Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:3

Όταν, απαριθμώντας για εμάς τις βαθμίδες της ευσέβειας σε εννέα αναβάσεις, έθεσε τη δέκατη βαθμίδα μέσα σε εκείνους τους καινούργιους ουρανούς. Διότι λέει: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών»· έπειτα, «Μακάριοι οι πραείς, διότι αυτοί θα κληρονομήσουν τη γη», και συνοψίζοντας: «Χαίρετε», λέει, «και αγαλλιάσθε, διότι ο μισθός σας είναι πολύς στους ουρανούς». Σε ποιους άραγε ουρανούς αναφέρεται; Υποσχέθηκε ότι ο μισθός μας θα είναι πολύς σε εκείνους στους οποίους, όπως προσθέτει το λόγιο του Πέτρου, κατοικεί η δικαιοσύνη. Ποια είναι λοιπόν η δικαιοσύνη; Ο Θεός, ο οποίος ονομάζεται ήλιος της δικαιοσύνης. Εάν λοιπόν ο ήλιος της δικαιοσύνης, ο Θεός, κατοικεί σε εκείνους τους καινούργιους ουρανούς, όπως αναφέρει το λόγιο, και ο Θεός βρίσκεται εκτός του παντός και, όταν η κτίση καταλύεται, παραμένει ο Ίδιος αναλλοίωτος και αιώνιος και χωρίς ποτέ να έχει τέλος, δεν υπάρχει άραγε σε αυτούς κανένα άλλο κτίσμα πιο θεοειδές, παρά μόνο το απρόσιτο φως, στο οποίο κατοικώντας ο Θεός περιβάλλεται το φως σαν ιμάτιο και καθιστά τους οσίους Του θεοειδείς.

Μήτε να δώσεις προσοχή στη βασκανία και στα λόγια τους· διότι εκείνα που αντηχούν μέσα σου άνωθεν για την ωφέλεια πολλών, θα τα ακούσουν στο τέλος οι κωφοί, και τα μάτια των τυφλών που βρίσκονται στο σκοτάδι του βίου και στην ομίχλη της αμαρτίας, θα δουν το φως των λόγων σου, και θα αγαλλιάσουν με αυτούς οι πτωχοί τω πνεύματι, και οι απελπισμένοι των ανθρώπων θα γεμίσουν από ευφροσύνη, και όσοι πλανώνται ως προς το πνεύμα θα γνωρίσουν σύνεση στα λόγια σου· όσοι δε γογγύζουν εναντίον σου, θα μάθουν να υπακούουν στα λόγια του Πνεύματος, και οι γλώσσες που ψελλίζουν θα μάθουν να λαλούν ειρήνη.

Επειδή δεν υπάρχει κανένα όφελος από τα λόγια, όταν δεν υπάρχουν τα έργα, για τον λόγο αυτόν και ο Δεσπότης μας, όλα όσα μας ωφέλησε με λόγια και παραινέσεις, τα εκπλήρωσε και με τα έργα του, αναδεχόμενος πρώτος ο ίδιος τα πάντα στον εαυτό του. Γι' αυτό και έλεγε: «Διότι σας έδωσα παράδειγμα, ώστε να κάνετε κι εσείς ομοίως». Επειδή δεν έπραττε αυτά για τον εαυτό του (διότι ποια ανάγκη είχε από αυτά;) αλλά για εμάς και για τη δική μας ωφέλεια, ας προσέξουμε, λοιπόν, ότι παρήγγειλε να είμαστε ανεξίκακοι και να μην οργιζόμαστε με εκείνον που έχει κάνει κάποιο κακό. Αυτό το απέδειξε με τα έργα πρώτος ο ίδιος. Διότι, όταν τον ράπισε εκείνος ο αγνώμων και μιαρός δούλος, δεν παραφέρθηκε σε οργή, ούτε ζήτησε να εκδικηθεί αυτόν που τον αδίκησε, αλλά σαν φίλος προς φίλο συνομιλεί μαζί του για το χτύπημα και λέει: «Αν μίλησα κακά, μαρτύρησε για το κακό, αν όμως καλά, γιατί με δέρνεις;». Δίδαξε περί ταπεινώσεως λέγοντας «μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι» και «οι ταπεινοί τη καρδία». «Ζώστηκε με λέντιο και ένιψε τα πόδια των μαθητών». Είπε: «Οι αλεπούδες έχουν φωλιές και τα πετεινά του ουρανού καταλύματα, ο δε Υιός του Ανθρώπου δεν έχει πού να κλίνει την κεφαλή του», εισάγοντας σε εμάς τους λόγους περί ακτημοσύνης.

Και για να το δούμε αυτό καθαρά, ας αναλογιστούμε εκείνα για τα οποία ο ίδιος ο Χριστός ονόμασε μακάριους όσους τα κατορθώνουν, για να διαπιστώσουμε αν δεν εξαρτώνται όλα από αυτούς τους λογισμούς. Ποιους λοιπόν μακαρίζει ο μόνος αληθινά μακάριος; Τους φτωχούς στο πνεύμα, τους πενθούντες, τους πράους, εκείνους που πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη, τους ελεήμονες, τους καθαρούς στην καρδιά, τους ειρηνοποιούς, εκείνους που υπομένουν διωγμούς και κάθε ονειδισμό για χάρη της δικαιοσύνης και για την αφοσίωσή τους στον Χριστό. Αυτοί λοιπόν είναι εκείνοι που έχουν κατακτήσει τη μακάρια ζωή.

Αυτό δε είναι φανερό από το γεγονός ότι την εξής μόνη ανταπόδοση απαιτεί από εμάς για τις ευεργεσίες του, να θέλουμε το αγαθό και να έχουμε χρηστό φρόνημα. Και το μαρτυρούν όλες οι εντολές, το μαρτυρούν οι παραινέσεις, και γενικά κάθε λόγος που προσφέρει ωφέλεια στους ανθρώπους σε αυτό αποβλέπει. Διότι, καταργώντας την πλεονεξία, χαλιναγωγώντας τη σωματική επιθυμία, καταπνίγοντας τον θυμό και αποβάλλοντας τη μνησικακία, δεν απαιτεί τίποτε άλλο παρά χρηστότητα φρονήματος και επιείκεια. Και πάλι, η πτωχεία τω πνεύματι, το πένθος, η ελεημοσύνη, η πραότητα και καθένα από τα υπόλοιπα, για τα οποία ο Χριστός ονόμασε μακάριους όσους τα κατορθώνουν, αποτελούν καθαρά έργα της θελήσεως.

Όμως, ούτε διέλαθε της προσοχής του αλάνθαστου οφθαλμού ούτε επρόκειτο να αποφύγει για πολύ τη θεία δίκη· αλλά, επειδή παρέμενε μέχρι τέλους ανίατος από αυτή την κακία, καταδικάστηκε σε σωματική νόσο αντίστοιχη της ψυχικής, και αφού καταλήφθηκε από μανία και άρχισε να υλακτεί σαν σκύλος, έτσι τελείωσε τη ζωή του. Ο δε Στέφανος, αφού κατευθύνθηκε προς τον βασιλιά, επιχειρούσε να τον κατατοξεύσει από μακριά, τεντώνοντας ως τόξο ένα πικρό πράγμα, τη διαβολή. Σκοπός του ήταν αφενός να καταβάλει αυτόν τον μακάριο για την εν πνεύματι πτωχεία του, αυτόν τον άνθρωπο του Θεού που ήταν φτωχός από κάθε επιλήψιμο και μεμπτό έργο και λόγο και λογισμό και άξιος της βασιλείας των ουρανών, αφού του αφαιρέσει την προστασία των αδελφών, παρουσιάζοντάς τον ως αφελή και ανίκανο, απλό ιδιώτη και αγράμματο, και εντελώς αδαή ως προς την καθοδήγηση των μοναχών. Και αν αυτό γινόταν, φυσικό επακόλουθο θα ήταν να σφαγιαστούν οι ευθείς στην καρδιά· διότι, τι άλλο σήμαινε το να στερηθούν έναν τέτοιο πνευματικό καθοδηγητή εκείνοι που είχαν καλώς συνηθίσει να κατευθύνονται από αυτόν;

Φιλ. 2,5 «Αυτό το φρόνημα ας υπάρχει». Διότι ο Χριστός και Θεός μας δεν απέβλεψε στο δικό του, αλλά στο συμφέρον και τη σωτηρία όλων. Γι' αυτόν τον λόγο ταπεινώνει τον εαυτό του μέσω της σαρκώσεως, και υψώνει όλους εμάς μέσω της δικής του ταπεινώσεως. Εκείνος λοιπόν που ταπεινώνει τον εαυτό του γίνεται μιμητής του Χριστού, αν και Εκείνος είναι Θεός κατά φύση και υψηλός κατ' ουσίαν, ενώ οι υψηλοί μεταξύ των ανθρώπων απέκτησαν αυτό το ύψος τους από «αρπαγή», από πλεονεξία, αφού βέβαια η φύση όλων των ανθρώπων είναι κοινή, ίση και ομότιμη. Αν λοιπόν Αυτός που είναι Θεός κατά φύση και υψηλός κατά φύση ταπείνωσε τον εαυτό του για εμάς, εμείς, που είμαστε κατά φύση ομότιμοι και ομοίως ταπεινοί, δεν οφείλουμε να ταπεινωνόμαστε ο ένας απέναντι στον άλλον και να έχουμε επίγνωση των δικών μας μέτρων; Εάν δε ταπεινωθούμε, θα υπερυψώσει και εμάς ο Θεός, χαρίζοντάς μας όσα «μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν». Διότι, «μακάριοι», λέγει, «οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών». Αν και, ακόμη κι αν δεν ίσχυε αυτό, είναι από μόνο του υψηλό και μέγα το να αξιωθεί κανείς να γίνει μιμητής του Χριστού.

Όπως ακριβώς, εάν υπάρχουν πανδοχεία και πορνεία και τόποι όπου γίνονται αταξίες και ασωτίες, τότε οι θεοσεβείς όταν περνούν τα σιχαίνονται, και βλέποντάς τα δεν τα βλέπουν, γιατί τους είναι σαν νεκρά, έτσι και ο Θεός απέναντι σε όσους έχουν αποστατήσει από τον λόγο του και από την εντολή του: επιβλέπει μεν, αλλά τους παραβλέπει και δεν κάνει εκεί κοινωνία μαζί τους ούτε επαναπαύεται στους λογισμούς τους ο Κύριος. (Ερώτηση): Πώς μπορεί κάποιος να είναι πτωχός τω πνεύματι, μάλιστα όταν αισθανθεί μέσα του ότι μεταβλήθηκε και πρόκοψε και ήρθε σε γνώση και σύνεση, την οποία πρωτύτερα δεν είχε; (Απόκριση): Έως ότου κάποιος τα αποκτήσει αυτά και προκόψει, δεν είναι πτωχός τω πνεύματι, αλλά έχει μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του. Όταν όμως έρθει σε αυτή τη σύνεση και την προκοπή, η ίδια η χάρη τον διδάσκει να είναι πτωχός τω πνεύματι. (Ερώτηση): Και ποια είναι η ερμηνεία του να είναι κάποιος πτωχός τω πνεύματι;

Αυτός δε είναι ο θεμέλιος της οδού προς τον Θεό: το να διαπορεύεται κανείς την οδό της ζωής με πολλή υπομονή, με ελπίδα, με ταπεινοφροσύνη, με πτωχεία πνεύματος, με πραότητα, και μέσω αυτών να μπορεί να αποκτήσει τη δικαιοσύνη μέσα του· και ως δικαιοσύνη εννοούμε τον ίδιο τον Κύριο. Διότι αυτές οι εντολές που προστάζουν αυτά, στέκονται σαν οδοδείκτες και σημάδια της βασιλικής οδού, η οποία ανάγει στην επουράνια πόλη αυτούς που την διαπορεύονται. Διότι λέει: «μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι»· «μακάριοι οι πραείς»· «μακάριοι οι ελεήμονες»· «μακάριοι οι ειρηνοποιοί». Αυτό είπε πως είναι ο Χριστιανισμός. Εάν όμως κάποιος δεν πορεύεται σε αυτήν την οδό, έχει πλανηθεί σε λάθος δρόμο και χρησιμοποιεί κακό θεμέλιο. Δόξα στους οικτιρμούς του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος στους αιώνες. Αμήν.

Διότι, αποβλέποντας η πιστή και φιλαλήθης ψυχή στα αιώνια αγαθά που επιφυλάσσονται για τους δικαίους και στην άρρητη ευεργεσία της θείας χάριτος που πρόκειται να επιφοιτήσει, θεωρεί τον εαυτό της, καθώς και την προθυμία, τον πόνο και τον κόπο της, ως ανάξια μπροστά στις άρρητες επαγγελίες του Πνεύματος. Αυτός είναι ο πτωχός τω πνεύματι, τον οποίο μακαρίζει ο Κύριος. Αυτός είναι εκείνος που πεινά και διψά τη δικαιοσύνη. Αυτός είναι εκείνος που έχει συντετριμμένη καρδιά. Όσοι αναλαμβάνουν τέτοια προαίρεση και προθυμία και κόπο και πόθο αρετής, και παραμένουν σε αυτά έως το τέλος, θα μπορέσουν αληθινά να επιτύχουν τη ζωή και την αιώνια βασιλεία. Ας μην υπερηφανεύεται, λοιπόν, κανείς από τους αδελφούς εις βάρος του αδελφού του, ούτε να προχωρεί στην οίηση, παρασυρόμενος κρυφά από την κακία, λέγοντας ότι «ιδού, εγώ απέκτησα πνευματικό χάρισμα». Διότι δεν αρμόζει στους Χριστιανούς να κάνουν τέτοιες σκέψεις. Επειδή το τι θα φέρει το αύριο σε εκείνον, δεν το γνωρίζεις, και ποιο θα είναι το τέλος εκείνου και ποιο το δικό σου, το αγνοείς. Αλλά ο καθένας, προσέχοντας τον εαυτό του, ας ανακρίνει πάντοτε τη δική του συνείδηση και ας δοκιμάζει το έργο της καρδιάς του, δηλαδή ποια προθυμία και ποιον αγώνα έχει ο νους προς τον Θεό. Και αποβλέποντας στον τέλειο σκοπό της ελευθερίας, της απαθείας και της αναπαύσεως του Πνεύματος, ας τρέχει ακατάπαυστα και αόκνως, χωρίς να επαναπαύεται σε κανένα χάρισμα ή κατόρθωμα.

Πώς λοιπόν να κατανοήσουμε την οδό του Λόγου; Όπως ακριβώς κάποιος οδοιπόρος βαδίζει στη βασιλική οδό και πορεύεται προς την πόλη, στην οποία κατοικεί ο βασιλιάς, και ξεκινώντας την πορεία του παρατηρεί τα σημάδια χωρίς να παρεκκλίνει πουθενά σε άλλο τόπο, και χωρίς να χαλαρώσει από νωθρότητα και αμέλεια, αλλά μάλλον δείχνοντας σπουδή θα υπολογίσει πόση απόσταση υπολείπεται μέχρι την πόλη —διότι από τα σημάδια γνωρίζει την απόσταση—, έτσι ας γνωρίσουμε και εμείς την οδό του Πνεύματος, όπως μας την υπέδειξε ο Σωτήρας. Εκείνος λοιπόν που πλανάται στον αιώνα τούτο, περιπλανιέται σαν σε αγριότοπο της ερήμου και, βαδίζοντας ανάμεσα στις πέτρες χωρίς δρόμο, πατάει πάνω σε αγκάθια και τριβόλους. Όταν όμως έλθει στην οδό του Λόγου, βλέπει το σημάδι και κατανοεί τον λόγο, δηλαδή τον τόπο στον οποίο έφθασε στην οδό της αλήθειας. Το δε πρώτο σημάδι στην οδό του Λόγου λέει: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών». Μακαρίζει τους πτωχούς τω πνεύματι, οι οποίοι είναι πτωχοί ως προς το πνεύμα του παρόντος αιώνος, μη έχοντας αποκτήσει τίποτα από αυτό, πλούσιοι όμως εν μέρει στο πνεύμα της αλήθειας και παραμένουν αχόρταγοι σαν να μην κατέχουν τίποτα, μέχρις ότου κατακτήσουν το τέλειο. Ας εξετάζει λοιπόν η ψυχή, στην οδό της αλήθειας, αν πλησίασε σε αυτό το σημάδι· διότι έτσι προκόβει και οδεύει προς το επόμενο σημάδι, διότι λέει: «Μακάριοι οι πενθούντες, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν».

Το θεμέλιο της οδού και η ίδια η οδός έχουν προετοιμαστεί διαφορετικά, όμως οι άνθρωποι θέλουν να πορεύονται σε αδιάβατα μονοπάτια και δεν καταλαβαίνουν ότι εκτρέπονται από την ευθεία οδό. Αυτό δε είναι το θεμέλιο: το να διανύει κανείς την οδό της ζωής με πολλή υπομονή, με ελπίδα, με ταπεινοφροσύνη, με πτωχεία πνεύματος και με πραότητα. Μέσω αυτών μπορεί κάποιος να αποκτήσει τη δικαιοσύνη μέσα του· και ως δικαιοσύνη εννοούμε τον ίδιο τον Κύριο. Οι εντολές του Κυρίου είναι σαν στημένοι οδοδείκτες και σημάδια της βασιλικής οδού, η οποία οδηγεί όσους την διασχίζουν στην επουράνια πόλη. Διότι λέει: «μακάριοι οι πράοι, μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, μακάριοι οι ελεήμονες, μακάριοι οι ειρηνοποιοί, διότι αυτοί θα ονομαστούν υιοί Θεού». Αυτόν ακριβώς ονόμασε Χριστιανό. Εάν όμως κάποιος δεν πορεύεται σε αυτήν την οδό, περπατά σε αδιάβατο δρόμο και στηρίζεται σε κακό θεμέλιο.

Διότι ο Κύριος, κατηχώντας τους μαθητές του και υποδεικνύοντας την αλήθεια, έλεγε: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών»· και αναφέροντας την πτωχεία, αμέσως επισήμανε και τη βασιλεία. Διότι αυτή η ψυχή αξιώνεται να γίνει νύμφη του Χριστού, και αυτή κληρονομεί τη βασιλεία, δηλαδή τον ίδιο τον Κύριο, εκείνη που γίνεται πτωχή τω πνεύματι. Αυτή είναι η εύμορφη και ωραία και αρεστή και ταιριαστή στον νυμφίο Χριστό νύμφη, η πτωχή τω πνεύματι ψυχή. Διότι εκείνη που δεν είναι πτωχή τω πνεύματι δεν του ταιριάζει. Επειδή δεν είναι εύμορφη ούτε ωραία, αλλά τυγχάνει ανόμοια με αυτόν και άσχημη. Και τα όμοια παντού ταιριάζουν με τα όμοια, το καλό με το καλό και το σαθρό με το σαθρό. Δεν μπορεί μια πόρνη να κατοικήσει μαζί με μια σώφρονα γυναίκα -διότι είναι ανόμοιά της- ούτε ένας άτακτος και φαύλος να συμβιώνει με έναν ευσεβή και ευλαβή άνδρα -διότι είναι ασύμφωνοι μεταξύ τους-, αλλά ο καθένας προσκολλάται στο όμοιό του, ο φαύλος με τον φαύλο και ο καλός με τον καλό, η πόρνη συναναστρέφεται με πόρνη και η σώφρων με σώφρονα. Με τον ίδιο τρόπο και η πτωχή τω πνεύματι ψυχή τυγχάνει ωραία και αρεστή στον Χριστό και του ταιριάζει για την πνευματική συμβίωση. Διότι αυτό θεωρεί ως την ομορφιά της και την αξία της ενώπιόν του, το να είναι δηλαδή πτωχή τω πνεύματι. Ποια είναι, λοιπόν, η πτωχή τω πνεύματι ψυχή;

Άκου λοιπόν τι λέει ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός ο Θεός: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, μακάριοι οι πενθούντες, μακάριοι οι πράοι», και πάλι: «Αγαπάτε τους εχθρούς σας, να κάνετε καλό σε αυτούς που σας μισούν, να ευλογείτε αυτούς που σας καταρώνται, να προσεύχεστε υπέρ αυτών που σας κακομεταχειρίζονται και σας διώκουν». Κανένας αργός λόγος ας μην βγαίνει από το στόμα σας, αληθινά σας λέω ότι για κάθε αργό λόγο, οι άνθρωποι θα δώσουν λόγο κατά την ημέρα της κρίσεως, και ξανά: «Εάν δεν στραφείτε και δεν γίνετε σαν τα παιδιά, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών», και αλλού: «Από αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν έχετε αγάπη μεταξύ σας», και πάλι: «Πώς μπορείτε εσείς να πιστέψετε, όταν λαμβάνετε δόξα ο ένας από τον άλλον και δεν αναζητάτε τη δόξα που προέρχεται από τον μόνο Θεό;» Διότι, λέει, «καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, ενώ εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί». Δεν λέει ότι θα υψωθεί προς κοσμική δόξα, αλλά υπόσχεται μυστικώς ότι θα ανυψωθεί προς την πνευματική αλλοίωση.

Αλλά ας δούμε ποιες και τι είδους είναι οι μονές και οι κατοικίες των αρετών, για την απόκτηση των οποίων οφείλει κανείς να χύσει το αίμα του. Πρώτη κατοικία, λοιπόν, είναι η μακαρία ταπείνωση· «Μακάριοι», λέει, «είναι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών». Εκείνος, λοιπόν, που επιθυμεί να εισέλθει σε αυτή την κατοικία και μαζί με αυτήν να αποκτήσει τη βασιλεία των ουρανών, εάν δεν παραδώσει πρώτα τον εαυτό του προ των πυλών της προς σφαγή σε όλους όσους το επιθυμούν, σαν κριάρι με δεμένα τα χέρια και τα πόδια, και εάν δεν θυσιαστεί και δεν πεθάνει ολοκληρωτικά, νεκρώνοντας το δικό του θέλημα, δεν πρόκειται ποτέ να εισέλθει στο εσωτερικό της, ούτε και να την κυριεύσει. Και αν δεν κυριεύσει αυτήν, δεν πρόκειται να κυριεύσει ούτε καμία από τις άλλες. Διότι είναι αδύνατον να παρακάμψει κανείς αυτήν και να βρεθεί ποτέ σε κάποια άλλη· επειδή ο Θεός τις τοποθέτησε κατά τάξη και βαθμίδα. Και όπως ακριβώς κάποια νησιά στο πέλαγος της θάλασσας, έτσι θα κατανοήσεις με σύνεση ότι βρίσκονται και αυτές οι αρετές στο μέσο του βίου, απέχοντας η μία από την άλλη και όντας ενωμένες σαν με κάποιες γέφυρες, πλήρως απομακρυσμένες από όλα τα γήινα, αλληλεξαρτώμενες και συνδεόμενες με ασφάλεια η μία με την άλλη.

Τι πιο ανδρείο από τη συντετριμμένη και ταπεινωμένη καρδιά, η οποία, τρέποντας σε φυγή τις φάλαγγες των δαιμόνων χωρίς κόπο, τις εκδιώκει οριστικά; Τι πιο ένδοξο από την πνευματική πτωχεία που γίνεται πρόξενος της βασιλείας των ουρανών, της οποίας τι θα μπορούσε να είναι αντάξιο, είτε τώρα είτε στον μέλλοντα αιώνα; Το να μη μεριμνά, εξάλλου, κανείς για τον εαυτό του για τίποτα το γήινο, αλλά να έχει όλη του τη διάνοια στραμμένη προς τον Χριστό, πόσων αιώνιων αγαθών νομίζεις ότι γίνεται πρόξενο αυτό, πόσο ανώτερης αγγελικής καταστάσεως;

Ο Χριστός και Θεός μας διακηρύσσει τόσο ξεκάθαρα κάθε μέρα διά του ευαγγελίου του: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών». Ακούγοντάς το λοιπόν εμείς αυτό, οφείλουμε να προσέχουμε και να εξετάζουμε τον εαυτό μας με ακρίβεια, εάν είμαστε αληθινά τόσο πτωχοί, ώστε να είναι δική μας η βασιλεία των ουρανών σε τέτοιο βαθμό, ώστε να έχουμε βέβαιη στην αίσθηση της ψυχής μας την απόκτησή της, και σε τέτοιο βαθμό να κατέχουμε τον πλούτο της, ώστε να αισθανόμαστε χωρίς καμία αμφιβολία ότι βρισκόμαστε εντός της και να ευφραινόμαστε απολαμβάνοντας τα εκεί αγαθά. Διότι ο ίδιος ο Κύριος αποφάνθηκε ότι αυτή βρίσκεται εντός μας· σημάδια δε και απόδειξη του ότι κάποιος βρίσκεται εντός αυτής, είναι το να μην επιθυμεί ο τέτοιος άνθρωπος τίποτα από τα ορατά και φθειρόμενα, εννοώ δηλαδή τα πράγματα και τις τέρψεις αυτού του κόσμου, ούτε πλούτο, ούτε δόξα, ούτε καλοπέραση, ούτε άλλη βιωτική ή σωματική απόλαυση, αλλά έτσι να απέχει από όλα αυτά και με τέτοια απέχθεια να διάκειται απέναντί τους στην ψυχή και στην προαίρεση, όσο εκείνοι που διαπρέπουν έχοντας εξουσία και βασιλική τιμή διάκεινται προς εκείνους που συχνάζουν σε σκηνές πορνείας και όσο εκείνοι που είναι ντυμένοι με καθαρά ενδύματα και έχουν αλειφθεί με ευωδιαστά μύρα αποστρέφονται τη δυσωδία και τον βούρκο.

Πάλι Τον ακούει να λέει: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών». Οφείλει, λοιπόν, να εξετάζει και να δοκιμάζει πάντοτε τον εαυτό του σε κάθε ταπεινωτικό απρόοπτο, δηλαδή ύβρης, ατιμίας και εξουδενώσεως, και έτσι να εξετάζει τον εαυτό του, αν άραγε υπάρχει μέσα του αυτή η αρετή της ταπεινώσεως ή όχι. Διότι αυτός που την έχει αποκτήσει, υπομένει τα πάντα χωρίς λύπη και χωρίς βάρος, χωρίς να πληγώνεται η καρδιά του από τίποτα από όσα συμβαίνουν. Αν όμως πληγωθεί έστω και λίγο, πάλι δεν ταράσσεται εντελώς· αντίθετα, εξαιτίας εκείνου του πληγώματος της καρδιάς του, επειδή δηλαδή λυπήθηκε έστω και ελάχιστα και δεν αποδέχθηκε τα συμβάντα μάλλον με χαρά, μαστιγώνει και εξευτελίζει τον εαυτό του, λυπάται και κλαίει, εισερχόμενος στο ταμείο της ψυχής του ή του κελιού του, και πέφτοντας έτσι μπροστά στον Θεό, Του εξομολογείται, σαν να έχει χάσει ολόκληρη τη ζωή του.

Επομένως, όσοι έχουν ακόμη τη διάνοιά τους αθεράπευτη ως προς την εν Πνεύματι προσκύνηση του Θεού, αυτοί ας αγωνιστούν πρωτίστως να αποκτήσουν αυτό το απόκτημα —για το οποίο άλλωστε ο Χριστός σταυρώθηκε και πέθανε—, χωρίς να φεισθούν τίποτε από όσα ελκύουν προς τον σκοπό αυτό το έλεος του Θεού. Διότι αυτό είναι η λύτρωση, την οποία απέστειλε ο Κύριος διά του Ιησού στον λαό Του, και αυτό είναι το μέγα έλεος, και αυτός είναι ο ιλασμός, και αυτό είναι η διάλυση του μεσοτοίχου του μεγάλου φραγμού, και αυτό είναι η ανάσταση της ψυχής πριν από την κοινή ανάσταση των σωμάτων, και αυτό είναι η αφθαρσία, και αυτό είναι η αιώνια ζωή, και αυτό είναι η καταλλαγή του Θεού με τους ανθρώπους, και αυτό είναι η από τον Θεό στερέωση της οικουμένης, η οποία δεν θα σαλευθεί, και σε αυτό έγκειται το να γίνει πρώτος ο έσχατος όλων και ο δούλος όλων, και σε αυτό συνίσταται ο πτωχός τω πνεύματι, του οποίου είναι η βασιλεία των ουρανών, και σε αυτό συνίσταται ο καθαρός στην καρδιά, διότι αυτός θα δει τον Θεό, και σε αυτό συνίσταται ο ειρηνοποιός, ο οποίος και θα ονομαστεί υιός Θεού.

Όλες οι θείες Γραφές διακηρύσσουν δημόσια αυτά που ελάλησε το Πανάγιο Πνεύμα, το οποίο εκπορεύθηκε αρρήτως από τον Πατέρα και εστάλη μέσω του Υιού στους ανθρώπους: όχι στους απίστους ούτε στους φιλόδοξους, όχι στους ρήτορες ούτε στους φιλοσόφους, όχι σε αυτούς που έμαθαν τα συγγράμματα των Ελλήνων, όχι σε αυτούς που διαβάζουν τις θύραθεν γραφές, όχι σε εκείνους που εξάσκησαν τον θεατρικό βίο, όχι σε όσους μιλούν περίτεχνα και με πλούτο λέξεων, όχι σε όσους έλαβαν μεγάλα ονόματα, όχι σε εκείνους που έτυχε να αγαπιούνται από τους ενδόξους, όχι σε όσους συνέπραξαν με αυτούς που έπραξαν άνομα, όχι σε εκείνους που προσκαλούν ούτε σε όσους προσκαλούνται, ούτε σε όσους εμπαίζουν ούτε σε όσους εμπαίζονται, αλλά στους πτωχούς στο πνεύμα και στον βίο, σε αυτούς που είναι καθαροί στην καρδιά και στο σώμα, σε εκείνους που κατέχουν απλό λόγο, απλούστερο βίο και ακόμη πιο απλή γνώμη, σε αυτούς που αποφεύγουν τη δόξα σαν το πυρ της γέεννας και μισούν τους κόλακες από τα βάθη της ψυχής τους· (διότι το Πνεύμα δεν δέχεται την κολακεία ούτε ανέχεται να ακούει κάτι που δεν ισχύει)· σε εκείνους που αποβλέπουν μόνο στη δόξα της ψυχής και στη σωτηρία όλων των αδελφών, και δεν αισθάνονται την παραμικρή έλξη προς οτιδήποτε του κόσμου, έστω και με μια μικρή κίνηση της καρδιάς, όπως προς τους επαίνους ή την ανθρώπινη δόξα ή προς οποιαδήποτε άλλη ηδονή ή πάθος· διότι αυτοί είναι νεκροί και συγχρόνως ζουν αληθινά, επειδή είναι αληθινοί αν και θεωρούνται πλάνοι· αυτοί είναι ταπεινοί στο πνεύμα, πράοι στην καρδιά και ζηλωτές για τον Κύριο· αυτοί θεωρούνται ασεβείς από τους ασεβείς, αλλά είναι οσμή ζωής για τους εκλεκτούς του Κυρίου· αυτοί φαίνονται πόρνοι σε όσους είναι πόρνοι στην καρδιά, και ισάγγελοι σε εκείνους που έχουν παρθένα την ψυχή· αυτοί ταπεινώνονται εν μέσω δόξας και δοξάζονται μέσα στην πενία· αυτοί θεωρούν την ευτέλεια ως βασιλεία και τη βασιλεία ως πτωχεία· αυτοί, ενώ τρώνε, ζουν με εγκράτεια και, ενώ νηστεύουν, χορταίνουν με κάθε είδος αγαθού· αυτοί δεν συμπορεύονται με την αδικία ούτε μπορούν να παραβλέψουν τον θλιμμένο και καταπονημένο από τους πλουσίους· αυτοί δεν προσωποληπτούν· διότι βλέπουν το πρόσωπο του Κυρίου· αυτών η καρδιά δεν κάμπτεται από δώρα και δεν παραβλέπουν τον νόμο της δικαιοσύνης· διότι κατέχουν τον ασύλητο πλούτο και λογαριάζουν όλα τα του κόσμου ως σκύβαλα· αυτοί, έχοντας ως διδάσκαλο το Πνεύμα, δεν έχουν ανάγκη από μάθηση εκ των ανθρώπων, αλλά, ελλαμπόμενοι από το δικό Του φως, βλέπουν τον Υιό, βλέπουν τον Πατέρα και προσκυνούν την Τριάδα στα πρόσωπα, τον έναν Θεό που είναι ενωμένος ως προς τη φύση αρρήτως· αυτοί μυούνται εκ νέου από τον Πατέρα ότι ο Υιός γεννάται αμερίστως, όπως Εκείνος μόνο γνωρίζει· διότι εγώ δεν έχω τη δύναμη να το πω· επειδή, αν είχα τη δύναμη, θα μπορούσε ο λόγος οπωσδήποτε να εκφράσει τα υπέρ λόγον και διάνοιαν, και τα σύμπαντα θα έρχονταν άνω κάτω· διότι, αν το κτίσμα κατανοήσει πλήρως τον Κτίστη και αντιληφθεί ολόκληρο το πώς είναι, και μπορέσει να το πει με τον λόγο και να το γράψει, τότε το έργο έχει γίνει ανώτερο από τον Δημιουργό του· πάψε, άνθρωπε· φρίξε, εσύ που είσαι θνητός στη φύση, και αναλογίσου ότι, ενώ δεν υπήρχες, παρήχθης και, προβάλλοντας από τη μητρική μήτρα, είδες τον κόσμο που είχε παραχθεί πριν από εσένα· και αν μπορέσεις να γνωρίσεις το ύψος του ουρανού ή να υποδείξεις την ουσία, ποια είναι αυτή, του ήλιου, της σελήνης και των αστέρων, πού είναι προσαρτημένα και πώς περιφέρονται, όντα άψυχα και κινούμενα χωρίς αίσθηση· ή της ίδιας της γης, από την οποία πάρθηκες εσύ, τα όρια και τα μέτρα της, τα πλάτη και τα μεγέθη της, και πάνω σε τι στηρίζεται, αν είδες πάλι πάνω σε τι στηρίζεται αυτό ή πού έχει τη βάση του· αν γνώρισες αυτά και βρήκες το τέλος τους ένα προς ένα, και αν μπορείς να μετρήσεις την άμμο της θάλασσας, ή να διαγνώσεις την ίδια σου τη φύση και να ερμηνεύσεις το έργο της σοφίας, τότε θα νοήσεις και τον ίδιο τον Ποιητή, πώς η Μονάδα υπάρχει εν Τριάδι ασυγχύτως και η Τριάδα εν Μονάδι αδιαιρέτως· αναζήτησε το Πνεύμα, βγες έξω από τον κόσμο, μην δώσεις καθόλου ύπνο στα μάτια σου μήτε να μεριμνήσεις για την παρούσα ζωή· κλάψε, πένθησε για τον χρόνο που έχασες· ίσως ο Θεός παρακληθεί και σου δώσει, όπως ακριβώς έδωσε προηγουμένως, να δεις τον κόσμο, τον ήλιο και το φως της ημέρας· έτσι και τώρα θα καταδεχθεί να λάμψει και να σου υποδείξει τον νοερό κόσμο και να σε καταυγάσει με το τρισήλιο φως· το οποίο αν θεάσεις, τότε θα γνωρίσεις αυτά που λέω, τότε θα μάθεις τη χάρη του Πνεύματος· ότι, αν και απόν, είναι παρόν ως προς τη δύναμη, και παρόν δεν οράται λόγω της θείας φύσης, αλλά υπάρχει παντού και πουθενά· διότι, αν ζητήσεις να το δεις αισθητά, πού θα το βρεις;

στο «Να δουλεύετε Θεό ζωντανό και αληθινό, και να αναμένετε τον Υιό Του από τους ουρανούς, τον οποίο ανέστησε από τους νεκρούς, τον Ιησού, που μας λυτρώνει από την ερχόμενη οργή», όπως έχει γραφτεί. Κανένας δούλος που αναμένει τον κύριό του, ούτε υπόδικος που περιμένει τον κριτή δεν κοιμάται, ούτε αναπαύεται, ούτε χαλαρώνει, αλλά νήφει και γρηγορεί και αγωνιά για τη συνάντηση, την οποία υποδεικνύοντας πάλι ο Απόστολος λέει: «Επειδή ο ίδιος ο Κύριος με πρόσταγμα, με φωνή αρχαγγέλου και με σάλπιγγα Θεού θα κατέβει από τον ουρανό, και οι νεκροί εν Χριστώ θα αναστηθούν πρώτοι, έπειτα εμείς οι ζωντανοί που απομένουμε, θα αρπαγούμε μαζί τους μέσα σε νεφέλες για να προϋπαντήσουμε τον Κύριο στον αέρα, και έτσι πάντοτε θα είμαστε μαζί με τον Κύριο.» Αλλά ποιοι; Οι πτωχοί τω πνεύματι, αυτοί που πενθούν, οι καθαροί στην καρδιά, οι πράοι, οι ειρηνοποιοί, οι ελεήμονες, εκείνοι που έφεραν σε πέρας τον ζυγό της υποταγής, εκείνοι που διαφύλαξαν την ομολογία χωρίς να την αρνηθούν, αυτοί θα είναι μαζί Του. Αντίθετα, εκείνοι που έπραξαν τα φαύλα, οι απείθαρχοι, οι ανυπότακτοι, οι αθετητές της ομολογίας, οι αρνητές της υποταγής, οι πράττοντες τα υπόλοιπα κακά, αυτοί ούτε θα αρπαγούν μέσα σε νεφέλες ούτε θα είναι μαζί με τον Κύριο, αλλά, το πλέον αξιοθρήνητο: «Θα υποστούν ως τιμωρία τον αιώνιο όλεθρο, μακριά από το πρόσωπο του Κυρίου, και από τη δόξα της ισχύος Του.» Πράγμα που απεύχομαι για εσάς, ακόμη και να το σκεφτώ ή να το πω.

Κεφάλαιο Ε'. Περί των μακαρισμών. Περί του να μη φιλονικούμε με τον πλησίον. Περί του να μη μοιχεύουμε. Περί του να μην αποπέμπει κανείς τη γυναίκα του. Περί του να μην ορκιζόμαστε καθόλου. Περί του να ανεχόμαστε τις ύβρεις και να αντιστεκόμαστε στον πονηρό. Περί του να αγαπάμε τους εχθρούς. «Βλέποντας δε τα πλήθη, ανέβηκε στο όρος.» Διδάσκοντάς μας να μην κάνουμε τίποτα από επίδειξη, ανεβαίνει στο όρος· επειδή δηλαδή επρόκειτο να διδάξει, μας εκπαιδεύει να απομακρυνόμαστε από τους θορύβους του κόσμου, όταν διδάσκουμε. «Και αφού κάθισε, τον πλησίασαν οι μαθητές του.» Τα μεν πλήθη τον πλησιάζουν εξαιτίας των θαυμάτων, οι δε μαθητές για τα διδάγματα· γι' αυτό και αφού ολοκλήρωσε τα θαύματα και θεράπευσε τα σώματα, θεραπεύει και τις ψυχές, ώστε να μάθουμε ότι αυτός είναι ο δημιουργός και των ψυχών και των σωμάτων. «Και ανοίγοντας το στόμα του.» Γιατί προστίθεται η φράση, «Ανοίγοντας το στόμα του;» Διότι φαίνεται πως είναι περιττή. Αλλά δεν είναι· επειδή δίδασκε ακόμη και χωρίς να ανοίγει το στόμα του. Πώς; Διαμέσου του βίου και των θαυμάτων του· τώρα όμως διδάσκει ανοίγοντας το στόμα του. «Τους δίδασκε, λέγοντας.» Όχι μόνο τους μαθητές, αλλά και το πλήθος· και ξεκινά από τους μακαρισμούς, όπως ακριβώς και ο Δαβίδ ξεκίνησε με μακαρισμό. «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών.» Θέτει την ταπεινοφροσύνη ως θεμέλιο.