Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:20

Θυμήσου ότι όλοι είμαστε μέλη σου. Δείξε και τώρα την ευσπλαχνία σου και τα θαυμάσια του Θεού, διότι δική Του είναι η δόξα στους αιώνες. Αμήν. Απόκριση του Βαρσανουφίου: Αδελφοί, βρίσκομαι σε πένθος και οδυρμό εξαιτίας της επερχόμενης οργής. Διότι πράττουμε εντελώς αντίθετα. Επειδή ο Κύριος είπε: «Εάν δεν περισσέψει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από αυτή των γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». Αντιθέτως, η δική μας παρανομία ξεπέρασε και εκείνη των αλλοεθνών. Και υπάρχουν πολλοί που παρακαλούν τη φιλανθρωπία του Θεού να σταματήσει την οργή από τον κόσμο, και κανείς δεν είναι πιο φιλάνθρωπος από τον Θεό, ο οποίος θέλει να ελεήσει, αλλά ανθίσταται το πλήθος των αμαρτιών που γίνονται στον κόσμο. Υπάρχουν όμως τρεις άνδρες τέλειοι ενώπιον του Θεού, οι οποίοι ξεπέρασαν το μέτρο της ανθρωπότητας και έλαβαν την εξουσία να λύνουν και να δένουν, να συγχωρούν αμαρτίες και να τις κρατούν. Και στέκονται στο ρήγμα για να μην εξολοθρευτεί μονομιάς όλος ο κόσμος, και μέσω των προσευχών τους ο Θεός παιδαγωγεί με έλεος. Και τους ειπώθηκε ότι η οργή θα επιμείνει για λίγο χρόνο. Μαζί τους λοιπόν να προσεύχεστε. Οι προσευχές αυτών των τριών συναντώνται στην είσοδο του ανώτερου θυσιαστηρίου του Πατρός των φώτων. Και χαίρονται ο ένας με τον άλλον και αγάλλονται μαζί στα επουράνια.

Αν λοιπόν αυτά είχαν προσταχθεί σε όσους ζούσαν υπό τον νόμο, τι θα πούμε για όσους ζουν εν Χριστώ; Προς τους οποίους λέει ο Κύριος: «Εάν η δικαιοσύνη σας δεν ξεπεράσει κατά πολύ εκείνη των Γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν πρόκειται να εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». Γι' αυτόν τον λόγο, ο Απόστολος προτρέπει να μεταδίδουμε σε όσους δεν έχουν όχι μόνο από τους αγρούς και τα εισοδήματά μας, αλλά και από την εργασία των χεριών μας. Διότι λέει: «Να εργάζεστε κάνοντας το καλό με τα χέρια σας, ώστε να έχετε τη δυνατότητα να μεταδίδετε σε αυτόν που έχει ανάγκη». Σε εκείνον δε που επιθυμεί να τον ακολουθήσει, ο Κύριος υπέδειξε να πωλήσει όλη την περιουσία του για την ευεργεσία των φτωχών, και έτσι να τον ακολουθήσει. Στους μεν ακολούθους και τελείους του, προστάζει την αθρόα και τέλεια εκπλήρωση των ελεημοσυνών, ώστε, αφού εκπληρώσουν τη λειτουργία που γίνεται μέσω των χρημάτων, να μεταβούν σε αυτήν που γίνεται μέσω του λόγου και του πνεύματος. Στους δε υπολοίπους, παραγγέλλει τις συνεχείς μεταδόσεις και προσφορές από τα όσα έχουν, ώστε μέσω αυτών να αναδειχθούν μιμητές της φιλανθρωπίας του Θεού, ελεώντας, μεταδίδοντας και χαρίζοντας. Διότι λέει: «Να δίνετε, και θα σας δοθεί». Μέσω αυτών μάλιστα τους υποσχέθηκε και την κοινωνία με τον εαυτό Του. Διότι αυτοί είναι που θα σταθούν εκ δεξιών του Κυρίου, προς τους οποίους, όταν έλθει ο Βασιλεύς, θα πει: «Ελάτε οι ευλογημένοι του Πατέρα μου, κληρονομήστε τη βασιλεία που έχει ετοιμαστεί για εσάς από την καταβολή του κόσμου».

Κεφάλαιο Γʹ. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Εάν δεν υπερβεί η δικαιοσύνη σας εκείνη των γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών. ΠΡΟΣ ΦΙΛΙΠΠΗΣΙΟΥΣ. Αν κάποιος άλλος νομίζει ότι μπορεί να έχει πεποίθηση στη σάρκα, εγώ έχω περισσότερο: περιτμήθηκα την όγδοη ημέρα, είμαι από το γένος του Ισραήλ, από τη φυλή Βενιαμίν, Εβραίος από Εβραίους, ως προς τον νόμο Φαρισαίος, ως προς τον ζήλο διώκτης της Εκκλησίας, ως προς τη δικαιοσύνη του νόμου υπήρξα άμεμπτος. Όμως, όσα ήταν για εμένα κέρδη, αυτά τα θεώρησα ζημία για χάρη του Χριστού. Αλλά μάλιστα εξακολουθώ να θεωρώ τα πάντα ως ζημία εξαιτίας της ανυπέρβλητης αξίας της γνώσεως του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας, για τον οποίον ζημιώθηκα τα πάντα και τα θεωρώ σκύβαλα, για να κερδίσω τον Χριστό και να βρεθώ σε αυτόν, μη έχοντας δική μου δικαιοσύνη που προέρχεται από τον νόμο, αλλά εκείνη που αποκτάται διά της πίστεως στον Χριστό, τη δικαιοσύνη που προέρχεται από τον Θεό.

Διότι εκείνος που τρώει και πίνει αναξίως, τρώει και πίνει την καταδίκη του. Ποιο είναι το χαρακτηριστικό γνώρισμα εκείνων που τρώγουν τον άρτο και πίνουν το ποτήριο του Κυρίου; Το να διατηρούν αδιάκοπη τη μνήμη Εκείνου που πέθανε και αναστήθηκε για εμάς. Ποιο είναι το χαρακτηριστικό γνώρισμα εκείνων που διατηρούν τέτοια μνήμη; Το να μη ζουν πλέον για τον εαυτό τους, αλλά για Εκείνον που πέθανε και αναστήθηκε για αυτούς. Ποιο είναι το χαρακτηριστικό γνώρισμα του Χριστιανού; Το να περισσεύει η δικαιοσύνη του στα πάντα, περισσότερο από εκείνη των γραμματέων και των Φαρισαίων, σύμφωνα με το μέτρο της ευαγγελικής διδασκαλίας του Κυρίου. Ποιο είναι το χαρακτηριστικό γνώρισμα του Χριστιανού; Το να αγαπούν ο ένας τον άλλον, όπως ακριβώς και ο Χριστός μάς αγάπησε.

Ως προς εκείνα, χωρίς τα οποία είναι αδύνατον να εισέλθει κανείς στη βασιλεία των ουρανών, στο μεν κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο αποφαίνεται ο Κύριος και λέει: «Εάν δεν περισσέψει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από εκείνη των γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών»· και πάλι: «Εάν δεν μεταστραφείτε και δεν γίνετε σαν τα παιδιά, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών»· και πάλι: «Όποιος δεν δεχθεί τη βασιλεία του Θεού σαν παιδί, δεν θα εισέλθει σε αυτήν». Στο δε κατά Ιωάννην λέει προς τον Νικόδημο: «Εάν κάποιος δεν γεννηθεί άνωθεν, δεν δύναται να δει τη βασιλεία του Θεού»· και πάλι: «Εάν κάποιος δεν γεννηθεί εξ ύδατος και Πνεύματος, δεν θα εισέλθει στη βασιλεία του Θεού». Εφόσον, λοιπόν, για όλα αυτά η απόφαση είναι ενιαία, είναι προφανές ότι ο κίνδυνος είναι ίσος για όλα, εάν λείψει έστω και ένα. Διότι, εάν ο Κύριος λέει: «Ένα ιώτα ή μία κεραία δεν θα παρέλθει από τον νόμο, μέχρι να εκπληρωθούν τα πάντα»· πόσο μάλλον από το Ευαγγέλιο, εφόσον ο ίδιος ο Κύριος λέει: «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, τα δε λόγια μου δεν πρόκειται να παρέλθουν»; Γι' αυτό με παρρησία ο απόστολος Ιάκωβος αποφάνθηκε λέγοντας: «Όποιος τηρήσει όλο τον νόμο, αλλά πταίσει σε ένα σημείο, καθίσταται ένοχος για όλα».

Από όλα αυτά, λοιπόν, και από τα παρόμοια διδασκόμαστε ότι πρέπει κανείς, αφού εκπληρώσει ολοκληρωτικά και νομίμως όλα εκείνα με τα οποία δίνεται η υπόσχεση της βασιλείας των ουρανών, και χωρίς τα οποία στερείται κανείς τη χάρη της βασιλείας, και αφού προφυλαχθεί από όλα εκείνα εξαιτίας των οποίων κανένας δεν κληρονομεί τη βασιλεία των ουρανών, μόνο έτσι να προσδοκά ότι θα αξιωθεί της επαγγελίας. Διότι ο αγώνας για την ευαρέστηση στον Θεό πρέπει όχι μόνο να έχει απαλλαγεί από κάθε κακία, αλλά και να παραμένει αλώβητος και άμωμος σε κάθε ρήμα του Θεού, όπως ο απόστολος Παύλος –μετά την ενατένιση της μεγάλης και ανεκδιήγητης αγάπης του Θεού προς εμάς και του Χριστού Του για τη δική μας δικαίωση και σωτηρία– πρόσθεσε: «Μη δίνοντας καμία αφορμή προσκόμματος σε τίποτα, ώστε να μην κατηγορηθεί η διακονία μας, αλλά σε καθετί συνιστώντας τους εαυτούς μας ως διάκονοι του Θεού». Διότι, όπως ακριβώς ο πτωχός τω πνεύματι, εάν δεν γεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, δεν μπορεί να εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών εξαιτίας της αποφάσεως του Κυρίου, έτσι πάλι, «εάν δεν περισσεύσει η δικαιοσύνη περισσότερο από εκείνη των γραμματέων και Φαρισαίων», ή εάν παραλειφθεί κάτι άλλο από τα παρόμοια, εξαιτίας παρόμοιας αποφάσεως δεν θα αξιωθεί τη βασιλεία. Διότι είναι γεγραμμένο: «Για να παραστήσει ο Ίδιος στον εαυτό Του την Εκκλησία ένδοξη, χωρίς να έχει σπίλο ή ρυτίδα ή κάτι παρόμοιο, αλλά για να είναι άγια και άμωμη».

Αναφορικά δε με το γεγονός ότι, ακόμη κι αν δεν επισυνάπτεται ειδικά στο κάθε παράπτωμα ξεχωριστά η απειλή, θεωρώ ότι αρκεί για τους πιστούς να θυμηθούν τον ίδιο τον Κύριο, ο οποίος μίλησε στην περικοπή της διδασκαλίας Του μετά τους μακαρισμούς· στην οποία έκανε μνεία για πολλά από τα απαγορευμένα πράγματα, και σε μερικά μεν πρόσθεσε και την απειλή, λέγοντας: «Καθένας που οργίζεται εναντίον του αδελφού του θα είναι ένοχος στο δικαστήριο· και όποιος του πει "Ρακά", θα είναι ένοχος στο συνέδριο· και όποιος του πει "Μωρέ", θα είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός»· και πολλά παρόμοια. Σε άλλα, όμως, δεν την πρόσθεσε· όπως όταν είπε ότι «Καθένας που βλέπει γυναίκα για να την επιθυμήσει, ήδη διέπραξε μοιχεία μαζί της μέσα στην καρδιά του»· και το, «Εγώ όμως σας λέω να μην ορκίζεστε καθόλου»· και λίγο μετά· «Ο λόγος σας ας είναι Ναι, ναι· Όχι, όχι· ό,τι παραπάνω από αυτά προέρχεται από τον πονηρό». Και αφού είπε πολλά τέτοια, χωρίς να προσθέσει στο καθένα τη συγκεκριμένη τιμωρία, αποφάνθηκε γενικότερα για όλα, προλέγοντας μεν, «Εάν η δικαιοσύνη σας δεν περισσεύσει περισσότερο από εκείνη των Γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών»· στο τέλος δε επισυνάπτοντας ότι «Καθένας που ακούει αυτά τα λόγια μου και δεν τα εφαρμόζει, θα παρομοιαστεί με άνθρωπο μωρό, ο οποίος οικοδόμησε το σπίτι του πάνω στην άμμο, και κατέβηκε η βροχή και ήλθαν τα ποτάμια και φύσηξαν οι άνεμοι και προσέπεσαν στο σπίτι εκείνο, και έπεσε, και η πτώση του ήταν μεγάλη».

Ερώτηση ΣΤ΄. Εάν η απείθεια συνίσταται στο να πράξει κανείς κάτι από τα απαγορευμένα ή και στο να παραλείψει κάτι από τα εγκεκριμένα. Απόκριση. Αυτό το κρίμα βεβαιώνοντας με μεγαλύτερη σφοδρότητα ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, για την αναίρεση αφενός της προηγούμενης πλάνης, και για τον στηριγμό των δικών μας καρδιών στην υγιαίνουσα πίστη, ευδόκησε να μας διδάξει τον φόβο των κρίσεων, όχι μόνο με λόγια, αλλά και με παραδείγματα· επειδή τα ίδια τα γεγονότα δημιουργούν βαθύτερα την πληροφορία της αλήθειας. Και πρώτα λέει: «Εάν δεν περισσεύσει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από των Γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». Και μετά από όλη την περικοπή της διδασκαλίας Του, επέφερε την απόφαση με ένα παράδειγμα, λέγοντας: «Καθένας που ακούει αυτούς τους λόγους μου και δεν τους εφαρμόζει, θα παρομοιαστεί με άνθρωπο μωρό, ο οποίος οικοδόμησε το σπίτι του πάνω στην άμμο, και κατέβηκε η βροχή και ήλθαν οι ποταμοί και φύσηξαν οι άνεμοι και προσέκρουσαν στο σπίτι εκείνο, και έπεσε, και η πτώση του ήταν μεγάλη»· και πάλι: «Κάποιος είχε μια συκιά φυτεμένη στο αμπέλι του, και ήλθε ζητώντας καρπό από αυτήν, και δεν βρήκε. Και λέει προς τον αμπελουργό: Ιδού, τρία χρόνια έρχομαι ζητώντας καρπό από αυτήν, και δεν βρίσκω· κόψε την· για ποιον λόγο να αχρηστεύει και τη γη;».

Αναφορικά δε με το «παρά μέτρο», θεωρώ ότι αρκεί να υπενθυμίσω τα λόγια του Κυρίου μας Ιησού Χριστού σε αντιδιαστολή προς το μέτρο της παλαιάς αγάπης (για την οποία είναι γραμμένο: «Να αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου»), ο οποίος είπε: «Καινή εντολή σας δίνω, να αγαπάτε ο ένας τον άλλον, όπως εγώ σας αγάπησα. Μεγαλύτερη αγάπη από αυτή δεν έχει κανείς, από το να θυσιάσει κάποιος τη ζωή του για τους φίλους του». Και γενικώς για όλα ανεξαιρέτως τα προστάγματα μπορεί κανείς να διδαχθεί από τον ίδιο τον Κύριο, ο οποίος όρισε: «Εάν δεν περισσέψει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από εκείνη των γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν πρόκειται να εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». Αντίθετα δε προς την τάξη και την αλληλουχία ενεργεί κανείς, όταν επιμελείται τα πρώτα στη δεύτερη ή στην τρίτη θέση, και θεωρεί ως αρχή εκείνων που προηγούνται, τα όσα έχουν ταχθεί στην τρίτη θέση.

Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε και ο Ίδιος μάς λέει κάπου τα εξής: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω, εάν η δικαιοσύνη σας δεν περισσέψει περισσότερο από τη δικαιοσύνη των γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν πρόκειται να εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». Διότι δεν συναγωνιζόμαστε τους τρόπους των Ιουδαίων, αλλά αν δεν ξεπεράσουμε κατά πολύ τη δικαιοσύνη του νόμου, θεωρώ πως ποτέ δεν θα μπορέσουμε να εισέλθουμε στη βασιλεία των ουρανών. Και δεν υποστηρίζουμε ότι ο νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή είναι παντελώς άχρηστος ή ανώφελος. Διότι εισήγαγε σε εμάς, έστω και όχι τέλεια, το αγαθό, αλλά πάντως αποδεικνύεται παιδαγωγός προς τη μάθηση της ευαγγελικής πολιτείας, και εισάγοντας την εικόνα της αληθινής ευσέβειας μέσω αινιγμάτων και τύπων, ενεχάραξε κατά κάποιον τρόπο στις διάνοιές μας τη σκιά της δια του Χριστού παιδείας. Γι' αυτό ακριβώς, άλλωστε, έλεγε και ο Ίδιος: «Σας λέω, λοιπόν, ότι κάθε γραμματέας που μαθήτευσε στη βασιλεία των ουρανών μοιάζει με πλούσιο άνθρωπο, ο οποίος βγάζει από τον θησαυρό του καινούργια και παλαιά». Διότι αποτελεί όντως πνευματικό και μέγιστο πλούτο το να είναι κανείς άριστα καταρτισμένος στους λόγους που δόθηκαν μέσω του Μωυσή, και να έχει αποθησαυρισμένη στη διάνοιά του ο άνθρωπος την ωφέλεια που προέρχεται από αυτούς, έχοντας προσλάβει επιπλέον και το κάλλος της ευαγγελικής παιδείας, ώστε να σεμνύνεται διπλά, με τη γνώση τόσο των παλαιών όσο και των νέων νόμων.

Διότι, εάν δεν είχε γίνει άνθρωπος, ούτε εμείς καθόλου, έχοντας αξιωθεί τη σύμφυση με αυτόν και έχοντας εμφυτευθεί σαν κλήματα και αντλώντας δύναμη για καρποφορία από αυτόν μέσω της μετοχής του Πνεύματος, δεν θα παράγαμε τον καρπό της θεοφιλούς πολιτείας, τον οποίο και ονομάζει άφθονο, τοποθετώντας σε δεύτερη μοίρα τον καρπό της νομικής λατρείας και δηλώνοντας ότι είναι υποδεέστερος. «Διότι ο νόμος δεν ετελείωσε τίποτα», σύμφωνα με τη φωνή του Παύλου. Γι' αυτό τον λόγο έλεγε προς τους αγίους μαθητές, ή μάλλον προς όλους εμάς, που μέσω της πίστεως και της τέλειας αγάπης έχουμε προσκολληθεί σε αυτόν: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω, εάν η δικαιοσύνη σας δεν περισσεύσει περισσότερο από αυτή των γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν πρόκειται να εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών», και πάλι: «Κάθε γραμματέας που έχει μαθητεύσει στη βασιλεία των ουρανών είναι όμοιος με πλούσιο άνθρωπο, ο οποίος βγάζει από τον θησαυρό του καινούργια και παλιά»· σαν να βγάζει από τον θησαυρό της καρδιάς του τις μωσαϊκές διηγήσεις και τη μνήμη των αρχαίων συγγραμμάτων. Εκείνος όμως που είναι υπάκουος και ευμαθής και γεμάτος από το φως της ευαγγελικής δαδουχίας, έχει άφθονο και διπλό πλούτο, αναφέρομαι βέβαια στον εν Πνεύματι πλούτο. Διότι βγάζει νέα και παλιά, μεταπλάθοντας τη σκιά του νόμου και τη δύναμη της εν νόμω λατρείας σε σχήμα ευαγγελικής πολιτείας. Διότι αυτό που υποδήλωνε μέσω των τύπων ο νόμος, αυτό το φανερώνει ο Χριστός απερίκαλυπτα στην αλήθεια.

«Και θα ανοικοδομήσουν πόλεις ερημωμένες αιώνια, θα αναστήσουν εκείνες που προηγουμένως είχαν ερημωθεί, και θα ανακαινίσουν πόλεις έρημες, ερημωμένες για γενεές.» Διότι εκείνοι που ζουν εν Χριστώ ονομάζονται «Γένος εκλεκτό, έθνος άγιο, λαός τον οποίο ο Θεός έκανε δικό του», εξαιτίας της ομορφιάς της δικαιοσύνης που υπάρχει μέσα τους, και δεν εννοώ βέβαια αυτήν σύμφωνα με τον νόμο, αλλά μάλλον εκείνην την οποία απέκτησαν μέσω των προσταγμάτων του Σωτήρα· διότι είναι ασυγκρίτως ανώτερη η δικαιοσύνη δια του Χριστού από εκείνη του νόμου. Γι' αυτό άλλωστε είπε στους αγίους αποστόλους: «Αλήθεια σας λέω, εάν η δικαιοσύνη σας δεν ξεπεράσει αυτήν των Γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών.» —«Θα ονομαστούν λοιπόν», λέει, «γενεές δικαιοσύνης, και επιπλέον φύτευμα του Κυρίου.» Διότι είμαστε αληθινά γεώργιο του Θεού, και για εμάς ο θεσπέσιος Δαβίδ λέει: «Φυτεμένοι στον οίκο του Κυρίου, θα ανθίσουν στις αυλές του Θεού μας.» Και βέβαια ο πάνσοφος Παύλος ονομάζει γεώργιο του Θεού εκείνους που έχουν κληθεί μέσω της πίστης εν Χριστώ.

Ορθά θα πεις· διότι ο ανθρώπινος νους είναι ευόλισθος στο σφάλμα. Όμως αυτό λέω: Ο Κύριος δεν σε άφησε στερημένο από τη δική Του φροντίδα και αγάπη· Τον έχεις μέσα σου, δηλαδή εντός σου, διά του Αγίου Πνεύματος· διότι είμαστε οίκος Του, και κατοικεί στις ψυχές εκείνων που Τον αγαπούν. Αυτός σε ενδυναμώνει στο να υπομένεις γενναία όσα συμβαίνουν, και να αντιστέκεσαι με νεανικό θάρρος στις επιθέσεις των πειρασμών: «Μην νικιέσαι λοιπόν από το κακό, αλλά να νικάς το κακό με το αγαθό». <Σε αυτόν που σε χτυπά στη σιαγόνα, πρόσφερε και την άλλη.> (A f. 103, B f. 65 b) Ο σοφότατος Παύλος είπε ότι ο Χριστός είναι το τέλος του νόμου και των προφητών· διότι ο νόμος παιδαγωγεί προς το δικό Του μυστήριο. Αλλά, όπως είπε πάλι ο ίδιος ο μακάριος Παύλος, όταν ήρθε η πίστη, δεν είμαστε πλέον υπό καθοδηγητή· διότι δεν είμαστε πλέον νήπια στο φρόνημα, αλλά μάλλον αυξηθήκαμε σε τέλειο άνδρα, στο μέτρο της ηλικίας του πληρώματος του Χριστού. Είχαμε λοιπόν ανάγκη όχι από γάλα, αλλά μάλλον από στερεότερη τροφή· αυτό μας το χαρίζει ο Χριστός, φανερώνοντας την οδό της δικαιοσύνης που υπερβαίνει τον νόμο· διότι ο ίδιος είπε στους αγίους αποστόλους: «Αλήθεια σας λέω, εάν δεν περισσεύσει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από αυτήν των Γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν πρόκειται να εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». Έπειτα, είναι αναγκαίο να εξηγήσουμε τι είναι αυτό το περισσότερο στη δικαιοσύνη σύμφωνα με Αυτόν, εννοώ το ευαγγελικό και σωτήριο κήρυγμα.

Γράφει λοιπόν ο θεσπέσιος Παύλος: «Αν ζητάτε απόδειξη του Χριστού που μιλάει μέσα μου.» Λέει δε ότι ο Πατέρας γνώρισε τη δικαιοσύνη του, την κρυμμένη, η οποία είναι ανώτερη από τον νόμο και τη σκιά, δηλαδή προφανώς την ευαγγελική, την οποία και ο ίδιος ο Υιός αποδεικνύει ανώτερη από εκείνη που ειπώθηκε στους αρχαιότερους μέσω του Μωυσή, δίνοντας παραγγελία στους αγίους αποστόλους και λέγοντας: «Εάν η δικαιοσύνη σας δεν ξεπεράσει περισσότερο αυτή των Γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών.» [<Πληθύνθηκαν περισσότερο από τις τρίχες.> Το ποικίλο και παντοδαπό πλήθος των θλίψεων προαναγγέλλει ο προφητικός λόγος· την εμπειρία των οποίων απέκτησε η Εκκλησία του Χριστού μέσα από τα ίδια τα γεγονότα.

Άραγε, λοιπόν, εάν κάποιος τον πλησίαζε εκείνη ακριβώς τη στιγμή και του μιλούσε, και ζητούσε να μάθει με πόσα χρήματα θα ήθελε να εξαγοράσει την αποφυγή της κόλασης, επιλέγοντας το καλύτερο, δεν θα διαβεβαίωνε με βεβαιότητα ότι θα προσέφερε πρόθυμα ολόκληρη την περιουσία του γι' αυτό; Και για ποιον από τους ανθρώπους είναι αυτό αμφίβολο; Είναι, επομένως, άσοφο και εντελώς αμαθές το να περιμένει κανείς να μάθει τα δεινά εκ πείρας, και αυτό ενώ είναι δυνατόν για όσους το επιθυμούν να κρατήσουν το πόδι τους έξω από την παγίδα και την ανάγκη. Και αν τα δικά μας βρίσκονται σε καλύτερη μοίρα από τη λατρεία των Ιουδαίων, πώς δεν είναι ολοφάνερο σε όλους, ότι δεν θα θεωρηθεί ότι έχει σκεφτεί σωστά, αν κάποιος νομίζει ότι δεν πρέπει να ξεπερνάμε προς το καλύτερο αυτό που τηρούνταν από εκείνους; Γι' αυτό ακριβώς και ο ίδιος ο Σωτήρας μάς έλεγε: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω, εάν η δικαιοσύνη σας δεν περισσεύσει περισσότερο από εκείνη των Γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν πρόκειται να εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών.» Τι, λοιπόν, προφήτευσε ο νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή σε όσους κατάγονταν από την Ιερουσαλήμ, πείθοντάς τους να τιμούν την ισότητα προς τους αδελφούς μέσω τύπου και σκιάς;

Είπε λοιπόν στους αγίους αποστόλους: «Αλήθεια σας λέω, εάν η δικαιοσύνη σας δεν ξεπεράσει αυτήν των Γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν πρόκειται να εισέλθετε στη βασιλεία του Θεού των ουρανών.» Γράφει δε και ο πάνσοφος Παύλος: «Ότι δε μέσω του νόμου κανείς δεν δικαιώνεται ενώπιον του Θεού, είναι φανερό.» Και πάλι, «Εμείς είμαστε εκ φύσεως Ιουδαίοι, και όχι αμαρτωλοί από τα έθνη. Γνωρίζοντας όμως ότι ο άνθρωπος δεν δικαιώνεται από τα έργα του νόμου, παρά μόνο μέσω της πίστης στον Ιησού Χριστό, και εμείς πιστέψαμε στον Χριστό, για να δικαιωθούμε μέσω αυτού.» βʹ. Και ως προς αυτό ίσως θα πεις: Εάν δεν υπήρχε απολύτως καμία ωφέλεια από τον νόμο, εάν για όσους είναι μπλεγμένοι στις αμαρτίες ήταν εντελώς ανώφελη για την κάθαρσή τους η προσήλωση στο αρχαίο γράμμα, γιατί δόθηκε εξ αρχής; Προς αυτά λοιπόν απαντάμε, ότι ο γραπτός νόμος παραδόθηκε μέσω αγγέλων με τη μεσολάβηση του Μωυσή. Ήταν δε εικόνα της αλήθειας και σαν μια μορφή ευσέβειας που μέσω τύπων και σκιών οδηγούσε προς αυτήν. Γράφει λοιπόν ο ιερότατος Παύλος: «Ώστε ο νόμος έγινε παιδαγωγός μας για να μας οδηγήσει στον Χριστό.» Και αυτό ήταν επινόημα της άνωθεν σοφίας και απόδειξη της θεοπρεπούς τέχνης.

Και λοιπόν ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός λέει: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω, εάν δεν περισσεύσει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από εκείνη των Γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών.» Κατανοείς λοιπόν ότι ο Σωτήρας πρόσταξε να επιλέξουμε τη δικαιοσύνη που βρίσκεται πέρα από τον νόμο, και γνωρίζοντας πως αυτό είναι το άριστο, ο σοφός Παύλος γράφει: «Αν κάποιος άλλος νομίζει ότι μπορεί να έχει πεποίθηση στη σάρκα, εγώ περισσότερο. Περιτμημένος την όγδοη ημέρα, από το γένος του Ισραήλ, από τη φυλή Βενιαμίν, Εβραίος από Εβραίους, ως προς τον νόμο Φαρισαίος, ως προς τον ζήλο διώκτης της Εκκλησίας, ως προς τη δικαιοσύνη του νόμου υπήρξα άμεμπτος. Αυτά που ήταν για μένα κέρδη, τα θεώρησα εξαιτίας του Χριστού ζημία. Αλλά βέβαια και θεωρώ τα πάντα ζημία, εξαιτίας της υπεροχής της γνώσης του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας, για τον οποίο ζημιώθηκα τα πάντα, και τα θεωρώ σκύβαλα, για να κερδίσω τον Χριστό και να βρεθώ ενωμένος με αυτόν, μη έχοντας δική μου δικαιοσύνη που προέρχεται από τον νόμο, αλλά εκείνη που αποκτάται δια της πίστεως στον Χριστό.» ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Κατανοώ, διότι ο λόγος είναι σαφής. Όμως εξήγησέ μου το εξής: Γιατί δεν θεσπίστηκε εξ αρχής για εμάς η δια της πίστεως δικαιοσύνη και ο αγιασμός σύμφωνα με αυτήν, εάν ο παλαιός νόμος δεν αρκεί για την τελείωση; ΚΥΡΙΛΛΟΣ:

Κατανόησε δε ότι τα του νόμου υπόκεινται σε μέτρο, και έχουν ως όριό τους τη δικαιοσύνη, ενώ τα του Χριστού πλουτούν σε κάτι το ανώτερο, και προχωρούν πάρα πολύ πιο πέρα. Διότι πέρα από το δίκαιο βρίσκεται το αγαθό, δηλαδή η δόξα της εν Χριστώ πολιτείας. ΠΑΛΛ. Πολύ σωστά μιλάς. Διότι θυμάμαι τα λόγια του Χριστού προς όσους δικαιώθηκαν δια της πίστεως: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω, εάν η δικαιοσύνη σας δεν περισσέψει περισσότερο από αυτή των Γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». ΚΥΡ. Αλλά αυτά ας τα θεωρήσουμε προς το παρόν δεδομένα. Ας εξετάσουμε, αν συμφωνείς, το μέτρο της μωσαϊκής επιείκειας και τη δόξα της δικαιοσύνης του νόμου. Διότι εκείνος που με μεγάλη ορθότητα έχει επιδιώξει να αναζητά τη γνώση του δικαίου, και μάλιστα έχει θέσει ως σκοπό του να διαπρέπει στην αγάπη προς τους αδελφούς, πρέπει να φαίνεται ασφαλής και σταθερός, και αυτό ακριβώς που αληθινά είναι, όχι ευμετάβολος, ούτε επιπόλαιος, ούτε να έχει μια επίπλαστη χρηστότητα, ούτε να θέλει να συγκαλύψει τη μορφή του λύκου με προβιά προβάτου, αλλά μάλλον να επιδιώκει να διατηρεί γυμνή και ανεπίληπτη την ελευθερία του δικού του χαρακτήρα.

ΙΕ΄. Ο ίδιος είπε ότι ο Θεός στους μεν αμαρτωλούς που μετανοούν χαρίζει ακόμη και το κεφάλαιο, όπως στην πόρνη και στον τελώνη· από τους δικαίους όμως απαιτεί και τόκους. Και αυτό είναι που έλεγε στους αποστόλους, ότι: Εάν δεν περισσέψει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από εκείνη των γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν πρόκειται να εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών.

Τι λέει λοιπόν στο Ευαγγέλιο που κηρύχθηκε από εκείνους που στάλθηκαν, και τι είναι αναγκαίο να πιστεύουν ότι πρέπει να πράττουν όσοι υπακούουν; Εξάπαντος ότι εκείνος που έχει τις εντολές του Χριστού και τις εφαρμόζει και τις τηρεί, αυτός είναι που τον αγαπά. Επίσης, ότι μέσω της υπομονής και της στενής και τεθλιμμένης ζωής είναι δυνατόν να επιτευχθεί η σωτηρία. Και ότι, εάν η δικαιοσύνη μας δεν ξεπεράσει εκείνη των Γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν πρόκειται να εισέλθουμε στη βασιλεία των ουρανών. Διότι αυτά είναι όσα τους διέταξε να κηρύττουν μέσω του Ευαγγελίου.

Ας επιβεβαιώσει δε ακόμη τον λόγο ο ίδιος ο Κύριος, ο οποίος ταλανίζει τις πόλεις στις οποίες έγιναν τα περισσότερα θαύματά του, επειδή δεν μετανόησαν, λέγοντας, «Αλίμονό σου, Χοραζίν. Αλίμονό σου Βηθσαϊδά», και προσθέτοντας ότι, «για τη γη των Σοδόμων και της Γομόρρας η κατάσταση θα είναι πιο ανεκτή κατά την ημέρα της κρίσεως παρά για εσάς». Σε εμάς όμως τι λέει; «Ότι εάν δεν περισσεύσει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από εκείνη των Φαρισαίων και των γραμματέων, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». Διότι, πριν από την έλευση του Δεσπότου, ούτε μας επιβαλλόταν καταδίκη για τους όρκους στον Θεό, ούτε είχαμε καταγεγραμμένες ευθύνες για την οργή και την περιφρόνηση μεταξύ μας, αλλά ούτε και το εμπαθές βλέμμα προς την ξένη γυναίκα θεωρούνταν για εμάς μοιχεία, ούτε το να κρατάμε τα περιττά αγαθά και να μην τα δίνουμε σε όσους έχουν ανάγκη αποδείκνυε ότι γινόμαστε εκούσια δούλοι του μαμμωνά. Τώρα όμως θα δώσουμε λόγο για όλα αυτά, καθώς απαιτείται από εμάς ειλικρίνεια και ακρίβεια όχι μόνο για τα έργα, αλλά και για τα λόγια, και όχι μόνο για τα λόγια, αλλά και για τους λογισμούς. «Διότι εάν ο οφθαλμός σου», λέει, «είναι πονηρός», δηλαδή ο εσωτερικός λογισμός, «όλο το σώμα σου θα είναι πονηρό». Διότι χρησιμοποίησε τη λέξη οφθαλμός στον ενικό, για να δείξει ότι έτσι αποκαλεί τον νου· αφού το σώμα δεν έχει μόνο έναν οφθαλμό.

Δεν τον απαγόρευσε ως επιορκία, και δεν τον χαρακτήρισε σαφώς ως έργο του πονηρού; Αλλά γιατί τα αναφέρω αυτά ένα προς ένα, ενώ είναι δυνατόν να τα συμπεριλάβω όλα με έναν λόγο; «Διότι, εάν η δικαιοσύνη σας δεν ξεπεράσει αυτήν των Γραμματέων και των Φαρισαίων» (εκείνων, δηλαδή, που τηρούν τον παλαιό νόμο), «δεν πρόκειται να εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών».

Γι' αυτόν τον λόγο, μας έχουν προταθεί μεγαλύτεροι άθλοι και έπαθλα από τα παλαιά. Διότι δεν θέλει να είμαστε καθαροί μόνο από τον φόνο, αλλά και από την οργή, ούτε μόνο από τη μοιχεία και την πορνεία, αλλά και από την ακόλαστη ματιά, ούτε από την ψευδορκία, αλλά και από τον ίδιο τον όρκο. Και μαζί με τους φίλους, προστάζει να αγαπάμε και τους εχθρούς. Και σε όλα τα υπόλοιπα έκανε τον στίβο του αγώνα πιο μακρύ. Και σε όσους δεν υπακούουν απείλησε με άσβεστο πυρ, δείχνοντας ότι αυτά δεν επαφίενται απλώς στη φιλοτιμία αυτών που αγωνίζονται, όπως η ακτημοσύνη και η παρθενία. Διότι εκεί προέτρεψε: «Αν θέλεις να είσαι τέλειος», και, «Όποιος μπορεί να το χωρέσει, ας το χωρέσει». Όμως αυτά θέλει οπωσδήποτε να εκπληρωθούν, διότι συγκαταλέγονται στα αναγκαία. Γι' αυτό και είπε αυτό το οποίο θέλησες να μάθεις: «Αν δεν περισσέψει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από εκείνη των Γραμματέων και των Φαρισαίων», δηλαδή, αν δεν ξεπεράσετε τόσο πολύ εκείνους που διακρίθηκαν στην Παλαιά Διαθήκη - διότι τώρα δεν μιλώ για εκείνους που θα τιμωρηθούν - όσο διαφέρει ο ουρανός από τη γη, «δεν πρόκειται να εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». Διότι είναι φυσικό τα έπαθλα να ακολουθούν τους άθλους. Επειδή εκείνοι, αφού έζησαν μια πολιτεία με περιορισμένα μέτρα, έλαβαν ως αμοιβή τη γη και τη μακροζωία. «Τίμα», λέει, «τον πατέρα σου και τη μητέρα σου, για να ευτυχήσεις, και να ζήσεις πολλά χρόνια πάνω στη γη την οποία σου δίνει Κύριος ο Θεός σου».

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΙΣΧΥΡΙΩΝΑ. Επειδή, νομίζοντας ίσως ότι υπάρχει κάποια αντίφαση στα ιερά ευαγγέλια, έγραψες ότι ο Σωτήρας είπε προς τους Φαρισαίους, ως στερημένους αρετής: «Ουαί υμίν, γραμματείς και Φαρισαίοι, υποκριτές», προς δε τους αποστόλους: «Εάν δεν περισσέψει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από των γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών», σου απαντώ με επιστολή ότι πρέπει να κατανοήσουμε πως το «περισσότερο» ειπώθηκε για τη δικαιοσύνη που ήταν επόμενο (ή μάλλον επιβεβλημένο) να έχουν εκείνοι. Διότι δεν θα ήταν δίκαιο να βασιλεύσουν εκείνοι που έχουν απλώς περισσότερη δικαιοσύνη από τους ελεεινολογούμενους και κατακρινόμενους, αλλά εκείνοι που υπερβαίνουν κατά πολύ τους δόκιμους σύμφωνα με τον νόμο και οι οποίοι ζουν πολιτεία που αρμόζει στον ουρανό.

ΟΘʹ. Προς τον Τιμόθεο. Σχετικά με το λεχθέν, «Εάν δεν περισσεύσει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από των Γραμματέων», και ότι αυτό δεν έρχεται σε αντίθεση με το «Ουαί σε σας, Γραμματείς». Εμείς, άριστέ μου, είμαστε ένοχοι για την ίδια καταδίκη με τους Γραμματείς και τους Φαρισαίους. Διότι, όπως εκείνοι με τη μελέτη του νόμου νόμισαν ότι εφαρμόζουν τον νόμο, θεωρώντας επιπόλαια πως τους αρκεί η απαγγελία του γράμματος αντί της έμπρακτης εφαρμογής, έτσι κι εμείς, με το να αγγίζουμε απλώς τα θυσιαστήρια του Θεού, φανταζόμαστε ότι πλησιάζουμε τον Θεό. Αλλά ο Κύριος, καταρρίπτοντας αυτή μας την έπαρση, λέει: «Εάν δεν περισσεύσει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από των Γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν μπορείτε να εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». Λέγοντας αυτό με τρόπο θεοπρεπή, εννοεί: Εάν δεν κάνετε την φανταστική σας ευσέβεια πράξη, εσείς που νομίζετε ότι το πρόσχημα αρκεί για να υπηρετήσετε τον Θεό, η βασιλεία του Θεού δεν πρόκειται να σας ανοιχτεί. Διότι, επειδή η βασιλεία είναι αληθινή, ανοίγεται σε όσους την αναζητούν αληθινά. Περίσσεια δε σε σχέση με τη δικαιοσύνη του νόμου είναι η πνευματική υψηλότητα του Ευαγγελίου. Διότι ο μεν νόμος τιμωρεί την πράξη, ενώ το Ευαγγέλιο κρίνει ακόμη και την απλή πρόθεση, επιδεικνύοντας ακριβοδίκαιη κρίση μέχρι και στα βάθη των σκέψεων.

ηʹ. Αυτόν λοιπόν τον δίκαιο ας μιμηθούμε κι εμείς, και ας φροντίζουμε να εκπληρώνουμε τις εντολές που μας έχουν δοθεί από τον Θεό, και ας μην περιφρονούμε τους νόμους που μας έχει δώσει ο Θεός, αλλά διατηρώντας ολοζώντανη τη μνήμη τους, ας σπεύδουμε προς την εκπλήρωσή τους, και ας μη διαχειριζόμαστε με ραθυμία τα σχετικά με τη σωτηρία μας, και μάλιστα διότι τώρα απαιτείται από εμάς πολύ μεγαλύτερο μέτρο αρετής, ανάλογα με τα μεγαλύτερα αγαθά που απολαύσαμε. Γι' αυτό και ο Χριστός έλεγε: «Εάν δεν περισσεύσει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από αυτή των γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν πρόκειται να εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». Ας εξετάσουμε λοιπόν τον εαυτό μας, και ας μην προσπεράσουμε απλώς αυτό που ειπώθηκε, αλλά ας αναλογιστούμε πόση κόλαση επιφυλάσσεται σε αυτούς που όχι μόνο δεν φροντίζουν να ξεπεράσουν εκείνους, αλλά βρίσκονται και σε κατώτερη κατάσταση από αυτούς, και οι οποίοι δεν καταδέχονται ούτε την οργή προς τον πλησίον να αποβάλουν, ούτε να διατηρήσουν τη γλώσσα τους καθαρή από τους όρκους, ούτε επιθυμούν να προφυλάξουν τα μάτια τους από την επιβλαβή θέα, παρόλο που ο Δεσπότης προστάζει, όταν αδικούμαστε, όχι μόνο να το υπομένουμε γενναία, αλλά και να προσφέρουμε πλουσιοπάροχα: «Σε εκείνον», λέει, «που θέλει να πάει στα δικαστήρια μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο».

Γι' αυτό και κατά την έναρξη της νομοθεσίας, για να μην οκνήσει κανείς και δειλιάσει βλέποντας την επαύξηση των απαιτήσεων της πνευματικής φιλοσοφίας, λέει: «Εάν δεν περισσεύσει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από εκείνη των γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». Απαιτείς από εμένα περισσότερο κόπο; Γιατί; Δεν μετέχω στην ίδια φύση με εκείνους; Δεν είμαι άνθρωπος όπως ακριβώς εκείνοι; Για να μην προβάλλουν αυτά τα επιχειρήματα, για ποιο λόγο δηλαδή αύξησε τους κόπους μας και για ποιο λόγο έκανε μεγαλύτερα τα αγωνίσματα, αναίρεσε εκ των προτέρων την αντίρρηση αναφέροντας τη βασιλεία των ουρανών. Διότι φέρνω, λέει, μεγαλύτερα έπαθλα· αφού μίλησε για τους κόπους, αφού μίλησε για τους αγώνες, αφού μίλησε για την αυστηρότερη νομοθεσία, μνημόνευσε και τα έπαθλα. Διότι δεν σας έδωσα την Παλαιστίνη, λέει, ούτε τη γη που ρέει γάλα και μέλι, αλλά σας προσφέρω τον ίδιο τον ουρανό. Δεν πλεονεκτούμε όμως μόνο ως προς την αμοιβή των κατορθωμάτων, αλλά και σε περίπτωση παράβασης, υφιστάμεθα μεγαλύτερη την τιμωρία για τα αμαρτήματά μας.

Η δε δικαιοσύνη ονομάζεται καθολική αρετή. Διότι, άκουσε τον Χριστό που λέει: «Εάν δεν περισσεύσει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από των γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών»· και πάλι, δίκαιος ονομάζεται εκείνος που δεν δίνει καμία λαβή. Επειδή και στα δικαστήρια αποκαλούμε δίκαιο εκείνον που αδικήθηκε και δεν ανταπέδωσε την αδικία.

Διότι καθένας που τρέφεται με γάλα είναι άπειρος περί του λόγου της δικαιοσύνης, επειδή είναι νήπιο. Τι είναι ο λόγος της δικαιοσύνης; Εδώ μου φαίνεται ότι υπονοεί και τον τρόπο ζωής, όπως ακριβώς έλεγε και ο Χριστός: «Εάν δεν περισσεύσει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από εκείνη των Γραμματέων και των Φαρισαίων». Αυτό ακριβώς λέει και ο ίδιος: «Άπειρος στον λόγο της δικαιοσύνης»· δηλαδή, επειδή είναι άπειρος στην άνω φιλοσοφία, δεν είναι σε θέση να αποδεχθεί έναν τέλειο και αυστηρό βίο. Ή, ενδεχομένως, με τη λέξη δικαιοσύνη εννοεί εδώ τον Χριστό και τον υψηλό λόγο γι' αυτόν. Το ότι, λοιπόν, έχουν γίνει νωθροί, το είπε· το από πού προήλθε αυτό, όμως, δεν το πρόσθεσε, αφήνοντάς το να το κατανοήσουν οι ίδιοι και μη θέλοντας να κάνει τον λόγο του φορτικό. Στην περίπτωση, αντίθετα, των Γαλατών και εξεπλάγη και απόρησε· πράγμα το οποίο προσφέρει πολύ μεγαλύτερη παρηγοριά, καθώς δείχνει ότι ποτέ δεν θα περίμενε να συμβεί αυτό. Διότι αυτό ακριβώς σημαίνει η απορία του.

Διότι, εάν δεν ξεπεράσει η δικαιοσύνη μας αυτήν των Φαρισαίων και των Γραμματέων, δεν θα εισέλθουμε στη βασιλεία των ουρανών· όταν λοιπόν έχουμε ακόμη λιγότερη από εκείνους, πώς θα εισέλθουμε; Αγαπάτε, λέγει, τους εχθρούς σας, και θα γίνετε όμοιοι με τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς. Αγάπησε λοιπόν τον εχθρό· διότι δεν ευεργετείς εκείνον, αλλά τον ίδιο σου τον εαυτό.

Γι' αυτό έλεγε: Εάν δεν περισσεύσει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από εκείνη των Γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών. Εκείνος δε που δεν βλέπει τη βασιλεία, θα πέσει οπωσδήποτε στη γέεννα. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: Διότι η αμαρτία δεν θα σας κυριεύσει· επειδή δεν είστε υπό τον νόμο, αλλά υπό τη χάρη· και εδώ πάλι λέει: Ώστε να δουλεύουμε σε καινότητα πνεύματος, και όχι σε παλαιότητα γράμματος. Διότι δεν υπάρχει πλέον το γράμμα που καταδικάζει, δηλαδή ο παλαιός νόμος, αλλά το Πνεύμα που βοηθά. Γι' αυτό, στους παλαιούς χρόνους, αν τυχόν εμφανιζόταν κάποιος να ασκεί την παρθενία, προκαλούσε μεγάλη κατάπληξη· τώρα όμως η πράξη αυτή έχει διασπαρεί παντού στην οικουμένη. Και ενώ τότε ελάχιστοι άνδρες μετά βίας περιφρονούσαν τον θάνατο, τώρα και στα χωριά και στις πόλεις υπάρχουν άπειρα πλήθη μαρτύρων, που αποτελούνται όχι μόνο από άνδρες, αλλά και από γυναίκες. Έπειτα, αφού είπε αυτά, λύνει πάλι μια αντίρρηση που ανακύπτει, προετοιμάζοντας μέσα από τη λύση αυτό που επιθυμεί. Γι' αυτό και δεν εισάγει τη λύση ευθέως, αλλά μέσα από την αντίρρηση, ώστε, με την αναγκαιότητα της λύσης, να λάβει την αφορμή να πει αυτά που θέλει και να κάνει την κατηγορία λιγότερο επαχθή. Επειδή δηλαδή είπε: Σε καινότητα πνεύματος, και όχι σε παλαιότητα γράμματος, πρόσθεσε: Τι λοιπόν θα πούμε; Ο νόμος είναι αμαρτία;

Διότι εκείνος που αγαπά τα χρήματα θα προξενήσει αμέτρητα κακά στον πλησίον του, και μαζί με εκείνον και στον εαυτό του. Επειδή και θα οργιστεί εύκολα, και θα λοιδορήσει, και θα τον αποκαλέσει μωρό, και θα ορκιστεί, και θα επιορκήσει, και δεν τηρεί ούτε καν τα μέτρα του παλαιού νόμου· διότι δεν θα αγαπήσει τον πλησίον του εκείνος που αγαπά το χρυσάφι. Κι όμως, εμείς έχουμε λάβει την εντολή να αγαπάμε ακόμη και τους εχθρούς μας για χάρη της βασιλείας. Διότι, εάν ενώ εκπληρώνουμε τις παλαιές εντολές, δεν θα μπορέσουμε να εισέλθουμε στη βασιλεία των ουρανών, εάν η δικαιοσύνη μας δεν περισσεύσει περισσότερο από εκείνων· εμείς που παραβαίνουμε ακόμη και εκείνες, ποιας απολογίας θα τύχουμε; Εκείνος που αγαπά τα χρήματα, όχι μόνο δεν πρόκειται να αγαπήσει τους εχθρούς του, αλλά και στους φίλους του θα συμπεριφερθεί ως εχθρούς.

Διότι το ότι δεν αναφερόταν στους παλαιούς νόμους, αλλά σε εκείνους που ο ίδιος επρόκειτο να νομοθετήσει, άκουσέ το από τα εξής. Λέει δηλαδή: «Σας λέγω ότι, εάν η δικαιοσύνη σας δεν υπερβεί εκείνη των γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». Εάν όμως απειλούσε αναφορικά με τους παλαιούς νόμους, πώς θα έλεγε: «Εάν δεν υπερβεί»;

Διότι εκείνος που δεν μπόρεσε να διδάξει τον εαυτό του και επιχειρεί να διορθώσει τους άλλους, θα έχει πολλούς που θα τον χλευάζουν· μάλλον δε, ένας τέτοιος άνθρωπος ούτε καν θα μπορέσει να διδάξει, αφού οι ίδιες του οι πράξεις τον διαψεύδουν. Εάν όμως είναι άρτιος και στα δύο, θα ονομαστεί μέγας στη βασιλεία των ουρανών. Διότι σας λέγω: Εάν η δικαιοσύνη σας δεν περισσεύσει περισσότερο από αυτή των γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών. Εδώ με τον όρο δικαιοσύνη εννοεί το σύνολο της αρετής, όπως ακριβώς έλεγε μιλώντας και για τον Ιώβ: Και ήταν άνθρωπος άμεμπτος, δίκαιος.

Τους παρουσιάζει, λοιπόν, και γι' αυτόν τον λόγο στο μέσον. Επειδή ήθελε να μιμηθούν οι μαθητές την ικανότητα εκείνων να καθοδηγούν τον λαό, την ενεργητικότητά τους και το ανυποχώρητο φρόνημά τους· και να γίνουν επιεικείς όπως ο Μωυσής, και ζηλωτές όπως ο Ηλίας, και εξίσου προστατευτικοί. Διότι ο μεν υπέμεινε πείνα τριών ετών για χάρη του ιουδαϊκού λαού· ο δε έλεγε: «Αν μεν τους συγχωρήσεις την αμαρτία, συγχώρησέ την· ειδάλλως, εξάλειψε και εμένα από το βιβλίο που έγραψας». Όλα αυτά, λοιπόν, τους τα υπενθύμιζε με την εμφάνισή τους. Διότι τους παρουσίασε μέσα σε δόξα, όχι για να σταματήσουν μέχρι αυτούς, αλλά για να ξεπεράσουν τα επιτεύγματά τους. Όταν, βέβαια, είπαν: «Να πούμε να κατέβει φωτιά από τον ουρανό;», και μνημόνευσαν τον Ηλία που το είχε κάνει αυτό, τους λέει: «Δεν γνωρίζετε ποιου πνεύματος είστε»· προγυμνάζοντάς τους στην ανεξικακία μέσω της διαφοράς ως προς το χάρισμα. Και ας μην νομίσει κανείς ότι κατακρίνουμε τον Ηλία ως ατελή· δεν λέμε αυτό· διότι ήταν απολύτως τέλειος· αλλά για την εποχή του, όταν η διάνοια των ανθρώπων ήταν πιο νηπιώδης και είχαν ανάγκη από αυτήν την παιδαγωγία. Επειδή και ο Μωυσής ήταν τέλειος ως προς αυτό· όμως, από αυτούς απαιτούνται περισσότερα και από εκείνον. Διότι, «εάν δεν περισσεύσει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από αυτήν των Γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών».

Και αυτό είναι φανερό από τον Φαρισαίο, ο οποίος, αν και ήταν πλούσιος σε αμέτρητα καλά έργα, εξαιτίας αυτού τα έχασε όλα. Εγώ όμως έχω πάλι να πω και κάτι περισσότερο από αυτά. Διότι όχι μόνο αν παραμεληθεί ένα από αυτά τα καθήκοντα μας κλείνει τον ουρανό, αλλά, ακόμη κι αν τηρηθεί, χωρίς όμως την πρέπουσα ακρίβεια και αφθονία, προκαλεί πάλι το ίδιο. Διότι «εάν δεν περισσεύσει η δικαιοσύνη σας», λέει, «περισσότερο από αυτή των Γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». Επομένως, ακόμη και αν δίνεις ελεημοσύνη, αλλά όχι περισσότερη από εκείνους, δεν θα εισέλθεις. «Και πόση ελεημοσύνη προσέφεραν εκείνοι;» θα ρωτήσει κανείς. Διότι ακριβώς αυτό θέλω να πω τώρα, ώστε αφενός εκείνοι που δεν δίνουν να παρακινηθούν να δώσουν, και αφετέρου εκείνοι που δίνουν να μην υπερηφανεύονται, αλλά να φροντίζουν να δίνουν περισσότερα. Τι έδιναν λοιπόν εκείνοι; Το ένα δέκατο από όλα τα υπάρχοντά τους, και πάλι ένα άλλο δέκατο, και μετά από αυτό, ένα τρίτο· ώστε προσέφεραν σχεδόν το ένα τρίτο της περιουσίας τους, διότι τρία δέκατα όταν προστεθούν βγάζουν αυτό το άθροισμα. Και μαζί με αυτά, προσέφεραν επίσης τις απαρχές, και τα πρωτότοκα, και πολλά άλλα· όπως για παράδειγμα τις προσφορές για τις αμαρτίες, για τους καθαρισμούς, στις εορτές, στο ιωβηλαίο έτος, καθώς και όσα προέρχονταν από τις διαγραφές των χρεών, τις απελευθερώσεις των δούλων και τα δάνεια που ήταν απαλλαγμένα από τόκους.

Ε΄. Θέλεις να μιμηθείς τον Αβραάμ; Μιμήσου τον λοιπόν, δεν σε εμποδίζω, αλλά και σε συμβουλεύω· αν και απαιτούνται από εμάς ανώτερα από εκείνα του Αβραάμ. Διότι «εάν», λέγει, «δεν περισσεύσει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από εκείνη των γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». Προς το παρόν, όμως, εσύ φθάσε τουλάχιστον τον Αβραάμ. Και τι διέθετε ο Αβραάμ; Ήταν φιλόξενος, και σηκώθηκε, και προσκύνησε, μη γνωρίζοντας καν ποιοι ήταν οι διερχόμενοι. Διότι, εάν γνώριζε, δεν θα έπραττε τίποτα το αξιοθαύμαστο με το να περιποιηθεί τον Θεό· αλλά η άγνοιά του για εκείνους που προσήλθαν αναδεικνύει μεγαλύτερη την προθυμία της φιλοξενίας του. Και καθόταν και υποδεχόταν. Και με ποιον τρόπο;

Επομένως, και για τους δύο αυτούς λόγους δεν πρέπει μόνο να τους θαυμάζουμε, αλλά και να επιδιώκουμε με ζήλο και να μιμούμαστε την αρετή τους. Και ας μην πει κανείς ότι εκείνοι υπήρξαν κάποιοι εξαιρετικά θαυμαστοί. Διότι πράγματι υπήρξαν θαυμαστοί και μεγάλοι· από εμάς, όμως, τώρα απαιτείται υψηλότερη πνευματική φιλοσοφία σε σχέση με εκείνους και με όλους όσους έζησαν την εποχή της Παλαιάς Διαθήκης. «Διότι εάν δεν περισσεύσει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από των γραμματέων και των Φαρισαίων», λέγει, «δεν πρόκειται να εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών».

«Διότι προσεύχεσθε», λέγει, «υπέρ εκείνων που σας κατατρέχουν, κάνετε καλό σε εκείνους που σας μισούν». Στην περίπτωση δε του Δαβίδ, το να μην εκδικείται δεν είναι κάτι μικρό, αλλά είναι πολύ ανώτερο και από την εντολή του Νόμου. Γι' αυτό λέγει: «Αν έκανα αυτό, αν υπάρχει αδικία στα χέρια μου· αν ανταπέδωσα κακά σε αυτούς που μου ανταπέδιδαν κακά». Διότι, στην περίπτωση μεν του παιδιού του, τον εμπόδιζε και η ίδια η φύση· αλλά, λέγει, αν αδίκησα άλλους, ή αν εκδικήθηκα. Ποια συγγνώμη, λοιπόν, θα μπορούσαμε να έχουμε εμείς, και ποια απολογία, εάν μετά την παρουσία του Χριστού δεν φθάνουμε στα μέτρα εκείνων που έζησαν την εποχή της Παλαιάς Διαθήκης, και μάλιστα ενώ απαιτείται από εμάς μεγάλη περίσσεια αρετής; Διότι λέγει: «Εάν δεν περισσεύσει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από εκείνη των Φαρισαίων, δεν πρόκειται να εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». Όπως ακριβώς, δηλαδή, δεν είναι ίσος εκείνος που κατορθώνει τα ίδια πράγματα όντας υπό τον Νόμο με εκείνον που τα κατόρθωσε προ του Νόμου, έτσι δεν είναι ίσος ούτε εκείνος που βρίσκεται στην εποχή της Χάριτος με εκείνον που βρισκόταν υπό τον Νόμο, αλλά προκύπτει μεγάλη διαφορά και εξαιτίας της εποχής. Δείχνοντας το αυτό ο Παύλος, τόσο στην περίπτωση της κακίας όσο και της αρετής, πρόσεξε πώς τους μεν θαυμάζει περισσότερο, και τους δε αποφαίνεται ότι είναι άξιοι μεγαλύτερης τιμωρίας, λέγοντας τα εξής: «Διότι, όταν τα έθνη που δεν έχουν τον Νόμο, πράττουν εκ φύσεως τα προστάγματα του Νόμου, αυτοί μη έχοντας Νόμο, είναι νόμος για τον εαυτό τους».

Διότι, αν αναζητήσεις τη δική του γνώμη, θα τον ακούσεις να λέει: «Αν ανταπέδωσα κακά σε όσους μου τα ανταπέδωσαν», υπερβαίνοντας έτσι το μέτρο που του παρεχόταν από τους νόμους. Όταν όμως διηγείται τα πάθη άλλων, περιγράφει τον θυμό και την οδύνη· αυτό ακριβώς έπραξε και τώρα, φέρνοντας στο προσκήνιο την επιθυμία των Ιουδαίων, οι οποίοι εξέτειναν την οργή τους μέχρι και την άωρη ηλικία. Όμως τα της Καινής Διαθήκης δεν είναι τέτοια· απεναντίας, έχουμε εντολή και να δίνουμε νερό και να τρέφουμε τους εχθρούς μας, και να προσευχόμαστε υπέρ εκείνων που μας κατατρέχουν. Και αυτό το πράττουμε εξαιτίας της νομοθεσίας που μας έχει οριστεί. Ποια είναι όμως αυτή; «Διότι, εάν δεν περισσεύσει η δικαιοσύνη σας», λέει, «περισσότερο από εκείνη των Γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». Ας επιδείξουμε, λοιπόν, πολλή προθυμία και ας την τηρήσουμε ολόκληρη με περίσσευμα, εφόσον πλέον πολιτευόμαστε πάνω στη γη σαν να βρισκόμαστε στον ουρανό, και συμμετέχουμε στη χορεία των αγγέλων. Διότι με αυτόν τον τρόπο θα απολαύσουμε και τα μελλοντικά αγαθά· τα οποία είθε να αξιωθούμε να επιτύχουμε όλοι μας, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.