Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:3

Και από την οδό που οδηγεί στον θάνατο διασώζει με τέτοιους λόγους, ενώ την οδό της ζωής την φανερώνει πάλι αλλού μακαρίζοντας: «μακάριοι οι πτωχοί, μακάριοι οι ελεήμονες, μακάριοι οι δεδιωγμένοι ένεκεν δικαιοσύνης», και, «πώλησε τα υπάρχοντά σου και δώσε τα στους πτωχούς, και θα έχεις θησαυρό στον ουρανό», και, «καθένας που άφησε οικία ή αγρούς ή οτιδήποτε άλλο από τα γήινα ένεκεν εμού και του ευαγγελίου, θα λάβει εκατονταπλάσια και θα κληρονομήσει αιώνια ζωή». Και τον θυμό σε τέτοιο βαθμό τον περιόρισε, ώστε να αποφανθεί ότι η οργή είναι ίση με τον φόνο, θέτοντάς την υπό την ίδια καταδίκη με αυτόν, και ότι εκείνος που από οργή κινείται σε λοιδορία εναντίον κάποιου, είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός. Την πραότητα, όμως, όχι μόνο την εμακάρισε, αλλά και την αξίωσε με τα μεγαλύτερα βραβεία. Την ακολασία πάλι σε τέτοιο βαθμό την τιμώρησε, ώστε να αποκαλέσει μοιχεία ακόμη και το εμπαθές και περίεργο βλέμμα προς ξένη γυναίκα. Ενώ για εκείνον που επιδιώκει την αγνεία, αφού τον μακαρίσει, διατείνεται ότι θα γίνει και θεόπτης. Και την επιορκία δεν την έδειξε σε τέτοιο βαθμό αποτρόπαιη, ώστε να απαγορεύσει ακόμη και την ευορκία και να αποφανθεί ότι καθετί πέρα από το ναι και το όχι προέρχεται από τον πονηρό, λέγοντας: «ας είναι ο λόγος σας ναι ναι, όχι όχι, ενώ το παραπάνω από αυτά προέρχεται από τον πονηρό»; Και τι σημαίνει αυτός ο διπλασιασμός;

Το ανέσπερο φως έλαμψε σε εμάς· ας οδεύσουμε προς τη λάμψη του μέσα από τα αγαθά έργα. Η αιώνια ζωή φανερώθηκε· ας την κρατήσουμε εμείς μέσω των αρετών όσο έχουμε δύναμη. Ο Χριστός που μας καθιστά μακάριους ήλθε ανάμεσά μας· με προθυμία ας τον πλησιάσουμε. Ας αποφύγουμε την αθλιότητα όσων κάθονται στο σκοτάδι και στη σκιά του θανάτου. Ας ποθήσουμε και ας αποκτήσουμε τα έργα της μετανοίας, το ταπεινό φρόνημα, την κατάνυξη και το πνευματικό πένθος, την πράα καρδιά που είναι γεμάτη από έλεος, που αγαπά τη δικαιοσύνη, που επιδιώκει την καθαρότητα, την ειρηνική, την ειρηνοποιό, αυτήν που υπομένει τους κόπους, που χαίρεται με τους διωγμούς, τις ζημιές, τις ύβρεις, τις συκοφαντίες και τα πάθη για χάρη της αλήθειας και της δικαιοσύνης, ακούγοντας Εκείνον που λέει: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών· μακάριοι αυτοί που πενθούν, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν· μακάριοι οι πράοι, διότι αυτοί θα κληρονομήσουν τη γη· μακάριοι αυτοί που πεινούν και διψούν για τη δικαιοσύνη», και όσα ακολουθούν.

Αλλά για ποιο λόγο ο Κύριος, ενώ είπε «μακάριοι οι πτωχοί», πρόσθεσε «τω πνεύματι»; Για να διαχωρίσει τη μακάρια πτωχεία από την άθλια και για να συμπεριλάβει εν συντομία κάθε μακαρισμένη πτωχεία, και επιπλέον, για να μας υποδείξει το αίτιο της μακαριότητας· διότι το δικό μας πνεύμα, όντας πρωτοπαθές, όταν έχει καλή και θεοφιλή διάθεση μας κάνει μακάριους, όταν όμως διατίθεται κακώς μας καθιστά άθλιους· και γι' αυτό ο Κύριος από αυτό έκανε την αρχή των μακαρισμών. Υπάρχουν δε τρία είδη πτωχείας· το ένα αφορά τον βίο του καθενός και την περιουσία, και συνιστά τη στέρηση των αναγκαίων προς το ζην, στην οποία αντιτίθεται πλήρως ο πλούτος, σύμφωνα με εκείνον που είπε: «πλούτο και πενία μη μου δώσεις». Δεύτερη πτωχεία είναι αυτή που αφορά το σώμα του καθενός, όταν από την υπερβολικά λιτή δίαιτα και την ολιγοτροφία καταστεί αποσκληρυμένο, σύμφωνα με εκείνον που είπε: «τα γόνατά μου εξασθένησαν από τη νηστεία και η σάρκα μου αλλοιώθηκε λόγω ελλείψεως ελαίου». Τρίτη πτωχεία είναι το μετριοπαθές και συνεσταλμένο φρόνημα της ψυχής, το οποίο συνιστά την ταπείνωση του δικού μας πνεύματος της ψυχής, στην οποία αντιτίθεται η υπερηφάνεια.

Γι' αυτό τον λόγο, «μακάριοι», λέει ο Κύριος, «είναι οι πτωχοί τω πνεύματι», δηλαδή εκείνοι που εξαιτίας της εσωτερικής και προσωπικής ταπείνωσης του φρονήματος της ψυχής τους ασπάζονται και την πτωχεία που προέρχεται από την εγκράτεια του σώματος και θεωρούν την ακτημοσύνη πιο επιθυμητή από κάθε πλούτο· οι οποίοι, ακόμη κι αν κάτι από αυτά τους βρει ακούσια, μέσω της υπομονής και της ευχαριστίας μετατρέπουν το αγαθό σε εκούσιο για τον εαυτό τους, και σε τέτοιους ανθρώπους ανήκει η βασιλεία των ουρανών.

«Εσύ που με υψώνεις» Διότι η εκκλησία βρισκόταν πολύ κοντά στις πύλες του θανάτου, όντας υποδουλωμένη στα είδωλα. Όταν όμως φανερώθηκε ο Χριστός, αφού επέστρεψε, δοξάστηκε και υψώθηκε. «Για να εξαγγείλω» Διότι μέσω της εκκλησίας προσφέρονται στον Χριστό όλες οι αινέσεις και οι ομολογίες. Διότι θυγατέρα της Σιών είναι η εκκλησία, και η λέξη Σιών ερμηνεύεται ως οίκος άρτου, ο οποίος είναι ο Χριστός. Πύλες δε της εκκλησίας είναι η δικαιοσύνη και η ειρήνη και η αλήθεια. «Θα αγαλλιάσω» Για τον σταυρό. Διότι ο σταυρός έγινε η σωτηρία της εκκλησίας και όλων των πιστών σε ολόκληρο τον κόσμο. «Παγιδεύτηκαν τα έθνη» Το έθνος των Ιουδαίων, καθώς νόμισαν ότι θα παγιδεύσουν τον Σωτήρα, καταστράφηκαν μέσα στην απιστία και σε αυτήν συνελήφθησαν. Διότι, αφού προσέκρουσαν στον λίθο, συνετρίβησαν. «Γνωρίζεται ο Κύριος» Διότι όσοι από αυτούς πίστεψαν, γνώρισαν ότι Αυτός είναι ο κριτής των πάντων. «Στα έργα» Διότι ο διάβολος κατασκεύασε τον σταυρό και σε αυτόν πιάστηκε και [μέσω αυτού] καταστράφηκε. «Ωδή διαψάλματος» Διακοπή του λόγου με προσευχή. «Ας αποστραφούν» Οι δαίμονες και όσοι υποδουλώθηκαν σε αυτούς [επειδή δεν πίστεψαν στον Χριστό]. «Όλα τα έθνη» Οι Εθνικοί, οι αιρετικοί και οι Ιουδαίοι [και οι όμοιοί τους]. «Διότι όχι εις τέλος» Οι πτωχοί τω πνεύματι δεν λησμονήθηκαν από τον Θεό. Διότι για αυτούς λέει: μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών.

Διάψαλμα· μεταφορά της προφητείας. «Δεύτε, τέκνα»: Ο Χριστός το λέει στους αποστόλους· διότι σε αυτούς εμπιστεύθηκε τα ένδοξα μυστήρια του Πατρός. «Τις εστιν άνθρωπος»: Ο Χριστός, ως Κύριος εκείνων των φοβερών ημερών, στις οποίες εναπόκεινται οι θησαυροί της χάριτος. «Παύσον»: Ο Χριστός· διότι η δική Του γλώσσα είναι αμιγής κακού και τα χείλη Του δεν λαλούν (ή δεν ελάλησαν) δόλο ως προς την αλήθεια. «Έκκλινον»: Το λέει σε κάθε άνθρωπο που αγωνίζεται κατά Θεόν. «Ζήτησον»: Δηλαδή, ζήτησε και, αφού βρεις, μην απομακρυνθείς, αλλά ακολούθησέ την· διότι ο Χριστός είναι η ειρήνη. «Ότι οφθαλμοί»: Διότι από όλους τους δικαίους δεν χωρίζεται ο Θεός, αλλά οι οφθαλμοί Του είναι προσηλωμένοι επάνω τους [και τα ώτα Του είναι στραμμένα προς αυτούς]. «Πρόσωπον»: Εναντίον των δαιμόνων· διότι αυτοί γέμισαν την οικουμένη με κακά, καθώς και εναντίον όλων όσων τους επιζητούν. «Του εξολοθρεύσαι»: Διότι ούτε εξουσιάζουν πλέον επί της γης, αλλά ίπτανται μόνον στον αέρα. «Εκέκραξαν»: Διότι οι αληθινά δίκαιοι διαρκώς κράζουν προς τον Θεό. «Και εκ πασών»: Διότι οι άγιοι (δίκαιοι) δεν έζησαν στη γη χωρίς θλίψη (διότι μέσα από θλίψη πολιτεύθηκαν οι άγιοι), αλλά ελευθερώθηκαν από όλες. «Εγγύς Κύριος»: Εννοεί εκείνους, για τους οποίους ο Χριστός λέει: μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών.

Λύτρωσέ με, για να μη μολύνω πλέον τα χέρια μου στο αίμα, όπως στην περίπτωση του Ουρία. Θα αγαλλιάσει. Διότι, αφού καθαρίστηκε, άρχισε να λαλεί τα μεγαλεία του Θεού ως προφήτης. Κύριε, τα χείλη μου. Διότι, αφού καθαρίστηκαν τα χείλη διά της μετανοίας (με τη μετάνοια), δύνανται και πάλι να φθέγγονται τα της προφητείας. Διότι εάν ήθελες. Αλλά δεν ευαρεστείσαι πλέον στις νομικές θυσίες. Ολοκαυτώματα. Διότι με την αναίμακτη θυσία, αυτήν της προσευχής, θεραπεύεσαι (αναπαύεσαι) και με εκείνην της ταπεινώσεως. Θυσία στον Θεό. Διότι ενώπιον του Θεού η ταπείνωση είναι εκλεκτή, καθώς λέει ο Ίδιος: μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι. Καρδιά συντετριμμένη. Διότι ούτε ο πλούτος ούτε η εξουσία ούτε η περιουσία δυσωπούν τον Θεό, όσο η καρδιά η ταπεινή (καθαρή). Αγάθυνον. Της νέας Ιερουσαλήμ, η οποία είναι η Εκκλησία, στην οποία ας ευδοκήσεις να στηριχθούν τα τείχη, δηλαδή να πληθύνουν οι πιστοί, οι οποίοι είναι τα τείχη. Τότε θα ευδοκήσεις. [Τότε. Πότε; Όταν πληθυνθεί η πίστη και πλεονάσει η χάρη, τότε το θέλημα του Θεού ας γίνει (θα γίνει).] Αναφορά. Διότι τότε με το πυρ του Αγίου Πνεύματος σφραγίζονται οι πιστοί, αναφέροντας (προσφέροντας) τους εαυτούς τους στον Άγιο Θεό. Τότε θα προσφέρουν. Αυτούς που αναγεννώνται διά του βαπτίσματος, ως απαλά μοσχάρια, προσφέροντας στη μυστική τράπεζα.

Διότι ο νομοθέτης θα δώσει ευλογίες· θα πορευθούν από δύναμη σε δύναμη· θα εμφανιστεί ο Θεός των θεών στη Σιών. Αναφέρεται, λοιπόν, στις ευαγγελικές εντολές, στις οποίες δεν μπορεί να βρει κανείς μόνο μία ευλογία, αλλά πολλές, δηλαδή τους διάφορους μακαρισμούς που νομοθέτησε ο Χριστός, στους οποίους όποιος δίνει προσοχή πορεύεται από δύναμη σε δύναμη, βαδίζοντας από αρετή σε αρετή: από την ταπεινοφροσύνη στο πένθος για τις αμαρτίες, από εκεί στην πραότητα, έπειτα στη διαρκή επιθυμία της δικαιοσύνης· στη συνέχεια στην ελεημοσύνη, από εκεί στην καθαρότητα της καρδιάς, και από αυτήν στην επίτευξη της ειρήνης. Και ως στεφάνι όλων αυτών θέτει τους διωγμούς υπέρ του Χριστού, στους οποίους όποιος καταρτιστεί και φθάσει στην τελειότητα, θα δει τον Θεό στη Σιών, στο παρατηρητήριο της ψυχής. Διότι η Σιών μεταφράζεται ως παρατηρητήριο. Η προκοπή, λοιπόν, της μακαριότητας είναι το να δει κάποιος τον Θεό, όχι κατά τη φύση Του, αλλά κατά το μέτρο που Εκείνος χαρίζεται. Θα μπορούσες δε να πεις ότι όλα αυτά, από το σημείο που αναφέρθηκε από εμάς το διάψαλμα, λέγονται και για τον Πέτρο. Διότι υπήρξε μακάριος επειδή έτυχε της θείας βοήθειας τον καιρό της άρνησης· γι' αυτό δεν απελπίστηκε, αλλά έθεσε στην καρδιά του αναβάσεις μέσω της μετάνοιας «στην κοιλάδα του κλαυθμώνος».

Το Πνεύμα διακηρύσσει ότι η ταπεινοφροσύνη είναι θυσία αρεστή στον Θεό: Διότι μακάριοι είναι οι πτωχοί τω πνεύματι, επειδή δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών. Πώς όμως συντρίβουμε το πνεύμα μας ώστε να ταπεινωθούμε; Όταν, έχοντας πράξει το καλό, δεν υπερηφανευόμαστε, αλλά διατηρούμε συνεχή τη μνήμη των αμαρτημάτων μας.

ΤΟΕ΄. ΣΤΟΝ ΚΥΡΟ. Περί πενίας. Εάν η πενία προκαλεί λύπη, τότε έχει εκμηδενιστεί η θεία νομοθεσία, η οποία λέει: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών». Εάν, λοιπόν, δεν προσηλωνόμαστε σε αυτήν, είναι ολοφάνερο ότι δεν επιθυμούμε και εκείνη. Εάν, όμως, δεχόμαστε εκείνη με ευγνωμοσύνη, ας υποταχθούμε και στα προστάγματα αυτής.

Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα. «Δεν θα επιορκήσεις. Δεν θα επιθυμήσεις όσα ανήκουν στον πλησίον σου», και όσα είναι παρόμοια με αυτά. Αν όμως προχωρήσεις και στα ευαγγελικά παραγγέλματα, πάλι το ίδιο θα βρεις: Διότι «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, οι πράοι, οι ελεήμονες, αυτοί που πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη, οι καθαροί στην καρδιά, οι ειρηνοποιοί», και όλα τα παρόμοια. Και αυτό που έχει λεχθεί περί αγαμίας και αγνείας, έχει λεχθεί και για τα δύο φύλα, έστω και αν έχει διατυπωθεί σε αρσενικό γένος, για λόγους ευπρέπειας του θείου λόγου και επειδή ο άνδρας είναι το ηγεμονικότερο ον. Διότι «όποιος μπορεί να το χωρέσει, ας το χωρέσει». Και τούτο είναι φανερό από το γεγονός ότι πολλές γυναίκες και το εχώρεσαν και το κατόρθωσαν.

Και αυτού το βιβλίο είναι μέγιστο και γεμάτο από κάθε σοφία, και μόλις που το ανοίγουμε σε κάθε εκκλησία μία ή δύο φορές την εβδομάδα. Αλλά λες: Είναι της Παλαιάς Διαθήκης. Και τι γίνεται με την ανάγνωση των αγίων Ευαγγελίων; Όπου διακηρύσσονται τα θαύματα της παρουσίας του Χριστού· όπου ο Θεός συναναστρέφεται με τους ανθρώπους, και ο θάνατος καταλύεται με έναν λόγο· όπου οι δαίμονες εκδιώκονται με μια προσταγή, και οι λεπροί καθαρίζονται με έναν λόγο· όπου η φυσική έλλειψη των τυφλών θεραπεύεται με πηλό, και πεντακισχίλιοι τρέφονται στην έρημο από πέντε άρτους· όπου ο ληστής εγκαθίσταται στον Παράδεισο, και η πόρνη αναδεικνύεται καθαρότερη από τα άστρα· όπου τα ρείθρα του Ιορδάνη αγιάζονται για τον αγιασμό των δικών μας ψυχών, και ο μονογενής Υιός ανακηρύσσεται από τον Πατέρα εξ ουρανού· όπου ο Χριστός ανακαινίζει τη ζωή μας, και ανακαινίζοντάς την για τη σωτηρία του γένους των ανθρώπων, διακηρύττει λέγοντας: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών. Μακάριοι οι πεινώντες και διψώντες τη δικαιοσύνη, διότι αυτοί θα χορταστούν»; Αλλά πρόσεξε, και αυτούς τους νόμους μία ή δύο φορές την εβδομάδα τους αναγινώσκουμε. Αλλά θα πεις ότι τα βασιλικά στέμματα δεν πρέπει να επιδεικνύονται δημόσια κάθε μέρα.

Γνωρίζοντάς το αυτό ο Χριστός, και αρχίζοντας εκείνη την πνευματική διδασκαλία, ξεκίνησε την προτροπή του πρώτα από την ταπεινοφροσύνη, και αφού άνοιξε το στόμα του, εισήγαγε πρώτο αυτόν τον νόμο, λέγοντας τα εξής: Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι. Διότι, όπως ακριβώς κάποιος που πρόκειται να οικοδομήσει ένα μεγάλο και λαμπρό σπίτι, θέτει το ανάλογο θεμέλιο, ώστε να μπορέσει να αντέξει το βάρος που θα προστεθεί μετέπειτα· έτσι λοιπόν και ο Χριστός, ανεγείροντας εκείνο το μεγάλο οικοδόμημα της φιλοσοφίας στις ψυχές τους, θέτει εκ των προτέρων, σαν ένα ασφαλές θεμέλιο, σταθερό σκαρί και βέβαιη και ακλόνητη κρηπίδα, την προτροπή για την ταπεινοφροσύνη. Και το κάνει αυτό γνωρίζοντας ότι, όταν αυτή ριζώσει στις διάνοιες των ακροατών, όλα τα άλλα μέρη της αρετής μπορούν να οικοδομηθούν με ασφάλεια. Επομένως, όπως όταν αυτή απουσιάζει, ακόμη κι αν κατορθώσει κανείς όλη την υπόλοιπη αρετή, έχει κοπιάσει άσκοπα και μάταια και χωρίς κανένα όφελος, σαν εκείνον που οικοδόμησε το σπίτι πάνω στην άμμο, ο οποίος υπέμεινε μεν τον κόπο, αλλά δεν απόλαυσε το κέρδος, επειδή δεν έθεσε ασφαλές θεμέλιο· έτσι και εκείνος που επιδιώκει οποιοδήποτε αγαθό χωρίς ταπεινοφροσύνη, τα έχει χάσει και τα έχει καταστρέψει όλα. Και λέγοντας ταπεινοφροσύνη, δεν εννοώ αυτήν που εκφράζεται με λόγια, ούτε αυτήν που βρίσκεται στην άκρη της γλώσσας, αλλά εκείνη που υπάρχει στη διάνοια, εκείνη που προέρχεται από την ψυχή, αυτήν που βρίσκεται στη συνείδηση, την οποία μόνο ο Θεός μπορεί να βλέπει.

Διότι, «όποιος με ομολογήσει», λέει, «μπροστά στους ανθρώπους, θα τον ομολογήσω κι εγώ μπροστά στον Πατέρα μου που βρίσκεται στους ουρανούς»· και, «Όποιος με απαρνηθεί, θα τον αρνηθώ κι εγώ»· και πάλι, «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό»· και πάλι, «Μακάριοι οι πτωχοί στο πνεύμα, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών»· και πάλι, «Μακάριοι είστε όσοι διώκεστε ένεκα της δικαιοσύνης, διότι ο μισθός σας είναι μεγάλος στους ουρανούς». Βλέπεις παντού τους ουρανούς, πουθενά τη γη, ούτε όσα υπάρχουν στη γη; Και πάλι, «Το δικό μας πολίτευμα βρίσκεται στους ουρανούς, από όπου και απεκδεχόμαστε ως Σωτήρα τον Κύριο Ιησού»· και πάλι, «Να μη φρονούμε τα επίγεια, αλλά αυτά που βρίσκονται στους ουρανούς».

β΄. Ας αποβάλουμε, λοιπόν, τα σαρκικά φρονήματα. Ποια είναι όμως τα σαρκικά; Όσα κάνουν το μεν σώμα να ανθεί και να καλοπερνά, ενώ βλάπτουν την ψυχή· όπως, για παράδειγμα, λέω: Ο πλούτος, η τρυφηλότητα, η δόξα· όλα αυτά ανήκουν στη σάρκα· το ίδιο και ο έρωτας των σωμάτων. Ας μην αγαπάμε λοιπόν την πλεονεξία, αλλά ας επιδιώκουμε πάντοτε την πενία· διότι αυτή είναι μεγάλο αγαθό. Αλλά, λέει κάποιος, κάνει τον άνθρωπο ταπεινό και ευτελή. Μα αυτό ακριβώς έχουμε ανάγκη· διότι αυτό μας ωφελεί πολύ. Η πενία, λέει η Γραφή, ταπεινώνει τον άνδρα· και πάλι ο Χριστός λέει: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι». Γι' αυτό λοιπόν λυπάσαι, επειδή έχεις έναν δρόμο που σε οδηγεί στην αρετή; Δεν γνωρίζεις ότι αυτή μας δίνει πολλή παρρησία; Αλλά η σοφία του φτωχού, λέει, είναι περιφρονημένη· και πάλι κάποιος άλλος λέει: «Πλούτο και πενία μην μου δώσεις»· και: «Από το καμίνι της πενίας γλίτωσέ με». Πώς όμως πάλι, εάν ο πλούτος και η πενία προέρχονται από τον Κύριο, είναι κακό η πενία, ή ο πλούτος; Για ποιον λόγο λοιπόν έχουν ειπωθεί αυτά; Αυτά λέγονταν στην Παλαιά Διαθήκη, όπου γινόταν πολύς λόγος για τον πλούτο, όπου υπήρχε πολλή περιφρόνηση για την πενία, όπου το ένα θεωρούνταν κατάρα, και το άλλο ευλογία. Τώρα όμως δεν συμβαίνει πια αυτό. Μήπως θέλεις να ακούσεις εγκώμια για την πενία; Ο ίδιος ο Χριστός την έζησε, και λέει: «Ο δε Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να κλίνει την κεφαλή».

Αλλά αναλογίσου ότι σου αφαιρέθηκε η αφορμή των αμαρτημάτων. Θα μου πεις, όμως, ότι στερήθηκες την περιουσία σου; Αλλά απέκτησες την εύνοια του Θεού. «Και πώς την απέκτησα;» θα ρωτήσει κανείς. Είπε η Γραφή: «Γιατί δεν προτιμάτε μάλλον να αδικείστε;»· είπε: «Σε όλα να ευχαριστείτε»· είπε: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι». Αναλογίσου, λοιπόν, πόση εύνοια θα απολαύσεις, επιδεικνύοντάς τα αυτά με τα έργα σου.

Διότι, όταν λέει, «Μακάριοι οι ελεήμονες, μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, μακάριοι οι πράοι, μακάριοι οι φτωχοί στο πνεύμα, μακάριοι οι ειρηνοποιοί», ο ίδιος βέβαια δεν αποκομίζει κανένα όφελος από αυτά, αλλά τα προστάζει για να μας στολίσει και να μας διαπλάσει. Και όταν λέει, «Πείνασα», δεν το λέει επειδή έχει ανάγκη από τη δική μας διακονία, αλλά για να σε προετοιμάσει για τη φιλανθρωπία. Διότι μπορούσε και χωρίς εσένα να θρέψει τον φτωχό, αλλά σου τα πρόσταξε αυτά, για να σου χαρίσει τον μέγιστο θησαυρό. Διότι, εάν ο ήλιος, που είναι κτίσμα, δεν έχει καμία ανάγκη από τα δικά μας μάτια (αφού διατηρεί τη δική του λαμπρότητα, ακόμη και αν κανείς δεν τον κοιτάζει), αλλά εμείς είμαστε εκείνοι που κερδίζουμε όταν απολαμβάνουμε τις ακτίνες του, πολύ περισσότερο συμβαίνει αυτό με τον Θεό. Για να το μάθεις δε αυτό και από άλλη σκοπιά, άκουσε: Πόση νομίζεις ότι είναι η απόσταση μεταξύ του Θεού και εμάς; Άραγε είναι τόση όση υπάρχει μεταξύ των κουνουπιών και εμάς, ή πολύ μεγαλύτερη; Είναι ολοφάνερο ότι είναι πολύ μεγαλύτερη, και μάλιστα άπειρη.

Και τι λέγεις, πες μου; «Να μην έχετε υψηλότερη ιδέα για τον εαυτό σας από ό,τι πρέπει». Εδώ εισάγει τη μητέρα των αγαθών, την ταπεινοφροσύνη, μιμούμενος τον δάσκαλό του. Διότι, όπως ακριβώς εκείνος, όταν ανέβηκε στο όρος και επρόκειτο να υφάνει τον ηθικό λόγο, από εκεί ξεκίνησε πρώτα και αυτά τα θεμέλια έθεσε, λέγοντας τα εξής: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι»· έτσι και αυτός, περνώντας τώρα από τα δογματικά στα πιο ηθικά ζητήματα, δίδαξε μεν γενικά την αρετή, ζητώντας από εμάς τη θαυμαστή εκείνη θυσία. Επειδή όμως επρόκειτο να την περιγράψει αναλυτικότερα, ξεκινά από την ταπεινοφροσύνη σαν να είναι η κεφαλή, και λέει: «Να μην έχετε υψηλότερη ιδέα για τον εαυτό σας από ό,τι πρέπει»· διότι αυτό είναι το θέλημα του Θεού. «Αλλά να στοχάζεστε συνετά, ώστε να σωφρονείτε». Αυτό δε που λέει έχει την εξής έννοια: Λάβαμε φρόνηση, όχι για να τη χρησιμοποιούμε προς την αλαζονεία, αλλά προς τη σωφροσύνη. Και δεν είπε: «ώστε να ταπεινοφρονείτε», αλλά «ώστε να σωφρονείτε»· εννοώντας εδώ με τον όρο σωφροσύνη όχι την αρετή που αντιδιαστέλλεται προς την ασέλγεια, ούτε την απαλλαγή από την ακολασία, αλλά τη νήψη και την υγεία της διανοίας. Διότι και αυτό λέγεται σωφροσύνη, από το να έχει κανείς σώας τας φρένας. Δείχνοντας, επομένως, ότι εκείνος που δεν διατηρεί το μέτρο δεν είναι δυνατόν ούτε να σωφρονεί, δηλαδή να είναι σταθερός και υγιής στον νου, αλλά ένας τέτοιος άνθρωπος παραλογίζεται και βρίσκεται εκτός εαυτού και είναι πιο μανιακός από κάθε παράφρονα, γι' αυτό ονόμασε την ταπεινοφροσύνη σωφροσύνη.

Αλλά δεν αποτελεί γνώρισμα συνέσεως το να υπερηφανεύεται κανείς· με αυτό το πράγμα, λοιπόν, πρώτα από όλα στερείς από τον εαυτό σου το να γίνει συνετός. Ας ταπεινώσουμε τα φρονήματά μας, ας γίνουμε μετριοπαθείς και ταπεινοί και επιεικείς· διότι τέτοιου είδους ανθρώπους, προπάντων, μακάρισε και ο Χριστός λέγοντας: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι»· και πάλι διακήρυττε λέγοντας: «Μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά». Για τον λόγο αυτό έπλυνε τα πόδια των μαθητών, προσφέροντάς μας υπόδειγμα ταπεινοφροσύνης. Από όλα αυτά ας φροντίσουμε να ωφεληθούμε, ώστε να μπορέσουμε να αξιωθούμε τα αγαθά που έχουν υποσχεθεί σε όσους τον αγαπούν, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία.

Και για να γίνει σαφέστερο αυτό που λέγω, ας έλθουμε στο ίδιο το χωρίο της Γραφής. Αφού ανέβηκε στο όρος, λέγει, κάθισε και, ενώ στέκονταν όλοι γύρω του, άρχισε να λέγει: Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, οι πραείς, οι ελεήμονες, οι καθαροί τη καρδία. Έπειτα, μετά τους μακαρισμούς εκείνους, λέγει: Μη νομίσετε ότι ήλθα να καταλύσω τον νόμο ή τους προφήτες· δεν ήλθα να καταλύσω, αλλά να εκπληρώσω. Διότι ποιος το υποπτεύθηκε αυτό; Ή τι από όσα ειπώθηκαν ήταν αντίθετο προς τα προηγούμενα, για να πει κάτι τέτοιο; Μακάριοι, λέγει, οι πτωχοί τω πνεύματι, δηλαδή οι ταπεινόφρονες.

Αυτός είναι και όφις και δράκοντας· διότι πατάτε επάνω σε όφεις και σκορπιούς. Δ΄. Γι' αυτό, παρακαλώ, ας παραμένουμε υπό τον ποιμένα, ποιμαινόμενοι από αυτόν· και θα παραμείνουμε, εάν ακούμε τη φωνή του, εάν υπακούμε σε αυτόν, εάν δεν ακολουθούμε κάποιον ξένο. Και ποια είναι η φωνή του; Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι· μακάριοι οι καθαροί τη καρδία· μακάριοι οι ελεήμονες. Αν τα πράττουμε αυτά, θα παραμείνουμε υπό τον ποιμένα, και ο λύκος δεν θα μπορέσει να εισέλθει μέσα· αλλά, ακόμη και αν επιτεθεί, θα το πράξει προς δική του βλάβη. Διότι έχουμε ποιμένα που μας αγαπά τόσο πολύ, ώστε να παραδώσει ακόμη και τη ζωή του για εμάς. Όταν λοιπόν είναι και δυνατός και μας αγαπά, τι είναι αυτό που μας εμποδίζει να σωθούμε;

ΟΜΙΛΙΑ ΙΕ΄. Βλέποντας δε ο Ιησούς τα πλήθη, ανέβηκε στο όρος· και αφού κάθισε, τον πλησίασαν οι μαθητές του. Και ανοίγοντας το στόμα του, τους δίδασκε λέγοντας: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών». α΄. Παρατήρησε την απουσία της κενοδοξίας και του κομπασμού. Διότι δεν τους περιέφερε μαζί του, αλλά, όταν μεν έπρεπε να θεραπεύσει, ο ίδιος περιφερόταν παντού, επισκεπτόμενος και πόλεις και υπαίθρους· όταν όμως συγκεντρώθηκε πολύ πλήθος, κάθεται σε έναν τόπο· και μάλιστα όχι σε πόλη και στη μέση της αγοράς, αλλά σε όρος και σε ερημιά, διδάσκοντάς μας να μην κάνουμε τίποτα για επίδειξη, και να απαλλασσόμαστε από τους θορύβους του κόσμου, και κυρίως όταν πρέπει να στοχαζόμαστε πνευματικά και να συζητούμε για τα πλέον αναγκαία ζητήματα. Αφού δε ανέβηκε και κάθισε, τον πλησίασαν οι μαθητές. Είδες την πρόοδό τους στην αρετή, και πώς έγιναν αμέσως καλύτεροι; Διότι οι μεν πολλοί ήταν απλώς θεατές των θαυμάτων· αυτοί όμως επιθυμούσαν πλέον να ακούσουν και κάτι μεγάλο και υψηλό· πράγμα το οποίο άλλωστε τον παρακίνησε στη διδασκαλία και τον έκανε να ξεκινήσει αυτούς τους λόγους.

Από πού λοιπόν αρχίζει και ποια θεμέλια της νέας πολιτείας θέτει για εμάς; Ας ακούσουμε με προσοχή τα όσα λέγονται· διότι ειπώθηκαν μεν προς εκείνους, γράφτηκαν όμως και για όλους τους μεταγενέστερους. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, όταν δίδασκε, απευθυνόταν μεν στους μαθητές· δεν περιορίζει όμως τα λεγόμενά του σε εκείνους, αλλά διατυπώνει όλους τους μακαρισμούς γενικά και αόριστα. Διότι δεν είπε: «Μακάριοι είστε εσείς, εάν γίνετε πτωχοί», αλλά, «Μακάριοι οι πτωχοί». Αν και, ακόμη κι αν τα είχε πει μόνο σε εκείνους, οι συμβουλές του θα αποκτούσαν καθολικό χαρακτήρα. Διότι, όταν λέει: «Ιδού, εγώ είμαι μαζί σας όλες τις ημέρες, έως τη συντέλεια του αιώνος», δεν συνομιλεί μόνο με εκείνους, αλλά μέσω αυτών απευθύνεται σε ολόκληρη την οικουμένη· και όταν τους μακαρίζει, επειδή διώκονται και εξορίζονται και υποφέρουν τα πάνδεινα, δεν πλέκει το στεφάνι μόνο για εκείνους, αλλά και για όλους όσοι κατορθώνουν τα ίδια. Όμως, για να γίνει αυτό ακόμη πιο σαφές, και για να μάθεις ότι τα λεγόμενα έχουν άμεση σχέση με εσένα, αλλά και με ολόκληρη την ανθρώπινη φύση, εάν κάποιος επιθυμεί να δώσει προσοχή, άκου πώς αρχίζει αυτούς τους θαυμαστούς λόγους: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών». Τι σημαίνει, «οι πτωχοί τω πνεύματι»; Είναι οι ταπεινοί και εκείνοι που έχουν συντετριμμένη διάνοια. Διότι εδώ με τη λέξη «πνεύμα» εννοεί την ψυχή και την προαίρεση.

Μη νομίζεις, λοιπόν, ότι το έπαθλο ανήκει μόνο στους πτωχούς τω πνεύματι, αλλά και σε εκείνους που πεινούν τη δικαιοσύνη, και στους πράους, και γενικά σε όλους ανεξαιρέτως τους άλλους. Διότι για αυτόν τον λόγο έθεσε σε όλους τον μακαρισμό, ώστε να μην αναμένεις τίποτα το αισθητό.

Είδες πώς ανύψωσε το φρόνημά τους, τοποθετώντας τους δίπλα στον Μωυσή και τον Ηλία; Έτσι και ο Παύλος, γράφοντας στους Θεσσαλονικείς, λέει: «Διότι εσείς γίνατε μιμητές των Εκκλησιών του Θεού που βρίσκονται στην Ιουδαία. Διότι και εσείς πάθατε τα ίδια από τους δικούς σας ομοεθνείς, όπως ακριβώς και εκείνοι από τους Ιουδαίους, οι οποίοι και τον Κύριο Ιησού σκότωσαν και τους δικούς τους προφήτες, και εμάς καταδίωξαν, και δεν είναι αρεστοί στον Θεό, και είναι εχθρικοί προς όλους τους ανθρώπους». Αυτό ακριβώς προετοίμασε και εδώ ο Χριστός. Και στους μεν άλλους μακαρισμούς έλεγε: «Μακάριοι οι πτωχοί» και «οι ελεήμονες»· εδώ όμως δεν το διατύπωσε αόριστα, αλλά στρέφει τον λόγο προς αυτούς, λέγοντας: «Μακάριοι είστε όταν σας ονειδίσουν και σας καταδιώξουν, και πουν εναντίον σας κάθε πονηρό λόγο»· δείχνοντας ότι αυτό κυρίως αποτελεί το δικό τους εξαίρετο χάρισμα, και περισσότερο από όλους τους άλλους, αυτό είναι το ίδιον των διδασκάλων. Συγχρόνως δε, υπαινίσσεται εδώ και το δικό Του αξίωμα, καθώς και την ομοτιμία Του προς Εκείνον που Τον γέννησε.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, αφού από πριν είχε σπείρει τα σπέρματα αυτών των διδασκαλιών με τρόπο ανύποπτο, τότε που επρόκειτο πιο ξεκάθαρα να θεωρηθεί ύποπτος για εναντίωση εξαιτίας της αντιπαραβολής των παλαιών και των νέων νόμων, χρησιμοποίησε την εκ των προτέρων διόρθωση. Διότι αυτά τα είχε ήδη θέσει ως βάση με αινιγματικό τρόπο μέσω όσων είχαν ειπωθεί. Επειδή το «Μακάριοι οι πτωχοί» ταυτίζεται με το να μην οργίζεται κανείς· και το «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά» με το να μην κοιτάζει κάποιος γυναίκα με επιθυμία· και το να μη θησαυρίζει κανείς θησαυρούς επί της γης συμφωνεί με το «Μακάριοι οι ελεήμονες»· και το να πενθεί, και το να διώκεται και να ονειδίζεται, είναι ίσο με το να εισέρχεται από τη στενή πύλη· και το να πεινά και να διψά κανείς τη δικαιοσύνη δεν είναι τίποτα άλλο, παρά εκείνο που λέει μετά από αυτά, ότι «Όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, κάντε τα και εσείς σε αυτούς». Και μακαρίζοντας τον ειρηνοποιό, πάλι σχεδόν το ίδιο είπε, όταν έδωσε εντολή να αφήσει κανείς το δώρο και να σπεύσει στη συμφιλίωση με εκείνον που έχει λυπηθεί, καθώς και να διάκειται ευμενώς προς τον αντίδικο.

Διότι έχει και κεφαλή, και μέλη πιο ευπρεπή από κάθε ωραίο και όμορφο σώμα. Ποια είναι λοιπόν, λέγει, η κεφαλή της αρετής; Η ταπεινοφροσύνη. Γι' αυτό και από αυτήν αρχίζει ο Χριστός λέγοντας: Μακάριοι οι πτωχοί. Αυτή η κεφαλή δεν έχει κόμη και βοστρύχους, αλλά τέτοιο κάλλος, ώστε να προσελκύει τον Θεό. Διότι σε ποιον θα επιβλέψω, λέγει, παρά στον πράο και ταπεινό, και σε εκείνον που τρέμει τα λόγια μου; Και, Οι οφθαλμοί μου είναι στραμμένοι στους πράους της γης. Και, Ο Κύριος είναι κοντά στους συντετριμμένους την καρδία.

Επειδή, λοιπόν, προσήλθε και ο ίδιος για να μας διδάξει κάθε αρετή, γι' αυτόν τον λόγο και αναφέρει όσα πρέπει να πράττουμε, αλλά και τα εφαρμόζει ο ίδιος. Διότι, λέγει, «εκείνος που θα τα εφαρμόσει και θα τα διδάξει, αυτός θα ονομαστεί μέγας στη βασιλεία των ουρανών». Πρόσεξε δε: έδωσε εντολή να είμαστε ταπεινόφρονες και πράοι, και το δίδαξε με τα λόγια του. Δες πώς τα διδάσκει αυτά και μέσα από τις πράξεις του. Διότι, αφού είπε: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, μακάριοι οι πράοι», δείχνει πώς πρέπει να τα κατορθώνουμε. Πώς, λοιπόν, δίδαξε;

Διότι, είτε οι μάρτυρες παρέδωσαν τα σώματά τους στους ανόμους, τα παρέδωσαν εξαιτίας Εκείνου που είπε: «Μην φοβάστε εκείνους που θανατώνουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να θανατώσουν την ψυχή· μάλλον να φοβάστε Εκείνον που μπορεί να απολέσει και την ψυχή και το σώμα στη γέεννα»· είτε, λοιπόν, κάποιοι ίδρυσαν εκκλησίες είτε ξενώνες σε όλη την οικουμένη, το έπραξαν για Εκείνον που είπε: «Ξένος ήμουν, και με φιλοξενήσατε»· είτε εφαρμόζουμε την ταπεινοφροσύνη, την εφαρμόζουμε για Εκείνον που είπε: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών»· είτε πάλι παρέχουμε άρτους στους πένητες, τους δίνουμε για Εκείνον που είπε: «Και όποιος προσφέρει έστω και ένα ποτήρι κρύο νερό στο όνομα ενός μαθητή, δεν θα χάσει τον μισθό του»· είτε επισκεπτόμαστε τις φυλακές, τις επισκεπτόμαστε για Εκείνον που είπε: «Στη φυλακή ήμουν, και ήλθατε προς εμένα»· είτε ενδύουμε τις χήρες και τα ορφανά, τα ενδύουμε για Εκείνον που είπε: «Γυμνός ήμουν, και με περιβάλατε»· είτε γενικότερα κάνουμε διανομή στους φτωχούς, το πράττουμε για Εκείνον που είπε: «Εφόσον το πράξατε σε έναν από αυτούς τους ελάχιστους, σε εμένα το πράξατε»· είτε υπομένουμε τους ονειδισμούς από τα ασεβή έθνη, επειδή προσκυνούμε Αυτόν που σταυρώθηκε από τους Ιουδαίους και ζωοποίησε την οικουμένη, το υπομένουμε για Εκείνον που είπε: «Μακάριοι είστε όταν σας ονειδίσουν, και σας διώξουν, και πουν κάθε πονηρό λόγο εναντίον σας ψευδόμενοι· να χαίρεστε και να αγαλλιάτε, διότι ο μισθός σας είναι μεγάλος στους ουρανούς».

«Δες την ταπείνωσή μου και ελευθέρωσέ με, διότι δεν λησμόνησα τον νόμο σου». «Εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί», σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου· και, «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών». Με αυτήν και ο θείος προφήτης στόλισε τις άλλες αρετές, και προβάλλοντάς την επικαλείται τη θεία βοήθεια. Υπάρχουν δε πολλά είδη ταπείνωσης· διότι κάποιος ταπεινώνεται και μέσα στη θλίψη, και στις συμφορές, και εξαιτίας των ανθρώπινων επιβουλών. Η αληθινή όμως ταπείνωση είναι, όταν εξαιτίας των αμαρτιών μας επιστρέφουμε στον Θεό· όπως ακριβώς ταπεινώθηκε ο ίδιος ο Δαβίδ, λέγοντας και πράττοντας: «Κάθε νύχτα θα λούζω το κρεβάτι μου, με τα δάκρυά μου θα βρέχω το στρώμα μου»· και, «Δες την ταπείνωσή μου και τον κόπο μου, και συγχώρησε όλες τις αμαρτίες μου». Ομοίως, και εάν ταπεινωθούμε κάτω από την κραταιά χείρα του Θεού, αγαπώντας και φυλάττοντας τα προστάγματά του, για τους οποίους λέει ο Κύριος: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι».

Μόνο αυτούς μακαρίζει η Γραφή. Διότι, λέει: «Μακάριος είναι ο άνθρωπος που δεν πορεύθηκε με τη βουλή των ασεβών»· «Μακάριος εκείνος που θα τον παιδαγωγήσεις, Κύριε, και θα τον διδάξεις τον νόμο σου»· «Μακάριοι οι άμωμοι στην οδό τους»· «Μακάριοι όλοι όσοι ελπίζουν σε Αυτόν»· «Μακάριος ο λαός του οποίου ο Κύριος είναι ο Θεός του»· «Μακάριος εκείνος τον οποίο δεν καταδίκασε η ψυχή του»· «Μακάριος ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο». Και ο Χριστός πάλι λέει τα εξής: «Μακάριοι οι πενθούντες, μακάριοι οι ταπεινοί, μακάριοι οι πράοι, μακάριοι οι ειρηνοποιοί, μακάριοι οι διωκόμενοι ένεκεν δικαιοσύνης». Βλέπεις πώς παντού οι θείοι νόμοι δεν μακαρίζουν κανέναν από τους πλουσίους, ούτε από αυτούς που έχουν ευγενική καταγωγή, ούτε από εκείνους που απολαμβάνουν τη δόξα, αλλά εκείνον που έχει κατακτήσει την αρετή; Διότι το ζητούμενο είναι, σε όλα όσα πράττουμε ή υποφέρουμε, να αποτελεί θεμέλιο ο φόβος του Θεού· και αν φυτέψεις από πριν αυτή τη ρίζα, όχι μόνο η άνεση, ούτε οι τιμές, και οι δόξες, και οι περιποιήσεις, αλλά και οι επιβουλές, και οι συκοφαντίες, και οι ύβρεις, και οι ατιμώσεις, και τα βάσανα, και γενικά τα πάντα, θα σου βλαστήσουν καρπούς πνευματικής αγαλλίασης. Και όπως ακριβώς οι ίδιες οι ρίζες των δέντρων είναι μεν πικρές, αλλά μας φέρνουν τους πιο γλυκούς καρπούς, έτσι βέβαια και η κατά Θεόν λύπη θα μας φέρει πολλή χαρά. Το γνωρίζουν αυτό όσοι πολλές φορές προσευχήθηκαν με οδύνη και έχυσαν δάκρυα, πόση ευφροσύνη αποκόμισαν, πώς καθάρισαν τη συνείδησή τους, πώς σηκώθηκαν με αγαθή ελπίδα.

Δεν λησμόνησε την κραυγή των πενήτων. Παρατήρησε πάλι τους πένητες να ευδοκιμούν. Και δεν εννοεί απλώς τους πένητες, αλλά εκείνους που είναι πτωχοί τω πνεύματι, όπως ακριβώς λέει ο Χριστός. Διότι αυτοί προπάντων εισακούονται όταν προσεύχονται, οι ταπεινοί στην καρδιά και συντετριμμένοι.

Διότι ονομάζει φτωχό εκείνον που έχει ανάγκη τη θεία πρόνοια, συγκρίνοντάς τον με τον μακαριζόμενο σύμφωνα με το: «Μακάριοι οἱ πτωχοὶ τῷ πνεύματι». Επομένως, καθένας που είναι αφιερωμένος στον Θεό, όντας φτωχός στα βιωτικά πράγματα αλλά πλούσιος ενώπιον του Θεού, περιέρχεται σε ακηδία από τη λύπη, ή «αθυμεί», σύμφωνα με τον Σύμμαχο, για την κακία και την απώλεια των πολλών· τέτοιος ήταν εκείνος που έλεγε: «Αλίμονο, ψυχή μου! διότι χάθηκε ο ευλαβής από τη γη, και ο ενάρετος μεταξύ των ανθρώπων δεν υπάρχει»· και εκείνος που είπε: «Δεν υπάρχει αυτός που πράττει την αγαθότητα». Κύριε, εισάκουσε την προσευχή μου, και η κραυγή μου ας φθάσει σε εσένα. Η μεν προσευχή δηλώνει την ικεσία προς τον Θεό και την παράκληση· η δε δέηση δηλώνει το αίτημα για εκείνα που επιθυμεί να του χορηγηθούν, καθώς παρακαλεί. Λέει δε: Δέξου την ικεσία μου, ω Δέσποτα, και σε εμένα που σε ικετεύω με οδύνη πρόσφερε τη βοήθειά σου. Διότι την κραυγή ο Σύμμαχος την ονόμασε «οιμωγή». Μην αποστρέψεις το πρόσωπό σου από εμένα. Ο Θεός αποστρέφει το πρόσωπό του από κάποιους που προσεύχονται με διάφορους τρόπους· είτε όταν όσοι αιτούνται δεν παρακαλούν για να λάβουν εκείνα που αρμόζει στον Θεό να χαρίζει και τα οποία είναι ωφέλιμο σε αυτούς να λάβουν· είτε όταν ζητούν μεν εκείνα που αρμόζει στον Θεό να παρέχει, αλλά δεν έχουν την κατάλληλη ωριμότητα για να τα δεχθούν με ωφέλιμο τρόπο. Υπάρχουν δε και εκείνοι που αξιώνουν να αποκτήσουν κάποια πράγματα με σκοπό να αμαρτήσουν. Ο άγιος λοιπόν παρακαλώντας λέει: Είθε να μη ζητήσω τέτοια πράγματα, εξαιτίας των οποίων, εσύ αρνούμενος, θα αποστρέψεις από εμένα το πρόσωπό σου.

Ας μην πλανάται κανείς· κανένας άδικος ή κανένας από τους παρόμοιους δεν θα καταξιωθεί για τη βασιλεία των ουρανών. Αντιθέτως, θα εισέλθουν μόνο εκείνοι: όσοι μεταδίδουν πρόθυμα τα αγαθά τους, οι πτωχοί στο πνεύμα, όσοι πενθούν, οι πράοι, όσοι πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη, οι καθαροί στην καρδιά, και οι ειρηνοποιοί. Τέτοιοι άνθρωποι θα εισέλθουν στη βασιλεία των ουρανών, και θα χαρούν και θα αγαλλιάσουν, διότι ο μισθός τους είναι πολύς στον ουρανό.

Γι' αυτόν τον λόγο, πουθενά ο Χριστός δεν επαινεί εκείνους που επιτελούν θαύματα, αλλά ακόμη και τους μαθητές, που υπερηφανεύονταν γι' αυτό, τους απομακρύνει από μια τέτοια ικανοποίηση, λέγοντας: «Μη χαίρεστε επειδή τα δαιμόνια σας υπακούν.» Διότι αυτοί που μακαρίζονται παντού είναι οι ελεήμονες, οι ταπεινοί, οι επιεικείς, οι καθαροί στην καρδιά, οι ειρηνοποιοί και όσοι πράττουν όλα αυτά και τα παρόμοιά τους.

Διότι, όταν λέει: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, οι πενθούντες, οι πράοι, αυτοί που πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη, οι ελεήμονες, οι καθαροί στην καρδιά, οι ειρηνοποιοί, οι δεδιωγμένοι ένεκεν δικαιοσύνης, και εκείνοι που ακούν ρητά και άρρητα κακά λόγια από τους έξω εξαιτίας του»· δεν χρησιμοποιεί ούτε το όνομα του κοσμικού ούτε του μοναχού, αλλά αυτός ο διαχωρισμός έχει εισαχθεί από την ανθρώπινη διάνοια. Οι δε Γραφές δεν γνωρίζουν τίποτα από αυτά, αλλά θέλουν να ζουν όλοι τον βίο των μοναχών, ακόμη και αν τυχαίνει να έχουν συζύγους. Άκου λοιπόν και τι λέει ο Παύλος· και όταν λέω τον Παύλο, εννοώ πάλι τον Χριστό. Αυτός, λοιπόν, γράφοντας επιστολές σε ανθρώπους που έχουν συζύγους και ανατρέφουν παιδιά, απαιτεί από αυτούς όλη την ακρίβεια βίου που αρμόζει στους μοναχούς. Διότι, περικόπτοντας κάθε πολυτέλεια, τόσο στα ενδύματα όσο και στα φαγητά, τους γράφει τα εξής λόγια: «Οι γυναίκες να στολίζουν τον εαυτό τους με σεμνή περιβολή, με αιδώ και σωφροσύνη, όχι με περίτεχνες κομμώσεις, ή με χρυσό, ή με μαργαριτάρια, ή με πολυτελή ενδύματα»· και πάλι: «Η δε γυναίκα που ζει με σπατάλη και τρυφή, ενώ ζει, είναι νεκρή»· και πάλι: «Έχοντας δε τροφή και σκεπάσματα, με αυτά θα αρκεστούμε». Τι περισσότερο από αυτά θα μπορούσε κανείς να απαιτήσει από τους μοναχούς; Διδάσκοντας δε άλλους να συγκρατούν τη γλώσσα τους, θέτει πάλι αυστηρούς νόμους, και τέτοιου είδους που είναι δύσκολο κατόρθωμα να τους τηρήσουν ακόμη και οι μοναχοί.

«Και θα είναι η ψυχή των αγίων σαν δέντρο καρποφόρο.» «Μακάριοι είμαστε, Ισραήλ, διότι τα αρεστά στον Θεό είναι γνωστά σε εμάς.» «Μακάριος ο άνθρωπος που δεν ολίσθησε με το στόμα του. Μακάριος εκείνος τον οποίο δεν κατέκρινε η συνείδησή του.» «Εννέα σκέψεις θεώρησα μακάριες στην καρδιά μου, και τη δέκατη θα την αναφέρω με τη γλώσσα μου: Ο άνθρωπος που ευφραίνεται για τα παιδιά του, και που ζει για να δει την πτώση των εχθρών του. Μακάριος αυτός που συζεί με συνετή γυναίκα, και αυτός που δεν ολίσθησε με τη γλώσσα του, και αυτός που δεν δούλεψε σε κάποιον ανάξιό του. Μακάριος αυτός που βρήκε τη φρόνηση, και που τα λόγια του κατευθύνονται σε αυτιά που ακούν. Πόσο μεγάλος είναι αυτός που βρήκε τη σοφία! Αλλά δεν υπάρχει κανένας ανώτερος από εκείνον που φοβάται τον Κύριο.» «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών.» «Μακάριοι οι πράοι, διότι αυτοί θα κληρονομήσουν τη γη.» «Μακάριοι όσοι πενθούν, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν.» «Μακάριοι όσοι πεινούν και διψούν για τη δικαιοσύνη, διότι αυτοί θα χορτάσουν.» «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν.» «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό.» «Μακάριοι οι ειρηνοποιοί, διότι αυτοί θα ονομαστούν υιοί του Θεού.» «Μακάριοι οι διωκόμενοι ένεκα της δικαιοσύνης, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών.» «Μακάριοι είστε όταν σας χλευάσουν και σας διώξουν και πουν εναντίον σας κάθε πονηρό λόγο ψευδόμενοι, εξαιτίας μου. Χαίρετε και αγαλλιάσθε, διότι ο μισθός σας είναι πολύς στους ουρανούς.» «

Παρήγγειλε δε να είμαστε πτωχοί τω πνεύματι, τους οποίους μακαρίζει και αποκαλεί άξιους της βασιλείας των ουρανών. Έπειτα, προτρέπει να πενθούμε στον παρόντα βίο, ώστε να αξιωθούμε της μελλοντικής παρηγορίας, να είμαστε πράοι και πάντοτε να πεινάμε και να διψάμε τη δικαιοσύνη, ελεήμονες και μεταδοτικοί, οικτίρμονες και συμπονετικοί, καθαροί στην καρδιά, απέχοντας από κάθε μολυσμό σάρκας και πνεύματος, ειρηνοποιοί τόσο προς τους πλησίον όσο και προς την ίδια μας την ψυχή, υποτάσσοντας δηλαδή το κατώτερο στο ανώτερο και ειρηνεύοντας με ορθή κρίση τον μεταξύ τους αδιάκοπο πόλεμο, και να υπομένουμε κάθε διωγμό και κάθε θλίψη και ονειδισμό, που υφιστάμεθα ένεκα της δικαιοσύνης υπέρ του ονόματός Του, ώστε να αξιωθούμε της αιώνιας χαράς κατά τη λαμπρή διανομή των δωρεών. Αλλά παραγγέλλει και μέσα στον κόσμο να λάμπει το φως μας εμπρός στους ανθρώπους με τέτοιον τρόπο, ώστε να δουν, λέγει, τα καλά σας έργα και να δοξάσουν τον Πατέρα σας τον εν τοις ουρανοίς.

ΜΖʹ. Ο κόσμος έχει πολλούς που είναι πτωχοί τω πνεύματι, αλλά παρά το πρέπον· και πολλούς που πενθούν, αλλά εξαιτίας απώλειας χρημάτων ή τέκνων· και πολλούς που είναι πράοι, αλλά απέναντι στα ακάθαρτα πάθη· και πολλούς που πεινούν και διψούν, αλλά για να αρπάξουν τα ξένα και να κερδίσουν μέσα από την αδικία· και πολλούς ελεήμονες, αλλά προς το σώμα και τα του σώματος· και καθαρούς στην καρδιά, αλλά από κενοδοξία· και ειρηνοποιούς, αλλά επειδή υποτάσσουν την ψυχή στη σάρκα· και πολλούς διωκόμενους, αλλά ως άτακτους· και πολλούς ονειδιζόμενους, αλλά για αισχρά αμαρτήματα. Όμως, μακάριοι είναι μόνο εκείνοι που και πράττουν και υφίστανται αυτά για τον Χριστό και κατά Χριστόν. Γιατί; Επειδή δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών και αυτοί θα δουν τον Θεό, και τα λοιπά. Ώστε, δεν είναι μακάριοι απλώς επειδή τα πράττουν και τα υφίστανται αυτά· διότι και οι προαναφερθέντες κάνουν το ίδιο· αλλά επειδή και τα πράττουν και τα υφίστανται για τον Χριστό και κατά Χριστόν.

Ο Ιώβ είχε υπάρχοντα και δεν ήταν φιλάργυρος. Ο Ιούδας δεν είχε και επιθυμούσε να έχει, και ήταν φιλάργυρος και έκλεψε πολλές φορές τα χρήματα των φτωχών από το ταμείο και έλεγε στους Ιουδαίους: «Τι θέλετε να μου δώσετε και εγώ θα σας τον παραδώσω;». Διότι ο φιλάργυρος λυπάται όταν δεν έχει χρήματα, εάν όμως έχει, πάλι λυπάται επειδή δεν έχει περισσότερα. Ο αφιλάργυρος όμως, είτε έχει είτε δεν έχει, ούτε χαίρεται υπερβολικά ούτε θλίβεται, διότι και όταν έχει, συμπεριφέρεται σωστά και όπως είναι αρεστό στον Θεό, και όταν δεν έχει, ζει ενάρετα και ευχαριστεί τον Θεό. Διότι ακόμη και αν στερείται τα αναγκαία, ακόμη και αν στερείται ενδυμάτων, ευχαριστεί τον Θεό και θεωρεί τον εαυτό του μακάριο μέσα από την υπομονή του, σύμφωνα με το: «μακάριοι οι φτωχοί, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών». Την οποία είθε να αξιωθούμε να επιτύχουμε όλοι μας με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Θεού Λόγου. Αμήν.