Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:37

Αλλά η χάρη επιθυμεί να είμαστε αυτεξούσιοι ως προς κάθε καλό και αγαθό· και είναι άξιο να είμαστε ζηλωτές της ορθόδοξης πίστης, και να προετοιμάζουμε τον εαυτό μας· είναι δε προφανές ότι πρέπει να τηρούμε και τα εξής: να αγαπήσεις τον Κύριό μας Ιησού Χριστό με όλη την καρδιά σου και με όλη την ψυχή σου, και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου. Να μη φονεύσουμε, να μη μοιχεύσουμε, να μην παιδοφθορήσουμε, να μην ασκήσουμε μαγεία, να μην κλέψουμε, να μην ψευδομαρτυρήσουμε, να μην προκαλέσουμε διχοστασίες. Να απέχουμε από κρέας πνιγμένου ζώου και από αίμα, καθώς και από την πλεονεξία. Πρόσεχε, άνθρωπε, μήπως κάποιος σε εξαπατήσει και σε απομακρύνει από αυτήν την πίστη· διότι σε διδάσκει εκτός του Θεού. Αυτά είναι τα ολοφάνερα αμαρτήματα. Υπάρχουν δε και οι εντολές που φαίνονται ως ελάχιστες, για τις οποίες όμως θα δώσουμε και γι' αυτές λόγο: οι μοναχοί να είναι πάνω από όλα αποχωρισμένοι από τις γυναίκες· ούτε να έρχονται σε συνομιλία μαζί τους, ούτε να τις βλέπουν, ούτε να επιδιώκουν την εύνοιά τους, για να μην τους ελκύσουν και προκληθεί ζημιά στην ψυχή τους· εάν μοιχεύει η καρδιά σου, αμαρτάνεις βαριά. Να προσέχεις πάλι να μην είσαι δίγλωσσος ή δίγνωμος, ούτε ψεύτης, ούτε να κακολογείς, να μην περιφέρεσαι άσκοπα, ούτε να ρεμβάζεις, να μην είσαι αναίσχυντος, ούτε οξύθυμος, ούτε μέθυσος ή φιλάργυρος, ούτε υπερήφανος, ούτε αυθάδης, να μην ξεστομίζεις σάπιο λόγο, ούτε να ορκίζεσαι διόλου· αντίθετα το «ναι» να είναι «ναι» και το «όχι» να είναι «όχι»· και εάν παραστεί ανάγκη να πεις κάτι σε κάποια συζήτηση, να έχεις επίγνωση.

Επομένως, για τον λόγο αυτόν μας συμβουλεύει λέγοντας: «Να μην ψεύδεσθε ο ένας στον άλλον»· και πάλι: «Κανένα ψέμα ας μην εκπορεύεται από το στόμα σας». Διότι θέλει να γίνουμε μιμητές του, γράφοντας: «Λέω την αλήθεια, δεν ψεύδομαι». Επειδή είναι και ευαγγελικό ρητό του Κυρίου να είναι το δικό μας «Ναι» ναι, και το «Όχι» όχι. Μέχρι αυτού του σημείου οι εν Χριστώ ας βεβαιώνουν τους λόγους τους, και ας μην προχωρούμε περαιτέρω, καταφεύγοντας σε όρκους· ώστε ακόμη και για χάρη φθαρτών χρημάτων να ορκιζόμαστε στον Θεό, και μάλιστα ενώ ο Μωυσής νομοθετεί: «Δεν θα προφέρεις το όνομα του Κυρίου του Θεού σου επί ματαίω». Διότι, εάν κάποιος είναι πράγματι άξιος να προφέρει το όνομα του Θεού, είναι αξιόπιστος ώστε να γίνει πιστευτός και χωρίς όρκο· διότι εκείνος που κατέστη ικανός για το μείζον, θα είναι πολύ περισσότερο ικανός για το έλασσον. Εάν όμως δεν είναι αξιόπιστος ώστε να γίνει πιστευτός χωρίς όρκο, άρα δεν είναι άξιος ούτε να προφέρει το όνομα του Κυρίου, ούτε είναι πιστός στον λόγο του.

Μακριά! Αυτό υπερβαίνει κάθε παρανομία και θράσος. Τι πρέπει, λοιπόν, να πράξουμε; Τίποτα περισσότερο από το να είναι το Ναι μας ναι, και το Όχι μας όχι, και να μην ψευδόμαστε καθόλου. Διότι έτσι, λέγοντας εμείς την αλήθεια, θα φανεί ότι μιμούμαστε και σε αυτό τον αληθινό Θεό.

Έτσι λοιπόν και εδώ είναι δυνατόν να ειπωθεί: «Εκείνος που ορκίζεται στον πλησίον του»· δηλαδή, εκείνος που διαβεβαιώνει τον πλησίον του και δεν αθετεί τον λόγο του· ώστε να είναι σύμφωνο με αυτό που ειπώθηκε από τον Κύριο: «Ας είναι δε ο λόγος σας ναι ναι, και όχι όχι». Για τέτοιου είδους πράγματα, όταν δίνεις διαβεβαίωση, να συγκατανεύεις· και για όσα δεν ισχύουν, ακόμη και αν σε παρακαλούν όλοι οι άνθρωποι, να μην πειστείς ποτέ να δώσεις διαβεβαίωση αντίθετα προς την αλήθεια των πραγμάτων. Δεν έγινε το πράγμα; Ας ακολουθήσει άρνηση. Έγινε το πράγμα; Ας το διαβεβαιώνει η συγκατάθεση. Χωρίς εμπλοκή με οτιδήποτε άλλο, προσπάθησε να παρουσιάζεις την ίδια την αλήθεια καθ' εαυτήν, χρησιμοποιώντας απλές διαβεβαιώσεις. Ο άπιστος ας υποστεί τη βλάβη της απιστίας του. Διότι είναι εντελώς αισχρό και ανόητο να κατηγορεί κανείς τον εαυτό του ως ανάξιο εμπιστοσύνης και να επικαλείται την ασφάλεια που παρέχουν οι όρκοι.

Και ποια είναι η κατάληξη όλων αυτών; Η συκοφαντία μιας φήμης περί μοιχείας, ίπταται οξύτερα και από βέλος, τραυματίζοντας τις ακοές μας και διαπερνώντας τα σπλάχνα μας με οδυνηρότερο κεντρί. Ποια τόσο έντεχνη πανουργία του πλάνου σε παρέσυρε σε ένα τόσο ολέθριο ολίσθημα; Ποια πολύπλοκα δίχτυα του διαβόλου σε περισφίξαν και κατέστησαν ανενεργές τις πράξεις της αρετής; Πού χάθηκαν οι διηγήσεις των πνευματικών σου κόπων; Άραγε είναι σωστό να δυσπιστήσουμε; Και πώς να μην πιστέψουμε, εξαιτίας των φανερών, και εκείνα που έως τώρα ήταν αφανή; Εφόσον δέσμευσες με φρικτούς όρκους τις ψυχές που κατέφυγαν στον Θεό, τη στιγμή που ρητώς έχει παραγγελθεί πως ό,τι είναι περισσότερο από το ναι και το όχι αποδίδεται στον διάβολο.

Κεφάλαιο Αʹ. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Ας είναι δε ο λόγος σας, ναι, ναι· όχι, όχι· το δε περισσότερο από αυτά είναι εκ του πονηρού. ΠΡΟΣ ΕΦΕΣΙΟΥΣ. Αφού αποβάλετε το ψεύδος, να λαλείτε την αλήθεια ο καθένας με τον πλησίον του ... ΠΡΟΣ ΚΟΛΟΣΣΑΕΙΣ. Μην ψεύδεσθε ο ένας στον άλλον.

Αναφορικά δε με το γεγονός ότι, ακόμη κι αν δεν επισυνάπτεται ειδικά στο κάθε παράπτωμα ξεχωριστά η απειλή, θεωρώ ότι αρκεί για τους πιστούς να θυμηθούν τον ίδιο τον Κύριο, ο οποίος μίλησε στην περικοπή της διδασκαλίας Του μετά τους μακαρισμούς· στην οποία έκανε μνεία για πολλά από τα απαγορευμένα πράγματα, και σε μερικά μεν πρόσθεσε και την απειλή, λέγοντας: «Καθένας που οργίζεται εναντίον του αδελφού του θα είναι ένοχος στο δικαστήριο· και όποιος του πει "Ρακά", θα είναι ένοχος στο συνέδριο· και όποιος του πει "Μωρέ", θα είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός»· και πολλά παρόμοια. Σε άλλα, όμως, δεν την πρόσθεσε· όπως όταν είπε ότι «Καθένας που βλέπει γυναίκα για να την επιθυμήσει, ήδη διέπραξε μοιχεία μαζί της μέσα στην καρδιά του»· και το, «Εγώ όμως σας λέω να μην ορκίζεστε καθόλου»· και λίγο μετά· «Ο λόγος σας ας είναι Ναι, ναι· Όχι, όχι· ό,τι παραπάνω από αυτά προέρχεται από τον πονηρό». Και αφού είπε πολλά τέτοια, χωρίς να προσθέσει στο καθένα τη συγκεκριμένη τιμωρία, αποφάνθηκε γενικότερα για όλα, προλέγοντας μεν, «Εάν η δικαιοσύνη σας δεν περισσεύσει περισσότερο από εκείνη των Γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών»· στο τέλος δε επισυνάπτοντας ότι «Καθένας που ακούει αυτά τα λόγια μου και δεν τα εφαρμόζει, θα παρομοιαστεί με άνθρωπο μωρό, ο οποίος οικοδόμησε το σπίτι του πάνω στην άμμο, και κατέβηκε η βροχή και ήλθαν τα ποτάμια και φύσηξαν οι άνεμοι και προσέπεσαν στο σπίτι εκείνο, και έπεσε, και η πτώση του ήταν μεγάλη».

Και κάπου αλλού γνωρίζω ότι αυτός έχει πει: «Αν ο σατανάς εκβάλλει τον σατανά, διχάστηκε μέσα του. πώς λοιπόν θα σταθεί η βασιλεία του;». Και φανέρωσε ότι είδε τον πονηρό «να πέφτει από τον ουρανό σαν αστραπή». Και αλλού είπε: «Εκείνος που έσπειρε το κακό σπέρμα είναι ο διάβολος». Και πάλι: «μη δώσετε αφορμή στον πονηρό». Αλλά και συμβουλεύοντας έχει πει: «Ας είναι το ναι σας ναι και το όχι όχι, ό,τι δε παραπάνω από αυτά προέρχεται από τον πονηρό». Αλλά και στην προσευχή που μας παρέδωσε υπάρχει η φράση: «Ελευθέρωσέ μας από τον πονηρό». Και κάπου αλλού υποσχέθηκε να πει στους ασεβείς: «Πηγαίνετε στο εξώτερο σκοτάδι, το οποίο ετοίμασε ο Πατέρας για τον διάβολο και τους αγγέλους του». Και για να μην μακρηγορώ πολύ, γνωρίζω ότι πολλές φορές ο δάσκαλός μου ανέφερε ότι υπάρχει ο πονηρός. Γι' αυτό και εγώ συμφωνώ ότι αυτός υπάρχει. Λοιπόν, αν έχεις να πεις κάτι στη συνέχεια, πες το όπως υποσχέθηκες. Και ο Σίμων είπε: Επειδή, λοιπόν, με ειλικρίνεια ομολόγησες ότι υπάρχει ο πονηρός, πες μας από τις Γραφές πώς δημιουργήθηκε, αν βέβαια δημιουργήθηκε, και από ποιον, και για ποιο λόγο. Και ο Πέτρος είπε: Συγχώρησέ με, Σίμων, που δεν τολμώ να πω πράγματα που δεν έχουν γραφτεί. Αν εσύ ισχυρίζεσαι ότι έχουν γραφτεί, απόδειξέ το. αν όμως, εφόσον δεν έχουν γραφτεί, ούτε και εσύ μπορείς να τα αποδείξεις, γιατί να κινδυνεύουμε διατυπώνοντας απόψεις για πράγματα που δεν έχουν γραφτεί;

Μτ 5, 33-37 Το «ουκ επιορκήσεις» και τα εξής. Εάν κάποιος αναιδής επιβάλει όρκο στους αγίους, αντί του όρκου θα ισχύει για αυτούς το ναι και «το όχι».

Και θυμούνται τα λόγια του: «Ας είναι ο λόγος σας το ναι ναι και το όχι όχι· το δε παραπάνω από αυτά προέρχεται από τον πονηρό.» <Και έγινε λόγος του Κυρίου Παντοκράτορα προς εμένα, λέγοντας: Αυτά λέει ο Κύριος Παντοκράτωρ: Η τέταρτη νηστεία και η πέμπτη νηστεία και η έβδομη νηστεία και η δέκατη νηστεία θα γίνουν για τον οίκο του Ιούδα χαρά και ευφροσύνη και αγαθές γιορτές, και θα ευφρανθείτε, και αγαπήστε την αλήθεια και την ειρήνη.> Θεωρώ αναγκαίο για τους φιλομαθείς να διηγηθώ πρώτα και πάλι τις αιτίες των νηστειών που αναφέρονται εδώ, και ποια είναι η τέταρτη, ποια η πέμπτη, και οι επόμενες, η έβδομη και η δέκατη. Διότι έτσι θα προσφέρουμε την κατάλληλη στιγμή και με τάξη στη συνέχεια τη σημασία των όσων έχουν προσταχθεί. Λοιπόν, μετά την άλωση της αγίας πόλεως, και την πυρπόληση του ναού, και την αιχμαλωσία του Ισραήλ μαζί με τα ιερά σκεύη, εκείνοι που σώθηκαν και απέμειναν στην Ιουδαία θεωρούσαν τις ημέρες κατά τις οποίες συνέβη να πάθουν αυτά ως αποφράδες και μισητές, και συναθροίζονταν κατά πλήθη, κάνοντας κοπετό και θρήνο, μένοντας νηστικοί σαν σε νηστείες. Ποια ήταν λοιπόν αυτά που συνέβησαν, και πώς συνδέονται με καθεμιά από τις ημέρες που μόλις ονομάσαμε, ας τα αναφέρουμε από τα ιερά γράμματα.

η΄. Γεμάτοι, λοιπόν, από κάθε ευλογία παρά του Χριστού, ας εορτάσουμε, αγαπητοί, χωρίς να δυσφορούμε για τους επωφελείς κόπους. Ούτε να θεωρούμε σαν κάποιο φορτίο τον ιδρώτα της νηστείας, αλλά να προχωρούμε προς τους αγώνες με ιλαρό φρόνημα· χαίροντας με την ελπίδα, όπως λέει ο Παύλος, και αγαλλιώντας από τώρα για τα προσδοκώμενα αγαθά. Πριν από όλα όμως, ας διατηρήσουμε την αγάπη μεταξύ μας· ας διωχθεί το πικρό δαιμόνιο της καταλαλιάς· ας εξοριστεί ο φθόνος από τις ψυχές μας· ας φύγει η πονηριά και ο δόλος· ας απομακρυνθεί η ψευδολογία και, το χειρότερο από τα κακά, η επιορκία. Αλλά ας μην ορκιζόμαστε καθόλου· ας είναι το δικό μας ναι, ναι, σύμφωνα με τον λόγο του Σωτήρα, και το όχι, όχι. Ας επισκεπτόμαστε αυτούς που παλεύουν με το πολύ άγριο θηρίο, εννοώ όσους βρίσκονται σε φτώχεια· ας φροντίσουμε τον ορφανό και την χήρα· ας αναπαύσουμε τους ασθενείς με τις πρέπουσες περιποιήσεις· ας είμαστε φιλόστοργοι και συμπαθείς προς όσους βρίσκονται στα δεσμά.

Διότι αυτό μας δίδαξε ο Σωτήρας, λέγοντας: «Ας είναι το δικό σας Ναι, ναι, και το Όχι, όχι. Ό,τι παραπάνω από αυτά, προέρχεται από τον διάβολο». Διότι δεν θα υπάρχει καθόλου ανάγκη όρκου για εκείνους που έχουν υπόληψη σεμνότητας και έχουν κάνει, τρόπον τινά, την αρετή συγκάτοικό τους. Επειδή ο βίος τέτοιων ανθρώπων τιμάται πάρα πολύ από τους εραστές της ευσέβειας, και απεχθάνονται το να μην τους πιστεύουν. Και αν τυχόν πουν κάτι, στεφανώνεται αμέσως από την εμπιστοσύνη αυτών που τους ακούν. Ας είναι, λοιπόν, έντιμος ο βίος μας, και σίγουρα θα εκλείψει εντελώς, όπως νομίζω, και η ανάγκη να δίνουμε όρκους.

Επειδή όμως οι Ιουδαίοι, έχοντας ακούσει κάποτε να λέγεται: «Ο ουρανός είναι ο θρόνος μου και η γη το υποπόδιο των ποδιών μου», φτάνοντας σε εσφαλμένες αντιλήψεις, ορκίζονταν στον ουρανό, αποκαλώντας τον θείο θρόνο, και ομοίως στη γη, θεωρώντας την τοποθετημένη κάτω από τα πόδια του Θεού· και ακόμη και στην Ιερουσαλήμ, διότι έλεγαν ότι είναι η πόλη του παντοκράτορα Θεού, μολονότι οι παλαιότεροι άγιοι, σε περίπτωση που χρειάζονταν όρκο, χρησιμοποιούσαν το «Ζει Κύριος». Αλλά την ανοητότατη αυτή αντίληψη των Ιουδαίων απέρριψε ως κίβδηλη ο Σωτήρας, λέγοντας ότι δεν πρέπει να ορκίζονται, ούτε στον ουρανό, επειδή είναι θρόνος του Θεού, ούτε στη γη, επειδή είναι υποπόδιο των ποδιών του, ούτε στα Ιεροσόλυμα, επειδή είναι η πόλη του μεγάλου βασιλιά· διότι αυτά που εκείνοι έλεγαν φλυαρώντας, αυτά ακριβώς ο Σωτήρας τα χρησιμοποίησε ωφέλιμα, ελέγχοντας σε κάθε σημείο την εντελώς επίπλαστη και από άγνωστη πηγή επινοημένη ευσέβειά τους ως προς αυτά. Ας εξαλειφθεί λοιπόν και η πλάνη σε αυτό το ζήτημα. Διότι έχουμε διδαχθεί, όταν παρίσταται ανάγκη διαβεβαίωσης, να μην επικαλούμαστε ποτέ τίποτε άλλο, αλλά μάλλον να χρησιμοποιούμε ως ασφαλή και αξιόπιστη εγγύηση το «Ναι, ναι» και το «Όχι, όχι». Είπε άλλωστε και ο νόμος: «Αν χαθεί ένα αντικείμενο που είχε δοθεί σε κάποιον για φύλαξη, και εκείνος που το έδωσε ζητήσει εγγύηση γι' αυτό, θα υπάρξει όρκος ενώπιον του Θεού ανάμεσα στους δύο».

Ας είναι δε ο λόγος σας ναι ναι, και όχι όχι. Ό,τι δε περισσότερο από αυτό, προέρχεται από τον Διάβολο. Και πώς εμείς τολμούμε να παραβαίνουμε τις εντολές Εκείνου που μας δημιούργησε; Όπως γράφει εκείνος που λέει: Έστρεψαν το στόμα τους προς τον ουρανό, και η γλώσσα τους περιήλθε πάνω στη γη. Και τολμάς εσύ να ανοίγεις το στόμα σου άφοβα και να εξαπολύεις λόγια προς τον ουρανό, όρκους και δυσφημίες; Και δεν φοβάσαι μήπως το πύρινο δρέπανο, που είδε ο Προφήτης, εγκατασταθεί στο σπίτι σου, μέχρι να σε αφανίσει από τον κόσμο κάτω από τον ουρανό, εξαιτίας του ότι τολμάς να ανοίγεις το στόμα σου εναντίον του Παντοκράτορος Θεού, τον οποίο οι Άγγελοι, οι Αρχάγγελοι, τα Χερουβείμ και τα Σεραφείμ δεν τολμούν να ατενίσουν, αλλά παρίστανται με φόβο και τρόμο υμνώντας το φοβερό, ένδοξο και τίμιο όνομά Του;

Παραίνεση. Ακούστε αυτά εσείς που είστε υιοί φωτός και φυλάξτε τα, διότι αυτή η παραίνεση θα γίνει για σας πρόξενος της βασιλείας των ουρανών. Γρηγορείτε σύμφωνα με αυτούς τους λόγους, και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας. Δυναμώστε από την αδυναμία, κραταιούμενοι με τον φόβο του Θεού. Η προσευχή σας ας είναι καθαρή προς τον Θεό. Αλλά σας παρακαλώ και για εμένα. Καθίσταστε κληρονόμοι της αιώνιας ζωής, εάν δεν αμελήσετε αυτές τις παραινέσεις. Ας είναι το δικό σας ναι, ναι, και το όχι, όχι· ευαγγελικό είναι το παράγγελμα. Ο θάνατος δεν θα σας κυριεύσει, διότι έχετε μεταβεί από τον θάνατο στη ζωή. Ο Ιησούς είναι η ζωή σας, στον οποίο προσκολλώμενοι δεν πεθαίνετε· διότι είναι κύριος ζωής και θανάτου, και ζωοποιεί αυτούς που τον πλησιάζουν. Συγχωρεί τα αμαρτήματα, καθαρίζει τα ανομήματα εκείνων που τον επικαλούνται. Θεραπεύει αυτούς που μετανοούν και αγιάζει αυτούς που επιστρέφουν. Κατανοήστε, λοιπόν, τη δύναμη της μετάνοιας, και προς αυτήν σπεύστε όσοι έχετε αμαρτήσει. Διότι το είδος της αμαρτίας είναι ξένο σε εσάς, ω φίλοι του Θεού· διότι η αμαρτία δεν θα κυριεύσει τη νοητή σας σάρκα, εφόσον έχετε αναλάβει την αφθαρσία. Βρίσκεστε εκτός πειρασμού, αδελφοί, επειδή απαλλαγήκατε από την πικρία, έχοντας στερεωθεί στους θείους λόγους. Περιφρονήσατε τα γήινα, λαμβάνοντας τον σταυρό στο μέτωπό σας, φέροντας ένα θέαμα φοβερό για τον Διάβολο. Επειδή τιμήσατε τη δικαιοσύνη και τηρήσατε την αγνεία, βρίσκεστε ήδη μέσα στον παράδεισο.

Αυτή είναι η 〈έκτη〉 αίρεση από τις επτά που υπήρχαν στα Ιεροσόλυμα, οι οποίες παρέμειναν μέχρι την παρουσία του Χριστού και, μετά την ένσαρκη παρουσία του Χριστού, μέχρι την άλωση των Ιεροσολύμων, η οποία έγινε από τον αυτοκράτορα Τίτο, αδελφό του Δομετιανού και γιο του Ουεσπασιανού, κατά το δεύτερο έτος της βασιλείας του πατέρα του, Ουεσπασιανού. Μετά την άλωση των Ιεροσολύμων παρέμεινε και αυτή και οι άλλες αιρέσεις που μνημονεύονταν για λίγο ακόμη χρόνο, δηλαδή των Σαδδουκαίων και των Γραμματέων, των Φαρισαίων και των Ημεροβαπτιστών, των Οσσαίων και των Νασαραίων και των Ηρωδιανών, μέχρις ότου η καθεμία από αυτές, με την πάροδο του χρόνου, διασκορπίστηκε και διαλύθηκε. 6. Και αρκεί από την ίδια τη φρενοβλάβειά τους και από τα λόγια του κηρύγματός τους, κάθε συνετός άνθρωπος να παρασκευάσει για τον εαυτό του το αντίδοτο ενάντια στον δηλητηριώδη ιό, καταδικάζοντας τη χυδαία διδασκαλία και ομιλία τους, και μάλιστα εφόσον ο Κύριος λέει ευθέως τόσο στον Νόμο όσο και στο Ευαγγέλιο: «Δεν θα υπάρχουν για εσένα άλλοι θεοί» και «Δεν θα λάβεις όνομα κανενός άλλου σε όρκο», και πάλι στο Ευαγγέλιο λέγει «Να μην ορκίζεστε ούτε στον ουρανό ούτε στη γη ούτε με κανέναν άλλον όρκο, αλλά ας είναι ο λόγος σας το ναι ναι και το όχι όχι· διότι ό,τι είναι περισσότερο από αυτά προέρχεται από τον πονηρό».

Στην ιερωσύνη μεν ανήκει το πρώτο τάγμα και η αυστηρή ακρίβεια περί πάντων, στον δε λαό το μέτρο και η συγκατάβαση, ώστε όλοι να διδάσκονται και να ελεούνται. Διότι ο Δεσπότης είναι ελεήμων και μπορεί να σώζει τους πάντες με την ιδιαίτερη ευνομία τους και την αληθινή πίστη στην καθαρότητα του κηρύγματος. Διότι αυτός μόνο είναι καθαρός. Αυτοί όμως, επειδή ονόμασαν τους εαυτούς τους Καθαρούς, από αυτόν και μόνο τον ισχυρισμό καθιστούν τους εαυτούς τους ακάθαρτους· διότι καθένας που ανακηρύσσει τον εαυτό του καθαρό, κατακρίνει απόλυτα τον εαυτό του ως ακάθαρτο. 7. Είναι μεγάλη ανοησία το να νομίζουν τέτοιοι άνθρωποι ότι, εξαιτίας ενός πράγματος, ακόμη κι αν ήταν αληθινό, μπορούν να εκφέρουν κατ' αυτόν τον τρόπο κρίση για όλον τον λαό. Θα έπρεπε να γνωρίζουν ότι η ενοχή σε κάθε ψυχή δεν υφίσταται μόνο για αυτό το ζήτημα, ούτε είναι δυνατόν να γίνει κανείς ενάρετος μόνο μέσα από αυτό, αλλά και με το να μη λοιδορεί, να μην ορκίζεται ούτε για αλήθεια ούτε για ψέμα, αλλά να λέει «ναι ναι» και «όχι όχι», να μη δολιεύεται, να μη συκοφαντεί, να μην κλέβει, να μην εμπορεύεται. Διότι από όλα αυτά συγκεντρώνονται σε εμάς οι ρύποι των αμαρτιών· λέει δηλαδή: «όπως ο πάσσαλος θα συντριβεί ανάμεσα σε δύο πέτρες, έτσι και η αμαρτία παρεισφρέει ανάμεσα σε αυτόν που αγοράζει και σε αυτόν που πουλά». Και ότι από ολόκληρο το πλήθος κάποιοι είναι και μέθυσοι και έμποροι και πλεονέκτες και τοκογλύφοι, και ότι οπωσδήποτε και οι ίδιοι έχουν τα ίδια και τα παρόμοια ελαττώματα, και ότι το ψέμα ακολουθεί τον καθένα τους.

Και πάλι: ο μεν παλαιός νόμος παρήγγελλε να λατρεύεται ο Θεός των όλων με θυσίες [σφαγές] ζώων, με προσφορά λιβανιού στη φωτιά και με κάποιους άλλους παρόμοιους καθαρμούς του σώματος· εγώ όμως, παραδίδοντας τα μυστήρια της ψυχής, προστάζω να τιμάται το θείο με καθαρότατη διάνοια και διαυγή νου, με σωφροσύνη και ενάρετο βίο, καθώς και με ορθά και ευσεβή δόγματα. Και πάλι: ο μεν Μωυσής συμβούλευε τους ανθρώπους εκείνης της εποχής να μη φονεύουν, επειδή ήταν μιαιφόνοι· εγώ όμως, για εκείνους που έχουν ήδη προπαιδευτεί σε αυτό και έχουν κατορθώσει να τηρούν την πρώτη εντολή, νομοθετώ την τελειότερη, προστάζοντας να μην κυριεύονται ούτε καν από το πάθος της οργής. Και πάλι: ο μεν Μωυσής διέταζε τους μοιχούς και τους ακόλαστους να μη μοιχεύουν, ούτε να αρσενοκοιτούν, ούτε να επιδιώκουν τις παρά φύση ηδονές, επιβάλλοντας την ποινή του θανάτου στους παραβάτες· εγώ όμως θέλω οι δικοί μου να μην κοιτάζουν καν γυναίκα με ακόλαστη επιθυμία. Και πάλι: εκείνος μεν έλεγε: «Δεν θα επιορκήσεις, αλλά θα εκπληρώσεις προς τον Θεό τους όρκους σου»· εγώ όμως σας λέω να μην ορκίζεστε καθόλου, αλλά ο λόγος σας να είναι "ναι ναι", "όχι όχι"· ό,τι δε περισσότερο από αυτά προέρχεται από τον πονηρό».

Πρέπει, λοιπόν, να τους ρωτήσουμε, αν έχει ποτέ καταγραφεί στην ιστορία κάποιος άλλος τέτοιος πλάνος, ο οποίος να έγινε σε όσους εξαπατήθηκαν δάσκαλος πραότητας και επιείκειας, σωφροσύνης και κάθε άλλης αρετής, και αν είναι θεμιτό να αποκαλούν με αυτούς τους χαρακτηρισμούς εκείνον που δεν επέτρεψε ούτε καν να κοιτάζουν τις γυναίκες με ακόλαστη επιθυμία, και αν είναι πλάνος εκείνος που παρέδωσε την ύψιστη φιλοσοφία, εκπαιδεύοντας τους μαθητές του να μοιράζονται τα υπάρχοντά τους με τους απόρους και να εκτιμούν τα μέγιστα τη φιλοπονία και την κοινωνική αλληλεγγύη, και αν είναι πλάνος εκείνος που αποτρέπει από τη δημόσια, αγελαία και θορυβώδη συναναστροφή, και διδάσκει να ασπάζονται μόνο την ενασχόληση με τα θεία λόγια. Αυτός δε που αποτρέπει από κάθε ψέμα και προτρέπει να τιμούν την αλήθεια πάνω από όλα, ώστε να μην έχουν ανάγκη ούτε την ορκωμοσία, και πολύ περισσότερο να μην επιορκούν: «ας είναι το ναι σας ναι, και το όχι όχι», πώς θα μπορούσε δίκαια να ονομαστεί πλάνος; Και τι ανάγκη υπάρχει να πω περισσότερα τώρα, αφού από όσα ειπώθηκαν προηγουμένως είναι δυνατόν να κατανοήσει κανείς ποιος ήταν ο χαρακτήρας της πολιτείας που αυτός κατέσπειρε στη ζωή, χάρη στην οποία κάθε φιλαλήθης θα τον ομολογούσε όχι ως πλάνο, αλλά ως κάποιον αληθινά θείο και εισηγητή μιας θείας και ευσεβούς φιλοσοφίας, και όχι της κοινής και λαϊκής;

Το αν κάποιος στην πόλη είναι ευγενικής ή ταπεινής καταγωγής, ή ποιο ελάττωμα έχει κληρονομήσει από τους προγόνους του, τους είναι περισσότερο άγνωστο και από τους λεγόμενους χόες (σταγόνες) της θάλασσας. Και αυτά, όχι μόνο δεν τα γνωρίζει, αλλά δεν γνωρίζει καν ότι τα αγνοεί· διότι στην πραγματικότητα μόνο το σώμα του βρίσκεται και κατοικεί στην πόλη, ενώ ο ίδιος πετάει, σύμφωνα με τον Πίνδαρο, ερευνώντας τα βάθη κάτω από τη γη και παρατηρώντας τα άστρα πάνω από τον ουρανό, εξετάζοντας από κάθε άποψη την κάθε φύση. Πάλι, με το ρητό του Κυρίου «Ας είναι το ναι σας ναι και το όχι σας όχι», πρέπει να παραλληλιστεί το εξής: «Το να συγκατατεθώ στο ψέμα και να αποκρύψω την αλήθεια δεν μου είναι καθόλου θεμιτό». Με την απαγόρευση του όρκου συμφωνεί και τούτη η φράση από το δέκατο βιβλίο των Νόμων: «Ο έπαινος και ο όρκος για οτιδήποτε ας απουσιάζουν». Και γενικώς ο Πυθαγόρας, ο Σωκράτης και ο Πλάτων, όταν λέγουν ότι ακούνε τη φωνή του Θεού, θεωρώντας με ακρίβεια τη δομή του σύμπαντος ως δημιουργημένη από τον Θεό και συγκρατούμενη αδιαλείπτως από Αυτόν, έχουν ακούσει τον Μωυσή που λέει: «Είπε και έγινε», περιγράφοντας έτσι ότι ο λόγος του Θεού είναι ταυτόχρονα και έργο. Στεκόμενοι δε στη διάπλαση του ανθρώπου από το χώμα, οι μεν φιλόσοφοι σε κάθε ευκαιρία διακηρύσσουν το σώμα ως γήινο, ο δε Όμηρος δεν διστάζει να θέσει ως κατάρα το «αλλά μακάρι όλοι εσείς να γίνετε νερό και χώμα», όπως ακριβώς λέει και ο Ησαΐας «και καταπατήστε τους σαν τον πηλό». Ο δε Καλλίμαχος γράφει ρητά: «ήταν εκείνη η εποχή, κατά την οποία τα πτηνά και τα πλάσματα της θάλασσας και τα τετράποδα μιλούσαν, όπως ακριβώς και ο πηλός του Προμηθέα».

Αυτός που μέσω του Μωυσή νομοθέτησε τα μυστήρια του νόμου, και εκπλήρωσε μέσω του εαυτού του ολόκληρο τον νόμο και τους προφήτες, καθώς λέει στο Ευαγγέλιο ότι «δεν ήλθα για να καταργήσω τον νόμο, αλλά για να τον εκπληρώσω», αυτός που με την αναίρεση της οργής εξάλειψε μαζί και τον φόνο, και με τον αφανισμό της επιθυμίας αφαίρεσε ταυτόχρονα το μίασμα της μοιχείας, αυτός αποβάλλει από τη ζωή και την κατάρα που προέρχεται από την επιορκία, καθηλώνοντας σε απραξία το δρέπανο μέσω της απαγόρευσης του όρκου. Διότι δεν είναι δυνατόν να υπάρξει παράβαση όρκου, όταν δεν υπάρχει όρκος. Γι' αυτό λέει: «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους: δεν θα επιορκήσεις, αλλά θα εκπληρώσεις στον Κύριο τους όρκους σου. Εγώ όμως σου λέω, λέει, να μην ορκιστείς καθόλου· ούτε στον ουρανό, διότι είναι θρόνος του Θεού, ούτε στα Ιεροσόλυμα, διότι είναι πόλη του μεγάλου Βασιλέως, ούτε στο κεφάλι σου να ορκιστείς, διότι δεν μπορείς να κάνεις καμία τρίχα λευκή ή μαύρη. Ας είναι δε ο λόγος σας το ναι ναι, και το όχι όχι· διότι ό,τι περισσότερο από αυτά προέρχεται από τον διάβολο».

Αφού εγκατέλειψε όλα τα απαγορευμένα είδη του όρκου και δεν χρησιμοποίησε ούτε τη βασιλεύουσα πόλη ούτε τον θρόνο του μεγάλου βασιλέως ως όρκο για τις νεάνιδες (διότι μέσα από αυτό διδασκόμαστε πόσο πρέπει να απέχουμε από το να αυθαδιάζουμε απέναντι στον Θεό με τους όρκους, επειδή δεν μας επιτρέπεται να συμπεριλαμβάνουμε στον όρκο ούτε τον θρόνο ούτε την πόλη), και αφού σεβάστηκε επιπλέον την τίμια κεφαλή, την οποία στη συνέχεια περιγράφει με τον λόγο της ως χρυσή, της οποίας οι τρίχες δεν είναι ούτε λευκές ούτε μαύρες (διότι πώς θα μπορούσε ο χρυσός είτε να μαυρίσει είτε να αποκτήσει λευκό χρώμα;)· οπωσδήποτε, διότι προτείνει στις παρθένους έναν τέτοιο όρκο, ο οποίος ούτε αντιστρατεύεται τον ευαγγελικό νόμο και γίνεται αφορμή επαίνου για όσους έχουν ορκιστεί, σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη που λέει ότι «Θα επαινεθεί καθένας που ορκίζεται σε Αυτόν», ώστε το νόημα των λεγομένων να μην βρίσκεται έξω από το ναι και το όχι, με τα οποία ο ευαγγελικός νόμος θέλει να διασφαλίζεται η αλήθεια, λέγοντας: «Ας είναι δε ο λόγος σας το ναι ναι, και το όχι όχι».

Εάν, λοιπόν, μεταξύ των ονομάτων που χρησιμοποιούνται στους όρκους απαγορεύεται να συμπεριλαμβάνεται ο θρόνος του βασιλιά, απαγορεύεται επίσης η πόλη στην οποία βρίσκονται τα ανάκτορα, και απαγορεύεται ομοίως να χρησιμοποιείται η ίδια η κεφαλή για τη λήψη του όρκου, αλλά επιτρέπεται μόνο το «ναι» και το «όχι», εφόσον η αλήθεια αναγνωρίζεται εξίσου και στα δύο έχοντας ως γνώμονα το «ναι», καθίσταται φανερό ότι και τώρα ο όρκος που επιβάλλεται στις νεάνιδες από τη νύμφη περιστρέφεται γύρω από το νόημα του «ναι», όπου πρέπει να είναι σταθερά θεμελιωμένη η συγκατάθεση της ψυχής μας. Το δε κείμενο έχει ως εξής: «Σας όρκισα, θυγατέρες της Ιερουσαλήμ, στις δυνάμεις και στις ισχύες του αγρού, εάν βρείτε τον αγαπημένο μου, να του αναγγείλετε ότι εγώ είμαι πληγωμένη από την αγάπη».

Και από την οδό που οδηγεί στον θάνατο διασώζει με τέτοιους λόγους, ενώ την οδό της ζωής την φανερώνει πάλι αλλού μακαρίζοντας: «μακάριοι οι πτωχοί, μακάριοι οι ελεήμονες, μακάριοι οι δεδιωγμένοι ένεκεν δικαιοσύνης», και, «πώλησε τα υπάρχοντά σου και δώσε τα στους πτωχούς, και θα έχεις θησαυρό στον ουρανό», και, «καθένας που άφησε οικία ή αγρούς ή οτιδήποτε άλλο από τα γήινα ένεκεν εμού και του ευαγγελίου, θα λάβει εκατονταπλάσια και θα κληρονομήσει αιώνια ζωή». Και τον θυμό σε τέτοιο βαθμό τον περιόρισε, ώστε να αποφανθεί ότι η οργή είναι ίση με τον φόνο, θέτοντάς την υπό την ίδια καταδίκη με αυτόν, και ότι εκείνος που από οργή κινείται σε λοιδορία εναντίον κάποιου, είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός. Την πραότητα, όμως, όχι μόνο την εμακάρισε, αλλά και την αξίωσε με τα μεγαλύτερα βραβεία. Την ακολασία πάλι σε τέτοιο βαθμό την τιμώρησε, ώστε να αποκαλέσει μοιχεία ακόμη και το εμπαθές και περίεργο βλέμμα προς ξένη γυναίκα. Ενώ για εκείνον που επιδιώκει την αγνεία, αφού τον μακαρίσει, διατείνεται ότι θα γίνει και θεόπτης. Και την επιορκία δεν την έδειξε σε τέτοιο βαθμό αποτρόπαιη, ώστε να απαγορεύσει ακόμη και την ευορκία και να αποφανθεί ότι καθετί πέρα από το ναι και το όχι προέρχεται από τον πονηρό, λέγοντας: «ας είναι ο λόγος σας ναι ναι, όχι όχι, ενώ το παραπάνω από αυτά προέρχεται από τον πονηρό»; Και τι σημαίνει αυτός ο διπλασιασμός;

Υποδεικνύοντας δε τη θεραπεία μιας τέτοιας κρυφής πνευματικής καχεξίας, παραγγέλλει να προσευχόμαστε στον Πατέρα που βρίσκεται στο κρυπτό και να κάνουμε την ελεημοσύνη στα κρυφά και να καθαρίζουμε μάλλον το εσωτερικό του ποτηριού, δηλαδή τον εσωτερικό μας άνθρωπο. Διότι έτσι και όσα βγαίνουν από το στόμα δεν θα μολύνουν ούτε θα βεβηλώσουν τον άνθρωπο, αλλά κάθε λόγος του θα χρησιμεύει για τον αγιασμό του εαυτού του και για την οικοδομή εκείνων που τον ακούν. Και όχι μόνο αυτό, αλλά και για την πειθώ εκείνων που αμφιβάλλουν, πρέπει να φέρει μαζί του τη μαρτυρία των ίδιων των πραγμάτων, την οποία και αλλού υποδεικνύοντας ο Κύριος έλεγε: «Ας είναι το δικό σας ναι, ναι, και το όχι, όχι. Διότι ό,τι είναι πέρα από το ναι και το όχι, προέρχεται από τον πονηρό».

Διότι πώς θα την επιτύχει αυτήν εκείνος που δεν φρονεί, δεν λέει και δεν πράττει αυτά που ανήκουν στον αγαθό Δεσπότη, αλλά αυτά που ανήκουν στον πονηρό αποστάτη; Επομένως, και αυτός που αποφεύγει τους όρκους ας μην λέει απλώς το ναι και το όχι, αλλά με απόλυτη αλήθεια, ώστε και οι πράξεις να αποδεικνύονται σύμφωνες με τα λόγια· διότι έτσι θα είναι το ναι ναι και το όχι όχι, σύμφωνα με την ευαγγελική παραγγελία. Εάν όμως ο λόγος δεν συνέχεται με την αλήθεια, αλλά οι πράξεις αντιτίθενται στα λόγια, το ναι θα είναι όχι και το όχι ναι, και έτσι πάλι, επειδή είναι ψέμα, θα προέρχεται από τον διάβολο· διότι το ψέμα προέρχεται από τον διάβολο, και αυτός είναι ο πατέρας του, και με αυτόν οικειώνεται και από αυτόν υιοθετείται εκείνος που λέει το ψέμα, και δεν έχει καμία μετοχή στο Πνεύμα της αληθείας, ούτε μπορεί να είναι μέλος του σώματος του Χριστού. Γι' αυτό λέει ο απόστολος γράφοντας προς τους Εφεσίους: «να ανανεώνεσθε στο πνεύμα του νου σας και να ενδυθείτε τον καινούργιο άνθρωπο, ο οποίος κτίσθηκε σύμφωνα με τον Θεό με δικαιοσύνη και οσιότητα της αλήθειας. Και αποβάλλοντας το ψέμα, να λαλείτε την αλήθεια ο καθένας με τον πλησίον του, διότι είμαστε μέλη ο ένας του άλλου».

Αν και στους ανθρώπινους νόμους πουθενά δεν τολμάς να προβάλεις κάτι τέτοιο, ούτε καν να το πεις, αλλά, είτε εκούσια είτε ακούσια, αποδέχεσαι τα γεγραμμένα. Εξάλλου, δεν πρόκειται ούτε καν να βρεθείς ποτέ σε τέτοια ανάγκη· διότι εκείνος που άκουσε τους προηγούμενους μακαρισμούς και προετοίμασε τον εαυτό του να γίνει τέτοιος, όπως ακριβώς παρήγγειλε ο Χριστός, δεν πρόκειται να υποστεί από κανέναν απολύτως τέτοια ανάγκη, αφού θα είναι σεβαστός από όλους και σεμνός. Τι είναι το παραπάνω από το «ναι» και το «όχι»; Είναι ο όρκος, και όχι η επιορκία· διότι, για την επιορκία, κανείς δεν έχει ανάγκη να διδαχθεί ότι προέρχεται από τον πονηρό και είναι περιττή, καθώς συμβαίνει το αντίθετο. Το περιττό, λοιπόν, και το επιπλέον είναι ο όρκος.

Διότι αυτό υπονόησε λέγοντας: «Δεν κάνουν το ίδιο και οι τελώνες;». Αυτό δε είναι που αξίζει κανείς να θαυμάσει περισσότερο στη διδασκαλία του, το ότι παντού προβάλλει τα έπαθλα των πνευματικών αγώνων με πολλή αφθονία, όπως το να βλέπει κανείς τον Θεό, και να κληρονομεί τη βασιλεία των ουρανών, και να γίνεται υιός του Θεού, και όμοιος με τον Θεό, και να ελεείται, και να παρηγορείται, και να λαμβάνει τον μεγάλο μισθό· ενώ, εάν κάπου έπρεπε να αναφέρει και δυσάρεστα πράγματα, το κάνει με ηπιότητα. Διότι τη λέξη γέεννα μία μόνο φορά την ανέφερε μέσα σε τόσα πολλά λόγια· και με κάποιες άλλες συγκρατημένες εκφράσεις, χρησιμοποιώντας τον λόγο περισσότερο για να συνετίσει προκαλώντας ντροπή παρά για να απειλήσει, διορθώνει τον ακροατή λέγοντας: «Δεν κάνουν το ίδιο και οι τελώνες;»· και, «Εάν το αλάτι χάσει τη δύναμή του»· και, «Ελάχιστος θα ονομαστεί στη βασιλεία των ουρανών». Υπάρχουν δε περιπτώσεις όπου τοποθετεί τα ίδια τα αμαρτήματα στη θέση της κολάσεως, αφήνοντας τον ακροατή να αντιληφθεί ο ίδιος το βάρος της τιμωρίας, όπως όταν λέει: «Την εμοίχευσε μέσα στην καρδιά του»· και, «Εκείνος που την απολύει, την κάνει να μοιχευθεί»· και, «Το παραπανίσιο από αυτά προέρχεται από τον πονηρό». Διότι, για όσους διαθέτουν σύνεση, αντί για την αναφορά της κολάσεως, αρκεί και μόνο το μέγεθος της αμαρτίας για να τους συνετίσει. Γι' αυτό ακριβώς και εδώ φέρνει ως παράδειγμα τους εθνικούς και τους τελώνες, προκαλώντας συστολή στον μαθητή μέσω της ποιότητας αυτών των προσώπων.

Ποιος δεν κοίταξε με ακόλαστα μάτια; Αυτός όμως είναι ολοκληρωμένος μοιχός. Ποιος δεν οργίστηκε αναίτια εναντίον του αδελφού του; Αυτός όμως είναι ένοχος στο συνέδριο. Ποιος δεν ορκίστηκε; Αυτό όμως προέρχεται από τον πονηρό. Ποιος δεν επιορκησε; Αυτός όμως είναι χειρότερος από τον πονηρό. Ποιος δεν υποδουλώθηκε στον μαμωνά; Αυτός όμως ξέπεσε από τη γνήσια δουλεία του Χριστού. Έχω να πω και άλλα, βαρύτερα από αυτά· αλλά αρκούν και τούτα, και είναι ικανά να οδηγήσουν σε κατάνυξη εκείνον που δεν είναι πέτρινος ούτε υπερβολικά αναίσθητος. Διότι, εάν το καθένα από αυτά τον ρίχνει στη γέεννα, όλα μαζί συγκεντρωμένα τι δεν θα προκαλέσουν;

Έτσι, λοιπόν, τον αποκαλεί Κύριο όχι μόνο ως νυμφίο, αλλά και ως Δεσπότη, και τον προσελκύει στη δέησή της. Διότι, επειδή βρίσκεται ενώπιόν της μια κληρονομιά, και η κληρονομιά αυτή, εάν κατορθώσει να τηρήσει τα προστάγματα, γίνεται πραγματικότητα, τον παρακαλεί και τον ικετεύει να γίνει σύμμαχός της, ώστε να φέρει εις πέρας τον αγώνα που έχει μπροστά της και να μην εκπέσει από τον κλήρο. Γι' αυτό και λέει: «Άκουσε τα λόγια μου, Κύριε»· και το λέει αυτό με παρρησία, επειδή ζητάει τέτοια πράγματα, τα οποία και ο ίδιος επιθυμεί να παρέχει. Διότι, εάν κάποιος ζητάει πράγματα ανάξια Εκείνου που τα χορηγεί, δεν μπορεί να ζητάει αυτήν τη χάρη. Όταν προσεύχεται κανείς εναντίον των εχθρών του, όταν προσεύχεται εναντίον εκείνων που τον έχουν λυπήσει, αυτά τα λόγια δεν είναι ανθρώπου, αλλά του διαβόλου. Διότι, εάν το να ορκίζεται κανείς προέρχεται από τον διάβολο (αφού «ό,τι είναι παραπάνω από αυτά προέρχεται από τον πονηρό»), είναι ολοφάνερο ότι από εκείνον προέρχεται και το να προσεύχεται κανείς εναντίον των εχθρών του.

Εκείνος που ταπεινώνει την ψυχή του ενώπιον του Θεού και ποτέ δεν υπερηφανεύεται εις βάρος του πλησίον του· διότι ο Θεός δεν θα εξουθενώσει καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη· εκείνος που θλίβεται για την αμαρτία του πλησίον και πενθεί για τις δικές του αμαρτίες, και χαίρεται με τη χαρά του πλησίον, και δεν λιώνει από φθόνο για την ευτυχία του· εκείνος που με πραότητα δέχεται και διαπαιδαγωγεί όσους εναντιώνονται, και επιποθεί πάντοτε και διψά να εργάζεται τη δικαιοσύνη του Θεού· διότι αυτός θα διατηρήσει και την καθαρότητα της ψυχής του· εκείνος που κάμπτεται από έλεος προς όσους έχουν ανάγκη ελέους, και για την κατά Θεόν ειρήνη δίνει ολόκληρο τον εαυτό του, και αγωνίζεται να ονομαστεί υιός Θεού και μέσω αυτού του έργου, και ακόμη, αν και υβρίζεται και κατηγορείται και διώκεται, πεθαίνει ένεκα της δικαιοσύνης του Θεού και της ομολογίας του Χριστού, διότι αυτή είναι η αιώνια ζωή· εκείνος που αποστρέφεται κάθε αιρετική βλασφημία και ομολογεί ορθώς την ομολογία της Αγίας Τριάδος· εκείνος που μελετά την αλήθεια στην καρδιά του, και δεν δολιεύεται με τη γλώσσα του λέγοντας ψέματα, και δεν κάνει κακό στον πλησίον, κατά το γεγραμμένο· εκείνος που δεν κατηγορεί, δεν λοιδορεί, και δεν πράττει τίποτε άλλο από τα απαγορευμένα, αλλά τηρεί επιμελώς όλες τις εντολές του Χριστού και τις εφαρμόζει· που απλώνει τα χέρια του σε ελεημοσύνη, που στερείται και δεν φέρει αντίσταση, που δίνει σε αυτόν που δεν έχει χιτώνα, που λοιδορείται και ευλογεί, που όταν τον αγγαρεύουν προθυμοποιείται για περισσότερα, που δεν φέρει στο στόμα του κανέναν αισχρό ή βλάσφημο λόγο, ούτε προφέρει όρκο, αλλά γνωρίζει έναν μόνο κανόνα, την αλήθεια, και μελετά πάντοτε αυτήν, νύχτα και ημέρα, και τίποτε περισσότερο από το ναι και το όχι δεν λέει σε κανέναν στις απολογίες του, σύμφωνα με την εντολή του Κυρίου· που κινεί τη γλώσσα σε υμνωδία, τα γόνατα και τα χέρια μαζί με τον νου σε δέηση, χύνοντας δάκρυα κατάνυξης ενώπιον του Θεού· που μεριμνά διαρκώς για τον θάνατό του, και για τη μέλλουσα κρίση, και για την απολογία των έργων του, αναλογιζόμενος πάντοτε όσα αμάρτησε, και γι' αυτά προσφέρει τις αινέσεις του στον Θεό· που πράττει επιμελώς τα αγαθά έργα, και δεν τα προβάλλει, ούτε τα επιδεικνύει σε κάποιους, ούτε καυχιέται γι' αυτά όπως ο Φαρισαίος, αλλά αφήνει τη γνώση τους στον παντογνώστη Θεό, ο Οποίος θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του· που αποφεύγει τη μέθη, την επιορκία, τη γαστριμαργία, την ακατάλληλη φλυαρία, τον φθόνο, την έριδα, την κακία, την πλεονεξία που είναι δεύτερη ειδωλολατρία, τον θυμό, την οργή, την πορνεία, τη μοιχεία, και κάθε σωματική ρυπαρότητα· που δεν ασχολείται με μαγείες, ή μαντείες, ή επωδές, αλλά αγνίζει τον εαυτό του νύχτα και ημέρα ώστε να μεταλαμβάνει αμέμπτως το τίμιο σώμα και αίμα του Χριστού· που προστατεύει τα ορφανά, καθώς και τις χήρες ομοίως και τους προσηλύτους· που δεν αποστρέφεται αυτόν που ζητά, ή αυτόν που θέλει να δανειστεί, αλλά και ακυρώνει κάθε άδικο χρεωστικό έγγραφο· και αν ακόμη κατέχει δίκαιο, δεν το προβάλλει ούτε το επιδεικνύει σε κανέναν, όντας εξ ολοκλήρου του Θεού, και έχοντας τα του Θεού, εάν έχει κάτι δικαίως από Αυτόν, και προσφέροντας σε Αυτόν τα δικά Του, και ζητώντας από τον Θεό ό,τι του λείπει, και δοξάζοντας όσους δοξάζουν τον Θεό, και τιμώντας τους δούλους Του· που ελεεί τους εχθρούς της πίστεως για την τύφλωσή τους, και με κάθε δύναμη προσπαθεί να τους επιστρέψει, αποστρέφεται όμως όσους επιμένουν, και μισεί με τέλειο μίσος αυτούς που μισούν τον Κύριο· που συμπεριφέρεται με κάθε αγαθοσύνη, με κάθε ευσέβεια, με κάθε αγνεία, ως έχοντας μέσα του ολόκληρο τον Θεό, και ανήκοντας ολόκληρος στον Θεό, πάντοτε κινούμενος από τη μνήμη Του και τις εντολές Του, και όταν κλονίζεται, και όταν κοιμάται, και όταν σηκώνεται, και όταν τρώει και πίνει και διημερεύει, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Είχα τον Κύριο διαρκώς ενώπιόν μου, διότι βρίσκεται στα δεξιά μου, για να μην κλονιστώ»· και, «Ας φοβηθεί τον Κύριο όλη η γη, και από Αυτόν ας συγκλονιστούν όλοι οι κατοικούντες την οικουμένη»· που δεν μνησικακεί, διότι οι οδοί των μνησίκακων οδηγούν στον θάνατο, και εκείνος που συγχωρεί το αμάρτημα του πλησίον, συγχωρούνται από τον Θεό τα δικά του αμαρτήματα.

«Αλλά ο δείνα», λέει κάποιος, «είναι άνθρωπος επιεικής, ανήκει στην ιεροσύνη και ζει με πολλή σωφροσύνη και ευλάβεια». Μη μου μιλάς για αυτόν τον επιεική, τον σώφρονα, τον ευλαβή, αυτόν που ανήκει στην ιεροσύνη· αλλά, αν θέλεις, θεώρησε ότι αυτός είναι ο Πέτρος ή ο Παύλος, ή ακόμη και άγγελος που κατέβηκε από τον ουρανό. Διότι ούτε και έτσι δίνω σημασία στο αξίωμα των προσώπων. Επειδή εγώ διαβάζω τον νόμο σχετικά με τους όρκους όχι ως νόμο δούλων, αλλά ως νόμο βασιλικό· και όταν αναγιγνώσκονται τα προστάγματα του Βασιλέως, ας σιωπά κάθε αξίωμα των δούλων. Διότι, αν μπορείς να ισχυριστείς ότι ο Χριστός διέταξε να ορκιζόμαστε, ή ότι ο Χριστός δεν τιμωρεί αυτήν την πράξη, απόδειξέ το και θα πεισθώ. Εάν όμως το απαγορεύει με τόση αυστηρότητα και δείχνει τόση μέριμνα για το ζήτημα, ώστε να τοποθετεί αυτόν που ορκίζεται μαζί με τον Πονηρό (διότι «ό,τι είναι περισσότερο από αυτά, το ναι και το όχι», λέει, «προέρχεται από τον διάβολο»), γιατί μου προβάλλεις τον έναν και τον άλλον; Διότι ο Θεός δεν θα εκδώσει την απόφασή Του για εσένα βασιζόμενος στην αμέλεια των συνδούλων σου, αλλά βασιζόμενος στην επιταγή των δικών Του νόμων.

Τότε τιμωρούνταν μόνο η μοιχεία, τώρα όμως ούτε το να κοιτάξει κανείς γυναίκα με ακόλαστα μάτια δεν απαλλάσσεται από την τιμωρία. Τότε μόνο η επιορκία προερχόταν από τον πονηρό, τώρα όμως και το να ορκίζεται κανείς. Διότι, «το παραπάνω», λέει, «από αυτά, προέρχεται από τον πονηρό». Τίποτα περισσότερο δεν απαιτούνταν από τους ανθρώπους της τότε εποχής παρά να αγαπούν όσους τους αγαπούν· τώρα όμως αυτό το μεγάλο και θαυμαστό είναι τόσο ατελές, ώστε, ακόμη και μετά την κατόρθωσή του, να μην έχουμε τίποτα περισσότερο από τους τελώνες.

Εάν όμως υπάρχει κάποια βεβαιότητα για την ωφέλεια της ψυχής, δεν πρέπει να αποφεύγει κανείς τους άνδρες που ζουν με ευπρέπεια. Δεν πρέπει να συμπεριφέρεται κανείς με υπερβολική οικειότητα, ούτε να χρονοτριβεί, ούτε να αστειεύεται με άσεμνες γυναίκες· όρκος δε ας μην εξέρχεται καθόλου από το στόμα· διότι είναι Δεσποτικό το παράγγελμα, το οποίο δεν ανέχεται να ορκιστείς ούτε στο ίδιο σου το κεφάλι, λέγοντας ότι: «Οτιδήποτε περισσότερο από το Ναι και το Όχι, προέρχεται από τον πονηρό»· τους δε ρυπαρούς και άσεμνους λογισμούς, καθώς και όλους τους πειρασμούς της σάρκας, οφείλει κανείς να τους αποδιώχνει με τον φόβο και τον πόθο του Χριστού και με το σημείο του σταυρού Του.

Δ'. Διότι, σχετικά με τους κανόνες που έχουν τεθεί για την απαγόρευση των όρκων, ντρέπομαι ακόμη και να μιλήσω, όχι μόνο εξαιτίας των όρκων, αλλά και εξαιτίας των συνεχών επιορκιών. Εάν δηλαδή και το να ορκίζεται κανείς, έστω και αν τηρεί τον όρκο του, αποτελεί αμάρτημα και παράβαση της εντολής, σε ποια θέση θα κατατάξουμε την επιορκία; Διότι, εάν ό,τι είναι περισσότερο από το «ναι» και το «όχι» προέρχεται από τον Πονηρό, αυτό που είναι ακόμη περισσότερο από τούτο, τίνος θα είναι τελικά; Έπειτα πάλι λέγει: «Εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε σε αυτόν και την άλλη· και σε εκείνον που θέλει να δικαστεί μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο· και εάν κάποιος σε αγγαρέψει για ένα μίλι, πήγαινε μαζί του δύο· και σε εκείνον που σου ζητά, να δίνεις, και αυτόν που θέλει να δανειστεί από εσένα, μην τον αποστραφείς».

Διότι ποιος, πες μου, δεν αποκαλεί τον αδελφό του μωρό; Αυτό όμως τον καθιστά ένοχο για το πυρ της γέεννας. Ποιος δεν κοίταξε γυναίκα με ακόλαστα μάτια; Αλλά και αυτό αποτελεί τετελεσμένη μοιχεία· και τον μοιχό πάλι είναι αναπόφευκτο να πέσει στην ίδια γέεννα. Ποιος δεν ορκίστηκε; Αλλά αυτό προέρχεται εξάπαντος από τον πονηρό· και ό,τι προέρχεται από τον πονηρό, είναι σίγουρα και αυτό άξιο κολάσεως. Ποιος δεν φθόνησε ποτέ κάποιον φίλο του; Αλλά αυτό τον κάνει χειρότερο και από τους εθνικούς και από τους τελώνες· και το ότι όσοι είναι χειρότεροι από αυτούς είναι αδύνατον να διαφύγουν την κόλαση, είναι νομίζω σε όλους φανερό. Ποιος έδιωξε από την καρδιά του κάθε οργή, και συγχώρησε τα αμαρτήματα όλων όσων έσφαλαν απέναντί του; Το ότι όμως αυτός που δεν συγχώρησε θα παραδοθεί αναγκαστικά στα βασανιστήρια, κανείς από όσους άκουσαν τον λόγο του Χριστού δεν πρόκειται να το αμφισβητήσει. Και ποιος δεν υποδουλώθηκε στον μαμωνά; Αλλά εκείνος που υποδουλώθηκε σε αυτόν είναι αναπόφευκτο να απαρνηθεί τη δουλεία του Χριστού· και όποιος αρνήθηκε αυτήν, αναγκαστικά αρνείται και τη δική του σωτηρία. Ποιος δεν κακολόγησε κρυφά; Αυτούς όμως και η Παλαιά Διαθήκη προστάζει να θανατώνονται και να κατασφάζονται. Αλλά ποια είναι η παρηγοριά για τις δικές μας αμαρτίες; Το ότι όλοι, σαν από κάποιο σύνθημα, γλίστρησαν στο βάραθρο της κακίας, γεγονός που και αυτό αποτελεί το μέγιστο τεκμήριο της ασθένειας που μας κυριεύει, όταν δηλαδή μας φέρνει παρηγοριά για τα κακά μας εκείνο που θα έπρεπε να αποτελεί αιτία για μεγαλύτερη οδύνη.

Κʹ. Εσείς, λοιπόν, να θυμάστε πάντοτε όσα ειπώθηκαν, φέροντας μέσα στην καρδιά σας εκείνη τη θεία ωραιότητα, έχοντας πάντοτε να ηχεί στα αυτιά σας η φωνή του Πατέρα: «Αυτός δεν είναι δούλος, ούτε πρεσβευτής, ούτε άγγελος, αλλά ο Υιός μου ο αγαπητός· αυτόν να ακούτε». Ας τον ακούσουμε, επομένως, να λέει: «Να αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη σου την καρδιά. Δεν θα φονεύσεις· αλλά ούτε και να οργιστείς χωρίς λόγο εναντίον του αδελφού σου· πρώτα να συμφιλιωθείς με τον αδελφό σου, και έπειτα να έλθεις να προσφέρεις το δώρο σου. Δεν θα μοιχεύσεις· αλλά ούτε και να περιεργαστείς ξένη ομορφιά. Δεν θα επιορκήσεις· αλλά ούτε και να ορκιστείς καθόλου· ας είναι ο λόγος σας "Ναι, ναι" και "Όχι, όχι"· ό,τι περισσότερο από αυτό είναι εφεύρημα του πονηρού. Δεν θα ψευδομαρτυρήσεις. Δεν θα αποστερήσεις· αλλά και σε όποιον σου ζητά να δίνεις, και εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα να μην τον αποστρέφεσαι, και εκείνον που παίρνει τα δικά σου να μην τον εμποδίζεις. Να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να ευλογείτε εκείνους που σας καταριούνται, να ευεργετείτε εκείνους που σας μισούν, και να προσεύχεστε για εκείνους που σας κακομεταχειρίζονται και σας διώκουν. Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε. Συγχωρείτε, και θα συγχωρηθείτε, για να γίνετε υιοί του Πατέρα σας, τέλειοι και οικτίρμονες, όπως ο ουράνιος Πατέρας σας, διότι ανατέλλει τον ήλιο του σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους».

Διότι δεν πρόκειται να αθωώσει ο Κύριος εκείνον που προφέρει το όνομά του μάταια.» «Δεν θα ορκιστείτε στο όνομά μου ψευδώς.» «Μην ορκίζεστε στον ζώντα Κύριο.» «Μη συνηθίζεις το στόμα σου στον όρκο και μη συνηθίσεις να προφέρεις το όνομα του Αγίου. Διότι, όπως ακριβώς ένας δούλος που ανακρίνεται συνεχώς δεν θα γλιτώσει από τους μώλωπες, έτσι και εκείνος που ορκίζεται και προφέρει το όνομα του Κυρίου δεν θα απαλλαγεί από την αμαρτία.» «Εγώ σας λέω να μην ορκίζεστε καθόλου, ούτε στον ουρανό, διότι είναι θρόνος του Θεού, ούτε στη γη, διότι είναι υποπόδιο των ποδιών του· ούτε στα Ιεροσόλυμα, διότι είναι η πόλη του μεγάλου Βασιλέως, ούτε στο κεφάλι σου να ορκιστείς, διότι δεν μπορείς να κάνεις ούτε μία τρίχα λευκή ή μαύρη. Ας είναι όμως ο λόγος σας, Ναι, ναι· Όχι, όχι. Οτιδήποτε παραπάνω από αυτά προέρχεται από τον πονηρό.» «Εκείνος που ορκίζεται στο θυσιαστήριο, ορκίζεται σε αυτό και σε όλα όσα βρίσκονται πάνω του. Και εκείνος που ορκίζεται στον ναό, ορκίζεται σε αυτόν και σε Εκείνον που κατοικεί μέσα σε αυτόν.»

Σχετικά με το να μην ορκιζόμαστε καθόλου αλλά να λέμε πάντοτε την αλήθεια, έδωσε την εξής παραγγελία: «Να μην ορκιστείτε καθόλου, αλλά το δικό σας "ναι" ας είναι ναι, και το "όχι" ας είναι όχι· ό,τι περισσότερο από αυτά προέρχεται από τον πονηρό». Και ως προς το ότι πρέπει να προσκυνούμε μόνο τον Θεό, έπεισε λέγοντας τα εξής: «Η μεγαλύτερη εντολή είναι: "Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις με όλη την καρδιά σου και με όλη τη δύναμή σου, Κύριον τον Θεό που σε δημιούργησε"». Και όταν τον πλησίασε κάποιος και του είπε: «Διδάσκαλε αγαθέ», αποκρίθηκε λέγοντας: «Κανείς δεν είναι αγαθός παρά μόνο ο Θεός, ο οποίος δημιούργησε τα πάντα». Όσοι πάλι διαπιστώνεται ότι δεν ζουν σύμφωνα με όσα δίδαξε, ας γίνει γνωστό ότι δεν είναι Χριστιανοί, ακόμη και αν προφέρουν με τη γλώσσα τους τις διδασκαλίες του Χριστού· διότι δήλωσε ότι δεν θα σωθούν εκείνοι που μόνο τα λένε, αλλά εκείνοι που πράττουν και τα αντίστοιχα έργα. Είπε δηλαδή τα εξής: «Δεν θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών ο καθένας που μου λέει "Κύριε, Κύριε", αλλά εκείνος που πράττει το θέλημα του Πατέρα μου που είναι στους ουρανούς. Διότι όποιος με ακούει και πράττει όσα λέω, ακούει Εκείνον που με απέστειλε. Πολλοί δε θα μου πουν: "Κύριε, Κύριε, δεν φάγαμε και δεν ήπιαμε στο όνομά σου και δεν κάναμε θαύματα;". Και τότε θα τους πω: "Απομακρυνθείτε από εμένα, εργάτες της ανομίας". Τότε θα υπάρξει ο κλαυθμός και ο τριγμός των οδόντων, όταν οι μεν δίκαιοι θα λάμψουν σαν τον ήλιο, ενώ οι άδικοι θα παραδοθούν στο αιώνιο πυρ».

Ανταποκρίθηκε ο Σωτήρας και τους αποστόμωσε, λέγοντας ότι «εξαιτίας της σκληροκαρδίας σας ο Μωυσής έγραψε αυτά, εγώ όμως σας λέω ότι αυτούς που ένωσε ο Θεός, άνθρωπος να μην τους χωρίζει», δηλαδή για οποιαδήποτε αιτία (διότι οι αιτίες δεν θα εκλείψουν και έτσι η συζυγία δεν θα σταθεί), εκτός εάν υπεισέλθει η μοιχεία ανάμεσά τους και τους χωρίσει τον έναν από τον άλλον. Διότι όποιος χωρίζει τη γυναίκα του χωρίς αυτή την αιτία, την κάνει να μοιχευθεί. «Πάλι ακούσατε», λέει, «ότι ειπώθηκε στους αρχαίους: Δεν θα επιορκήσεις, αλλά θα εκπληρώσεις στον Κύριο τους όρκους σου. Εγώ όμως σας λέω να μην ορκιστείτε καθόλου, ούτε στον ουρανό, επειδή είναι θρόνος του Θεού, ούτε στη γη, επειδή είναι υποπόδιο των ποδιών Του, ούτε στα Ιεροσόλυμα, επειδή είναι πόλη του μεγάλου βασιλιά, ούτε στο κεφάλι σου να ορκιστείς, επειδή δεν μπορείς να κάνεις ούτε μία τρίχα λευκή ή μαύρη. Αλλά ο λόγος σας ας είναι ναι ναι, όχι όχι. Οτιδήποτε περισσότερο από αυτά προέρχεται από τον πονηρό». Τι σκοπό έχει η παρούσα εντολή, η οποία μας περιορίζει από παντού ώστε να μην ορκιζόμαστε απολύτως καθόλου, ούτε να λέμε κάτι άλλο σε ώρα ερωτήσεως ή εξετάσεως εκτός από το ναι και το όχι; Το να μην ορκιζόμαστε καθόλου στον ουρανό ή στη γη ή στην Ιερουσαλήμ ή στο κεφάλι, ως θρόνο, ως υποπόδιο, ως πόλη του Θεού βασιλιά, το έδωσε ως εντολή, όμως το γιατί, ο Αγαθός δεν θέλησε να το φανερώσει. Και εάν αυτό δεν ήταν οπωσδήποτε για το δικό μας συμφέρον, δεν θα το έδινε ως εντολή.