Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:39

Αυτά από την Παλαιά· ακολουθούν και άλλες απορίες των ίδιων απίστων από την Καινή Διαθήκη. αʹ Αφού το Ευαγγέλιο δεν λέει ότι ο Χριστός αναστήθηκε ενώ ο τάφος ήταν σφραγισμένος, από πού το αποδεικνύετε εσείς αυτό; βʹ Αφού το Ευαγγέλιο αποκαλεί σε πολλά σημεία τον Ιωσήφ άνδρα της Μαρίας, γιατί εσείς δεν το λέτε αυτό; γʹ Όπως το Ευαγγέλιο είπε την άσπορη σύλληψη του Χριστού, γιατί δεν είπε και την άφθορη κύηση από παρθένο, όπως λέτε εσείς; δʹ Αφού ο Ιωάννης λέει ότι η Μαρία ήταν αδελφή της Μαρίας, της μητέρας του Ιησού, πώς εσείς δεν το λέτε αυτό; εʹ Πώς, ενώ ο Χριστός είπε ότι θα παραμείνει στον άδη απαραλλάκτως όπως ο Ιωνάς τρεις ολόκληρες ημέρες και τρεις νύχτες, δεν τις συμπλήρωσε όπως ο Ιωνάς, καθώς προείπε; ϛʹ Και πώς πάλι, ενώ στον έναν ευαγγελιστή σας παραγγέλλει να φορείτε και υποδήματα και ράβδο, στον άλλον ευαγγελιστή απαγορεύει και τη ράβδο και τα υποδήματα; ζʹ Αφού οι ευαγγελιστές δεν το λένε πουθενά, από πού μάθατε ότι ο Χριστός γεννήθηκε σε σπήλαιο; Διότι αυτό δεν αναφέρεται στα Ευαγγέλια. ηʹ Αν ο Ιησούς δίδαξε αυτά που πρώτα άρχισε να κάνει, πώς, όταν ραπίστηκε στο μάγουλο, δεν έστρεψε και το άλλο, αλλά και επέπληξε εκείνον που τον ράπισε; θʹ Αφού το Ευαγγέλιο λέει τον Χριστό κτιστό, δηλαδή γεννητό, πώς εσείς λέτε ότι ένα μέρος του είναι κτιστό και άλλο μέρος άκτιστο; Διότι ο Ματθαίος λέει: «Βίβλος γενέσεως» —δηλαδή δημιουργίας— «Ιησού Χριστού, υιού Δαβίδ, υιού Αβραάμ». ιʹ Αν λέτε ότι ο Θεός είναι απερίγραπτος, επειδή γεμίζει ομοίως τον ουρανό και τη γη, πώς ο Λόγος κατέβηκε από τον ουρανό και πάλι ανέβηκε εκεί; ιαʹ Αν ο Θεός Λόγος ήταν και πριν από τη σάρκωση στον κόσμο κατά τη θεότητά του, όπως λέει ο ευαγγελιστής Ιωάννης, πώς λέτε ότι κατέβηκε από τον ουρανό στη μήτρα της Μαρίας; Διότι, αν ήταν εδώ και πριν από τη σάρκωση, είναι φανερό ότι δεν κατέβηκε. Αν όμως κατέβηκε κατά τη σάρκωση, είναι ολοφάνερο ότι ήταν περιορισμένος στον ουρανό, όπως και οι άγγελοι. ιβʹ Αν και ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα είναι από τον Πατέρα, είναι φανερό ότι ο Πατέρας είναι πατέρας και των δύο, και άρα και το Άγιο Πνεύμα είναι γέννημα. Αν όμως δεν δέχεστε να το ομολογήσετε αυτό, πείτε μας ποιο από τα δύο προήλθε πρώτο από τον Πατέρα, ο Υιός ή το Άγιο Πνεύμα. Αν πάλι προήλθαν ταυτόχρονα, είναι φανερό ότι ο Πατέρας είναι δίδυμοτόκος και ότι ο Υιός και το Πνεύμα έχουν αδελφοθεΐα. Και ποια είναι η διαφορά γεννήσεως και εκπορεύσεως στην απερίγραπτη, αμετάστατη και αχώριστη θεότητα; ιγʹ Από πού είναι φανερό ότι ο Λόγος του Θεού είναι ενυπόστατος Θεός, ότι ομοίως και το Πνεύμα του Θεού είναι Θεός και υπόσταση του Θεού, ενώ ο νους του Θεού δεν είναι άλλος Θεός και άλλη υπόσταση, ούτε η καρδιά του Θεού, ούτε η δεξιά του Θεού, ούτε ο βραχίονάς του και τα λοιπά, όσα η Γραφή λέει για τον Θεό; ιδʹ Πώς, ενώ οι μαθητές πριν από την ανάληψη του Χριστού ήταν ένδεκα, ο Παύλος λέει ότι, αφού αναστήθηκε από τους νεκρούς, εμφανίστηκε στους δώδεκα μαθητές; Διότι ούτε ο Ματθίας είχε ακόμη συγκαταριθμηθεί μαζί τους, ούτε ο Παύλος. ιεʹ Πώς, ενώ ο Χριστός υποσχέθηκε σε όσους απαρνούνται για χάρη του αγρούς και γυναίκα και παιδιά και χρήματα ότι θα τους δώσει εκατονταπλάσια σε αυτόν τον αιώνα, δεν τους τα έδωσε αυτά, όπως υποσχέθηκε;

Πάλι του λέει ο επίσκοπος: «Ο διάβολος, όταν δει ότι δεν μπορεί να σε βλάψει μέσω του δικού σου λογισμού, τότε φέρνει κοντά σου πιο αδύναμους μοναχούς, και μέσω αυτών σου δίνει κάποια αφορμή με λόγια, ή με έργα αναπαύσεως, ή σου προκαλεί σαρκικό ζήλο, με σκοπό να σε σκανδαλίσει και να σε συντρίψει. Εσύ όμως, κατανοώντας ότι αυτά είναι τεχνάσματα του εχθρού, μην αρχίσεις να λες στον νου σου: "Εγώ κατάγομαι από τόσο σπουδαία γενιά, και αυτός είναι ένας απλός, ευτελής και αδύναμος, και εγώ θα πέσω στα πόδια του;". Απεναντίας, γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο να προσπέσεις σε αυτόν, ενθυμούμενος την εντολή του Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού, η οποία σε προτρέπει: "Εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε σε αυτόν και την άλλη". Και μην απομακρυνθείς από τα πόδια του, προτού λάβεις από αυτόν συγχώρηση μετ' ευχής, ώστε να σου αποδοθεί τέλειος ο στέφανος της ταπεινοφροσύνης εις τους αιώνας. Αμήν».

Πάλι του λέει ο επίσκοπος: «Ο διάβολος, όταν δει ότι από μόνος του, δηλαδή μέσω του ίδιου του λογισμού, δεν μπορεί καθόλου να σε βλάψει, τότε φέρνει σε σένα πιο αδύναμους μοναχούς, και μέσω αυτών σου δίνει κάποια αφορμή με λόγια, ή με έργα, ή με αναζήτηση ανάπαυσης, ή με σαρκικό ζήλο, για να σε σκανδαλίσει και να σε ταράξει. Εσύ όμως, κατανοώντας ότι αυτό είναι σκευωρία του εχθρού, μην αρχίσεις να λες στον νου σου: "Εγώ κατάγομαι από τόσο μεγάλη γενιά, ενώ αυτός είναι απλός και ευτελής, και θα πέσω εγώ στα πόδια του;". Αντιθέτως, ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο να πέσεις στα πόδια του, ενθυμούμενος την εντολή του Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού, η οποία σε προτρέπει: "εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη", και να μην απομακρυνθείς από τα πόδια του προτού λάβεις από αυτόν συγχώρηση με ευχή, ώστε να σου αποδοθεί τέλειος ο στέφανος της ταπεινοφροσύνης εις τους αιώνας. Αμήν».

Είπε ο Κύριος: «Εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη.» Έτσι πρέπει να αντιμετωπίζει κανείς τον διεστραμμένο. Ερώτηση: Τι σημαίνει το «Γίνετε φρόνιμοι σαν τα φίδια και ακέραιοι σαν τα περιστέρια;» Απόκριση:

Ερώτηση 244. Τι σημαίνει το: «Δώστε τόπο στην οργή»; Απόκριση. Δηλαδή το να μην αντισταθεί κανείς στον πονηρό, όπως είναι γραμμένο, αλλά σε εκείνον που τον χτυπά στη δεξιά σιαγόνα να στρέψει και την άλλη, και τα εξής· ή το: «Όταν σας καταδιώκουν σε αυτήν την πόλη, να φεύγετε στην άλλη».

Επιδιώκοντας την ανταπόδοση. Το μέγιστο παράπτωμα για έναν άρχοντα είναι να είναι έτοιμος για εκδίκηση και να μηχανεύεται με κάθε τρόπο απέναντι σε όσους τον ελύπησαν την ανταπόδοση των ίδιων κακών. Διότι πώς θα διδάξει κάποιον άλλον να μην ανταποδίδει σε κανέναν κακό αντί κακού, αυτός που κάνει τα πάντα για να εκδικηθεί και να ανταποδώσει τη λύπη σε εκείνον που τον έβλαψε; Μη μιμούμενος την πραότητα του Δαβίδ, ο οποίος λέει: «Εάν ανταπέδωσα κακά σε όσους μου ανταπέδωσαν κακά»· ούτε ενθυμούμενος τον Ιερεμία, ο οποίος αναφέρει ότι: «Είναι αγαθό για τον άνθρωπο να σηκώσει τον ζυγό από τη νεότητά του· θα καθίσει ολομόναχος και θα σιωπήσει, διότι τον πήρε επάνω του. Θα δώσει το μάγουλο σε εκείνον που τον χτυπά, θα χορτάσει από ονειδισμούς». Και τι πρέπει να πούμε για τις διδαχές του Κυρίου, πώς τις περιφρονούν όσοι επιδιώκουν την ανταπόδοση; Εφόσον ο Κύριος λέει: «Εάν κάποιος σε ραπίσει στο δεξί μάγουλο, στρέψε του και το άλλο».

Κεφάλαιο Βʹ. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Ακούσατε ότι ελέχθη: Οφθαλμό αντί οφθαλμού, και δόντι αντί δοντιού. Εγώ όμως σας λέγω να μην αντισταθείτε στον πονηρό· αλλά σε όποιον σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη, και τα εξής. ΜΑΡΚΟΣ. Να έχετε αγάπη μέσα σας, αλλά και να ειρηνεύετε μεταξύ σας. ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ. Σε κανέναν να μην ανταποδίδετε κακό αντί κακού, προνοώντας για το καλό ενώπιον όλων των ανθρώπων. Αν είναι δυνατόν, σε ό,τι εξαρτάται από εσάς, να ειρηνεύετε με όλους τους ανθρώπους· μην εκδικείστε για τον εαυτό σας, αγαπητοί, αλλά δώστε τόπο στην οργή. ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ Βʹ. Ο δούλος δε του Κυρίου δεν πρέπει να μάχεται, αλλά να είναι ήπιος προς όλους.

όταν όχι μόνο δεν επιθυμούμε την απόκτηση περισσοτέρων αγαθών, όπως οι άνθρωποι του κόσμου, αλλά ούτε καν διεκδικούμε τα υπάρχοντα και τα δικά μας· αντιθέτως, φιλοτιμούμαστε να ευεργετούμε αυτούς που έχουν ανάγκη, υπερβαίνοντας τον νόμο. Διότι όχι μόνο προσφέρουμε το καλό στους πλησίον, αλλά επεκτείνουμε την αγαθότητα και προς τους εχθρούς και τους πονηρούς, πράττοντας σύμφωνα με την εντολή του Κυρίου μας Ιησού Χριστού: «Γίνεσθε οικτίρμονες, όπως και ο Πατέρας σας ο επουράνιος είναι οικτίρμων». Και πώς δεν πορευόμαστε σε καινότητα ζωής, και δεν τελειοποιούμε τη δικαιοσύνη ανώτερα από τους Γραμματείς και τους Φαρισαίους, όταν αποδεχόμαστε τον Κύριο που λέει: «Ειπώθηκε στους αρχαίους: Οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος. Εγώ όμως σας λέω να μην αντισταθείτε στον πονηρό· αλλά σε όποιον σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη».

Επειδή αυτά κατατείνουν σχεδόν στο ίδιο αποτέλεσμα με τα δικά μας, ισχυρίζομαι ότι αξίζει πάρα πολύ να μιμούμαστε τέτοιους σπουδαίους άνδρες. Διότι αυτή η πράξη του Σωκράτη είναι αδελφή με εκείνο το παράγγελμα, ότι δηλαδή σε αυτόν που σε χτυπά στη σιαγόνα πρέπει να προσφέρεις και την άλλη, απέχοντας από κάθε διάθεση αντεκδίκησης, ενώ η πράξη του Περικλή ή του Ευκλείδη είναι ανάλογη με το να υπομένουμε όσους μας διώκουν και να ανεχόμαστε με πραότητα την οργή τους, καθώς και με το να ευχόμαστε τα αγαθά στους εχθρούς μας και να μην τους καταραόμαστε. Ώστε, όποιος έχει προπαιδευτεί σε αυτά δεν θα μπορούσε πλέον να δυσπιστήσει στα δικά μας (παραγγέλματα) θεωρώντας τα ως ακατόρθωτα. Ούτε θα μπορούσα να παραλείψω την πράξη του Αλεξάνδρου, ο οποίος, όταν συνέλαβε αιχμάλωτες τις κόρες του Δαρείου, αν και όλοι μαρτυρούσαν ότι διέθεταν θαυμαστό κάλλος, δεν καταδέχθηκε ούτε καν να τις κοιτάξει, επειδή έκρινε αισχρό το να νικηθεί από γυναίκες εκείνος που καθυπέταξε άνδρες. Διότι αυτό ταυτίζεται με εκείνο το δικό μας δίδαγμα, ότι δηλαδή όποιος κοιτάξει γυναίκα με σκοπό την ηδονή, ακόμη και αν δεν διαπράξει τη μοιχεία στην πράξη, επειδή και μόνο αποδέχθηκε την επιθυμία στην ψυχή του, δεν απαλλάσσεται από το έγκλημα. Όσο για την πράξη του Κλεινία, ενός από τους γνωρίμους του Πυθαγόρα, είναι δύσκολο να πιστέψει κανείς ότι συνέπεσε τυχαία με τα δικά μας, και όχι κατόπιν συνειδητής μιμήσεως. Και τι ήταν αυτό που έκανε εκείνος; Ενώ μπορούσε, δίνοντας έναν όρκο, να αποφύγει ζημία τριών ταλάντων, εκείνος προτίμησε να πληρώσει την ποινή παρά να ορκιστεί, και μάλιστα ενώ επρόκειτο να δώσει αληθινό όρκο, έχοντας ακούσει, όπως μου φαίνεται, το πρόσταγμα που μας απαγορεύει τον όρκο.

Και όμως, αφού είπε αυτά, ως παράδειγμα μου εξέθεσε τον λόγο περί φιλανθρωπίας, τον οποίο εσύ του υπέδειξες, ο οποίος μου φάνηκε μάλλον εξαιρετικά άδικος. Και θα σου πω το πώς. Έλεγε ότι είναι δίκαιο σε αυτόν που τον χτυπά στο μάγουλο να προσφέρει και το άλλο, και σε αυτόν που του παίρνει το ιμάτιο να του δίνει και το πανωφόρι, και σε αυτόν που τον αγγαρεύει για ένα μίλι να πηγαίνει μαζί του δύο, και όλα τα παρόμοια. Και ο Πέτρος αποκρίθηκε: Αλλά νόμισες άδικο αυτό που είναι εξαιρετικά δίκαιο. Αν σου είναι αρεστό, άκουσε. Και ο πατέρας είπε: Πάρα πολύ. Και ο Πέτρος: Δεν νομίζεις ότι, αν υπάρχουν δύο εχθροί βασιλιάδες που έχουν τις χώρες τους χωρισμένες, αν κάποιος από τους υπηκόους του ενός πιαστεί στη χώρα του άλλου και εξαιτίας αυτού οφείλει να πεθάνει, εάν απαλλαγεί από την τιμωρία με ένα ράπισμα και όχι με θάνατο, δεν φαίνεται άραγε ότι αυτός που τον απάλλαξε είναι φιλάνθρωπος; Και ο πατέρας είπε: Και βέβαια. Και ο Πέτρος είπε: Και τι; Εάν αυτός ο ίδιος αφαιρέσει κάτι που ανήκει σε κάποιον ή και κάτι άλλο, και συλληφθεί για αυτό και δώσει τα διπλάσια, ενώ οφείλει τα τετραπλάσια και τον θάνατο, επειδή πιάστηκε στα όρια του αντιπάλου, δεν νομίζεις ότι αυτός που έλαβε τα διπλάσια και τον απάλλαξε από τον θάνατο είναι φιλάνθρωπος; Και ο πατέρας είπε: Φαίνεται. Και ο Πέτρος: Και τι;

Και ο πατέρας άρχισε να λέει στον Πέτρο: Μη νομίζεις, πολυαγαπημένε μου Πέτρε, ότι δεν έχω στο μυαλό μου τον λόγο που κηρύττεις. Τουλάχιστον, κατά τη διάρκεια της περασμένης νύχτας, ενώ ο Κλήμης με προέτρεπε επίμονα να συνταχθώ με την αλήθεια που κηρύττεις, εγώ του αποκρίθηκα: Τι πιο καινούριο μπορεί να παραγγείλει κανείς από εκείνα που συμβούλευσαν οι αρχαίοι; Εκείνος δε, αφού γέλασε ήρεμα, είπε: Υπάρχει μεγάλη διαφορά, πατέρα, μεταξύ των λόγων της θεοσέβειας και των λόγων της φιλοσοφίας. Διότι ο λόγος της αλήθειας έχει ως απόδειξη την προφητεία, ενώ ο λόγος της φιλοσοφίας, προσφέροντας ωραιολογία μέσα από στοχασμούς, νομίζει ότι παρουσιάζει αποδείξεις. Και όμως, αφού είπε αυτά, μου εξέθεσε ως παράδειγμα τον λόγο περί φιλανθρωπίας, τον οποίο εσύ του δίδαξες, ο οποίος όμως μου φάνηκε μάλλον εντελώς άδικος. Και θα σου πω το γιατί. Έλεγε ότι είναι δίκαιο σε εκείνον που σε χτυπά στο μάγουλο να του γυρίζεις και το άλλο, και σε εκείνον που σου παίρνει το ιμάτιο να του δίνεις και το μαφόριο, και σε εκείνον που σε αγγαρεύει για ένα μίλι να πηγαίνεις μαζί του δύο, και όλα τα παρόμοια.

Ματθ. 19, 17-18. Όταν ο Χριστός είπε: «Αν θέλεις να εισέλθεις στη ζωή, τήρησε τις εντολές», εκείνος, μην περιμένοντας να του πει τίποτε άλλο παρά αμέσως τις δικές Του, λέει: «Ποιες;». Διαψεύστηκε όμως πολύ στην προσδοκία του· διότι ο Χριστός δεν του αποκρίθηκε αυτό που νόμιζε, αλλά τον ανάγει στον Νόμο, όχι επειδή ο Νόμος είναι η τελειότητα (διότι «κανείς δεν δικαιώνεται με τον νόμο», σύμφωνα με το γραμμένο), αλλά επειδή η μελέτη και εφαρμογή του Νόμου είναι σαν μια προεισαγωγή στην αιώνια ζωή, η οποία σταδιακά εξοικειώνει τον νου αυτών που παιδαγωγούνται προς τα ανώτερα. Διότι «ο Νόμος έγινε για εμάς παιδαγωγός προς τον Χριστό»· επομένως ο Νόμος είναι η αρχή της σωματικής πολιτείας, ενώ ο Χριστός είναι η τελειότητα· διότι η αρχή των αγαθών, λέει, είναι το να πράττει κανείς τα δίκαια. Ο Νόμος, λοιπόν, υποδεικνύει το δίκαιο, ενώ ο Χριστός το αγαθό. Ο μεν πρώτος δίδασκε να αμύνεται κανείς με τα ίδια μέσα απέναντι σε όσους θέλουν να τον αδικήσουν (διότι λέει «δόντι αντί δοντιού» και «οφθαλμό αντί οφθαλμού»), ενώ ο δεύτερος μας ζητά να εγκαταλείψουμε την ίση ανταπόδοση και να προχωρήσουμε στο μεγαλύτερο... διότι σε αυτόν που σε χτυπά «στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη· και σε αυτόν που θέλει να κριθεί μαζί σου», λέει, «και να πάρει τον χιτώνα σου, άφησέ του και το ιμάτιο».

Είπε δε κάπου και ο θεσπέσιος Αββακούμ: «Ενώπιόν μου έγινε κρίση, και ο κριτής λαμβάνει». Επομένως, είτε η λέξη αυτή, δηλαδή η χειρονομία, θα σημαίνει δωροληψία, την οποία βέβαια διέταξε να αφαιρέσουμε, δηλαδή να απομακρύνουμε, είτε με άλλον τρόπο δηλώνει την εκδίκηση και την ανταπόδοση κακού αντί κακού. Είπε, λοιπόν, ο Ψαλμωδός για κάποιους ότι «Άπλωσε το χέρι του για να ανταποδώσει». Και προσθέτει ότι «Βεβήλωσαν τη διαθήκη του». Επομένως, η έκταση του χεριού θα μπορούσε να υποδηλώνει, όπως είπα, και την ανταπόδοση, την οποία θα έκανε κάποιος αμυνόμενος εναντίον εκείνων που τον λύπησαν, επιφέροντας τα έργα της οργής σε αυτούς που τον έβλαψαν. Αλλά θυμόμαστε και τον ίδιο τον Σωτήρα που λέει: «Εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε σε αυτόν και την άλλη». Διότι θα αποτελούσε απόδειξη έσχατης πραότητας και απουσίας οργής το να ξέρει κανείς να υπομένει καρτερικά τις αδικίες, και να μην αρέσκεται στο να εκδικείται όσους τον λύπησαν, αλλά μάλλον να διάκειται προς αυτούς χωρίς μνησικακία.

Εφόσον βέβαια ο μεν νόμος πρόσταξε να ανταποδίδεται στους αδικοπραγούντες οφθαλμός αντί οφθαλμού, και δόντι αντί δοντιού, και τραύμα αντί τραύματος. Σε εμάς όμως ο Χριστός λέει: «Σε εκείνον που σε χτυπά στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη». Ο Νώε, λοιπόν, ήταν ο ενδέκατος από τον Αδάμ μέσω του Σηθ και του Ενώς, «ο οποίος ήλπισε να επικαλείται το όνομα του Κυρίου του Θεού του», εξαιτίας της μέγιστης οσιότητας και της θεοφιλούς πολιτείας του. Γενεαλογείται δε και ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός από τους αγίους ευαγγελιστές από τον Αδάμ, και μέχρι τον ίδιο τον Ιωσήφ, περνώντας σχεδόν από κάθε άγιο πρόσωπο, καθώς προχωρά η αφήγηση της γενεαλογίας.

Δεν επιτρέπει όμως η φιλαλληλία να εκτρέπεται σε απρέπεια, να γίνεται αδικαιολόγητα μαλθακή σε ακατάλληλο χρόνο και για πράγματα που ελάχιστα χρειάζεται, καταπίπτοντας τρόπον τινά προς τη χαλαρότητα. Επειδή έτσι είπε: «Εάν όμως κάποιος επιτεθεί στον πλησίον του για να τον σκοτώσει με δόλο και διαφύγει, να τον πάρεις από το θυσιαστήριό μου για να θανατωθεί.» Εάν όμως η βλάβη εκείνου που υπέστη τη βία από αυτόν που τον χτύπησε φτάσει μόνο μέχρι του σημείου να τραυματιστεί, επιμετρά την ποινή, και προστάζει η ζημία να καλυφθεί χρηματικά. Επειδή είπε πάλι τα εξής: «Εάν δύο άνδρες λογομαχούν και κάποιος χτυπήσει τον πλησίον του με πέτρα ή με γροθιά και δεν πεθάνει, αλλά πέσει στο κρεβάτι, αν ο άνθρωπος σηκωθεί και περπατήσει έξω με ραβδί, αυτός που τον χτύπησε θα είναι αθώος, μόνο που θα αποζημιώσει τον χρόνο της αεργίας του και τα ιατρικά του έξοδα.» Και αυτά μεν ορίζει ο νόμος. Αλλά ο Σωτήρας, εισάγοντας το απολύτως αγαθό, λέει: «Σε εκείνον που σε χτυπά στη δεξιά σιαγόνα, γύρισέ του και την άλλη.» Για τους δούλους δε νομοθετεί τα εξής: «Εάν κάποιος χτυπήσει τον δούλο του ή τη δούλη του με ραβδί και πεθάνει στα χέρια του, θα τιμωρηθεί με δίκη. Εάν όμως επιζήσει μία ή δύο ημέρες, δεν θα τιμωρηθεί, διότι είναι ιδιοκτησία του.» Με θάνατο λοιπόν τιμωρεί την ολοκληρωτική οργή, διότι, μολονότι εξαιτίας της πλεονεξίας γίναμε δεσπότες, ο Θεός δεν μας επέτρεψε να στερούμε την ίδια τη ζωή από εκείνους που βρίσκονται υπό την εξουσία μας και τον ζυγό.

Κεφάλαιο 28. Κάτι τέτοιο συμβαίνει μεταξύ των αδελφών: εάν ένας αδελφός προοδεύει μέσω της ευλάβειας, ο Εχθρός εξοπλίζει έναν άλλον αδελφό από τους πιο αμελείς για να τον ταράξει. Παρασκευάζει μάλιστα και αυτόν που ησυχάζει να του απαντήσει σύμφωνα με την αφροσύνη εκείνου. Και ενώ γίνονται αυτά έτσι, ο άλλος φωνάζει και λέει: «Να ο ευλαβής». Και αφού σταματήσει ο παροξυσμός, ο ευλαβής αρχίζει να κατατοξεύεται από τους αντίθετους λογισμούς, οι οποίοι του λένε: «Έχασες την ευλάβεια. Να, ασχημόνησες μπροστά στους αδελφούς, και τώρα πώς σκοπεύεις να διαχειριστείς την αδιαφορία; Πρόσεξε μήπως σε καταπονήσουν ως αδύναμο και ταπεινό. Διότι είναι γραμμένο: «και με τον διεστραμμένο θα διαστραφείς»· και το: «μην υποτάσσεις τον εαυτό σου σε άφρονα άνθρωπο, για να μη συμπαρασυρθείς στην ανομία». Διότι δεν προστάζει μόνο να μην υποτάσσεται κανείς, αλλά και να στρέφει το μάγουλο σε αυτόν που τον χτυπά. Γι' αυτό και ο Απόστολος παραγγέλλει, λέγοντας: «Μη νικάσαι από το κακό, αλλά νίκα το κακό με το αγαθό». Και ο Κύριος έδωσε εντολή, λέγοντας: «Αν κάποιος σε ραπίσει στο δεξί μάγουλο, στρέψε του και το άλλο».

Και παρομοίως το πάσχα καθώς και τα άζυμα, ότι ήταν εικόνες, το φανερώνει και ο απόστολος Παύλος λέγοντας: «διότι το πάσχα μας, ο Χριστός, θυσιάστηκε», και: «για να είστε, λέει, άζυμοι, χωρίς να μετέχετε σε ζύμη (και ως ζύμη εννοεί εδώ την κακία), αλλά να είστε νέο φύραμα». 6. Έτσι, λοιπόν, και ο ίδιος ο νόμος, ο οποίος ομολογείται ότι προέρχεται από τον Θεό, διαιρείται σε τρία μέρη: σε εκείνο που εκπληρώνεται από τον Σωτήρα (διότι το «ου φονεύσεις, ου μοιχεύσεις, ουκ επιορκήσεις» συμπεριλαμβάνεται στο να μην οργίζεσαι, να μην επιθυμείς και να μην ορκίζεσαι)· διαιρείται επίσης σε εκείνο που καταργείται εντελώς. Διότι το «οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος», όντας συνυφασμένο με την αδικία και εμπεριέχοντας και το ίδιο το έργο της αδικίας, καταργήθηκε από τον Σωτήρα διαμέσου των αντιθέτων του. Και τα αντίθετα αναιρούν το ένα το άλλο: «διότι εγώ σας λέω να μην αντισταθείτε καθόλου στον πονηρό, αλλά εάν κάποιος σε ραπίσει, στρέψε του και την άλλη σιαγόνα». Διαιρείται ακόμη και σε εκείνο που μετατέθηκε και μεταβλήθηκε από το σωματικό στο πνευματικό, δηλαδή το συμβολικό αυτό μέρος που νομοθετήθηκε ως εικόνα των ανώτερων πραγμάτων. Διότι οι εικόνες και τα σύμβολα, εφόσον είναι παραστατικά άλλων πραγμάτων, ορθώς τηρούνταν εφόσον δεν ήταν παρούσα η αλήθεια· με την παρουσία όμως της αλήθειας πρέπει να πράττουμε τα της αλήθειας, όχι τα της εικόνας.

Την περιπλοκή όμως του νόμου που ανέφερες, δεν μπορείς να την αποδείξεις. Διότι συνελήφθης να συκοφαντείς τον νόμο, προσάπτοντάς του κάποια περιπλοκή, επειδή ο νόμος είπε «οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος» και επειδή ο νόμος θανατώνει τον φονέα. Αλλά από την ίδια τη διδασκαλία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού θα αποδειχθεί ότι δεν υπήρχε κάποια περιπλοκή, αλλά ότι επρόκειτο για την ίδια νομοθεσία και ότι ενεργεί με τον ίδιο τρόπο με την εντολή που ειπώθηκε από τον Σωτήρα, ότι «εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε σε αυτόν και την άλλη». Διότι και ο νόμος παλαιότερα αυτό προετοίμαζε, λέγοντας «οφθαλμόν αντί οφθαλμού», δηλαδή «στρέψε σε αυτόν την σιαγόνα». Διότι, προκειμένου να αποφύγει κάποιος αυτά που θα πάθαινε αν τον χτυπούσε ανταποδίδοντας, προσέφερε τη σιαγόνα σε εκείνον που τον χτυπούσε, γνωρίζοντας ότι, αν του αφαιρέσει το μάτι, θα υποστεί τα ίδια εξαιτίας του νόμου. 11. Διότι, όπως ο πατέρας θέλει να παιδαγωγεί τα τέκνα του και προβαίνει στην παιδαγωγία προσαρμοζόμενος σε κάθε ηλικία, και δεν παιδαγωγεί με τον ίδιο τρόπο το μικρό βρέφος με το παιδί, ούτε το παιδί ομοίως με τον έφηβο, ούτε τον έφηβο με τον τέλειο άνδρα, αλλά στο μεν βρέφος που θηλάζει η παιδαγωγία γίνεται με το δάκτυλο, στο δε μεγαλύτερο παιδί με ράπισμα του χεριού, στο παιδί με ιμάντα, στον έφηβο με ράβδο, ενώ στον άνδρα η τιμωρία των μεγαλύτερων παραπτωμάτων γίνεται με το ξίφος μέσω του νόμου, έτσι και ο Κύριος νομοθετούσε διαδοχικά σε κάθε γενεά τα όσα της ταίριαζαν.

Όταν δε ήλθε ο Σωτήρας, αφού πλέον ο παιδαγωγός είχε ασκήσει τον σωφρονισμό του στο μεγαλύτερο μέρος του χρόνου, παραδίδοντας τα τελειότερα μαθήματα σε συμφωνία με τον νόμο, δηλαδή του «μη φονεύσεις, μην κλέψεις, μη ψευδομαρτυρήσεις», είπε ότι «σε εκείνον που σε ραπίζει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη», ώστε η διακονία να καταστεί έργο ζωής, με την ολοκληρωτική κατάργηση του φόνου. Διότι αυτός που δέχεται το χτύπημα στη σιαγόνα δεν προκαλεί παροξυσμό φόνου, αλλά παραλύει το χέρι του φονιά, κατευνάζοντας με την ταπεινοφροσύνη την κακία που υπάρχει μέσα του. Και έτσι σε όλα συμφωνούν η Παλαιά και η Καινή Διαθήκη. 81. Έπειτα πάλι επιχειρηματολογεί, προκειμένου να εισαγάγει τη διδασκαλία περί δύο προσώπων προς στήριξη της αποκαλούμενης από αυτόν δυάδας, καθώς και των δύο φύσεων, των άναρχων αρχών και ριζών, για τις οποίες ήδη μιλήσαμε προηγουμένως· επιθυμώντας να πει παρόμοια πράγματα για τη διαίρεση των πραγμάτων, και τολμώντας να διαιρεί κατ' αυτόν τον τρόπο, δεν αισθάνεται ντροπή να λέει ότι η Παλαιά Διαθήκη είπε: «δικό μου είναι το χρυσάφι και δικό μου το ασήμι»· ενώ η Καινή Διαθήκη λέει: «μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών». Αλλά αγνοεί ότι και η Παλαιά Διαθήκη πάλι λέει: «πλούσιος και φτωχός συναντήθηκαν μεταξύ τους, και ο Κύριος έπλασε και τους δύο».

Διότι επτά νομικά βιβλία μαρτυρούν για τον Χριστό, ότι ο Ίδιος, αφού σαρκώθηκε, αφαίρεσε τον ονειδισμό τους: η Γένεσις, η Έξοδος, το Λευιτικόν, οι Αριθμοί, το Δευτερονόμιον, ο Ιησούς του Ναυή και οι Κριτές. Διότι, εάν δεν είχε ενανθρωπήσει, θα παραγράφονταν ως μυθικά. Αφού θυσιάστηκε αθύτως, όπως ο Ισαάκ, και έπαθε απαθώς, και βάσταξε στους ώμους τον δικό Του σταυρό, επιβεβαίωσε τα όσα αναφέρονται στο βιβλίο της Γενέσεως. Αφού χώρεσε σε παρθενική μήτρα, και δεν κατανάλωσε με το πυρ της θεότητος αυτήν που Τον βάσταζε, απεικόνισε τη φλεγόμενη και μη κατακαιόμενη βάτο, η οποία αναφέρεται στο βιβλίο της Εξόδου. Αφού ιερούργησε ως Αρχιερεύς, όπως ο Ααρών, μεσιτεύοντας προς τον Θεό για εμάς, παρουσίασε ως αληθινά τα γεγραμμένα στο Λευιτικό. Συνδέοντας την Παλαιά με την Καινή Διαθήκη και λέγοντας: «Ειπώθηκε στους αρχαίους: Δεν θα μοιχεύσεις· εγώ όμως σας λέω, ότι καθένας που βλέπει γυναίκα για να την επιθυμήσει σαρκικά, έχει ήδη μοιχεύσει μαζί της στην καρδιά του», και πάλι: «Ειπώθηκε στους αρχαίους: Οφθαλμό αντί οφθαλμού, και δόντι αντί δοντιού· εγώ όμως σας λέω να μην αντισταθείτε στον πονηρό, αλλά σε όποιον σε ραπίσει στο δεξί μάγουλο, στρέψε του και το άλλο», παρέδωσε εκ δευτέρου τα του Δευτερονομίου, επαναλαμβάνοντας τα ωφέλιμα. Αφού εισήγαγε το γένος μας στην αληθινή κατάπαυση, και ετοίμασε για εμάς διάφορες μονές στους ουρανούς, αποκάλυψε τα του βιβλίου των Αριθμών.

Και πάλι: εκείνος μεν παρακινούσε να αμύνονται απέναντι σε όσους τους αδικούν και να ανταποδίδουν την αδικία, λέγοντας: «οφθαλμό αντί οφθαλμού και δόντι αντί δοντιού, εγώ όμως σας λέω να μην αντισταθείτε στον πονηρό, αλλά σε όποιον σε ραπίσει στη δεξιά σου σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη· και σε εκείνον που θέλει να δικαστεί μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο». Και πάλι: εκείνος μεν συμβούλευε να αγαπά κανείς τον φίλο και να μισεί τους εχθρούς, εγώ όμως, από υπερβολική φιλανθρωπία και ανεξικακία, νομοθετώ να αγαπάτε τους εχθρούς σας και να προσεύχεστε «υπέρ αυτών που σας διώκουν, για να γίνετε υιοί του Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς, ο οποίος ανατέλλει τον ήλιο σε πονηρούς και αγαθούς και βρέχει σε δικαίους και αδίκους». Και επιπλέον, εκείνος μεν προσαρμοζόταν στη σκληρότητα των πολλών και θέσπιζε διατάξεις κατάλληλες για τους εμπαθείς, παραδίδοντας έναν τρόπο ευσέβειας αλλαγμένο και κατώτερο από τον παλαιό· εγώ όμως επαναφέρω τους πάντες στον ευσεβή και θεοφιλή βίο των αρχαίων θεοφιλών ανδρών. Και, πάνω από όλα, εκείνος μεν υποσχόταν «γη ρέουσα γάλα και μέλι» σαν σε νήπια· εγώ όμως προσφέρω τη Βασιλεία των Ουρανών σε όσους είναι ικανοί να την χωρέσουν.

Θα λοιδορηθεί; Θα νικήσει μη ανταποδίδοντας τη λοιδορία. Θα διωχθεί; Θα δείξει ανοχή. Θα βλασφημηθεί; Θα παρακαλέσει. Θα διαβληθεί; Θα προσευχηθεί. Θα ραπιστεί στη δεξιά σιαγόνα; Θα προσφέρει και την άλλη· και εάν είχε και τρίτη, θα προέβαλλε και αυτήν, για να διδάξει ακόμη περισσότερο τη μακροθυμία σε εκείνον που τον χτυπά, παιδαγωγώντας τον με το έργο σε όσα δεν μπορούσε να τον διδάξει με τα λόγια. Θα ονειδιστεί; Το ίδιο υπέστη και ο Χριστός· θα τιμηθεί μέσω της κοινωνίας του Πάθους. Ακόμη και αν ακούσει να τον αποκαλούν Σαμαρείτη, ακόμη και αν κατηγορηθεί ως δαιμονισμένος, μαζί με τον Θεό θα τα αποδεχθεί όλα. Πολλά του υπολείπονται ακόμη, έστω και αν πάθει πολλά: το όξος, η χολή, το ακάνθινο στεφάνι, το καλαμένιο σκήπτρο, η κόκκινη χλαμύδα, ο σταυρός, οι ήλοι, οι συσταυρούμενοι ληστές, οι περαστικοί που υβρίζουν.

ϟΖʹ. Και το επιχείρημα αυτού του φονιά και προστάτη, του παράνομου και νομοθέτη, ή, για να χρησιμοποιήσω πιο οικεία έκφραση, του εχθρού και εκδικητή, σύμφωνα με τα δικά μας κείμενα, ήταν δήθεν πάνσοφο: υποστήριζε δηλαδή ότι αποτελεί επιταγή του δικού μας νόμου ούτε να αμυνόμαστε, ούτε να προσφεύγουμε στα δικαστήρια, ούτε να κατέχουμε απολύτως τίποτα, ούτε να θεωρούμε κάτι ως δικό μας· αλλά να ζούμε στραμμένοι αλλού, και να περιφρονούμε τα παρόντα σαν να μην υπάρχουν· και να μην ανταποδίδουμε κακό αντί κακού, ούτε να μας επιτρέπεται κάτι τέτοιο· και όταν μας χτυπούν στο ένα μάγουλο, να μην προφυλάσσουμε το άλλο, αλλά να προσφέρουμε και αυτό σε εκείνον που μας χτυπά, και μαζί με το πανωφόρι να παραδίδουμε και τον χιτώνα.

Αλλά τα όσα λέγονται και πράττονται από εμάς, έτσι τα περιόρισε και τα περιφρούρησε στην αλήθεια, τη δικαιοσύνη, την αγνεία και την απουσία οργής, περικλείοντας έτσι τη ζωή μας. Και απέναντι σε αυτούς που οργίζονται εναντίον μας και μας αντιμάχονται και μας επιτίθενται με λόγια και έργα, πώς μας νουθετεί να συμπεριφερόμαστε; Νίκα, λέει, το κακό με το αγαθό και δίνε τόπο στην οργή, και μην αντιστέκεσαι στον πονηρό, και μην ανταποδίδεις κακό αντί κακού ή λοιδορία αντί λοιδορίας, αλλά να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να ευλογείτε αυτούς που σας καταρώνται, να κάνετε το καλό σε αυτούς που σας μισούν και να προσεύχεστε για αυτούς που σας κακομεταχειρίζονται και σας διώκουν. Ποιο είναι όμως το τέλος αυτού του σκληρού βίου και το έπαθλο των αγώνων; «Για να γίνετε», λέει, «υιοί του Πατέρα σας του εν τοις ουρανοίς», και κληρονόμοι μεν του Θεού, συγκληρονόμοι δε του Χριστού, και να αποκτήσετε ζωή αθάνατη και να παραλάβετε βασιλεία ανέκφραστη, ασάλευτη, αδιάδοχη, συμβιώνοντας και συμβασιλεύοντας με τον Θεό στους απέραντους αιώνες.

ΣΤΟΝ ΘΕΟΛΟΓΟ 1595. Ένας είναι ο νομοθέτης και των δύο Διαθηκών· αλλά ο Νόμος, επειδή οι Ιουδαίοι ήταν απείθαρχοι, απαγόρευε μόνο τις πράξεις, ενώ το Ευαγγέλιο, επειδή νομοθετεί για ανθρώπους που ασκούν τη φιλοσοφία, αναχαιτίζει εκ των προτέρων και τους λογισμούς από τους οποίους γεννιούνται οι πράξεις, σαν να φράζει τις πηγές των κακών· έτσι, όχι μόνο τιμωρεί με ακρίβεια τα αμαρτήματα που διαπράχθηκαν, αλλά και εμποδίζει με ασφάλεια ακόμη και τη διάπραξή τους. Αν θέλεις, ας παραθέσουμε και τα ίδια τα λόγια γυμνά· διότι τίποτε δεν είναι καλύτερο από το να ακούει κανείς την ίδια τη Γραφή. «Ειπώθηκε», λέει, «στους αρχαίους: Οφθαλμό αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος. Εγώ όμως σας λέγω να μην αντισταθείτε στον πονηρό». Ο Νόμος ορίζει ως μέτρο της τιμωρίας την ισότητα του παθήματος, επιτρέποντας στους αδικημένους να πράξουν τόσο όσο υπέστησαν, αλλά τίποτε περισσότερο, και αναχαιτίζει εκ των προτέρων το κακό με τον φόβο μήπως υποστούν τα ίδια· διότι αυτή η ερμηνεία αγγίζει το βαθύ φρόνημα του νομοθέτη. Το Ευαγγέλιο, αντίθετα, με την πραότητα εκείνου που υπέστη την αδικία ανέκοψε την προς το χειρότερο πρόοδο της κακίας.

ΣΤ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟ ΕΥΣΤΑΘΙΟ. Περί υπομονής. Εκείνος που θέλει να στεφανωθεί με λαμπρή νίκη πρέπει, όχι μόνο όταν υβρίζεται και αδικείται να το υπομένει γενναία, αλλά και να προσφέρει στον αδικοπραγούντα περισσότερα από όσα εκείνος θέλει να πάρει, και να ξεπερνά τα όρια της πονηρής επιθυμίας εκείνου με την αφθονία της δικής του γενναιοδωρίας. Αν όμως αυτά σου φαίνονται παράδοξα, θα φέρουμε την απόφαση από τους ουρανούς, και από εκεί θα αναγνώσουμε αυτόν τον νόμο. Διότι ο Σωτήρας δεν είπε: «Εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, υπόμεινέ το γενναία και ησύχαζε»· επειδή αυτό το κατόρθωσαν και χωρίς διδαχές ορισμένοι που διέπρεψαν στη φιλοσοφία και έζησαν σύμφωνα με τον έμφυτο νόμο· αλλά πρόσθεσε να προσφέρεις σε αυτόν που σε χτυπά και την άλλη σιαγόνα έτοιμη για χτύπημα. Διότι αυτή είναι η λαμπρή νίκη. Επειδή το πρώτο είναι ανθρώπινο και φιλοσοφικό, ενώ το δεύτερο είναι υπερφυές και ουράνιο.

133. ΣΤΟΝ ΤΙΜΟΘΕΟ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ. Το «Οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος» θεωρώ ότι νομοθετήθηκε στους Ιουδαίους από την ημερότατη θεία φύση, όχι για να είναι αμείλικτοι και σκληροί απέναντι σε όσους τους αδικούν, όπως νομίζουν οι Μανιχαίοι διασύροντας την Παλαιά Διαθήκη, αλλά για να απέχουν από το να τολμούν το κακό εξαιτίας του φόβου ότι θα πάθουν αυτά που οι ίδιοι κάνουν. Αν και είναι δίκαιο και εύλογο, είναι και φυσικό επακόλουθο. Αλλά η θεία γαληνότητα, αποβλέποντας στην ημερότητα και σκοπεύοντας στην αγαθότητα, και προτρέποντας τους ανθρώπους προς αυτήν, με το να θεσπίσει την τιμωρία του δράστη, απέτρεψε προκαταβολικά τα παραπτώματα μέσω του φόβου της τιμωρίας. Διότι, εάν δεν υπάρχει αυτός που αδικεί, δεν θα υπάρχει ούτε αυτός που ανταποδίδει. Ας κατανοήσουν λοιπόν το βάθος της σοφίας του νομοθέτη, και ας μην τον κατηγορούν επιπόλαια ως ωμό και απάνθρωπο. Διότι το ρητό των Ευαγγελίων «Εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη» δεν είναι αντίθετο, αλλά μεγαλύτερο και ανώτερο, και αποτελεί όρο της ύψιστης φιλοσοφίας. Επειδή τα πρώτα νομοθετήθηκαν για να μην πράττουν καθόλου το κακό, διότι άνθρωποι διψασμένοι για αίμα δεν θα δέχονταν με χαρά να υποφέρουν δεινά, ενώ τα δεύτερα παραδόθηκαν ως ανώτερη φιλοσοφία για την πρόθυμη υπομονή των δεινών.

Ευχές. «Εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη». Εσύ φέρνεις ρόπαλα μέσα στην εκκλησία και πολεμάς· εκεί όπου υπάρχει ειρήνη για όλους, εσύ αρχίζεις πόλεμο· δεν σεβάστηκες ούτε τον τόπο, άθλιε και ταλαίπωρε, ούτε το αξίωμα της ιερωσύνης, ούτε το μέγεθος της εξουσίας. Το φωτιστήριο έχει γεμίσει με αίματα· εκεί όπου υπάρχει άφεση αμαρτιών, γίνεται έκχυση αιμάτων. Σε ποια στρατιωτική παράταξη γίνονται αυτά; Ο βασιλιάς εισέρχεται και αποθέτει την ασπίδα και το διάδημα· εσύ εισήλθες και άρπαξες ρόπαλα. Εκείνος αφήνει έξω ακόμη και τα σύμβολα της βασιλείας· εσύ έφερες εδώ μέσα τα σύμβολα του πολέμου. Αλλά τη νύμφη μου καθόλου δεν την έβλαψες, απεναντίας παραμένει επιδεικνύοντας το κάλλος της.

Γ'. «Τι θέλετε να μου δώσετε, και εγώ θα σας τον παραδώσω;» Αυτά σε δίδαξε ο Χριστός, πες μου; Δεν έλεγε γι' αυτόν τον λόγο: «Μην αποκτήσετε χρυσό, ούτε άργυρο, ούτε χαλκό στις ζώνες σας», εμποδίζοντας εξαρχής μέσα σου την αφορμή της φιλαργυρίας; Δεν σε συμβούλευε για αυτά συνεχώς και μαζί με αυτά έλεγε: «Εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, γύρισέ του και την άλλη»; «Τι θέλετε να μου δώσετε, και εγώ θα σας τον παραδώσω;» Ω της παραφροσύνης!

γ'. «Τι θέλετε να μου δώσετε, και εγώ θα σας τον παραδώσω;» Πες μου, Ιούδα, αυτά σε δίδαξε ο διδάσκαλος σε τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα; Έτσι λησμόνησες τις συνεχείς παραινέσεις του; Δεν έλεγε γι' αυτό τον λόγο: «Να μην αποκτήσετε ούτε χρυσό ούτε άργυρο», αναχαιτίζοντας εκ των προτέρων την υπερβολή της μανίας σου για τα χρήματα; Δεν προέτρεπε λέγοντας: «Εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη»; Για ποιον λόγο, πες μου, παραδίδεις τον διδάσκαλο; Επειδή σου παρέδωσε την εξουσία κατά των δαιμόνων, ώστε και ασθένειες να θεραπεύεις, και λεπρούς να καθαρίζεις, και πολλά άλλα τέτοια θαύματα να επιδεικνύεις; Αντί, λοιπόν, για αυτές τις ευεργεσίες, τέτοιες αμοιβές τού ανταποδίδεις; Ω της μανίας, ή μάλλον της φιλαργυρίας! Διότι όλα αυτά τα κακά τα προκάλεσε η φιλαργυρία, η ρίζα των κακών, η οποία σκοτίζει τις ψυχές μας και τους ίδιους τους νόμους της φύσεως, και μας βγάζει από τα λογικά μας, και δεν μας επιτρέπει να θυμόμαστε ούτε φιλία ούτε συγγένεια ούτε τίποτε άλλο· αλλά, αφού τυφλώσει εντελώς τα μάτια της διανοίας μας, μας κάνει έτσι να βαδίζουμε στο σκοτάδι.

Ή για ποιον λόγο νομίζεις ότι ο Κύριός μας ο Χριστός λέει αυτά: «Εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε σε αυτόν και την άλλη»; Μήπως δεν είναι επειδή, όσο πιο μακρόθυμος γίνεται κανείς, τόσο περισσότερο προσφέρει τη μέγιστη ωφέλεια και στον εαυτό του και σε εκείνον; Γι' αυτόν τον λόγο πρόσταξε να στρέφει κανείς και την άλλη, ώστε να ικανοποιήσει την επιθυμία του οργισμένου.

Βλέπεις πόσα χρειάστηκαν για να εμφυτεύσει αυτό το αγαθό, εννοώ το «με καλή θέληση» και «από τα βάθη της ψυχής»; Διότι, βλέπουμε πολλούς να προσφέρουν εκείνο στους κυρίους τους, εννοώ τον φόβο και τον τρόμο, και ως προς αυτό η απειλή του Κυρίου καταφέρνει πολλά. Αλλά δείξε, λέει, ότι υπηρετείς ως δούλος του Χριστού και όχι ως δούλος ανθρώπου· κάνε το κατόρθωμα να είναι δικό σου έργο, και όχι αποτέλεσμα ανάγκης. Όπως ακριβώς πείθει και διδάσκει αυτόν που πάσχει δεινά από άλλον, μέσα από τα όσα ακολουθούν, να κάνει το κατόρθωμα δικό του και έργο της δικής του προαιρέσεως· έτσι κάνει και με τούτον. Διότι, επειδή εκείνος που χτύπησε τη σιαγόνα δεν έφτασε σε αυτό εξαιτίας της προθέσεως του χτυπημένου, αλλά από τη δική του κακία, τι λέει; Στρέψε του και την άλλη, για να δείξεις ότι ούτε και αυτήν την υπέμεινες παρά τη θέλησή σου. Διότι εκείνος που παραδόθηκε απλόχερα στην κακοπάθεια, ακόμη και αυτό που δεν εξαρτιόταν από τον ίδιο, το έκανε δικό του κατόρθωμα με το να ραπιστεί και στην άλλη σιαγόνα, και όχι με το να υπομείνει απλώς το χτύπημα. Διότι το πρώτο ίσως φανεί ότι προέρχεται από φόβο, ενώ το δεύτερο από μεγάλη φιλοσοφία. Επομένως, απέδειξες ότι και αυτό το υπέμεινες χάρη στη φιλοσοφία σου. Ώστε και τώρα, δείξε εδώ ότι και αυτήν τη δουλεία την υπομένεις εκούσια, και όχι ως ανθρωπάρεσκος. Άρα, ένας τέτοιος άνθρωπος δεν είναι δούλος του Χριστού· ενώ ο δούλος του Χριστού δεν είναι ανθρωπάρεσκος. Διότι, ποιος, όντας δούλος του Θεού, επιθυμεί να αρέσει στους ανθρώπους; Και ποιος, αρέσκοντας στους ανθρώπους, δύναται να είναι δούλος του Θεού; Να υπηρετείτε, λέει, μέσα από την ψυχή σας, με καλή θέληση.

Ας μην περιμένει λοιπόν η γυναίκα την αρετή του άνδρα, για να προσφέρει τότε τη δική της· διότι αυτό δεν είναι κάτι το σπουδαίο. Ούτε πάλι ο άνδρας να περιμένει την καλή διαγωγή της γυναίκας, για να δείξει τότε σύνεση· διότι ούτε και αυτό πλέον αποτελεί δικό του κατόρθωμα. Αλλά ο καθένας, όπως ακριβώς είπα, ας προσφέρει πρώτος από την πλευρά του όσα οφείλει. Διότι, εάν σε εκείνους τους ξένους που μας ραπίζουν από τη μία πλευρά, πρέπει να προσφέρουμε και την άλλη σιαγόνα, πολύ περισσότερο πρέπει η γυναίκα να ανέχεται τον άνδρα όταν εκείνος παρεκτρέπεται. Και δεν το λέω αυτό με σκοπό να δέχεται η γυναίκα χτυπήματα, μη γένοιτο· διότι αυτό αποτελεί έσχατη ύβρι, όχι για εκείνη που χτυπιέται, αλλά για εκείνον που χτυπά. Αλλά, ακόμη κι αν από κάποια συγκυρία σου λάχει, ω γυναίκα, ένας τέτοιος σύζυγος, μην αγανακτείς, αναλογιζόμενη την ανταμοιβή που σε περιμένει για αυτά και τον έπαινο στον παρόντα βίο. Αλλά και προς εσάς τους άνδρες αυτό λέω: ας μην υπάρξει κανένα τέτοιο σφάλμα εκ μέρους της, το οποίο να σας οδηγήσει στο σημείο να χτυπήσετε τη γυναίκα σας.

Και ούτε εδώ σταματά το μέτρο της αρετής, αλλά αφού νομοθέτησε αυτά, προχωρά και σε κάτι ανώτερο. Διότι, αφού απέτρεψε από τους φόνους και πρόσταξε να είναι κανείς καθαρός από οργή, προστάζει να είναι έτοιμος και να υποστεί κακό, και να μην είναι προετοιμασμένος να πάθει μόνο τόσα, όσα θέλει εκείνος που τον επιβουλεύεται, αλλά να προχωρά παραπέρα και να νικά την υπερβολή της μανίας του με τον πλούτο της δικής του φιλοσοφίας. Διότι δεν είπε: «Εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, υπέμεινέ το γενναία και ησύχασε», αλλά πρόσθεσε σε αυτό και το να του προσφέρεις και την άλλη· «Στρέψε σε αυτόν», λέει, «και την άλλη». Διότι αυτή είναι η λαμπρή νίκη, το να του προσφέρεις περισσότερα από όσα θέλει, και να υπερβείς τα όρια της πονηρής του επιθυμίας με την αφθονία της δικής σου μακροθυμίας. Έτσι, λοιπόν, και τη δική του μανία θα καταλύσεις, και για το πρώτο θα λάβεις τον μισθό από το δεύτερο, και θα εξαλείψεις την οργή απέναντί του.

Αυτό ας πράττουμε και όταν μας χτυπούν, και όταν επιθυμούμε να χτυπήσουμε, ας μην ανταποδίδουμε το χτύπημα. Αλλά μήπως θέλεις να δώσεις ένα καίριο χτύπημα; Στρέψε του και την άλλη σιαγόνα, και θα τον πλήξεις με αμέτρητα τραύματα. Διότι εκείνοι που σε επικροτούν και σε θαυμάζουν, γίνονται γι' αυτόν πιο οδυνηροί και από εκείνους που θα τον λιθοβολούσαν· και πριν από αυτούς, η ίδια του η συνείδηση θα τον καταδικάσει και θα απαιτήσει από αυτόν τη μεγαλύτερη τιμωρία, και σαν να έχει υποστεί τα χειρότερα, έτσι γεμάτος ντροπή θα αναχωρήσει. Εάν πάλι επιζητάς και τη δόξα από το πλήθος, και αυτήν θα την απολαύσεις σε μεγαλύτερο βαθμό.

Διότι, αφού είπε, «Όποιος έχει βαλάντιο, ας το πάρει, καθώς και το σακίδιό του», πρόσθεσε: «Και όποιος δεν έχει, ας πουλήσει το ιμάτιό του και ας αγοράσει μάχαιρα». Τι άραγε να σημαίνει αυτό; Εξοπλίζει τους μαθητές Εκείνος που λέει, «Εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη»; Εκείνος που προστάζει να ευλογούν όσους τους λοιδορούν, να ανέχονται όσους τους κακομεταχειρίζονται, να προσεύχονται για όσους τους διώκουν, έπειτα τους εξοπλίζει, και μάλιστα μόνο με μάχαιρα; Και ποια λογική θα είχε αυτό; Διότι, εάν γενικώς έπρεπε να τους εξοπλίσει, δεν θα έπρεπε να αποκτήσουν μόνο μάχαιρες, αλλά και ασπίδα και κράνος και περικνημίδες. Γενικότερα δε, εάν επρόκειτο να διευθετήσει αυτά τα πράγματα με ανθρώπινο τρόπο, σε πόσους δεν θα φάνταζε γελοία αυτή η διαταγή; Διότι, ακόμη κι αν αποκτούσαν χιλιάδες τέτοια όπλα απέναντι σε τόσο μεγάλη επίθεση και επιβουλή λαών, τυράννων, πόλεων και εθνών, τι θα μπορούσαν να φανούν οι έντεκα; Μπορούσαν άραγε έστω να αντέξουν να ακούσουν το χρεμέτισμα ενός αλόγου; Και μπροστά στη θέα μόνο των στρατοπέδων δεν θα καταλαμβάνονταν από τρόμο, αυτοί που είχαν ανατραφεί μέσα σε λίμνες, ποταμούς και μικρά πλοιάρια; Για ποιο λόγο, λοιπόν, το λέει αυτό; Επειδή ήθελε να καταδείξει την έφοδο των Ιουδαίων και ότι επρόκειτο να τον συλλάβουν. Και αυτό δεν θέλησε να το πει φανερά, αλλά αινιγματικά, ώστε να μην τους ταράξει πάλι.

Διότι, αν ήταν ελάττωμα το να υπομένει κανείς σιωπηλά τα όσα λέγονται, δεν θα έλεγε ο Χριστός: «Εάν κάποιος σε ραπίσει στο δεξί μάγουλο, γύρισέ του και το άλλο». Αν λοιπόν λέει πράγματα που δεν ισχύουν, γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο τον σπλαχνιζόμαστε, επειδή επισύρει πάνω του την κόλαση και την τιμωρία των συκοφαντών, καθιστάμενος ανάξιος ακόμη και τις Γραφές να διαβάζει. Διότι στον αμαρτωλό λέει ο Θεός: «Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου και αναλαμβάνεις τη διαθήκη μου με το στόμα σου; Καθισμένος καταλαλούσες τον αδελφό σου». Αν πάλι πει πράγματα αληθινά, και έτσι είναι αξιολύπητος. Επειδή και ο Φαρισαίος έλεγε την αλήθεια· αλλά και αυτός εκείνον μεν που τον άκουγε δεν τον έβλαψε καθόλου, τουναντίον τον ωφέλησε· τον εαυτό του όμως τον στέρησε από αμέτρητα αγαθά, έχοντας υποστεί ναυάγιο εξαιτίας αυτής της κατηγορίας. Ώστε, και στις δύο περιπτώσεις, εκείνος είναι που αδικείται και ζημιώνεται, όχι εσύ. Εσύ όμως, εάν έχεις νήψη, θα αποκομίσεις διπλάσια οφέλη: και το να εξιλεώνεις τον Θεό με τη σιωπή, και το να γίνεσαι περισσότερο ταπεινός, και το να λαμβάνεις αφορμή από όσα ειπώθηκαν για να διορθώνεις τα σφάλματά σου, και το να περιφρονείς την ανθρώπινη δόξα. Διότι ακριβώς από εκεί προήλθε η οδύνη μας, από το γεγονός ότι πολλοί προσβλέπουν διακαώς στην ανθρώπινη υπόληψη. Έτσι, εάν θελήσουμε να ζήσουμε σύμφωνα με την πνευματική φιλοσοφία, θα κατανοήσουμε καλά ότι τα ανθρώπινα πράγματα δεν είναι απολύτως τίποτα.

Αλλά, όπως ανέφερα, επειδή πρόκειται να τα διατυπώσει σαφέστερα, και όχι μόνο σαφέστερα, αλλά και να προσθέσει πάλι περισσότερα από όσα έχουν ειπωθεί (διότι δεν ζητά πλέον μόνο να είναι κανείς ελεήμων, αλλά προστάζει να παραχωρεί και τον χιτώνα του· ούτε απλώς να είναι πράος, αλλά να στρέφει και την άλλη σιαγόνα σε εκείνον που θέλει να τον ραπίσει), αναιρεί προηγουμένως αυτό που φαίνεται να αποτελεί αντίθεση.

Ομιλία ΙΗ΄. Ακούσατε ότι ειπώθηκε: Οφθαλμόν αντί οφθαλμού, και οδόντα αντί οδόντος. Εγώ όμως σας λέω, να μην αντισταθείτε στον πονηρό· αλλά όποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη. Και σε εκείνον που θέλει να δικαστεί μαζί σου και να πάρει τον χιτώνα σου, άφησέ του και το ιμάτιο.

Γι' αυτό και πρόσθεσε: «Εγώ όμως σας λέω να μην αντισταθείτε στον πονηρό». Δεν είπε: «Να μην αντισταθείτε στον αδελφό», αλλά, «στον πονηρό»· δείχνοντας ότι αυτά τολμώνται επειδή εκείνος τα υποκινεί, και με αυτόν τον τρόπο κατευνάζει και περικόπτει το μεγαλύτερο μέρος της οργής προς εκείνον που έπραξε το κακό, μεταθέτοντας την αιτία σε άλλον.