατε: Δεν θα φονεύσεις· εγώ όμως λέω: Δεν θα οργιστείς».

Γιατί άραγε ο Κύριος, όταν ήλθε, εφάρμοζε τα του νόμου; Για να οδηγήσει τον νόμο στην παρέλευσή του, διότι αυτό αποτελεί γνώρισμα της σοφίας και της πρόγνωσης του Θεού. Διότι απέκλειε, τόσο μέσω του γραπτού νόμου όσο και μέσω των λόγων Του, τις κακές τους προθέσεις, λέγοντας: «Δεν ήλθα για να καταλύσω τον νόμο, αλλά για να τον εκπληρώσω».

Διότι οι Ιουδαίοι δεν δίστασαν καθόλου να εφευρίσκουν κατηγορίες εναντίον του Κυρίου, γι' αυτό και, παρόλο που τηρούσε τα προστάγματα του νόμου, εντούτοις περιφρονούνταν από αυτούς. Αν όμως δεν εφάρμοζε τις διατάξεις του νόμου, ποιος άραγε θα έκλεινε τα αναίσχυντα στόματά τους, που θα ήταν έτοιμα να πουν τέτοια πράγματα, ότι δηλαδή από κάποια αδυναμία, μη μπορώντας να τηρήσει τα κελεύσματα του νόμου, εφευρίσκει και κηρύττει κάποιον άλλον ελαφρύ νόμο, επειδή ο ίδιος δεν έχει τη δύναμη να κάνει ή να πράξει τα του νόμου; Όμως βέβαια δεν ακολουθεί τα λόγια τους, επειδή επιτελούσε πολλά μυστήρια για χάρη της σωτηρίας μας και της θείας οικονομίας· εντούτοις έσπευδε να ελκύσει και εκείνων τη σωτηρία και να εκπληρώσει σε εμάς το μυστήριο της οικονομίας. Διότι η τήρηση του νόμου από τον ίδιο δεν αποσκοπεί σε τίποτε άλλο παρά στο να δώσει το πλήρωμα στον νόμο, και να αρχίσει να χορηγεί τις δωρεές της χάριτος. Και όχι μόνο αυτό, αλλά ότι ο νόμος αποτελούσε τύπο και σκιά των αληθινών πραγμάτων της χάριτος. Και ανέλαβε ο Θεός Λόγος στη δική του σάρκα τα του νόμου και, αφού έκλεισε τον νόμο, άνοιξε μέσω της δικής του ευσπλαχνίας τα χαρίσματα της θείας δωρεάς. Ας θαυμάσουμε λοιπόν τον Παύλο να αναφωνεί: «Ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού, πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του και ανεξιχνίαστοι οι οδοί του». Και ο Χριστός αναφωνεί: «Δεν ήλθα για να καταργήσω τον νόμο ή τους προφήτες, αλλά για να εκπληρώσω».

Γι' αυτό, αγαπητέ, η περιτομή παραδίδεται στους πιστούς με τη μορφή του αγίου βαπτίσματος· το δε άγιο βάπτισμα είναι τύπος της αναστάσεως του Χριστού. Μετάβα, λοιπόν, από τη σάρκα στο πνεύμα, και από το σωματικό στην αναγωγή του πνεύματος, και θα βρεις εκεί μεν τη σαρκική περιτομή, εδώ δε την πνευματική, καθώς και τον καθαρισμό των αμαρτημάτων. Η περιτομή γίνεται την όγδοη ημέρα· η όγδοη όμως είναι και η ανάσταση· και τύπος της αναστάσεως είναι το βάπτισμα· από τα μικρά στα μεγαλύτερα, από τα σωματικά στα πνευματικότερα. Ας έλθουν, λοιπόν, οι Ιουδαίοι και ας προκόψουν· διότι πρέπει να προκόψει κανείς απομακρυνόμενος από τα σαρκικά, και να μην παραμείνει σε αυτά. Ο Κύριός μας, λοιπόν, Ιησούς Χριστός, ο οποίος δεν ήλθε για να καταργήσει τον νόμο, αλλά για να τον εκπληρώσει, περιτμήθηκε μαζί με τους Ιουδαίους. Λέει, λοιπόν, ο ευαγγελιστής: «Όταν συμπληρώθηκαν οκτώ ημέρες για να περιτμηθεί, ονομάστηκε Ιησούς, το όνομα που είχε δοθεί από τον άγγελο προτού συλληφθεί στην κοιλιά». Διότι εμείς μεν παίρνουμε το όνομά μας μετά τη γέννησή μας, ο Ιησούς όμως λαμβάνει το όνομά του προτού γεννηθεί· επειδή υπήρχε πριν από τη σύλληψή του. Και ονομάστηκε Ιησούς, επειδή είχε το έργο του Σωτήρα. «Και όταν συμπληρώθηκαν», λέει, «οι ημέρες του καθαρισμού τους, σύμφωνα με τον νόμο του Μωυσή».

Πολλοί, πολλές φορές, αποκάλεσαν τον Θεό πατέρα τους· όπως, για παράδειγμα, ότι ένας Θεός μάς έκτισε, και ένας είναι ο πατέρας όλων μας· αλλά δεν σήμαινε εξαιτίας αυτού ότι ο λαός ήταν ίσος με τον Θεό· γι' αυτό και δεν σκανδαλίζονταν όταν το άκουγαν. Όπως λοιπόν όταν έλεγαν, «Δεν είναι από τον Θεό», και εκείνος διόρθωνε πολλές φορές την πλάνη τους, και απολογούνταν για την κατάλυση του Σαββάτου· έτσι και σε αυτήν την περίπτωση, αν αυτό προερχόταν από δική τους εσφαλμένη υποψία, και δεν ήταν δική του γνώμη, θα το είχε διορθώσει και θα έλεγε: «Γιατί με νομίζετε ίσο με τον Θεό; Δεν είμαι ίσος». Αλλά δεν είπε τίποτα τέτοιο, παρά μάλλον το αντίθετο, και απέδειξε ότι είναι ίσος μέσα από τα όσα ακολουθούν. Διότι το «Όπως ο Πατέρας εγείρει τους νεκρούς και ζωοποιεί, έτσι και ο Υιός»· και το «Για να τιμούν όλοι τον Υιό, καθώς τιμούν τον Πατέρα», και το «Τα έργα που κάνει εκείνος, αυτά και ο Υιός ομοίως κάνει»· όλα αυτά αποτελούν αποδείξεις της ισότητας. Και για τον νόμο εξάλλου λέει: «Μη νομίσετε ότι ήλθα για να καταλύσω τον νόμο ή τους προφήτες». Με αυτόν τον τρόπο γνωρίζει πώς να εξαλείφει και τις κακές υποψίες που υπάρχουν στη διάνοια. Εδώ όμως την υποψία περί της ισότητας με τον Θεό όχι μόνο δεν την αναιρεί, αλλά και την επιβεβαιώνει.

Έπειτα, οι μεν απόστολοι, επειδή δεν έπρατταν τίποτα με δική τους εξουσία, έλεγαν αυτά ώστε να πείσουν γι' αυτό· Αυτός όμως, εφόσον είχε τέτοια γνώμη για τον εαυτό Του, δεν θα είχε άραγε αναιρέσει την υποψία, εάν δεν ενεργούσε με δική Του αυθεντία; Και ποιος θα μπορούσε να το πει αυτό; Και όμως, ο Χριστός κάνει το αντίθετο, λέγοντας: «Για το πλήθος που στέκεται γύρω το είπα, για να πιστέψουν». Ώστε, εάν πίστευαν, δεν θα υπήρχε ανάγκη της προσευχής. Εάν πάλι δεν ήταν ανάξιο γι' Αυτόν το να προσεύχεται, γιατί αποδίδει την αιτία σε εκείνους; Και γιατί δεν είπε: «Για να πιστέψουν ότι δεν είμαι ίσος με Εσένα»; Διότι θα έπρεπε, εξαιτίας της υποψίας τους, να καταλήξει σε αυτό. Αλλά, όταν μεν υποπτεύονταν ότι καταργεί τον νόμο, διατύπωσε την ίδια τη φράση, χωρίς εκείνοι να έχουν πει κάτι: «Μη νομίσετε ότι ήρθα να καταργήσω τον νόμο»· εδώ όμως συντηρεί την υποψία. Και γενικά, προς τι η ανάγκη για τόσες περιστροφές και τόσα αινίγματα; Διότι θα αρκούσε να πει, «Δεν είμαι ίσος», και να απαλλαγεί. Τι λοιπόν; Δεν είπε, λέει, ότι «Δεν κάνω το δικό μου θέλημα»; Αλλά και αυτό το είπε συγκεκαλυμμένα και συγκαταβαίνοντας στη δική τους ασθένεια, και για την ίδια αιτία για την οποία έγινε και η προσευχή. Και τι σημαίνει το «Με άκουσες»; Τουτέστιν, «Δεν υπάρχει τίποτα το αντίθετο ανάμεσα σε Εμένα και σε Εσένα».

ΟΜΙΛΙΑ ΙΣΤ΄. Μη νομίσετε ότι ήρθα για να καταλύσω τον νόμο ή τους προφήτες. α΄. Διότι, ποιος το υποπτεύθηκε αυτό ή ποιος τον κατηγόρησε, ώστε να δώσει αυτή την απάντηση; Ούτε άλλωστε από τα όσα είχαν ειπωθεί γεννιόταν τέτοια υποψία· διότι η προτροπή να είναι πράοι, και επιεικείς, και ελεήμονες, και καθαροί στην καρδιά, και να αγωνίζονται για τη δικαιοσύνη, δεν έδειχνε τίποτε τέτοιο, αλλά ακριβώς το αντίθετο. Γιατί λοιπόν το είπε αυτό; Όχι απλώς, ούτε τυχαία· αλλά επειδή επρόκειτο να νομοθετήσει εντολές ανώτερες από τις παλαιές, λέγοντας: «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους: Δεν θα φονεύσεις· εγώ όμως σας λέω να μην οργίζεστε καν»· και επρόκειτο να ανοίξει τον δρόμο για κάποια θεία και ουράνια πολιτεία. Ώστε να μην ταράξει το πρωτάκουστο τις ψυχές των ακροατών και τους κάνει να στασιάσουν απέναντι στα λεγόμενα, χρησιμοποίησε αυτή την προληπτική διόρθωση. Διότι, κι αν ακόμη δεν εφάρμοζαν τον νόμο, ωστόσο διακατέχονταν από βαθύ σεβασμό απέναντί του, και ενώ στην πράξη τον παραβίαζαν καθημερινά, ήθελαν το γράμμα του να παραμένει άθικτο και κανείς να μην προσθέσει τίποτα περισσότερο σε αυτό· ή μάλλον ανέχονταν βέβαια τους άρχοντες να προσθέτουν, όχι όμως προς το καλύτερο, αλλά προς το χειρότερο. Διότι και την τιμή προς τους γονείς έτσι την κατέλυαν με τις δικές τους προσθήκες· και πολλά άλλα από τα θεσπισμένα ακύρωναν με αυτούς τους άκαιρους πλεονασμούς.

Διότι, αφού είπε, «Μη νομίσετε ότι ήλθα για να καταργήσω», πρόσθεσε, «Δεν ήλθα για να καταργήσω, αλλά για να εκπληρώσω». Αυτό δε, δεν φράσσει μόνο την αναισχυντία των Ιουδαίων, αλλά κλείνει και τα στόματα των αιρετικών, εκείνων που ισχυρίζονται ότι η Παλαιά Διαθήκη προέρχεται από τον διάβολο.

Διότι, εάν ο Χριστός ήλθε για να καταλύσει την τυραννία εκείνου, πώς όχι μόνο δεν την καταλύει, αλλά και την εκπληρώνει; Επειδή δεν είπε μόνο ότι «δεν καταλύω» —αν και αυτό θα αρκούσε— αλλά ότι και «εκπληρώνω»· πράγμα το οποίο δεν αποτελούσε γνώρισμα εκείνου που εναντιώνεται σε αυτήν, αλλά εκείνου που την εδραιώνει. «Και πώς δεν κατέλυσε;» λέγει· «και πώς εκπλήρωσε, είτε τον νόμο είτε τους προφήτες;»

Γι' αυτό λέει: Δεν ήλθα να καταργήσω τον νόμο. Γ΄. Αν όμως κάποιος εξετάσει το ζήτημα με ακρίβεια, θα βρει και έναν άλλο, τρίτο τρόπο με τον οποίο συνέβη αυτό. Ποιος είναι λοιπόν αυτός; Ο τρόπος της μελλοντικής νομοθεσίας, την οποία επρόκειτο να παραδώσει. Διότι τα όσα έλεγε δεν αποτελούσαν αναίρεση των προηγουμένων, αλλά επίταση και πλήρωση. Επειδή το να μην οργίζεται κανείς δεν αποτελεί αναίρεση της εντολής να μη φονεύει, αλλά πλήρωση και μεγαλύτερη ασφάλεια· το ίδιο ισχύει και για όλα τα υπόλοιπα.

Γι' αυτό ακριβώς, όπως προείπα, δεν το είπε αυτό μόνο μία φορά, αλλά και δεύτερη. Διότι αφού είπε, «Μη νομίσετε ότι ήλθα για να καταργήσω», πρόσθεσε: «Δεν ήλθα για να καταργήσω, αλλά για να εκπληρώσω. Διότι αληθινά σας λέγω: Ακόμη και αν παρέλθει ο ουρανός και η γη, ούτε ένα ιώτα ή μία κεραία δεν πρόκειται να παρέλθει από τον νόμο, μέχρι να γίνουν τα πάντα». Αυτό λοιπόν που λέει σημαίνει το εξής: Είναι αδύνατον να μείνει κάτι ανεκπλήρωτο, αλλά πρέπει να εκπληρωθεί και το ελάχιστο τμήμα του. Πράγμα που έπραξε ο Ίδιος, ολοκληρώνοντάς τον με κάθε ακρίβεια. Εδώ δε μας υπονοεί ότι και ολόκληρος ο κόσμος πρόκειται να μετασχηματιστεί.

Έτσι λοιπόν και εδώ, αφού μίλησε για τα θαυμαστά γεγονότα, για τα θαύματα και για τα έργα του, στρέφει τον λόγο στο θέμα των εντολών λέγοντας τα εξής: «Αξιόπιστες είναι όλες οι εντολές του, στερεωμένες στον αιώνα του αιώνος, καμωμένες με αλήθεια και ευθύτητα». Δεν είπε απλώς «Όλες», αλλά έθεσε αυτήν τη λέξη ανακινώντας ένα μεγάλο πλήθος εντολών. Διότι υπάρχουν και οι εντολές της κτίσεως, τις οποίες τηρεί όλη η κτίση: ο ήλιος και η σελήνη, η ημέρα και η νύχτα, τα άστρα, καθώς και η πορεία της γης και της φύσης. Εντολές είναι και αυτές που δόθηκαν στη φύση εξ αρχής, όταν έπλαθε τον άνθρωπο, για τις οποίες λέει ο απόστολος Παύλος: «Διότι, όταν τα έθνη που δεν έχουν νόμο, πράττουν εκ φύσεως όσα προστάζει ο νόμος, αυτοί, μη έχοντας νόμο, είναι οι ίδιοι νόμος για τον εαυτό τους». Και πάλι: «Διότι ευφραίνομαι με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο». Υπάρχουν επίσης και οι γραπτές εντολές. Και όλες αυτές έχουν παραμείνει σε ισχύ. Αν δε κάποιες καταργήθηκαν, δεν συνέβη προς το χειρότερο, αλλά επειδή μεταρρυθμίστηκαν προς το καλύτερο. Διότι η εντολή «Ου φονεύσεις» δεν καταργήθηκε, αλλά έγινε αυστηρότερη· και η εντολή «Ου μοιχεύσεις» δεν εξαφανίστηκε, αλλά απέκτησε ευρύτερη διάσταση. Γι' αυτό και έλεγε: «Δεν ήλθα για να καταργήσω τον νόμο ή τους προφήτες, αλλά για να τους εκπληρώσω». Διότι εκείνος που δεν οργίζεται, πολύ περισσότερο θα απέχει από τον φόνο· και εκείνος που δεν κοιτάζει με ακόλαστα μάτια, έχει κατασκηνώσει πολύ μακρύτερα από τη μοιχεία.

Περί Γραφής Ένας είναι ο Θεός που κηρύσσεται τόσο από την Παλαιά όσο και από την Καινή Διαθήκη, ο οποίος υμνείται και δοξάζεται εν Τριάδι, καθώς ο Κύριος είπε: «Δεν ήρθα για να καταργήσω τον νόμο, αλλά για να τον εκπληρώσω» (διότι αυτός κατεργάστηκε τη σωτηρία μας, για την οποία υπάρχει κάθε Γραφή και κάθε μυστήριο), και πάλι: «Ερευνάτε τις Γραφές, διότι αυτές μαρτυρούν για εμένα», και καθώς ο Απόστολος είπε: «Πολυμερώς και πολυτρόπως ο Θεός, αφού τον παλαιό καιρό μίλησε στους πατέρες μας μέσω των προφητών, στις έσχατες αυτές ημέρες μίλησε σε εμάς μέσω του Υιού». Μέσω του Αγίου Πνεύματος, λοιπόν, μίλησαν και ο νόμος και οι προφήτες, οι ευαγγελιστές και οι απόστολοι και οι ποιμένες και οι διδάσκαλοι. «Κάθε Γραφή, επομένως, είναι θεόπνευστη και πάντοτε ωφέλιμη». Ώστε είναι άριστο και εξαιρετικά ψυχωφελές να ερευνούμε τις θείες Γραφές. Διότι, όπως ακριβώς ένα δέντρο που είναι φυτεμένο κοντά στα τρεχούμενα νερά, έτσι και η ψυχή που ποτίζεται από τη θεία Γραφή τρέφεται και αποδίδει ώριμο καρπό, την ορθόδοξη πίστη, και στολίζεται με αειθαλή φύλλα, εννοώ τις θεάρεστες πράξεις· διότι από τις άγιες Γραφές ρυθμιζόμαστε τόσο προς την ενάρετη πράξη όσο και προς την αθόλωτη θεωρία. Επειδή σε αυτές βρίσκουμε την προτροπή για κάθε αρετή και την αποτροπή από κάθε κακία. Αν, λοιπόν, είμαστε φιλομαθείς, θα γίνουμε και πολυμαθείς· διότι με την επιμέλεια και τον κόπο, καθώς και με τη χάρη Εκείνου που δωρίζει, κατορθώνονται τα πάντα. «

Διότι δεν έχουμε τον μωσαϊκό νόμο που κρίνει τα φανερά, αλλά τον πνευματικό που ελέγχει και τα κρυπτά. Και εκείνον μεν ο ίδιος Θεός τον νομοθέτησε ως κατάλληλο για την εποχή του, αυτός όμως εκπλήρωσε εκείνον διά της χάριτος του Κυρίου μας Ιησού Χριστού ο οποίος είπε: «Δεν ήρθα για να καταργήσω τον νόμο, αλλά για να τον εκπληρώσω.» Γι' αυτό είναι ανάγκη για κάθε ζήτημα να μιλάμε μόνο μία φορά, και στο εξής να συγχωρούμε εκείνον που μας αδίκησε, είτε δικαιολογημένο είτε αδικαιολόγητο είναι το αδίκημα, γνωρίζοντας ότι η ανταμοιβή της συγχώρησης είναι μεγαλύτερη από κάθε αρετή. Επειδή όμως δεν μπορούμε να το πράξουμε αυτό εξαιτίας της αμαρτίας που μας κατέχει από πριν, οφείλουμε με αγρυπνία και με κάθε κακοπάθεια να παρακαλούμε τον Θεό, μέχρι να βρούμε εξιλέωση και να λάβουμε αυτή τη δύναμη. Προς τον σκοπό αυτό, ω ψυχή, οφείλουμε να έχουμε έναν στόχο σε κάθε καιρό και τόπο και κατάσταση, να χαιρόμαστε και να μη λυπούμαστε όταν αδικούμαστε με διάφορους τρόπους από τους ανθρώπους. Να χαιρόμαστε δε, όχι απλώς, ούτε άσκοπα, αλλά επειδή βρήκαμε αφορμή να συγχωρήσουμε εκείνον που έσφαλε, και έτσι να λάβουμε την άφεση των δικών μας αμαρτημάτων. Διότι αυτή είναι η αληθινή θεογνωσία, η οποία περιλαμβάνει κάθε γνώση, διά της οποίας μπορούμε να παρακαλούμε τον Θεό και να εισακουγόμαστε. Αυτή είναι η καρποφορία της προσευχής, διά αυτής αποδεικνύεται η πίστη στον Χριστό, διά αυτής μπορούμε να σηκώσουμε τον σταυρό και να ακολουθήσουμε τον Κύριο, αυτή είναι η μητέρα των πρώτων και μεγάλων εντολών.

Ότι, υπάρχοντας τέλειος Θεός και κατ' ουσίαν ίσος με τον Πατέρα, έγινε και τέλειος άνθρωπος με την ευδοκία του Πατέρα και τη συνεργεία του Αγίου Πνεύματος, χωρίς να σαρκώσει τη θεότητα, αλλά θεώνοντας την ανθρωπότητα που προσέλαβε. Αυτός όχι μόνο «δεν πορεύθηκε σύμφωνα με τη βουλή των ασεβών», αλλά, αφού ξερίζωσε από τη ρίζα την ασέβεια, φύτεψε την ευσέβεια. Διότι τι θα μπορούσε να γίνει πιο ασεβές από το να αγνοεί κανείς τον δημιουργό και να «λατρεύει την κτίση παρά τον Κτίσαντα;» «Σε οδό αμαρτωλών δεν στάθηκε», διότι όχι μόνο δεν έπραξε αμαρτία, αλλά και σήκωσε την αμαρτία του κόσμου. «Σε καθέδρα διεφθαρμένων δεν κάθισε», δηλαδή των λυμεώνων, αλλά πάνω σε πέτρα πολλές φορές και σε ερημιές διδάσκοντας τα πλήθη και κηρύττοντας τη βασιλεία των ουρανών. Διότι πολλοί διεφθαρμένοι και αλαζόνες κάθισαν σε λαμπρές έδρες και σε χρυσοποίκιλτα οχήματα, αλλά δεν ωφέλησαν σε τίποτα τον κόσμο. Ο Χριστός όμως, ο οποίος κάθισε πάνω σε πέτρα και πάνω σε ευτελές πουλάρι, έσωσε τον κόσμο «και σε καθέδρα διεφθαρμένων δεν κάθισε, αλλά στο νόμο του Κυρίου» και Πατέρα «ήταν το θέλημά του, και τον νόμο του θα μελετά ημέρα και νύχτα», διότι: «Δεν ήλθα», λέει, «για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα του Πατέρα που με έστειλε» ούτε «για να καταλύσω τον νόμο ή τους προφήτες, αλλά για να τους εκπληρώσω».

Έτσι, η ίδια η περιτομή καταργεί την περιτομή, προεισάγοντας την αφαίρεση του γράμματος, όπως και ο νόμος καταργεί τον νόμο, όταν τον ενοράται κανείς με καθαρότητα. Διότι, ούτε εκείνος που δεν έχει περιτμηθεί κατά πνεύμα θα μπορούσε να προσφέρει την υποσχεμένη χαρά, την οποία ο ίδιος δεν απέκτησε, και τον ευγενή καρπό της άρχουσας διανοίας, που ευαγγελίζεται τον θάνατο, τη ζωή και την ανάσταση του Μονογενούς, ούτε θα μπορούσε να οδηγήσει προς την αγία γη εκείνος που δεν έβγαλε το υπόδημα από τα πόδια του. Πώς, άλλωστε, θα μπορούσε αυτός στον οποίο δεν επιτρέπεται ούτε να την αγγίξει, ούτε να κατανοήσει καθόλου την ανάφλεξη της βάτου, ούτε να συνομιλήσει με τον αρχιστράτηγο της δύναμης του Κυρίου, προτού καθαρίσει τις νοερές και λογικές του πορείες από κάθε περίβλημα; Αλλά ούτε τη δόξα του μωσαϊκού προσώπου θα μπορούσε να αντικρίσει κανείς, εάν δεν είχε αφαιρεθεί προηγουμένως εκείνο που το καλύπτει, ούτε τα άγια των αγίων, εφόσον τα φράζει το καταπέτασμα. Όταν όμως αφαιρεθεί κάθε κάλυμμα, εκλάμπει η χάρη και η αλήθεια, η οποία μέσω του υπηρέτη Μωυσή έκανε την αρχή της και προτυπωνόταν, και παρουσιαζόταν σαν να έφερε ενδύματα εξαιτίας της αδυναμίας εκείνων που έβλεπαν, καθώς δεν άντεχαν τη λαμπρότητά της, ενώ τελειοποιείται και φανερώνεται μέσω του Δεσπότη Χριστού, ο οποίος χορηγεί την ικανότητα της όρασης και αφαιρεί την προηγούμενη αμβλυωπία. Γι' αυτό και ο Ίδιος λέει: «Δεν ήλθα για την κατάλυση του νόμου ή των προφητών, αλλά για την εκπλήρωσή τους».

Διότι έχουμε δικαιωθεί εν Χριστώ μέσω της πίστεως. Επειδή αυτό το ολοκλήρωσε η χάρη όταν ο Λόγος κατήλθε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους μέσω της σάρκας, εξαιτίας αυτού λοιπόν λυτρωθήκαμε από την αμαρτία. Και απαλλαγήκαμε από κάθε σατανική πλάνη και μεθοδεία, και ελευθερωθήκαμε από το να προσκυνούμε την κτίση αντί για τον Κτίστη, ενώ διδαχθήκαμε να προσκυνούμε μόνο Αυτόν, τον Θεό των όλων, και να Του προσφέρουμε τον πρέποντα σεβασμό και τη λατρεία. Επομένως, η εν Χριστώ χάρη ανακαίνισε σε εμάς την τελειότητα και την πληρότητα της ευσέβειας, αναπληρώνοντας ό,τι έλειπε από τον νόμο. Διότι, όπως λέει ο Χριστός: «Δεν ήρθα για να καταλύσω τον νόμο, αλλά για να τον εκπληρώσω».

Ήδη δε και ο μέγας Ιωάννης ο Χρυσόστομος γνωρίζει τον Χριστό ως Ναζωραίο, εξαιτίας τόσο της ανατροφής Του όσο και της διαμονής Του στη Ναζαρέτ. Εάν, λοιπόν, οι λόγοι που προτάθηκαν είναι πραγματικά ιδίοι και γνήσιοι του θείου Επιφανίου, πώς θα συμβιβάσουμε εκείνον που με δριμύτητα και αυθάδεια αποφαίνεται ότι σφάλλουν όσοι προσπαθούν να συνδέσουν τους τύπους με τον Χριστό, με εκείνον που επιβεβαιώνει τους τύπους και αποφαίνεται με θάρρος; λέγοντας: «Έπρεπε αυτό να ισχύει μόνο για τους Ναζωραίους χάριν του τύπου· διότι οι παλαιοί καθοδηγούνταν ως προς τον τύπο εκείνου που επρόκειτο να συμβεί, αφήνοντας την κόμη επί της κεφαλής τους», και όσα ακολουθούν αυτά. Είναι, λοιπόν, ανόητο και δείγμα της έσχατης μανίας, εφόσον οι αντιλήψεις αυτές είναι τόσο αντίθετες και απομακρυσμένες μεταξύ τους, να αποδίδουμε εκείνες τις ασεβείς φλυαρίες στον Επιφάνιο, ή να τις αποδεχόμαστε στο σύνολό τους ως δικές του. Επειδή, λοιπόν, ήλθε ο Χριστός, η κεφαλή των τύπων, για να εκπληρώσει τον νόμο και τους προφήτες, όπως ακριβώς είναι ο αληθινός λόγος, με τον οποίο βλέπουμε να συμφωνεί και ο Επιφάνιος: «Διότι δεν ήλθα, λέει, για να καταλύσω τον νόμο ή τους προφήτες, αλλά για να εκπληρώσω», και οι τύποι υπήρξαν σύμφωνα με την αλήθεια.

Εφόσον, λοιπόν, δεν υπήρχαν άζυμα πριν από την εορτή των αζύμων —διότι σε ολόκληρο τον χρόνο επτά και μόνο ημέρες έτρωγαν τα άζυμα οι Ιουδαίοι, όπως νομοθέτησε ο Μωυσής, αρχίζοντας να τα τρώνε κατά τη δέκατη πέμπτη ημέρα του πρώτου μηνός— πού βρέθηκαν τότε τα άζυμα, όταν ο Χριστός έφαγε το δείπνο με τους μαθητές του; (Διότι εάν, όπως λέτε, οι απόστολοι παρέλαβαν από τον Κύριο να τρώνε τα άζυμα, και εκείνοι με τη σειρά τους τα παρέδωσαν σε εσάς ως αντίτυπα του σώματος του Χριστού για το μυστήριο της Καινής Διαθήκης, εφόσον δεν είχε φθάσει ακόμη ο καιρός να αρθεί ο ένζυμος άρτος σύμφωνα με τη νομοθεσία του Μωυσή ούτε υπήρχαν τότε άζυμα, πού βρέθηκαν; Και πώς δεν σας παρέδωσαν να το κάνετε αυτό, παρομοίως με τη νομοθεσία του Μωυσή, για επτά μόνο ημέρες, αλλά καθ' όλη τη διάρκεια του έτους, καταπατώντας τη νομοθεσία του Μωυσή; Καίτοι ο Χριστός «δεν ήλθε για να καταργήσει τον νόμο, αλλά για να τον εκπληρώσει»). Όμως, μάταια αντιτίθεστε στην αλήθεια, αδελφοί. Διότι εάν σας είχε παραδοθεί από τους αποστόλους το να τρώτε τα άζυμα, θα είχε αντισταθεί γενναία ο ιερός πάπας σας Αγάθων, ο οποίος ήταν πρόεδρος της ιερής Έκτης Συνόδου επί βασιλέως Κωνσταντίνου, και ο θείος Γρηγόριος, ο επίσκοπος Ακραγαντίνων, όταν οι θείοι πατέρες αυτής της αγίας συνόδου εξέδωσαν κανόνα κατά των αζύμων, ώστε να μη γίνεται η χρήση τους από κανέναν από τους πιστούς.

Ναι, λέγει· αλλά από πού είναι φανερό ότι ο Σωτήρας παρέδωσε ένζυμο άρτο στον μυστικό δείπνο και όχι άζυμο; Είπε «άρτο», χωρίς να διακρίνει αν ήταν ένζυμος ή άζυμος. Και όπως ακριβώς εκείνος που λέει «ζώο» και δεν προσθέτει τίποτα περισσότερο δεν καθιστά καθόλου σαφές αν προτίθεται να μιλήσει για λογικό ον ή για άγριο, έτσι και το να πει «άρτο» εισάγει την ίδια ασάφεια σχετικά με το αν πρόκειται για ένζυμο ή για άζυμο. Το ότι βέβαια ο μέγας Παύλος είχε πει μόνο «άρτο», χωρίς να προσθέσει «ένζυμο», και οι μακάριοι ευαγγελιστές χρησιμοποίησαν την ίδια λέξη, χωρίς να δηλώσουν τίποτα ως προς αυτό το σημείο για τη διαφορά του άρτου, είναι απολύτως φανερό. Από τη συνολική όμως ακολουθία των όσων αναφέρονται στα ιερά ευαγγέλια, συνάγεται κατ' ανάγκην ότι δεν ήταν ένζυμος, αλλά άζυμος ο άρτος, τον οποίο ο Κύριος, τελώντας το πάσχα, έλαβε και έκλασε, και μοίρασε στους μαθητές κατά τον μυστικό δείπνο. Διότι η ημέρα εκείνη ήταν, όπως αναφέρουν οι ευαγγελιστές, η εορτή των αζύμων. Εφόσον δε ο Κύριος λέει: «Δεν ήλθα για να καταργήσω τον νόμο, αλλά για να τον εκπληρώσω», δεν επρόκειτο τότε να παρανομήσει κατά την ημέρα των αζύμων, τρώγοντας ο ίδιος και προσφέροντας στους άλλους ένζυμο άρτο. Και πού, άλλωστε, θα μπορούσε να βρεθεί τότε τέτοιος άρτος, από τη στιγμή που ο νόμος ορίζει ρητά, όπως ακριβώς αναγράφεται στην Έξοδο με αυτά τα λόγια, ότι: «επί επτά ημέρες θα τρώτε άζυμα και θα εξαφανίσετε το προζύμι από την πρώτη ημέρα από τα σπίτια σας»; Και πάλι.

Ματθ. 5, 13 «Αλάτι της γης», λέει, είναι εκείνοι που διδάσκουν τα θεία λόγια, τα οποία σφίγγουν και δυναμώνουν τον νου αυτών που τα ακούν. Ματθ. 5, 17 «Δεν ήρθα για να καταργήσω τον νόμο»· διότι εκείνος «καταργεί τον νόμο», ο οποίος δεν εκπληρώνει «τον νόμο». Εκείνος όμως που «εκπληρώνει τον νόμο», και όχι μόνο τον εκπληρώνει, αλλά και τον ανυψώνει σε τελειότερη ακρίβεια, πώς δεν τον διαφυλάσσει περισσότερο; Όπως λοιπόν εκείνος που διαμορφώνει την ανθρώπινη μορφή η οποία έχει αποτυπωθεί με σκιαγραφήματα, προσθέτοντας και επιθέτοντας τα χρώματα, δεν κατέλυσε τα προσχέδια που είχαν χαραχθεί σε αυτήν, αλλά οδήγησε την ατέλειά τους στην ολοκλήρωση και την τελειότητα, έτσι και ο Δεσπότης μας Θεός δεν κατέλυσε την πολιτεία του Ευαγγελίου που κατά κάποιον τρόπο προτυπώθηκε και σκιαγραφήθηκε στον νόμο, κάθε άλλο, αλλά την φανέρωσε και την κατέστησε σαφή, αναπληρώνοντας κάθε ατέλεια στον νόμο και προάγοντάς την σε ανυπέρβλητη τελειότητα. «Αυτός που εκπληρώνει τον νόμο» και τον οδηγεί σε ακρίβεια, μάλλον διαφυλάσσει τον νόμο, και δεν τον «καταργεί»· διότι εκείνος που συμπληρώνει τη σκιαγραφία της εικόνας με τα χρώματα, θα ονομαζόταν τελειωτής της εικόνας, παρά αναιρέτης της· διότι ο Χριστός, όταν ήρθε, θεράπευσε και τελειοποίησε την πολιτεία που είχε προηγουμένως σκιαγραφηθεί στον νόμο.

Τέτοιος είναι ο νόμος της φύσεως, όταν η τελειότητα καθίσταται ενεργή, να μένουν αδρανή όσα είχαν παραληφθεί για την κατασκευή και την ολοκλήρωσή της. Ώστε, και ο νόμος έχει καταργηθεί με την έλευση της χάριτος, και δεν έχει καταλυθεί· και έχει παύσει, και δεν έχει αποδοκιμαστεί· και τον έχει εκπληρώσει ο Χριστός, χωρίς να έχει καταλύσει ούτε μία κεραία από αυτόν· και τον εξαφάνισε ολόκληρο τελειοποιώντας τον, διότι δεν υπάρχει πλέον ανάγκη του παιδαγωγού, εφόσον είναι παρών ο ίδιος ο διδάσκαλος. Διότι, το να τον καταλύσει κανείς και να τον ελέγξει ως ένοχο διαβολής, σημαίνει το να τον ανατρέψει εκ θεμελίων, χωρίς να χρησιμοποιήσει κανένα από τα προστάγματά του· ενώ το να τον κάνει να παύσει και να αδρανήσει, διατηρώντας μόνο την πρέπουσα ευφημία, σημαίνει το να υπηρετήσει μεν όσα εκείνος νομοθέτησε, να επιφέρει δε την χάρη και δια του τελείου να αποκρύψει το ατελές. Και τον καταλύει όχι αυτός που δεν παραβαίνει τους νόμους του νόμου, αλλά αυτός που τους παραβαίνει· και παραβαίνει όχι εκείνος που γνωρίζει ότι αυτοί οφείλουν να παύσουν και να αδρανήσουν, αλλά εκείνος που δεν γνωρίζει ούτε αυτό, καίτοι σε πολλά σημεία οι ίδιοι έχουν διακηρύξει εντόνως την δική τους αδράνεια, και όχι αυτός που γνωρίζει ότι είναι άχρηστοι μετά την παύση τους και την έλευση της χάριτος, αλλά αυτός που τους αποστρέφεται ως βέβηλους πριν από την χάρη και κατά τον ίδιο τον καιρό της ισχύος τους.

Πώς δεν έρχεται σε αντίθεση το «ελέχθη στους αρχαίους, οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος· εγώ όμως σας λέγω να μην αντισταθείτε στον πονηρό, αλλά σε όποιον σε ραπίσει στο δεξί μάγουλο, στρέψε του και το άλλο»; Πρώτον μεν, διότι εκείνος που είπε «δεν ήλθα για να καταργήσω τον νόμο, αλλά για να τον εκπληρώσω», είναι ο ίδιος που εξέδωσε και τις δύο αποφάσεις. Κανείς άλλωστε, ούτε καν από τους τυχαίους ανθρώπους, πόσω μάλλον ένας νομοθέτης, δεν λέει ταυτόχρονα πράγματα αντίθετα προς τον εαυτό του. Ούτε αυτός που λέει ότι δεν καταργεί τον νόμο θα πρόβαλλε λόγια που τον καταργούν, και μάλιστα όχι σε διαφορετικούς χρόνους ούτε σε διαφορετικές φράσεις, αλλά με τα ίδια ακριβώς λόγια και στη σειρά. Επομένως, αυτά δεν αντιτίθενται μεταξύ τους, κάθε άλλο, αλλά η μεν πρώτη εντολή, έχοντας χαρακτήρα νομοθεσίας, ρυθμίζει και καθοδηγεί τον κριτή ώστε να έχει αδέκαστη γνώμη, αμείλικτη απόφαση, και να στρέφει αμερόληπτο το βλέμμα της δικαιοσύνης στους δικαζομένους. Η δε άλλη εντολή, που λέει να μην αντιστεκόμαστε στον πονηρό, ισοδυναμεί με το να μην ανταποδώσει ούτε να αμυνθεί κανείς ενάντια στις πονηρές πράξεις εκείνου που πρώτος άπλωσε άδικα τα χέρια του. Και αυτή πλέον δεν αφορά τον κριτή, αλλά προτρέπει το αδικημένο πρόσωπο σε επιείκεια και ευσέβεια.