Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:3

Σε αυτούς λοιπόν τους ίδιους, λέει, έδωσες κληρονομιά· και ποια είναι αυτή δεν το είπε, αλλά το άφησε σε εμάς να το αναζητήσουμε. Στον μεν Ισραήλ υποσχέθηκε μέσω του Μωυσή τη γη που ρέει μέλι και γάλα· σε εκείνους όμως που τον φοβούνται, τι είδους κληρονομιά έδωσε, το άφησε να αναζητηθεί. Θα τη βρεις δε αυτήν στους μακαρισμούς του Σωτήρα μας, στους οποίους έχει ειπωθεί: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών»· και πάλι έχεις την επαγγελία του Σωτήρα μας, διά της οποίας λέει: «Και στον αιώνα τούτο θα λάβει πολλαπλάσια, και στον μέλλοντα θα κληρονομήσει αιώνια ζωή». Και εξαιτίας αυτής της κληρονομιάς ο πέμπτος ψαλμός έφερε την επιγραφή: «Εἰς τὸ τέλος, ὑπὲρ τῆς κληρονομούσης»· και στον δέκατο πέμπτο ψαλμό η ίδια κληρονομιά δηλωνόταν σύμφωνα με το: «Ο Κύριος είναι η μερίδα της κληρονομιάς μου και του ποτηρίου μου, εσύ είσαι αυτός που αποκαθιστά την κληρονομιά μου σε εμένα. Διότι πράγματι η κληρονομιά μου είναι άριστη για εμένα». «Ημέρες επί ημερών του βασιλιά θα προσθέσεις· τα έτη του έως ημέρας γενεάς και γενεάς, θα διαμείνει στον αιώνα ενώπιον του Θεού. Το έλεος και την αλήθειά του ποιος θα τα εκζητήσει;» Αφού προείπε: «Διότι εσύ, ο Θεός, εισάκουσες τις προσευχές μου», συνέδεσε με υπερβατό σχήμα το: «Ημέρες επί ημερών του βασιλιά θα προσθέσεις». Επειδή δηλαδή εισάκουσες, λέει, τις προσευχές μου, μου πρόσθεσες ημέρες επί ημερών.

Έπειτα, ο προαναφερθείς πτωχός αναπέμπει προσευχή υπέρ των παρόμοιων με αυτόν πτωχών, για τους οποίους διδάσκει λέγοντας: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών». Και λέει μέσω της προσευχής: «Ας δουν οι πτωχοί και ας ευφρανθούν». Εύχεται δε να γίνουν κάποτε πραγματικότητα τα όσα προαναφέρθηκαν, ώστε να τα δουν με τα μάτια τους οι προαναφερθέντες πτωχοί, δηλαδή οι μαθητές του και οι απόστολοι. Εύχεται δε να δουν αυτοί την «ετοιμασμένη για εσάς βασιλεία από καταβολής κόσμου» και την αποδοθείσα σε αυτόν αίνεση, η οποία είναι ανώτερη από νεαρό μοσχάρι που βγάζει κέρατα και οπλές. Και πράγματι, όταν η προσευχή του εκπληρώθηκε πολλά χρόνια αργότερα, μακάριζε όσους αξιώθηκαν να δουν αυτά τα γεγονότα· γι' αυτό στα Ευαγγέλια έχει καταγραφεί ότι είπε στους μαθητές του: «Μακάρια δε είναι τα δικά σας μάτια, επειδή βλέπουν, και τα αυτιά σας, επειδή ακούν». Διότι αυτά ήταν σύμφωνα με τον λόγο που έλεγε: «Ας δουν οι πτωχοί και ας ευφρανθούν· εκζητήστε τον Θεό, και θα ζήσει η ψυχή σας». Αφού προσευχήθηκε υπέρ των πτωχών, απευθύνει πλέον τον λόγο προς αυτούς και τους ευαγγελίζεται ζωή όχι των σωμάτων, αλλά των ψυχών· και τους υπόσχεται ότι αυτή θα τη βρουν εάν εκζητήσουν τον Θεό. Γι' αυτό λέει: «Εκζητήστε τον Θεό, και θα ζήσει η ψυχή σας». Διότι σε Αυτόν βρίσκεται η πηγή της ζωής.

Αλλά και όσοι βρίσκονται στο σκήνωμα, σαν να βρίσκονται σε δεσμά, στενάζουν ικετεύοντας να λυθούν από αυτά· γι' αυτό λένε: «Ταλαίπωρος άνθρωπος εγώ, ποιος θα με ελευθερώσει από το σώμα του θανάτου τούτου;» Όσοι λοιπόν καταβαρύνονται από το φθαρτό σώμα και αποστρέφονται τη φθορά, στενάζοντας για τον φθαρτό βίο, είναι δεσμώτες του Θεού, και δικοί του πεδημένοι, των οποίων τις προσευχές δεν θα περιφρονήσει ούτε θα αποστραφεί. Ενώ εκείνοι που παχαίνουν τα δικά τους δεσμά, και τα περιποιούνται με πολλή τρυφή, δικαιολογημένα θα μπορούσαν να ονομαστούν δεσμώτες της φθοράς και του θανάτου. «Ας τον αινέσουν οι ουρανοί και η γη, η θάλασσα και όλα όσα έρπουν σε αυτήν.» Επειδή υποσχέθηκε στους φτωχούς τη βασιλεία των ουρανών λέγοντας: «Μακάριοι οι φτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών», πολύ λογικά μετά τον λόγο περί των πενήτων προσθέτει: «Ας τον αινέσουν οι ουρανοί.» Επειδή σε όλη την οικουμένη, και στη γη και στη θάλασσα, επρόκειτο να συγκροτηθούν Εκκλησίες προς τον Θεό από τους προαναφερθέντες φτωχούς, ως επακόλουθο επισυνάπτεται: «και η γη και η θάλασσα και όλα όσα έρπουν σε αυτές.» Εκείνα δε που έρπουν πάνω στη γη και τη θάλασσα και που προστάζονται εδώ να αινούν τον Θεό μαζί με τον ουρανό και τη γη, είναι τα έθνη, τα οποία κατά τον θνητό βίο των ανθρώπων, δίκην ερπετών στο παρελθόν πορεύονταν με το στήθος και την κοιλιά.

Γι' αυτόν τον λόγο, εδώ δεν ζητά να δοθεί η κρίση στον βασιλιά, αλλά το κρίμα, δηλαδή το δόγμα και η απόφαση του Πατέρα σχετικά με τη θεοφάνειά Του στους ανθρώπους. Το μεν κρίμα, λοιπόν, έχει δοθεί στον βασιλιά, η δε δικαιοσύνη στον Υιό του βασιλιά. Διότι δικαιοσύνη ήταν ο ίδιος ο βασιλιάς, όπως ακριβώς το παρουσιάζει ο Απόστολος λέγοντας: «Ο Οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό, δικαιοσύνη και αγιασμός και απολύτρωση». Αυτή, λοιπόν, η δικαιοσύνη του Πατέρα έχει δοθεί στον Υιό του βασιλιά, ο Οποίος γεννήθηκε κατά σάρκα από το σπέρμα του Δαβίδ· μέσα στον Οποίο κατοίκησε, σαν σε ναό, ο Λόγος του Θεού, η σοφία και η δικαιοσύνη. Την αιτία δε για την οποία δόθηκε η δικαιοσύνη στον προαναφερθέντα Υιό του βασιλιά, τη διδάσκει στη συνέχεια λέγοντας: «Για να κρίνει τον λαό σου με δικαιοσύνη, και τους πτωχούς σου με κρίση». Διότι έπρεπε οι πτωχοί του Θεού και ο λαός Του ανάμεσα στους ανθρώπους να κρίνονται από τον Υιό του βασιλιά με δικαιοσύνη, επειδή δεν μπορούσαν διαφορετικά να δεχθούν τον βασιλιά. Γι' αυτό, αφού έλαβε μορφή δούλου και βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος, μέσω του Υιού του ανθρώπου τον οποίο προσέλαβε, εξέλεξε για τον εαυτό του από όλα τα έθνη, σύμφωνα με τον λόγο της δικαιοσύνης, «λαό περιούσιο», και τους ονομαζόμενους δικούς του πτωχούς, τους οποίους και μακάριζε λέγοντας: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών».

Και αυτό θα είναι το τέλος των πάντων, όταν θα παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, όταν θα καταργήσει κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη. Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει, μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του· τελευταίος εχθρός καταργείται ο θάνατος.» «Διότι ελευθέρωσε τον φτωχό από τον δυνάστη, και τον πένητα ο οποίος δεν είχε βοηθό.» Αντί του: «Διότι ελευθέρωσε τον φτωχό από τον δυνάστη», ο Σύμμαχος μεταφράζει: «Διότι θα λυτρώσει τον πένητα που στενάζει.» Επειδή δεν προφητεύει αυτά τα γεγονότα ως ήδη γενόμενα, αλλά ως μέλλοντα να συμβούν. Πρόσεξε δε πόσες φορές μνημονεύει τον φτωχό, λέγοντας πρώτα: «Να κρίνει τον λαό σου με δικαιοσύνη, και τους φτωχούς σου με κρίση»· δεύτερον, «Θα κρίνει τους φτωχούς του λαού, και θα σώσει τους υιούς των πενήτων»· και τώρα πάλι: «Διότι ελευθέρωσε τον φτωχό από τον δυνάστη και τον πένητα ο οποίος δεν είχε βοηθό»· και πάλι: «Θα σπλαγχνιστεί τον φτωχό και τον πένητα, και θα σώσει τις ψυχές των πενήτων.» Νομίζω δε ότι με όλα αυτά ονομάζει φτωχούς και πένητες τους αποστόλους και τους μαθητές του Σωτήρα μας, οι οποίοι, έχοντας αναλάβει για χάρη του τη φτώχεια, κατόρθωναν τη φιλοσοφία που οδηγεί στο άκρο της αρετής· γι' αυτό ο Ησαΐας προαναφωνούσε γι' αυτούς λέγοντας: «Με απέστειλε να ευαγγελιστώ στους φτωχούς.» Ενώ ο ίδιος ο Σωτήρας, απευθυνόμενος σε αυτούς, έλεγε: «Μακάριοι οι φτωχοί, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών.»

Ποιοι άλλοι θα μπορούσαν να είναι οι φτωχοί που προσεύχονται γι' αυτά υπέρ όλου του λαού, παρά οι μαθητές και απόστολοι του Σωτήρα μας, προς τους οποίους ειπώθηκε: Μακάριοι οι φτωχοί τω πνεύματι, διότι δική σας είναι η βασιλεία των ουρανών;

Διότι, μετά τα αγαθά που χαρίστηκαν στη γη, καθένας από αυτούς που κατοικούν τη γη, εφόσον μετάσχει στη δικαιοσύνη που πρόβαλε από τους ουρανούς, και αποκτήσει και ο ίδιος προσωπική δικαιοσύνη, θα την έχει να προπορεύεται και να τον οδηγεί στον δρόμο που φέρει προς τα άνω, και να κατευθύνει τα βήματά του· ώστε, αφού βαδίσει την οδό που οδηγεί στους ουρανούς, στηριζόμενος και χειραγωγούμενος από τη δική του δικαιοσύνη που προπορεύεται αυτού, να επιτύχει τις επουράνιες επαγγελίες, τις οποίες ο Σωτήρας και Κύριός μας κήρυττε σε όλους τους ανθρώπους λέγοντας: «Πλησίασε η βασιλεία των ουρανών»· και, «Μακάριοι είναι οι τέτοιοι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών».

Γι' αυτό τους λέει: «Έτσι λοιπόν να προσεύχεστε εσείς: Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς, αγιασθήτω το όνομά σου», και τα εξής. Ας δοκιμάζει, λοιπόν, ο καθένας τον εαυτό του, εάν είναι άξιος, έχοντας ήδη γίνει υιός του Θεού, να επικαλείται ως Πατέρα εκείνον που βρίσκεται στους ουρανούς, και να λέει το: «Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς» και τα εξής. Αν δεν βρίσκεται σε τέτοιο πνευματικό ύψος, ας φροντίζει να αναγιγνώσκει την προσευχή που αρμόζει στη δική του κατάσταση, αντλώντας την τόσο από το βιβλίο των Ψαλμών όσο και από τα προφητικά κείμενα. Η παρούσα προσευχή, ωστόσο, τυγχάνει να είναι του Δαβίδ· διότι έτσι την απέδωσαν και ο Ακύλας και ο Σύμμαχος, λέγοντας «του Δαβίδ» αντί για «τω Δαβίδ». Φαίνεται δε ότι ο Δαβίδ, δια του θείου Πνεύματος, δεν αγνοούσε τον μακαρισμό που ειπώθηκε από τον Σωτήρα μας για τους πτωχούς· γι' αυτό ομολογεί ότι ο ίδιος είναι πτωχός και πένης, και μάλιστα ενώ ήταν βασιλιάς και περιβαλλόταν από άφθονο πλούτο. Αλλά επειδή ήταν τέτοιος στο πνεύμα, σύμφωνα με το «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι», είναι φυσικό στην προσευχή του να προβάλλει την πτωχεία και την πενία ως δικές του αρετές και κατορθώματα.

ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΤΟΥ ΠΤΩΧΟΥ, ΟΤΑΝ ΠΕΡΙΠΕΣΕΙ ΣΕ ΑΚΗΔΙΑ, ΚΑΙ ΕΝΩΠΙΟΝ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΕΚΧΥΣΕΙ ΤΗ ΔΕΗΣΗ ΤΟΥ. 101ος. Κύριε, εισάκουσε την προσευχή μου, και η κραυγή μου ας έλθει προς εσένα. Μην αποστρέψεις το πρόσωπό σου από εμένα, και τα εξής. Επειδή η επιγραφή αναφέρει, «Προσευχή του πτωχού, όταν περιπέσει σε ακηδία, και ενώπιον του Κυρίου εκχύσει τη δέησή του», θα κατανοήσεις τον πτωχό που αναφέρεται εδώ, παραβάλλοντάς τον με εκείνον που μακαρίζεται, σύμφωνα με το χωρίο: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών». Θα ταίριαζε δε στον πτωχό που βρίσκεται σε ακηδία και το εξής: «Μακάριοι όσοι κλαίνε και πενθούν, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν». Κάθε άνθρωπος, επομένως, που είναι αφιερωμένος στον Θεό, ο οποίος πτωχεύει στα πράγματα του βίου, ενώ πλουτίζει ενώπιον του Θεού, περιπίπτει σε ακηδία λυπούμενος, ή κατέχεται από αθυμία, σύμφωνα με την ερμηνεία του Συμμάχου, εξαιτίας της κακίας και της απώλειας των πολλών. Τέτοιος ήταν εκείνος που έλεγε: «Αλίμονό μου, διότι χάθηκε ο ευλαβής από τη γη, και αυτός που ζει με ευθύτητα ανάμεσα στους ανθρώπους δεν υπάρχει· όλοι δικάζονται για αίματα, ο καθένας καταθλίβει τον πλησίον του με θλίψη»· και εκείνος που είπε: «Δεν υπάρχει κανείς που να πράττει την καλοσύνη».

«Και βοήθησε τον πένητα να βγει από την πτώχεια». Και σε αυτό το σημείο, ως συνήθως, ο Σύμμαχος απέδωσε το κείμενο λέγοντας: «Και θα οχυρώσει τον πένητα από την κακουχία». Διότι σε εκείνους μεν, λέγει, θα συμβούν τα προαναφερθέντα· τον δε πένητα λαό θα τον οχυρώσει· δηλαδή τον λαό που πρόκειται να συγκροτηθεί από τα έθνη· τον οποίο και μακαρίζοντας ο Σωτήρας και Κύριός μας Ιησούς Χριστός έλεγε: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών». «Και έθεσε τις πατριές σαν πρόβατα»· ο δε Ακύλας λέγει: «Και θα θέσει τις συγγένειες σαν ποίμνιο»· ενώ ο Σύμμαχος λέγει: «Και θα κατατάξει τις συγγένειες σαν ποίμνιο», εννοώντας τις κατά πόλη και κατά χώρα Εκκλησίες, οι οποίες έχουν συγκροτηθεί από διάφορες συγγένειες.

«Τη θήρα της θα ευλογήσω πλουσιοπάροχα, τους φτωχούς της θα χορτάσω με άρτο». Κατά δε την αναγωγική ερμηνεία, θήρα της Σιών είναι εκείνοι που, δίκην ιχθύων, αλιεύονται καθημερινά μέσα από τα ευαγγελικά και αποστολικά δίχτυα· φτωχοί της δε είναι οι μακάριοι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών, οι οποίοι τρέφονται με τον άρτο που κατέβηκε από τον ουρανό· αλλά και οι ιερείς της, αφού πρώτα ενδυθούν οι ίδιοι τη δικαιοσύνη, όπως ειπώθηκε, περιβάλλονται από τον Θεό με σωτηρία· έπειτα κάνει λόγο για τους οσίους, αυτούς που διαπρέπουν στην Εκκλησία με την αρετή και τον βίο τους· για τους οποίους ο μεν Ακύλας είπε: «Αινώντας θα αινέσουν», ο δε Σύμμαχος: «Ευφημώντας θα ευφημήσουν».

Ψ. ΛΑ΄. Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό με έχρισε· ※ ο Κύριος με απέστειλε για να ευαγγελιστώ στους πτωχούς, να θεραπεύσω τους συντετριμμένους στην καρδιά, να κηρύξω στους αιχμαλώτους άφεση και στους τυφλούς ανάβλεψη, να κηρύξω το δεκτό έτος του Κυρίου και την ημέρα της ανταπόδοσης ※ στον Θεό μας· να παρηγορήσω όλους όσους πενθούν, να δοθεί σε όσους πενθούν στη Σιών δόξα αντί για στάχτη, έλαιο ευφροσύνης σε αυτούς που πενθούν, ένδυμα δόξας αντί για πνεύμα ακηδίας· και θα ονομαστούν γενεές δικαιοσύνης, φύτευμα του Κυρίου προς δόξαν. Ο Ιησούς, ο Χριστός του Θεού, ο οποίος προήλθε από τη ρίζα του Ιεσσαί, στον οποίο έχουν αναπαυθεί τα επτά πνεύματα του Θεού, αφού αγάπησε τη δικαιοσύνη και μίσησε την ανομία, εχρίσθη από τον Θεό και Πατέρα Του με το λεγόμενο πνευματικό έλαιο της αγαλλιάσεως. Ο Οποίος, παίρνοντας κάποτε στα χέρια Του τον Ησαΐα κατά τον χρόνο που είχε ενανθρωπήσει, και αφού ανέγνωσε την προκειμένη περικοπή, κλείνοντας το βιβλίο, λέει: «Σήμερα έχει εκπληρωθεί η γραφή αυτή», διότι Αυτός ήταν αληθώς εκείνος που απεστάλη από τον Πατέρα, για να ευαγγελιστεί τη βασιλεία των ουρανών στους πτωχούς τω πνεύματι, προς τους οποίους και έλεγε: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών»· και για να θεραπεύσει τους συντετριμμένους στην καρδιά, για τους οποίους έχει ειπωθεί: «καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την καταφρονήσει».

Μάρτυρας των όσων αναφέρθηκαν θα μπορούσε να είναι με τα ίδια του τα λόγια ο Ησαΐας, ο οποίος αναφωνεί εκ προσώπου του Χριστού: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό με έχρισε για να φέρω το χαρμόσυνο μήνυμα στους φτωχούς, με απέστειλε να κηρύξω στους αιχμαλώτους απελευθέρωση και στους τυφλούς ανάβλεψη». Αυτήν την προφητεία, όταν κάποτε ο Σωτήρας μας τη διάβασε στη συναγωγή ενώπιον του πλήθους των Ιουδαίων, αφού «τύλιξε το βιβλίο» είπε: «Σήμερα έχει εκπληρωθεί η Γραφή αυτή στα αυτιά σας». Και πράγματι, αρχίζοντας από εκεί τη δική του διδασκαλία ευαγγελιζόταν στους φτωχούς, θέτοντας ως πρώτο ανάμεσα στους μακαρισμούς του το: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών». Αλλά και σε εκείνους που βασανίζονταν από πονηρά πνεύματα, και σε όσους κρατούνταν στο παρελθόν από τους δαίμονες σαν αιχμάλωτοι, προκήρυσσε την απελευθέρωση, προσκαλώντας τους πάντες σε ελευθερία και λύση από τα δεσμά της κακίας με τα εξής λόγια: «Ελάτε προς εμένα όλοι οι κοπιάζοντες και πεφορτισμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω». Και στους τυφλούς παρείχε την ανάβλεψη, δωρίζοντας την όραση σε όσους είχαν φθαρμένα τα μάτια του σώματος, ενώ πνευματικά, σε εκείνους που παλαιότερα είχαν θαμπή όραση ως προς την αλήθεια, προσέφερε τη δυνατότητα να βλέπουν το φως της αληθινής ευσέβειας.

Ο μεν λοιπόν Σωτήρας και Κύριός μας, μέσα από αυτήν τη Γραφή, φαίνεται σαφώς —με τρόπο διαφορετικό και ανώτερο από τους ιερείς του παρελθόντος, οι οποίοι χρίονταν με πιο σωματικό τρόπο— ότι έχει χριστεί όχι με παρασκευασμένο έλαιο ούτε από ανθρώπους όπως οι άλλοι, αλλά με το ένθεο Πνεύμα αυτού του ίδιου του Θεού και Πατέρα του, από τον οποίο, έχοντας μετάσχει στην αγένητη θεότητα, έχει αναγορευθεί Θεός και Κύριος από τις ιερές Γραφές. Σε συμφωνία δε με την προκείμενη προφητεία, παρουσιάζεται από τον Ματθαίο να ευαγγελίζεται στους πτωχούς, όταν «αφού είδε τα πλήθη, ανέβηκε στο όρος· και αφού κάθισε, τον πλησίασαν οι μαθητές του, και ανοίγοντας το στόμα του τους δίδασκε λέγοντας: μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών». Έχει επίσης καταγραφεί ότι χάρισε την όραση σε όχι λίγους τυφλούς· διότι δεν δώριζε την όραση μόνο σε όσους είχαν χάσει τους σωματικούς τους οφθαλμούς, αλλά έγινε και σε αυτούς που προηγουμένως ήταν τυφλοί η αιτία της κατά νουν θεωρίας και της επίγνωσης του Θεού των όλων. Και σε άλλους επίσης, που ήταν δέσμιοι και είχαν απαχθεί ως αιχμάλωτοι από την αόρατη και δαιμονική δύναμη, δεμένοι με τις αλυσίδες των κακών, κήρυττε την ελευθερία και την ανακούφιση από τα δεινά που τους συνείχαν, εφόσον βέβαια και εκείνοι, πιστεύοντας στο κήρυγμα, θα προσέτρεχαν σε αυτόν ως λυτρωτή και σωτήρα και θα υπάκουαν στα παραγγέλματά του.

Διότι πολλές είναι οι κατοικίες για τους πολλούς τρόπους ζωής. Μακάριος είναι εκείνος τον οποίο το μέγα Πνεύμα ανέδειξε φτωχό από πάθη· Εκείνος που έχει εδώ ζωή γεμάτη πένθος· Εκείνος που είναι πάντοτε αχόρταγος για την επουράνια τροφή, Εκείνος που με την πραότητά του γίνεται κληρονόμος μεγάλων αγαθών· Εκείνος που με την ευσπλαχνία του προσελκύει το μέγα έλεος του Θεού, Και είναι φίλος της ειρήνης, και καθαρός στην καρδιά· Εκείνος που υπέμεινε πολλούς πόνους για χάρη του μεγαλόδοξου Χριστού, Και θα αξιωθεί μεγάλης δόξας.

Η μνησικακία είναι πονηρό απόθεμα· επομένως, ας την αποβάλουμε. Η ακόλαστη επιθυμία είναι ολέθριο απόκτημα· ως προς αυτό προπάντων, πριν από τα άλλα, ας γίνουμε φτωχοί, ώστε μέσω μιας τέτοιας πτωχείας να κερδίσουμε τη βασιλεία. Διότι μακάριοι είναι οι φτωχοί τω πνεύματι, δηλαδή εκείνοι που στερούνται τέτοιου είδους πλούτο, καθώς και όλα τα άλλα πονηρά κειμήλια του διαβόλου. Είναι βέβαια πιο μακάριο το να μην τα έχει αποκτήσει κανείς καθόλου εξαρχής, ώστε να γίνουμε εντελώς ακτήμονες ως προς αυτά που μολύνουν. Εξίσου καλό, όμως, είναι για εκείνον που κυριεύθηκε από την πονηρή κτήση, το να πετάξει από πάνω του τέτοιου είδους αποκτήματα και να τα οδηγήσει σε αφανισμό. Αλλά το να μην έχει κανείς ποτέ καμία απολύτως μετοχή σε τέτοια πράγματα είναι ανώτερο από την ανθρώπινη φύση, ενώ το να τα εξαφανίσει αφού τα λάβει, σε αυτό έχει ισχύ και η δύναμη των ανθρώπων. Γι' αυτό, το να μην έχει κανείς απολύτως κανένα από τα αποκτήματα του Αντικειμένου είναι γνώρισμα μόνο του Κυρίου, ο οποίος συμμετείχε στα δικά μας παθήματα χωρίς αμαρτία. Διότι λέγει: «Έρχεται ο άρχων του κόσμου τούτου και μέσα μου δεν βρίσκει τίποτα δικό του». Το να καθαρίσει, αντίθετα, κανείς τον εαυτό του μέσω επιμελούς μετάνοιας, αυτό μπορεί να το δει κανείς και σε ανθρώπους που λαμπρύνουν τους εαυτούς τους μέσω της αρετής. Ο Παύλος απέβαλε το πονηρό απόκτημα της απιστίας μέσω Εκείνου που ενεργούσε μέσα του τη χάρη της προφητείας, και έγινε πλήρης από τον θησαυρό που αναζήτησε.

Του εν αγίοις Γρηγορίου Νύσσης εις τους Μακαρισμούς. Λόγος Α΄. Βλέποντας δε τα πλήθη, ανέβηκε στο όρος· και αφού κάθισε, τον πλησίασαν οι μαθητές του· και ανοίγοντας το στόμα του, τους δίδασκε, λέγοντας: Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών. Ποιος άραγε ανάμεσα στους συγκεντρωμένους είναι τέτοιος, ώστε να είναι μαθητής του Λόγου, και να ανεβεί μαζί του από τα χαμηλά, από τα κοίλα και ταπεινά νοήματα, στο πνευματικό όρος της υψηλής θεωρίας; Το οποίο αφενός έχει ξεφύγει από κάθε σκιά που ρίχνουν οι υψωμένοι γεώλοφοι της κακίας, και αφετέρου, περιλαμπόμενο από παντού από την ακτίδα του αληθινού φωτός, μέσα στην καθαρή αιθρία της αλήθειας, δίνει τη δυνατότητα να κατοπτεύει κανείς από ψηλά όλα όσα είναι αθέατα σε εκείνους που είναι εγκλωβισμένοι στα κοιλώματα.

Αυτά, λοιπόν, που ατενίζει κανείς από αυτό το ύψος, το ποια και πόσα είναι, τα εξιστορεί ο ίδιος ο Θεός Λόγος, μακαρίζοντας όσους έχουν συνανέλθει μαζί του, δείχνοντάς τα σαν με το δάκτυλο: από τη μία πλευρά τη βασιλεία των ουρανών, και από την άλλη την κληρονομιά της άνω γης· έπειτα το έλεος, τη δικαιοσύνη, την παράκληση και τη συγγένεια που αποκτάται με τον Θεό των όλων· καθώς και τον καρπό των διωγμών, που είναι το να καταστεί κανείς σύνοικος του Θεού· και όσα άλλα είναι δυνατόν να δει κανείς επιπλέον αυτών, αγναντεύοντάς τα από την υψηλή σκοπιά μέσω των ελπίδων, καθώς τα δακτυλοδεικτεί ο Λόγος άνωθεν, από το όρος.

«Μακάριοι», λέει, «οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών». Εάν κάποιος από τους φιλάργυρους διάβαζε έγγραφα τα οποία να υποδεικνύουν την ύπαρξη θησαυρού σε κάποιον τόπο· και ο τόπος που περιέχει τον θησαυρό προμήνυε πολύ ιδρώτα και κόπο για όσους επιθυμούν το απόκτημα· άραγε θα καμφθεί μπροστά στους κόπους, θα αδιαφορήσει για το κέρδος, και θα θεωρήσει την αποφυγή κάθε μόχθου και προσπάθειας γλυκύτερη από τον πλούτο; Δεν συμβαίνουν αυτά, όχι· αντίθετα, θα προσκαλέσει προς τον σκοπό αυτό όλους τους φίλους του, και αφού συγκεντρώσει για τον εαυτό του από παντού όση βοήθεια μπορεί, με το πλήθος των χεριών θα κάνει δικό του τον κρυμμένο πλούτο.

Αλλ’ επειδή ο ρύπος της αμαρτίας παραμόρφωσε την ομορφιά της εικόνας, ήλθε Εκείνος που μας ξεπλένει με το δικό Του νερό, το ζωντανό και αναβλύζον για την αιώνια ζωή, ώστε εμείς, αφού αποβάλουμε το αίσχος της αμαρτίας, να ανακαινιστούμε και πάλι σύμφωνα με τη μακάρια μορφή. Και όπως ακριβώς στην τέχνη της ζωγραφικής ένας ειδήμων θα μπορούσε να πει στους αδαείς ότι ωραίο είναι εκείνο το πρόσωπο που συντίθεται από τα τάδε μέρη του σώματος, στο οποίο υπάρχει τέτοια κόμη, και περίγραμμα ματιών, και καμπύλες φρυδιών, και θέση παρειών, και όλα τα επιμέρους στοιχεία δια των οποίων συμπληρώνεται η ευμορφία· έτσι και Εκείνος που αναζωγραφίζει την ψυχή μας προς μίμηση του μόνου Μακαρίου, σκιαγραφεί με τον λόγο Του το καθένα από τα στοιχεία που συντελούν στη μακαριότητα, και λέει εν πρώτοις: Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών.

Αλλά τι κέρδος θα προκύψει από τη μεγάλη δωρεά, εάν δεν μας φανερωθεί το νόημα που ενυπάρχει στον λόγο; Διότι και στην ιατρική, πολλά από τα πολύτιμα και δυσεύρετα φάρμακα παραμένουν άχρηστα και ανώφελα σε όσους τα αγνοούν, έως ότου πληροφορηθούμε από την επιστήμη σε τι είναι χρήσιμο το καθένα από αυτά. Τι σημαίνει, λοιπόν, το να είναι κανείς πτωχός τω πνεύματι, μέσω του οποίου κατορθώνει να γίνει κάτοχος της βασιλείας των ουρανών; Έχουμε διδαχθεί από τη Γραφή για δύο είδη πλούτου: έναν που επιδιώκεται και έναν που κατακρίνεται. Επιδιώκεται μεν ο πλούτος των αρετών, αποδοκιμάζεται δε ο υλικός και γήινος· διότι ο πρώτος γίνεται κτήμα της ψυχής, ενώ ο δεύτερος προσφέρεται εύκολα για την απάτη των αισθήσεων. Γι' αυτό ο Κύριος εμποδίζει τη συσσώρευση αυτού του πλούτου, επειδή είναι εκτεθειμένος στη φθορά του σκόρου και στις επιβουλές των διαρρηκτών. Παραγγέλλει δε να επιδεικνύουμε ζήλο για τον πλούτο των υψηλών αγαθών, τον οποίο δεν αγγίζει η δύναμη της φθοράς. Μιλώντας δε για σκόρο και κλέφτη, υπέδειξε τον λυμεώνα των θησαυρών της ψυχής. Εάν, λοιπόν, η πενία αντιδιαστέλλεται προς τον πλούτο, αναλογικά βεβαίως μπορούμε να διδαχθούμε και για μια διπλή πενία: τη μία που είναι απορριπτέα και την άλλη που μακαρίζεται.

Εκείνος, λοιπόν, που στερείται τη σωφροσύνη, ή το πολύτιμο απόκτημα της δικαιοσύνης, ή τη σοφία, ή τη φρόνηση, ή κάποιο άλλο από τα πολυτελή κειμήλια, και βρίσκεται πένης, ακτήμων και φτωχός, είναι άθλιος εξαιτίας αυτής της πενίας και αξιολύπητος για την έλλειψη των πολύτιμων αγαθών. Αντιθέτως, εκείνος που εκουσίως καθίσταται φτωχός ως προς όλα όσα νοούνται ως κακία, και δεν έχει κανένα από τα διαβολικά κειμήλια αποθηκευμένο στα δικά του ταμεία, αλλά είναι ζέων τω πνεύματι και μέσω αυτού θησαυρίζει για τον εαυτό του την πενία των κακών, αυτός είναι εκείνος που υποδεικνύεται από τον Λόγο ότι βρίσκεται στη μακαριζόμενη πτωχεία, της οποίας ο καρπός είναι η βασιλεία των ουρανών.

Αλλά ας επανέλθουμε πάλι στην εξόρυξη του θησαυρού, και ας μην εγκαταλείψουμε την προσπάθεια, ανακαλύπτοντας το κρυμμένο νόημα χρησιμοποιώντας τον λόγο ως μεταλλευτικό εργαλείο. «Μακάριοι», λέγει, «οι πτωχοί τω πνεύματι». Αυτό βέβαια έχει ειπωθεί κατά κάποιον τρόπο και στα προηγούμενα, και τώρα πάλι θα λεχθεί, ότι σκοπός του ενάρετου βίου είναι η ομοίωση με το Θείο. Αλλά, πραγματικά, το απαθές και ακήρατο διαφεύγει παντελώς από τη μίμηση των ανθρώπων. Διότι δεν είναι καθόλου δυνατόν η εμπαθής ζωή να ομοιωθεί προς τη φύση που είναι ανεπίδεκτη παθών. Εάν, λοιπόν, μόνο το Θείο είναι μακάριο, όπως το ονομάζει ο Απόστολος, και η μετοχή των ανθρώπων στον μακαρισμό επιτυγχάνεται διά της ομοιώσεως προς τον Θεό, ενώ η μίμηση είναι αδύνατη, άρα η μακαριότητα είναι ανέφικτη για την ανθρώπινη ζωή. Όμως, υπάρχουν κάποια ιδιώματα της Θεότητας που προβάλλονται και είναι δυνατά προς μίμηση για όσους το επιθυμούν. Ποια είναι, λοιπόν, αυτά; Μου φαίνεται ότι ο Λόγος ονομάζει «πτωχεία πνεύματος» την εκούσια ταπεινοφροσύνη. Ως υπόδειγμα δε αυτής, ο Απόστολος μας προβάλλει την πτωχεία του Θεού, λέγοντας ότι, ενώ ήταν πλούσιος, έγινε πτωχός για χάρη μας, ώστε εμείς να πλουτίσουμε με τη δική Του πτωχεία.

Πώς, λοιπόν, είναι κύριος μιας ξένης ζωής εκείνος που είναι ξένος προς τη δική του; Επομένως και αυτός, αν γίνει πτωχός στο πνεύμα, αποβλέποντας προς Εκείνον που εκούσια έγινε πτωχός για εμάς και αναγνωρίζοντας την ισοτιμία της φύσεώς μας, ώστε να μην εξυβρίζει καθόλου τον ομογενή του παρασυρμένος από εκείνη την απατηλή έπαρση της εξουσίας, είναι αληθινά μακάριος, καθώς με την πρόσκαιρη ταπεινοφροσύνη ανταλλάσσει τη βασιλεία των ουρανών. Μην απορρίψεις, αδελφέ, και τον άλλο λόγο περί της πτωχείας, ο οποίος γίνεται πρόξενος του ουράνιου πλούτου. «Πούλησε», λέει, «όλα τα υπάρχοντά σου και δώσε τα στους φτωχούς, και έλα να με ακολουθήσεις, και θα έχεις θησαυρό στους ουρανούς». Διότι και αυτού του είδους η πτωχεία μού φαίνεται ότι δεν είναι ασύμβατη με την πτωχεία που μακαρίζεται. «Ιδού, εμείς αφήσαμε όλα όσα είχαμε και σε ακολουθήσαμε», λέει ο μαθητής προς τον Δεσπότη· «τι άραγε θα υπάρξει για εμάς;» Και ποια είναι η απάντηση; «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών». Θέλεις να κατανοήσεις ποιος είναι αυτός που πτωχεύει στο πνεύμα; Είναι εκείνος που απέκτησε τον πλούτο της ψυχής σε αντάλλαγμα της σωματικής ευπορίας, εκείνος που πτωχεύει για χάρη του πνεύματος, εκείνος που αποτίναξε από πάνω του τον γήινο πλούτο σαν κάποιο βάρος, για να υψωθεί και να πορευτεί μετέωρος προς τα άνω, όπως ακριβώς λέει ο Απόστολος, πετώντας ψηλά μαζί με τον Θεό πάνω σε νεφέλη.

Πτώχευσε ο Κύριος, μην φοβηθείς ούτε εσύ την πτώχεια. Αλλά βασιλεύει σε όλη την κτίση αυτός που πτώχευσε για εμάς. Επομένως, εάν συμπτωχεύσεις με αυτόν που πτώχευσε, θα συμβασιλεύσεις και με αυτόν που βασιλεύει. Διότι μακάριοι είναι οι πτωχοί τω πνεύματι, επειδή δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών, της οποίας είθε να αξιωθούμε και εμείς εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Εκείνο όμως που μου προκαλεί απορία από τα όσα ειπώθηκαν, είναι το εξής: πρώτον μεν, ότι εξισώνει αυτούς που πτώχευσαν τω πνεύματι με εκείνους που διώχθηκαν για χάρη Του, απονέμοντας και στους δύο το ίδιο βραβείο. Διότι, για εκείνους που το έπαθλο είναι το ίδιο, είναι προφανές ότι και οι αγώνες τους είναι ίσοι· έπειτα δε, πώς, αφού διαχώρισε αυτούς που είναι στα δεξιά από εκείνους στα αριστερά, τους προσκαλεί στη βασιλεία των ουρανών, αναφέροντας διαφορετικές αιτίες για την τιμή αυτή;

Διότι, προβάλλοντας εκεί τη συμπόνια, τη μεταδοτικότητα και τη φιλαλληλία, πουθενά δεν αναφέρει ούτε την πνευματική πτωχεία ούτε τον διωγμό εξαιτίας Του· αν και με μια πρόχειρη σκέψη φαίνεται ότι αυτά διαχωρίζονται πολύ μεταξύ τους. Διότι, τι κοινό έχει το να πτωχεύσει κανείς με το να διωχθεί; Ή αυτά πάλι, τι συμφωνία έχουν με τα αποτελέσματα της αγαπητικής συμπάθειας; Έθρεψε κάποιος αυτόν που είχε ανάγκη, ή έντυσε τον γυμνό, ή φιλοξένησε κάτω από τη στέγη του τον οδοιπόρο, ή πρόσφερε την ενδεδειγμένη φροντίδα σε κάποιον ασθενή και φυλακισμένο· τι κοινό έχουν αυτά με το να πτωχεύσει και να διωχθεί κανείς, ως προς τη φύση της πράξης; Ο μεν πρώτος θεραπεύει τις συμφορές των άλλων· ενώ καθένας από τους δεύτερους, δηλαδή τόσο ο πτωχός όσο και ο διωκόμενος, έχουν ανάγκη από εκείνους που θα τους προσφέρουν θεραπεία, όμως η κατάληξη για όλους είναι η ίδια. Διότι κατά τον ίδιο τρόπο οδηγεί στον ουρανό και αυτόν που πτώχευσε κατά το πνεύμα, και αυτόν που διώχθηκε εξαιτίας Του, και εκείνους που επέδειξαν συμπάθεια προς τον συνάνθρωπο. Τι λέμε λοιπόν ως προς αυτά; Ότι όλα συνδέονται μεταξύ τους, συγκλίνοντας και συμπνέοντας προς τον έναν σκοπό. Διότι αφενός η πτωχεία καθιστά εύκολη τη μετάβαση, και αφετέρου η φιλοπτωχεία δεν είναι αποξενωμένη από την πτωχεία. Αλλά μου φαίνεται καλό να ερευνήσουμε πρώτα τον παρόντα λόγο, και έπειτα να εξετάσουμε κατ' αυτόν τον τρόπο τη συμφωνία και το νόημα σε όσα έχουμε αναλύσει.

Διότι, εάν οι βασιλείς μέσω εκείνης προάγονται στην εξουσία και από αυτήν η τυραννία αντλεί την ισχύ της, υπάρχει απόλυτη ανάγκη να μας εμφανιστεί η σοφία ως δημιουργός της τυραννίας και να αναλάβει η ίδια τις κατηγορίες για όσους ασκούν την εξουσία με πονηρία. Εμείς, όμως, γνωρίζουμε ως βασιλείς εκείνους που από τη σοφία αληθινά προάγονται στην ατελεύτητη εξουσία, τους πτωχούς τω πνεύματι, των οποίων κτήμα είναι η βασιλεία των ουρανών, όπως ακριβώς υπόσχεται μέσω του Ευαγγελίου ο Κύριος, ο οποίος είναι η σοφία. Τέτοιους δυνάστες αναγνωρίζουμε, εκείνους δηλαδή που κυριαρχούν επάνω στα πάθη τους, όσους δεν υποδουλώνονται στη δυναστεία της αμαρτίας, οι οποίοι σαν σε πλάκα εγγράφουν τη δικαιοσύνη στον ίδιο τους τον βίο. Έτσι και η αξιέπαινη τυραννία, με τη συμμαχία της σοφίας, μετατρέποντας τη δημοκρατία των παθών στη μοναρχία του νου, καθυποτάσσει εκείνα που κακώς επαναστατούν διεκδικώντας ελευθερία, αναφέρομαι δηλαδή σε όλα τα σωματικά και γήινα φρονήματα. Διότι η σάρκα επιθυμεί ενάντια στο πνεύμα και επαναστατεί κατά της εξουσίας της ψυχής. Σε αυτήν, λοιπόν, τη γη κυριαρχεί ένας τέτοιος τύραννος, της οποίας ορίστηκε άρχοντας κατά την αρχική δημιουργία από τον Λόγο.

Γι' αυτό και τα αντίθετα από τα καλά του κόσμου μακαρίζει ο Κύριος, λέγοντας: «μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών». Γιατί όμως, ενώ είπε «μακάριοι οι πτωχοί», πρόσθεσε «τω πνεύματι»; Για να δείξει ότι μακαρίζει και αποδέχεται την ταπεινοφροσύνη της ψυχής. Και γιατί δεν είπε «μακάριοι οι πτωχοί κατά το πνεύμα», διότι και έτσι θα φανερωνόταν η μετριοφροσύνη του φρονήματος, αλλά είπε «μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι»; Για να μας διδάξει ότι είναι αξιομακάριστη και η σωματική πτωχεία και ότι παρέχει τη βασιλεία των ουρανών, αλλά μόνον όταν κατορθώνεται εξαιτίας της ταπείνωσης της ψυχής, είναι συνδεδεμένη με αυτήν και αντλεί από αυτήν την αρχή της. Διότι, μακαρίζοντας τους πτωχούς τω πνεύματι, υπέδειξε με θαυμαστό τρόπο ποιο πράγμα είναι σαν ρίζα και πρόξενος της πτωχείας που γίνεται φανερή στους αγίους, δηλαδή το δικό τους πνεύμα. Διότι αυτό, αφού εγκολπωθεί τη χάρη του ευαγγελικού κηρύγματος, αναβλύζει από μέσα του μια πηγή πτωχείας που ποτίζει ολόκληρο το πρόσωπο της γης μας, δηλαδή τον εξωτερικό άνθρωπο, και τον καθιστά παράδεισο αρετών. Διότι μια τέτοια πτωχεία μακαρίζεται από τον Θεό.

Επειδή δε ο Κύριος έδωσε στη γη έναν σύντομο λόγο, σύμφωνα με τον προφήτη, αφού υπέδειξε και μακάρισε την αιτία της εκούσιας και πολυειδούς πτωχείας και ό,τι αποτελεί αιτία αυτής, συμπεριέλαβε με συντομία τα πολλά αποτελέσματά της, διδάσκοντας για όλα. Διότι είναι δυνατόν κάποιος να είναι ακτήμονας, αλλά και λιτοδίαιτος και εγκρατής, και μάλιστα με τη θέλησή του, αλλά για τη δόξα των ανθρώπων. Ένας τέτοιος άνθρωπος λοιπόν δεν είναι πτωχός τω πνεύματι. Διότι η υποκρισία γεννιέται από την αλαζονεία, και αυτή είναι αντίθετη προς την πνευματική πτωχεία. Για εκείνον όμως που έχει συντετριμμένο, μετριοπαθές και ταπεινό πνεύμα, είναι αδύνατον να μη χαίρεται και με τη φαινομενική ευτέλεια και ταπείνωση. Διότι αυτός θεωρεί τον εαυτό του ανάξιο για δόξα και καλοπέραση, για πλούτο και για όλα τα παρόμοια. Και αυτός είναι ο μακαρισμένος από τον Θεό πτωχός, εκείνος που θεωρεί τον εαυτό του ανάξιο για αυτά. Και αυτός είναι ο αληθινά πτωχός, που δεν οικειοποιείται το όνομα κατά το ήμισυ. Γι' αυτό και ο θείος Λουκάς είπε: «Μακάριοι οι πτωχοί», χωρίς να προσθέσει «τω πνεύματι». Και αυτοί είναι εκείνοι που άκουσαν, ακολούθησαν και αφομοιώθηκαν με τον Υιό του Θεού που λέει: «Μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας». Γι' αυτό και «σε αυτούς ανήκει η βασιλεία των ουρανών», επειδή είναι συγκληρονόμοι του Χριστού.

Και εξαιτίας αυτού γίνονται βδελυροί και άνθρωποι όντως άξιοι αποστροφής, αναδίδοντας δυσοσμία, σύμφωνα με τον Δαβίδ, εξαιτίας της αφροσύνης τους. Απαλλάσσει δε τους ανθρώπους από αυτό το δυσώδες και νεκροποιό πάθος η εκούσια ακτημοσύνη που δεν γίνεται προς ανθρωπαρέσκεια, ή με άλλα λόγια, η εν πνεύματι πτωχεία, την οποία ο Κύριος μακάρισε.

Πώς λοιπόν θα ατενίσει νοερά προς εκείνον που κάθεται στα δεξιά της μεγαλοσύνης στα ύψη, αυτός που συγκεντρώνει θησαυρούς πάνω στη γη; Και πώς θα κληρονομήσει τη βασιλεία, την οποία, εξαιτίας του πάθους, δεν του επιτρέπεται ούτε καν να βάλει καθαρά στο νου του; Γι' αυτό, μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών. Βλέπεις πόσα πάθη απέκοψε ο Κύριος δι' ενός μόνο μακαρισμού;

Γι' αυτόν τον λόγο, ούτε και αυτά είναι πονηρά τότε. Αλλά, επειδή και τα σαρκικά πάθη λαμβάνουν την αρχή τους από τον εμπαθή νου, από αυτόν πρέπει να αρχίζει και η θεραπεία. Διότι, όπως σε μια πυρκαγιά, εκείνος που προθυμοποιείται να τη σβήσει, αν κόβει τη φλόγα από πάνω, δεν καταφέρνει τίποτα, ενώ αν αφαιρέσει την καύσιμη ύλη από κάτω, αμέσως η πυρκαγιά σβήνει, έτσι συμβαίνει και με τα πορνικά πάθη. Αν δεν ξηράνεις την πηγή των λογισμών εσωτερικά μέσω της προσευχής και της ταπεινώσεως, αλλά οπλίζεσαι εναντίον τους μόνο με τη νηστεία και την κακοπάθεια του σώματος, κοπιάζεις μάταια. Αν όμως αγιάσεις τη ρίζα μέσω της ταπεινώσεως και της προσευχής, όπως είπαμε, θα έχεις τον αγιασμό και στα εξωτερικά. Και αυτό μου φαίνεται ότι υποδεικνύει και εκείνο το αποστολικό λόγιο, το οποίο λέει να περιζωνόμαστε την οσφύ μας με την αλήθεια, όπως ακριβώς έχει φιλοσοφηθεί άριστα και από κάποιον από τους πατέρες, ότι δηλαδή το θεωρητικό μέρος της ψυχής περισφίγγει το επιθυμητικό και συστέλλει τα πάθη της οσφύος και της γαστέρας. Χρειάζεται, βέβαια, και στο σώμα η κακοπάθεια και η σύμμετρη εγκράτεια των τροφών, για να μην είναι ατίθασο και πιο βίαιο από τον λογισμό. Επομένως, και όλα τα πάθη της σάρκας τίποτε άλλο δεν τα θεραπεύει παρά η κακοπάθεια του σώματος και η προσευχή που ενεργείται από ταπεινωμένη καρδιά, πράγμα που είναι η εν πνεύματι πτωχεία την οποία μακάρισε ο Κύριος.

Αλλά και φωτιά που καίει θα μπορούσες να αποκαλέσεις τον κόσμο της κακίας, ο οποίος μετατρέπει σε καύσιμη ύλη αυτούς που τον συναναστρέφονται και κάνει στάχτη κάθε μορφή της αρετής τους· η φωτιά όμως που δεν καίει βρέθηκε στην έρημο. Εσύ, λοιπόν, αντί για την έρημο, μείνε στο κελί σου και κρύψου για πολύ λίγο, μέχρι να περάσει ο χειμώνας της εμπαθείας· διότι όταν αυτός παρέλθει, η ζωή στο ύπαιθρο δεν προκαλεί βλάβη. Διότι τότε θα γίνεις πραγματικά πτωχή τω πνεύματι και θα αποκτήσεις τη βασιλεία επί των παθών και θα μακαριστείς ένδοξα από εκείνον που λέει: «μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών».

Πώς να μην μακαρίζονται δικαίως εκείνοι που δεν έχουν στηρίξει την πεποίθησή τους καθόλου στα χρήματα, αλλά σε Αυτόν, εκείνοι που δεν ποθούν να αρέσουν σε κανέναν άλλον παρά μόνο σε Αυτόν, εκείνοι που ζουν με ταπείνωση ενώπιόν Του έχοντας αυτά τα γνωρίσματα; Ας γίνουμε λοιπόν και εμείς πτωχοί στο πνεύμα με το να ταπεινωθούμε, και ας κακοπαθήσουμε ως προς τη σάρκα και ας ζήσουμε τον βίο μας με ακτημοσύνη, ώστε να γίνει δική μας η βασιλεία του Θεού και να επιτύχουμε τις μακάριες ελπίδες, κληρονομώντας τη βασιλεία των ουρανών. Προβάλλοντας δε ο Κύριος κάποιους περιεκτικούς και κεφαλαιώδεις λόγους του Ευαγγελίου της σωτηρίας μας, δεν περιέλαβε μόνο τόσες αρετές σε έναν λόγο και απέκλεισε τόσες κακίες από τον δικό Του μακαρισμό και ευλόγησε εκείνους που μέσω της μετάνοιας περιέτεμαν καλώς σύμφωνα με αυτές το παθητικό μέρος της ψυχής τους· αλλά και πάρα πολλά άλλα, τα οποία δεν έχουν αναλογία με την περιτομή, αλλά με την ταλαιπωρία από το κρύο και τον παγετό, το χιόνι και την πάχνη και τη βία των ανέμων, και γενικώς με την ταλαιπωρία που υφίστανται τα φυτά τον χειμώνα και το καλοκαίρι, εκτεθειμένα στο ψύχος και τον καύσωνα· χωρίς τα οποία κανένα απολύτως από όσα φυτρώνουν στη γη δεν θα μπορέσει ποτέ να καρποφορήσει.

Και το σημαντικότερο βέβαια είναι ότι ο σκοπός εκείνων των μακαριότατων δεν αποβλέπει σε αυτά, αλλά, όπως ακριβώς αν κάποιος κοιτάξει προς μια ηλιακή ακτίνα αντιλαμβάνεται και τα αιωρούμενα μόρια του αέρα, έστω και αν δεν έχει αυτό ως σκοπό του, έτσι και σε εκείνους που επικοινωνούν καθαρά με τις θείες ακτίνες, στις οποίες εκ φύσεως ενυπάρχει η αποκάλυψη των πάντων, όχι μόνο αυτών που υπάρχουν ή έχουν γίνει, αλλά και αυτών που πρόκειται να γίνουν στο μέλλον, η γνώση αυτών των πραγμάτων προκύπτει πραγματικά ως κάτι το παρεμπίπτον, ανάλογα με την καθαρότητά τους. Κύριο έργο τους όμως είναι η επιστροφή και η συγκέντρωση του νου στον εαυτό του, ή μάλλον η επιστροφή όλων των δυνάμεων της ψυχής προς τον νου —αν και είναι αξιοθαύμαστο να το λέει κανείς— και η ενέργεια που τελείται σύμφωνα με αυτόν και τον Θεό. Μέσω αυτής, έχοντας προετοιμαστεί, αποκτούν την κατάλληλη διάθεση προς το πρωτότυπο, καθώς η χάρη επαναφέρει εκείνο το αρχέγονο και ανέκφραστο κάλλος. Σε τόσο μεγάλο ύψος ανυψώνει το μακάριο πένθος τους ταπεινούς στην καρδιά και τους πτωχούς τω πνεύματι.

Γρηγορίου του Παλαμά, Προς τον οσιότατο ιερομόναχο κύριο Παύλο τον Ασάνη. Πρόσφατα, όταν συναντηθήκαμε, εσύ που κατά σάρκα συγγενεύεις με τους βασιλείς, αλλά κατά πνεύμα επέλεξες να είσαι τέκνο και αδελφός ημών των ελαχίστων εξαιτίας της μακαριζόμενης από τον Κύριο πνευματικής πτωχείας, μου ανέφερες ότι επιθυμείς να μάθεις ποια άποψη υπερασπίζεται ο Ακίνδυνος, και ποιανού από όσους ανέκαθεν είχαν αθέμιτα φρονήματα περί του Θεού, ώστε να αποτολμήσει να στραφεί εναντίον της δόξας Του που φανερώθηκε στο Θαβώρ, με έργα, με λόγια και με φλύαρα συγγράμματα. Αυτή όμως φαίνεται πως δεν είναι τόσο δόξα, αλλά μάλλον μια αδοξία, και μάλιστα η χειρότερη δυνατή. Διότι αυτός που προσκολλάται σε αυτήν περιπίπτει σε όλα όσα αρμόζουν σε αυτό το όνομα, ατιμάζοντας και εκείνη τη θεία δόξα και εκείνους που ανέκαθεν και έως σήμερα την εξυψώνουν όσο μπορούν, ή, για να πούμε την αλήθεια, ατιμάζει τον εαυτό του, νοσώντας εξ αυτού από την πιο αισχρή κακοδοξία. Και τρίτον, αυτό που έρχεται σε πλήρη αντίθεση με το ερώτημα της σεβασμιότητάς σου, δεν ακολουθεί σταθερά μέχρι τέλους καμία δοξασία και αντίληψη γι' αυτήν τη δόξα για την οποία ρώτησας. Αυτό μπορείς να το διαπιστώσεις σαφώς από τα ιδιόχειρα συγγράμματά του που έχουμε στη διάθεσή μας.

Ο Κύριος, διδάσκοντάς μας να καταβάλλουμε σπουδή για την κατά πνεύμα περιτομή της καρδιάς, μακαρίζει αφενός τους καθαρούς στην καρδιά και τους πτωχούς στο πνεύμα, και βεβαιώνει ότι έπαθλο αυτής της καθαρότητας είναι η θεοπτία, ενώ στους πτωχούς υπόσχεται τη βασιλεία των ουρανών. Και ονομάζει πτωχούς αυτούς που ζουν με στέρηση και λιτότητα. Δεν μακαρίζει όμως απλώς αυτούς τους ανθρώπους, αλλά αυτούς που είναι τέτοιοι στο πνεύμα, δηλαδή εκείνους οι οποίοι, εξαιτίας της εσωτερικής τους και εγκάρδιας ταπείνωσης και της αγαθής τους προαίρεσης, έχουν ρυθμίσει κατ' αυτόν τον τρόπο και την εξωτερική τους ζωή.

Επομένως, είναι ανάγκη όλοι μας να δείξουμε επιμέλεια και προσοχή, ένδοξοι και άδοξοι, άρχοντες και αρχόμενοι, πλούσιοι και φτωχοί, ώστε να αποβάλουμε αυτά τα πονηρά πάθη από την ψυχή μας και να εγκαταστήσουμε στη θέση τους το σύνολο των αρετών. Διότι και ο γεωργός και ο υποδηματοποιός και ο οικοδόμος και ο ράφτης και ο υφαντής, και γενικά κάθε άνθρωπος που εξασφαλίζει τα προς το ζην με τους δικούς του κόπους και από την εργασία των χεριών του, εάν αποβάλουν από την ψυχή τους την επιθυμία του πλούτου, της δόξας και της τρυφής, είναι όντως μακάριοι· επειδή αυτοί είναι οι πτωχοί στους οποίους ανήκει η βασιλεία των ουρανών, γι' αυτό και για τους ανθρώπους αυτούς λέει ο Κύριος: «μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι».

Φτωχοί τω πνεύματι είναι εκείνοι οι οποίοι, εξαιτίας του απαλλαγμένου από κομπασμούς, φιλοδοξίες και ηδονές πνεύματός τους, δηλαδή της ψυχής τους, είτε ζουν οικειοθελώς και την εξωτερική φτώχεια είτε την υπομένουν με γενναιότητα, ακόμη και αν είναι ακούσια. Αντιθέτως, όσοι πλουτίζουν, καλοπερνούν και απολαμβάνουν την πρόσκαιρη δόξα, και γενικότερα όσοι επιθυμούν τέτοια πράγματα, θα περιπλακούν σε φοβερότερα πάθη και θα πέσουν σε μεγαλύτερες, περισσότερες και πιο επικίνδυνες παγίδες του διαβόλου. Διότι αυτός που πλούτισε δεν αποβάλλει την επιθυμία του πλουτισμού, αλλά μάλλον την αυξάνει, επιθυμώντας περισσότερα από ό,τι πριν. Έτσι και ο φιλήδονος, ο φίλαρχος, ο άσωτος και ο ακόλαστος, μάλλον αυξάνουν αυτές τις επιθυμίες, παρά τις αποβάλλουν. Οι άρχοντες, εξάλλου, και οι ένδοξοι αποκτούν επιπλέον δύναμη, με αποτέλεσμα να διαπράττουν μεγαλύτερες αδικίες και αμαρτίες.