Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:39

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, προκειμένου περί των έξω (των μη χριστιανών), δεν λέει τίποτα τέτοιο, αλλά λέει: «Εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη»· εδώ όμως δεν συμβαίνει έτσι. Διότι, όπως ακριβώς λέει ο Παύλος: «Τι δουλειά έχω εγώ να κρίνω τους έξω;», ενώ για τους αδελφούς δίνει την εντολή και να τους ελέγχουμε και να τους αποφεύγουμε, και να τους αποκόπτουμε εάν δεν πείθονται, προκειμένου να αισθανθούν ντροπή· αυτό ακριβώς κάνει και εδώ ο ίδιος, όταν νομοθετεί αυτά περί των αδελφών. Και του ορίζει τρεις διδασκάλους και δικαστές, για να του υποδείξουν τα όσα έκανε κατά τη διάρκεια της μέθης του. Διότι, έστω και αν αυτός είναι που ξεστόμισε και έπραξε όλα εκείνα τα άτοπα, ωστόσο έχει ανάγκη από άλλους για να τον διδάξουν, όπως ακριβώς συμβαίνει και με τον μεθυσμένο. Επειδή ο θυμός και η αμαρτία αφαιρούν το λογικό περισσότερο από κάθε μέθη, και περιάγουν την ψυχή σε μεγαλύτερη παραφροσύνη. Ποιος, άραγε, ήταν πιο συνετός από τον Δαβίδ; Και όμως, όταν αμάρτησε δεν το κατάλαβε, επειδή η επιθυμία είχε κυριεύσει όλους τους λογισμούς του και είχε γεμίσει την ψυχή του σαν κάποιου είδους καπνός. Γι' αυτό χρειάστηκε τον λύχνο του προφήτη και λόγια που να του υπενθυμίσουν τα όσα έπραξε. Γι' αυτόν τον λόγο και εδώ οδηγεί αυτούς προς εκείνον που αμάρτησε, προκειμένου να διαλεχθούν μαζί του για τα όσα διέπραξε.

Διότι, επειδή ανέβηκε στο όρος και επρόκειτο να δώσει την Καινή Διαθήκη, λέει: «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους, δεν θα φονεύσεις· και όποιος φονεύσει, θα είναι ένοχος στην κρίση. Και όποιος πει, "Μωρέ", θα είναι ένοχος στη γέεννα του πυρός. Εγώ όμως σας λέω, ότι καθένας που οργίζεται αναίτια εναντίον του αδελφού του, θα είναι ένοχος στην κρίση». «Ακούσατε ότι ειπώθηκε, Οφθαλμό αντί οφθαλμού και δόντι αντί δοντιού. Εγώ όμως σας λέω να μην αντισταθείτε στον πονηρό, αλλά σε όποιον σε ραπίσει στο δεξί μάγουλο, στρέψε του και το άλλο». Τι σημαίνει αυτό; Εκείνος που δεν κάνει τίποτα από τον εαυτό Του, διορθώνει και τα προστάγματα του Πατέρα, και προάγει τη νομοθεσία στο καλύτερο; Όταν δε λέω «διορθώνει», μην υποπτευθείς τίποτα το βλάσφημο, νομίζοντας ότι ο Πατέρας είναι πιο αδύναμος. Διότι, έστω και αν η νομοθεσία ήταν κατώτερη, αυτό δεν οφειλόταν στον Θεό, αλλά σε εκείνους που δέχθηκαν τον νόμο. Άλλωστε, και η Παλαιά Διαθήκη ανήκει στον Μονογενή, και η Καινή στον Πατέρα. Πώς λοιπόν, πες μου, «δεν κάνει τίποτα από τον εαυτό Του», Εκείνος που προσθέτει στην Παλαιά Διαθήκη και επιδεικνύει τόση εξουσία; Υπάρχει άραγε κάτι πιο αδύναμο από τους αιρετικούς; Διότι οι μεν Ιουδαίοι εκπλήσσονταν επειδή τους τα δίδασκε αυτά «ως έχων εξουσία, και όχι όπως οι γραμματείς και οι Φαρισαίοι»· οι Ιουδαίοι δηλαδή Του αναγνωρίζουν εξουσία, ενώ αυτοί (οι αιρετικοί) υποστηρίζουν ότι δεν μπορεί να κάνει τίποτα από τον εαυτό Του. Και δεν είπαν (οι Ιουδαίοι), «σαν να είχε εξουσία», αλλά «ως έχων εξουσία».

Και εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, πρόσφερέ του και την άλλη. Και μακάριοι είστε, όταν σας ονειδίσουν και σας καταδιώξουν και πουν κάθε πονηρό λόγο εναντίον σας, ψευδόμενοι εξαιτίας μου. Να χαίρεστε και να αγαλλιάζετε, διότι ο μισθός σας είναι πολύς στους ουρανούς.

Ας περιφρονούνται από εμάς όλα τα πράγματα τούτου του αιώνα, παρά το θείο πρόσταγμα· διότι πολλά είναι εκείνα που προκαλούν σε οργή τους οξύθυμους, εκείνους που εύκολα παροξύνονται. Όποιος όμως φοβάται το πρόσταγμα του φοβερού Βασιλιά, ο οποίος πρόσταξε να μην οργιζόμαστε διόλου, θα περιφρονήσει όλους εκείνους που θέλουν να τον παροξύνουν· με ευκολία θα υπομείνει εκείνους που τον λυπούν με τα λόγια, θα δείξει καρτερία προς εκείνους που θέλουν να τον λυπήσουν με τα έργα, και σε εκείνον που τον χτυπά στη σιαγόνα, θα στρέψει και την άλλη, και εκείνον που εκστομίζει αισχρό λόγο χάριν λοιδορίας γενναία θα τον υπομείνει, έχοντας αποκτήσει τη θαυμαστή παρηγοριά του μακαρισμού, και προκειμένου να βρεθεί υπάκουος στον Κύριο, να σβήσει την οργή προς τον αδελφό του και να αποφύγει την κόλαση που έχει οριστεί γι' αυτήν. Διότι γι' αυτόν τον λόγο ο Χριστός μάς παραγγέλλει να απαλλαγούμε από τη σωματική προσκόλληση, να αποφεύγουμε τη φιλοχρηματία και να απέχουμε από τη φιλοδοξία, και γενικώς να μην αποδεχόμαστε μέσα μας καμία ηδονή, ώστε να μην υποστεί βλάβη η ψυχή μας εξαιτίας κανενός από αυτά, και καταστούμε ξένοι προς το Άγιο Πνεύμα. Διότι, εκείνος που έχει διδαχθεί να περιφρονεί τα χρήματα, πώς θα παροξυνθεί για τα χρήματα, έστω και αν κάποιος θελήσει να του τα αρπάξει; Και εκείνος που δεν επιθυμεί τη δόξα, πώς θα παροξυνθεί εξαιτίας της δόξας; Απεκδύσου, λοιπόν, το κοσμικό ένδυμα και ενδύσου το πνευματικό· απεκδύσου τον παλαιό άνθρωπο, για να ενδυθείς τον νέο. Διότι για τον λόγο αυτόν η κατάσταση αυτή ονομάζεται αναγέννηση, και διακηρύσσεται περίτρανα από τις θείες Γραφές.

δʹ. Αφού έδωσε αυτές τις εντολές, δες τι κάνει, πώς καθιστά τον αγώνα εύκολο. Ή μάλλον, αν συμφωνείτε, ας μιλήσουμε πρώτα για το μέγεθος των εντολών, και πώς κατασκεύασε φτερά για να πετάξουμε ψηλά, και, απομακρύνοντάς μας σχεδόν από την ανθρώπινη φύση, διέταξε να μετοικήσουν όλοι προς τον ουρανό. Διότι, ενώ ο νόμος πρόσταζε οφθαλμό αντί οφθαλμού, αυτός λέει: Εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε σε αυτόν και την άλλη. Δεν είπε, υπόμεινε μόνο γενναία και με πραότητα την ύβρη, αλλά προχώρησε ακόμη περαιτέρω την κατά Θεόν φιλοσοφία, και ετοιμάσου να υποστείς μεγαλύτερα από όσα εκείνος επιθυμεί να σου κάνει· με την αφθονία της φιλοσοφίας νίκησε την προπέτεια της προσβολής του, ώστε, αφού ντραπεί για την υπερβάλλουσα επιείκειά σου, να υποχωρήσει.

Διότι το «Εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε σε αυτόν και την άλλη», ο ίδιος το έκανε πράξη, όταν τον εράπισε ο δούλος του αρχιερέως. Διότι δεν αμύνθηκε εναντίον του, αλλά επέδειξε τόση επιείκεια, ώστε να πει: «Εάν μίλησα κακά, μαρτύρησε για το κακό· εάν όμως καλά, γιατί με χτυπάς;». Είδες πραότητα που προκαλεί ιερό δέος; Είδες ταπεινοφροσύνη που προκαλεί κατάπληξη; Δέχτηκε χτυπήματα, όχι από κάποιον ελεύθερο, αλλά από υπηρέτη, άξιο μαστιγώματος και δούλο του σπιτιού, και αποκρίνεται σε αυτά με τόση επιείκεια. Έτσι και ο Πατέρας του έλεγε στους Ιουδαίους: «Λαέ μου, τι σου έκανα; Ή σε τι σε λύπησα; Ή σε τι σε παρηνόχλησα; Αποκρίσου». Όπως ακριβώς ο ίδιος λέει, «Μαρτύρησε για το κακό», έτσι και ο Πατέρας του λέει, «Αποκρίσου μου»· και όπως ο ίδιος λέει, «Γιατί με χτυπάς;», έτσι και ο Πατέρας, «Σε τι σε λύπησα, ή σε τι σε παρηνόχλησα;». Πάλι, διδάσκοντας την ακτημοσύνη, δες πώς την επιδεικνύει εμπράκτως λέγοντας: «Οι αλεπούδες έχουν φωλιές, και τα πετεινά του ουρανού καταλύματα· ο δε Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να κλίνει την κεφαλήν». Είδες το αποκορύφωμα της ακτημοσύνης; Δεν είχε τραπέζι, ούτε λυχνάρι, ούτε οικία, ούτε κάθισμα, ούτε κανένα άλλο τέτοιο πράγμα. Δίδασκε να υπομένει κανείς γενναία όταν τον κακολογούν, πράγμα το οποίο απέδειξε μέσα από τα ίδια του τα έργα.

Δ'. Διότι, σχετικά με τους κανόνες που έχουν τεθεί για την απαγόρευση των όρκων, ντρέπομαι ακόμη και να μιλήσω, όχι μόνο εξαιτίας των όρκων, αλλά και εξαιτίας των συνεχών επιορκιών. Εάν δηλαδή και το να ορκίζεται κανείς, έστω και αν τηρεί τον όρκο του, αποτελεί αμάρτημα και παράβαση της εντολής, σε ποια θέση θα κατατάξουμε την επιορκία; Διότι, εάν ό,τι είναι περισσότερο από το «ναι» και το «όχι» προέρχεται από τον Πονηρό, αυτό που είναι ακόμη περισσότερο από τούτο, τίνος θα είναι τελικά; Έπειτα πάλι λέγει: «Εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε σε αυτόν και την άλλη· και σε εκείνον που θέλει να δικαστεί μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο· και εάν κάποιος σε αγγαρέψει για ένα μίλι, πήγαινε μαζί του δύο· και σε εκείνον που σου ζητά, να δίνεις, και αυτόν που θέλει να δανειστεί από εσένα, μην τον αποστραφείς».

«Εκείνος που πορεύεται με δικαιοσύνη, που μιλάει με ευθύτητα, που μισεί την ανομία και την αδικία, και τινάζει τα χέρια του μακριά από δωροδοκίες· που κλείνει τα αυτιά του για να μην ακούσει καταδίκη αίματος· που κλείνει τα μάτια του για να μη δει αδικία· αυτός θα κατοικήσει σε υψηλό σπήλαιο ισχυρού βράχου.» «Άνθρωπο δεν θα καταδυναστεύσει, θα επιστρέψει το ενέχυρο εκείνου που του οφείλει, και δεν θα αρπάξει τίποτα με τη βία, θα δώσει τον άρτο του στον πεινασμένο και θα ντύσει τον γυμνό, και τα χρήματά του δεν θα τα δώσει με τόκο και δεν θα λάβει πλεόνασμα, και θα αποστρέψει το χέρι του από την αδικία, θα κρίνει δίκαια ανάμεσα στον εαυτό του και τον πλησίον του, και πορεύεται σύμφωνα με τα προστάγματά μου, και έχει τηρήσει τις εντολές μου για να τις εφαρμόσει· αυτός είναι δίκαιος, θα ζήσει αληθινά, λέγει ο Κύριος.» «Τιμημένα γηρατειά δεν είναι η μακροζωία, ούτε μετριούνται με τον αριθμό των ετών. Αλλά τα λευκά μαλλιά για τους ανθρώπους είναι η φρόνηση, και ηλικία γήρατος είναι ο ακηλίδωτος βίος.» «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους παλαιούς: "Οφθαλμό αντί οφθαλμού, και δόντι αντί δοντιού". Εγώ όμως σας λέω να μην αντισταθείτε στον πονηρό, αλλά σε όποιον σε ραπίσει στο δεξί μάγουλο, στρέψε του και το άλλο. Και σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί σου στο δικαστήριο και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το πανωφόρι· και όποιος σε αγγαρέψει για ένα μίλι, πήγαινε μαζί του δύο.»

Οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος εκεί· εδώ όμως: Όποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του, λέει, και την άλλη· και σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο· και όποιος σε αγγαρέψει για ένα μίλι, πήγαινε μαζί του δύο· σε αυτόν που σου ζητά δίνε, και εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα μην τον αποστραφείς· αγαπάτε τους εχθρούς σας, ευλογείτε αυτούς που σας καταρώνται, κάνετε το καλό σε αυτούς που σας μισούν, και προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται και σας διώκουν, ώστε να γίνετε υιοί του Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς, διότι ανατέλλει τον ήλιο του πάνω σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει πάνω σε δικαίους και αδίκους. Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε· συγχωρείτε, και θα συγχωρεθείτε. Μη θησαυρίζετε για τους εαυτούς σας θησαυρούς πάνω στη γη, όπου ο σκόρος και η φθορά τους αφανίζουν και όπου οι κλέφτες κάνουν διαρρήξεις και κλέβουν· αλλά θησαυρίζετε για τους εαυτούς σας θησαυρούς στον ουρανό, όπου ούτε ο σκόρος ούτε η φθορά τους αφανίζουν και όπου οι κλέφτες δεν κάνουν διαρρήξεις, ούτε κλέβουν· διότι όπου είναι ο θησαυρός σας, εκεί θα είναι και η καρδιά σας.

«Δεν διαφέρετε εσείς από τα πετεινά και τα θηρία, και όμως ο Θεός τα τρέφει. Μην μεριμνήσετε λοιπόν τι θα φάτε ή τι θα ντυθείτε, διότι ο ουράνιος Πατέρας σας γνωρίζει ότι έχετε ανάγκη από αυτά. Ζητάτε δε τη βασιλεία των ουρανών, και όλα αυτά θα σας προστεθούν, διότι όπου είναι ο θησαυρός, εκεί είναι και ο νους του ανθρώπου.» Και: «Μην κάνετε αυτά για να σας δουν οι άνθρωποι· ειδάλλως, δεν έχετε μισθό από τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς.» Σχετικά δε με το να είμαστε ανεξίκακοι και εξυπηρετικοί προς όλους και απαλλαγμένοι από την οργή, αυτά είναι που είπε: «Σε εκείνον που σε χτυπά στο μάγουλο, στρέψε του και το άλλο, και σε εκείνον που σου παίρνει τον χιτώνα ή το ιμάτιο, μην τον εμποδίσεις. Όποιος δε οργιστεί, είναι ένοχος για τη φωτιά. Και στον καθένα που σε αγγαρεύει για ένα μίλι, ακολούθησέ τον για δύο. Ας λάμψουν δε τα καλά σας έργα μπροστά στους ανθρώπους, ώστε βλέποντάς τα να θαυμάσουν τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς.» Διότι δεν πρέπει να ανταποδίδουμε το κακό, ούτε θέλησε να γίνουμε μιμητές των φαύλων, αλλά προέτρεψε, μέσω της υπομονής και της πραότητας, να απομακρύνουμε τους πάντες από την αισχύνη και την επιθυμία των κακών. Αυτό ακριβώς μπορούμε να το αποδείξουμε σε πολλές περιπτώσεις που έχουν συμβεί ανάμεσά μας: πολλοί άλλαξαν τον χαρακτήρα τους από βίαιοι και τύραννοι, έχοντας νικηθεί, είτε παρακολουθώντας την εγκαρτέρηση του βίου των γειτόνων τους, είτε κατανοώντας την παράδοξη υπομονή των συνοδοιπόρων τους που αδικούνταν, είτε δοκιμάζοντας τον χαρακτήρα εκείνων με τους οποίους συναλλάσσονταν.

ΞΒ΄. Εγώ όμως σας λέω να μην αντισταθείτε στον πονηρό· αλλά όποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη· και σε εκείνον που θέλει να δικαστεί μαζί σου και να πάρει τον χιτώνα σου, άφησέ του και το ιμάτιο· και σε εκείνον που θα σε αγγαρέψει για ένα μίλι, πήγαινε μαζί του δύο. Γιατί; Για να διαφυλάξει εσένα απαλλαγμένο από οργή και λύπη, και εκείνον να τον παιδαγωγήσει μέσω της δικής σου ανεξικακίας, και να οδηγήσει και τους δύο, ως αγαθός, κάτω από τον ζυγό της αγάπης.

Ή και διαφορετικά: αγγαρευόμαστε το μίλι της πίστεως, απαιτούνται όμως από εμάς και τα έργα της πίστεως. Τι σημαίνει το «εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη»; Εάν, λέει, οι δαίμονες σε ραπίσουν στη δεξιά σιαγόνα μέσω των λογισμών, προκαλώντας σου έπαρση μέσω των δεξιών έργων, στρέψε την άλλη, φέρνοντας δηλαδή στον νου όσα έργα της αριστερής πράξεως έχουμε διαπράξει.

Του μοναχού Μαξίμου προς τον Θεόπεμπτο σχολαστικό, ο οποίος ερώτησε περί του κριτή της αδικίας, και περί του «Εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα», και περί του «Μην με αγγίζεις, διότι δεν έχω αναβεί ακόμη προς τον Πατέρα».

Με τη δεξιά σιαγόνα εννοώ την ορθή πράξη, και όλα όσα χαρακτηρίζουν τον ένθεο βίο που συγκροτείται μέσα μας μέσω των εντολών, η οποία ραπίζεται από τον πονηρό με την ιδέα της ενάρετης πράξης που επιτελούμε και με το πλήγμα της οιήσεως που προκύπτει από αυτήν, με αποτέλεσμα να φλεγμαίνει κατά κάποιο τρόπο από κενοδοξία και να υπερηφανεύεται έναντι εκείνων που τυχόν δεν κατέχουν καμία ή έστω ισάξια αρετή. Εξαιτίας αυτής, αρμόζει να στρέφουμε, σαν μία άλλη και κατά κάποιο τρόπο αριστερή σιαγόνα, τον προηγούμενο βίο μας, ο οποίος μας είχε προηγουμένως μολύνει σύμφωνα με την απάτη του αιώνα τούτου, και να δεχόμαστε συνεχώς τα πλήγματά του μέσω της ανάμνησης, και μάλλον να συστελλόμαστε και να ταπεινοφρονούμε ως αμαρτωλοί, παρά να μετεωριζόμαστε ως άγιοι και να καταπίπτουμε από έπαρση, μη έχοντας την ταπείνωση ως ιερό θεμέλιο. Ας τιμώνται δε αυτά παράλληλα με όσα κατανοούνται μέσω της θεωρίας, ή μάλλον και πριν από αυτά ως ιερή προετοιμασία και προκάθαρση, και ας εκτελούνται αυτά και σωματικώς χάριν του Κυρίου που έδωσε την εντολή, ο οποίος μέσω αυτών δωρίζει την έξη της πραότητας σε όσους τα κατορθώνουν και περιορίζει την απληστία εκείνου που πλήττει, αναστέλλοντας την προθυμία του να επιφέρει το πλήγμα μέσω της ετοιμότητάς μας να το αποδεχθούμε, καθώς εκείνος ενδέχεται να αισθανθεί αιδώ, αν μη τι άλλο, για την υπερβολική μας υποχωρητικότητα και για το γεγονός ότι δεν αντιστέκεται καθόλου αυτός που έχει τη δύναμη να το πράξει, αλλά συγκρατείται εξαιτίας της εντολής.

Αλλά επειδή ο λόγος είναι περί αγάπης, σε αυτήν πρέπει πάλι να επανέλθουμε. «Αγαπάτε», λέει, «τους εχθρούς σας, ευλογείτε αυτούς που σας καταρώνται, ευεργετείτε αυτούς που σας μισούν και προσεύχεστε υπέρ αυτών που σας κακομεταχειρίζονται και σας διώκουν, για να γίνετε υιοί του Πατέρα μας που είναι στους ουρανούς»· και πάλι: «Εάν συγχωρήσετε στους ανθρώπους τα παραπτώματά τους, θα συγχωρήσει και ο ουράνιος Πατέρας μας τα παραπτώματά σας· εάν όμως δεν συγχωρήσετε, ούτε και ο ουράνιος Πατέρας μας θα συγχωρήσει σε εσάς τα παραπτώματά σας». Και το τέλος της παραβολής των μυρίων ταλάντων το διατυπώνει με τρόπο φοβερό: «Έτσι», λέει, «και ο ουράνιος Πατέρας μου θα κάνει σε εσάς, εάν δεν συγχωρήσετε καθένας στον αδελφό του μέσα από τις καρδιές σας τα παραπτώματά τους». Όπως ακριβώς ένας φιλόστοργος πατέρας, ο οποίος θέλει να ρυθμίσει τη συμπεριφορά των παιδιών του με την κοσμιότητα της ευταξίας ώστε να μην επιδεικνύουν έξω τίποτε το ασύμβατο προς την πατρική ευγένεια, δείχνει πολλή φροντίδα, έτσι και ο Χριστός, θέλοντας να γαληνεύει η καρδιά μας διαρκώς, δείχνει πολλή φροντίδα, εισάγει μεγάλη ευταξία, δεν θέλει να τρέφουμε έχθρες, ούτε να μαχόμαστε, ούτε να μνησικακούμε, ούτε να αντιλέγουμε· γι' αυτό και προσθέτει να μην αντιστεκόμαστε στον πονηρό. «

«Ακούσατε», λέει, «ότι ειπώθηκε στους αρχαίους, οφθαλμό αντί οφθαλμού και δόντι αντί δοντιού. Εγώ όμως σας λέω να μην αντισταθείτε στον πονηρό, αλλά όποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη. Και όποιος σε αγγαρέψει για ένα μίλι, πήγαινε μαζί του δύο. Και σε εκείνον που θέλει να δικαστεί μαζί σου και να πάρει τον χιτώνα σου, άφησέ του και το ιμάτιο».

Δες πώς, όπως ακριβώς ένας άριστος γεωργός περιφράσσει τα χωράφια, έτσι και ο Δεσπότης περιφράσσει από παντού αυτούς που αγαπούν τις άγιες εντολές του, διότι δεν προστάζει μόνο να αγαπούμε τους εχθρούς και να προσευχόμαστε για όσους μας βλάπτουν και να ευεργετούμε εκείνους που μας μισούν και μας καταδιώκουν, αλλά και να μην αντιστεκόμαστε στον πονηρό, και να παραδίδουμε τους εαυτούς μας σε εκείνον που θέλει να μας καταδυναστεύσει· και όχι απλώς να παραδιδόμαστε, αλλά να το κάνουμε αυτό προσθέτοντας ακόμη περισσότερα, ώστε, είτε θελήσει να μας χτυπήσει είτε να μας επιβάλει αγγαρεία είτε να μας πάρει τον χιτώνα, να μην αντιστεκόμαστε στον πονηρό, αλλά ο Δεσπότης προστάζει να του δίνουμε και το ιμάτιο.

Γιατί, ω Δέσποτα, προστάζεις να υποχωρούμε στον πονηρό με επιπλέον παραχωρήσεις, ώστε και σε αυτόν που μας χτυπά στη δεξιά σιαγόνα να προσφέρουμε και την άλλη, και σε αυτόν που μας επιβάλλει αγγαρεία για ένα μίλι να τον ακολουθούμε για δύο, αλλά και να παρέχουμε το πανωφόρι μας σε εκείνον που θέλει να μας πάει σε δίκη και να πάρει τον χιτώνα μας;

Και με το να λέει ότι «η αγάπη μακροθυμεί, δεν ζητεί τα δικά της, δεν παροξύνεται, δεν λογαριάζει το κακό» και όλα τα παρόμοια, νομίζω πως συμφωνούν και πάλι με τα λόγια του Δεσπότου, όπως το «αγαπάτε τους εχθρούς σας, ευλογείτε εκείνους που σας καταριούνται και κάνετε το καλό σε αυτούς που σας μισούν και προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται, και σε όποιον σε ραπίσει, στρέψε του και την άλλη» και όσα άλλα τέτοια. Μάλιστα, στην προς Ρωμαίους επιστολή χρησιμοποίησε φανερά τα λόγια του Δεσπότου: «Ευλογείτε», λέει, «εκείνους που σας διώκουν, ευλογείτε και μην καταριέστε».

Και ποια, λέγει, είναι εκείνη η τεθλιμμένη οδός, και τι είδους είναι άραγε οι οδοιπόροι της; Τεθλιμμένη οδός είναι η τήρηση των εντολών, μέσω των οποίων αποκόπτονται ολοκληρωτικά οι σαρκικές ηδονές, και επιτυγχάνεται η φυγή από τον κόσμο και η άρνηση των επίγειων παθών. Οδοιπόροι δε, είναι οι εραστές και συνάμα τηρητές των θείων εντολών, οι οποίοι βιάζουν τον εαυτό τους όχι μόνο να μην ανταποδίδουν κακό αντί κακού, αλλά μάλλον καλό αντί για κακό, και να αγαπούν τους εχθρούς τους, να ευλογούν όσους τους καταριούνται, να κάνουν το καλό σε όσους τους μισούν, να προσεύχονται για εκείνους που τους διώκουν και τους κακομεταχειρίζονται, να μην αντιστέκονται στον πονηρό, να ακολουθούν πρόθυμα εκείνον που τους αγγαρεύει, σε εκείνον που τους ραπίζει στη μία σιαγόνα να προσφέρουν και την άλλη, σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί τους για να πάρει τον χιτώνα να παραχωρούν σε εκείνον τον πλεονέκτη και το ιμάτιο, να μην βαραίνουν από κραιπάλη και μέθη και βιωτικές μέριμνες, να μην αμαρτάνουν και γίνονται δούλοι της αμαρτίας, και να μην βιάζονται να πλουτίσουν, διότι δύσκολα οι πλούσιοι οδηγούνται στη βασιλεία, αλλά μάλλον να σηκώνουν τον σταυρό και να ακολουθούν τον Δεσπότη, να αγρυπνούν και να προσεύχονται, επειδή δεν γνωρίζουν την ώρα ή την ημέρα που έρχεται σαν κλέφτης ο θάνατος.

Διότι, ακούγοντας τον Χριστό να προστάζει να αγαπάμε τους εχθρούς μας, να ευλογούμε εκείνους που μας καταριούνται, να προσευχόμαστε υπέρ εκείνων που μας κακομεταχειρίζονται, να κάνουμε το καλό σε εκείνους που μας μισούν, να έχουμε μάτια απλά και απαλλαγμένα από την περιέργεια, να μη βαραίνουμε την καρδιά μας με κραιπάλη και μέθη, να μην υποδουλωνόμαστε στις βιοτικές μέριμνες, να μη θησαυρίζουμε πάνω στη γη, να μην αντιστεκόμαστε στον πονηρό άνθρωπο, σε αυτόν που μας χτυπά στη μία σιαγόνα να στρέφουμε και την άλλη, σε αυτόν που μας αγγαρεύει να τον ακολουθούμε πρόθυμα, να έχουμε ταπεινή καρδιά, να μην κάνουμε κανένα έργο με σκοπό να δοξαστούμε από τους ανθρώπους, να περιφρονούμε τα επίγεια, να προσκολλώμαστε στα επουράνια, να σηκώνουμε τον σταυρό και να Τον ακολουθούμε, να θησαυρίζουμε στον ουρανό, να είμαστε έτοιμοι επειδή δεν γνωρίζουμε πότε έρχεται ο θάνατος σαν κλέφτης, και από εκείνον που παίρνει τα δικά σου να μην τα απαιτείς πίσω, και σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο, και πρώτα συμφιλιώσου με τον αδελφό σου και έπειτα με αυτόν τον τρόπο πρόσφερε το δώρο σου, και σε αυτόν που σου ζητά να δίνεις και εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα να μην τον αποστραφείς, και καθένας που δεν απαρνείται όλα τα υπάρχοντά του δεν είναι άξιός μου ούτε μπορεί να είναι μαθητής μου· ακούγοντας, λοιπόν, εμείς αυτές και όσες τέτοιες άγιες εντολές, νομίζουμε ίσως ότι ακούμε εκείνον τον γεωργό που προστάζει σκληρά να σπέρνουμε σε κάθε αυλάκι άλλο και διαφορετικό σπόρο, να ποτίζουμε σε ακατάλληλη ώρα, να θερίζουμε εκτός εποχής, να μετράμε τον καρπό μέσα στο ψύχος, και όλα όσα γενικώς φανέρωσε μέσα από τη ρηθείσα παραβολή εκείνος ο θείος άγγελος.

Ματθ. 5, 22 Εδώ ονομάζει «Συνέδριο» το σύνολο των αγίων. Και εκείνος που αποκαλεί τον αδελφό του «ρακά», δεν αμάρτησε σε έναν μόνο, αλλά σε ολόκληρη την κοινότητα. Γι' αυτό και «είναι ένοχος στο συνέδριο», επειδή το καταφρόνησε. Ματθ. 5, 39 Εδώ ονομάζει «πονηρό» εκείνον που χτυπά και κακοποιεί κάποιον άδικα. Εκείνος όμως που αντιστέκεται και ανταποδίδει τη μάχη μοιάζει να μιμείται τον «πονηρό», δηλαδή εκείνον που τον χτύπησε. Εάν λοιπόν είναι κακό το να ανταποδώσεις τη λύπη σε αυτόν που σε λύπησε, θα ήταν αγαθό το να μην κάνεις κάτι τέτοιο, αλλά να θεραπεύσεις με κάθε τρόπο την οργή και να τον παρακαλέσεις· διότι έτσι θα ντραπεί και θα γίνει αγαθός αντί για κακός.

Ματθ. 5, 39 Το «να αντισταθεί κανείς στον πονηρό», λέει, σημαίνει το να φιλονικήσει, να πράξει όμοια με εκείνον και να ανταποδώσει τη λύπη και το χτύπημα. Δεν πρέπει λοιπόν, λέει, να πράττει κανείς όμοια με τον πονηρό. Ματθ. 5, 45 Για τον λόγο αυτόν μας ονόμασε αδελφούς, αν και είμαστε δούλοι του, και μας έκανε συγκληρονόμους, εφόσον γίναμε μιμητές εκείνου που «βρέχει σε δικαίους» και αμαρτωλούς και «ανατέλλει τον ήλιο» παρομοίως για όλους.

Στον Κωνσταντίνο τον πρωτοσπαθάριο, τον αδελφό. Δεν είναι αντίθετη, όπως φάνηκε σε μερικούς που δεν σκέφτονται συνετά, η νομοθεσία που προστάζει την τιμωρία σύμφωνα με το «οφθαλμό αντί οφθαλμού και δόντι αντί δοντιού» προς την προτροπή «όποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη», και σε όσες άλλες προτροπές είναι παρόμοιες με αυτή. Διότι η πρώτη ρυθμίζει τον κριτή και απευθύνεται προς αυτόν, νομοθετώντας ώστε να παραμένει ο ίδιος αδέκαστος απέναντι σε αυτούς που κρίνονται και να αποδίδει δικαιοσύνη στον αδικημένο, απαιτώντας ίση ποινή από αυτόν που αδίκησε. Η δεύτερη όμως, σε καμία περίπτωση δεν απευθύνεται στον κριτή, ούτε αποτελεί νόμο, ούτε καν πλησιάζει σε κάτι τέτοιο (διότι μόνο έτσι θα ήταν αντίθετη), αλλά παραινεί τον αδικημένο, προτρέποντάς τον σε επιείκεια και συμπάθεια και καθιστώντας τον ανώτερο της οργής και του θυμού, εισάγοντας τη συμβουλή με τρόπο λίαν φιλοσοφημένο και ωφέλιμο. Διότι, αυτό που του στερήθηκε, είτε δεν είναι δυνατόν να το ανακτήσει, είτε, ανακτώντας το, δεν πετυχαίνει τίποτα περισσότερο από το να πάρει πίσω ό,τι είχε εξ αρχής. Εκείνος όμως που με την επιείκεια και τη συμπονετική του διάθεση επικρατεί του εχθρού του, μαζί με τη λαμπρή του νίκη ανεγείρει και αλησμόνητο μνημείο αρετής και καθιστά τον κοινό Κριτή ίλεω και ευμενή απέναντί του, έχοντας προετοιμάσει τον εαυτό του ώστε να κριθεί άξιος να λάβει εκείνα που ο ίδιος έδειξε προηγουμένως στον πλησίον του.

Στον αδελφό Ταράσιο τον πατρίκιο. Ο Σωτήρας, θέτοντας τα θεμέλια μιας ειρηνικής πολιτείας χωρίς διενέξεις, έδωσε αυτήν την εντολή: «εάν κάποιος σε ραπίσει στο δεξί μάγουλο, στρέψε του και το άλλο». Ο ίδιος όμως, όταν δέχθηκε ραπίσματα στο πρόσωπο από ανθρώπους, αντί να στρέψει το άλλο μάγουλο, αποκρίθηκε: «γιατί με δέρνεις;». Δεν το έκανε καθόλου αυτό καταστρατηγώντας με τα έργα Του τον λόγο Του, ώστε να εκπέσει η περιέργεια των λογισμών στην απερισκεψία, αλλά μάλλον, κατά κάποιον τρόπο, και με αυτήν την πράξη Του επιβεβαίωσε τον λόγο Του. Διότι και εκεί η προτροπή απέκοπτε την ανταπόδοση της εκδίκησης, μέσω της οποίας η διένεξη συνεχίζεται επ' άπειρον, γι' αυτό και διέταξε να απέχουμε από την πρώτη αντεπίθεση. Και τώρα έπραξε το ίδιο, διότι δεν ανταπέδωσε την τιμωρία για την ύβρη σηκώνοντας αμυντικά το χέρι σε εκείνον που Τον ράπισε, αλλά έλεγξε την αδικία μόνο με τη δίκαιη επιχειρηματολογία των λόγων Του.

Θα μπορούσε ίσως κάποιος από όσους συνηθίζουν να αποτολμούν τέτοια πράγματα να παραποιήσει τα λόγια, υφαίνοντας την κακουργία του βασιζόμενος στη σύγχυση της αιτίας, και να προβάλει απέναντι στο «εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε και την άλλη» τη δεσποτική απάντηση που δόθηκε σε εκείνον που Τον χτύπησε, δηλαδή το «γιατί με δέρνεις;», ως δήθεν αντίθετη προσταγή. Όμως, καθώς καθίσταται απολύτως φανερό ότι η αιτία είναι διαφορετική, ο ισχυρισμός αυτός γρήγορα ελέγχεται και αναιρείται. Διότι, σε εκείνον που υφίσταται ζημία σε χρήματα ή άλλη ιδιοκτησία ή και στο ίδιο του το σώμα, ο Θεός της ειρήνης προστάζει να μην ανταποδίδει, αλλά να παραχωρεί την εκδίκηση στον Κριτή των πάντων· όταν όμως κάποιος εκτείνει άδικα τα χέρια του, όχι για να προκαλέσει βλάβη σε κάτι από τα προαναφερθέντα, αλλά για να βλάψει μέσω της ύβρεως προς το πρόσωπο την ίδια την ευσέβεια που αυτό πρεσβεύει, τότε προσταζόμαστε να μην υπομένουμε ράθυμα την ύβρι, ούτε με το πρόσχημα της ανεξικακίας να κάνουμε την ασέβεια θρασύτερη, ούτε με τη σιωπή μας να συντελούμε μαζί με τον εχθρό στον εξευτελισμό του ιερού σεβάσματος.

Πώς είναι δυνατόν να μην είναι αντίθετο το «οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος» προς το «εγώ όμως σας λέω να μην αντισταθείτε στον πονηρό», δηλαδή το να μην ανταποδώσεις τα ίσα ούτε να εκδικηθείς τον εχθρό; Μπορεί βέβαια κανείς να πει όσα έχουν φιλοσοφήσει για το ζήτημα αυτό και οι προγενέστεροί μας, ότι δηλαδή αυτά δεν συγκρούονται μεταξύ τους ούτε η θέσπιση του ενός αποτελεί αναίρεση του άλλου, αλλά μάλλον είναι οδός και προετοιμασία που, μέσω του ατελέστερου τρόπου ζωής, οδηγεί στο τέλειο. Διότι εκείνος που έχει συνηθίσει τον εαυτό του να εμπιστεύεται τις υποθέσεις του στον νόμο, αυτός είναι έτοιμος να κάνει και την επιλογή των ανώτερων πραγμάτων και να ανέβει και να προσαρμοστεί στις υψηλότερες πράξεις. Και αυτό πώς θα μπορούσε να αποτελεί δείγμα αντίθετου τρόπου σκέψης και πράξης; Εξάλλου, διότι ο μεν νόμος, μέσω της απειλής, συγκρατεί το αυθάδες και τολμηρό χέρι από τη φονική πράξη εναντίον του πλησίον και με τον φόβο εμποδίζει το άτοπο, η δε χάρις, μέσω της προτροπής, δεν επιτρέπει ούτε με τη μίμηση εκείνης να ανταποδίδει κανείς το κακό αμυνόμενος, αλλά παραγγέλλει να διαλύει με την πραότητα την έξαψη εκείνου που οργίζεται. Και τι θα μπορούσε να επιτυγχάνει περισσότερο τη συμφωνία αντί της διαφωνίας από αυτό;

Πώς δεν έρχεται σε αντίθεση το «ελέχθη στους αρχαίους, οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος· εγώ όμως σας λέγω να μην αντισταθείτε στον πονηρό, αλλά σε όποιον σε ραπίσει στο δεξί μάγουλο, στρέψε του και το άλλο»; Πρώτον μεν, διότι εκείνος που είπε «δεν ήλθα για να καταργήσω τον νόμο, αλλά για να τον εκπληρώσω», είναι ο ίδιος που εξέδωσε και τις δύο αποφάσεις. Κανείς άλλωστε, ούτε καν από τους τυχαίους ανθρώπους, πόσω μάλλον ένας νομοθέτης, δεν λέει ταυτόχρονα πράγματα αντίθετα προς τον εαυτό του. Ούτε αυτός που λέει ότι δεν καταργεί τον νόμο θα πρόβαλλε λόγια που τον καταργούν, και μάλιστα όχι σε διαφορετικούς χρόνους ούτε σε διαφορετικές φράσεις, αλλά με τα ίδια ακριβώς λόγια και στη σειρά. Επομένως, αυτά δεν αντιτίθενται μεταξύ τους, κάθε άλλο, αλλά η μεν πρώτη εντολή, έχοντας χαρακτήρα νομοθεσίας, ρυθμίζει και καθοδηγεί τον κριτή ώστε να έχει αδέκαστη γνώμη, αμείλικτη απόφαση, και να στρέφει αμερόληπτο το βλέμμα της δικαιοσύνης στους δικαζομένους. Η δε άλλη εντολή, που λέει να μην αντιστεκόμαστε στον πονηρό, ισοδυναμεί με το να μην ανταποδώσει ούτε να αμυνθεί κανείς ενάντια στις πονηρές πράξεις εκείνου που πρώτος άπλωσε άδικα τα χέρια του. Και αυτή πλέον δεν αφορά τον κριτή, αλλά προτρέπει το αδικημένο πρόσωπο σε επιείκεια και ευσέβεια.

Εξάλλου, δεν ανήκει στους δούλους ούτε στα κτίσματα, όπως ακριβώς δεν μπορούν να καταλύουν τις βασιλικές και δεσποτικές εντολές, έτσι δεν μπορούν ούτε να τις προάγουν προς το καλύτερο. Και όμως, ο Χριστός, αφού έγινε άνθρωπος, μαζί με τα άλλα καλά, ή μάλλον και πριν από πολλές άλλες ευεργεσίες, μεταρρυθμίζει προς το τελειότερο τους πατρικούς νόμους και εκείνους που τότε άρμοζαν περισσότερο στους Ισραηλίτες. Διότι λέει: «Ειπώθηκε στους αρχαίους, δεν θα φονεύσεις, εγώ όμως σας λέω αυτά· δεν θα μοιχεύσεις, εγώ όμως αυτά· οφθαλμό αντί οφθαλμού, εγώ όμως αυτά». Και εκείνα τα μύρια τα οποία είχαν νομοθετηθεί στο παρελθόν λόγω της ατέλειας των ακροατών, μπορεί κανείς να δει ότι έχουν αναχθεί προς το καλύτερο με τη δεσποτική κρίση.

Το να πει, λοιπόν, κάποιος ότι «αυτός ο άρτος έγινε από σιτάρι», είναι εύκολο· το πώς, όμως, παρασκευάζεται λεπτομερώς και ψήνεται ο άρτος, αυτό πρέπει να εξηγήσει. Το να μιλάει, επομένως, κανείς για απάθεια και τελειότητα είναι εύκολο· το να προχωρήσει όμως κανείς μέσα από την εμπειρία στην οικοδόμηση της τελειότητας αποτελεί κατόρθωμα λίγων. Διότι το Ευαγγέλιο αποφάνθηκε με συντομία: «μην οργιστείς, μην επιθυμήσεις· εάν κάποιος σε ραπίσει στη σιαγόνα, στρέψε και την άλλη· εάν κάποιος κινηθεί νομικά για να σου πάρει το ιμάτιο, δώσε του και τον χιτώνα». Ο απόστολος, όμως, ακολουθώντας (το Ευαγγέλιο), διδάσκει πώς πρέπει να επιτελείται σιγά-σιγά το έργο της καθάρσεως με υπομονή και μακροθυμία, τρέφοντας τους πιστούς αρχικά με γάλα ως νήπια, και έπειτα οδηγώντας τους στην αύξηση και την τελειότητα· διότι το Ευαγγέλιο είπε να γίνει ένα ένδυμα από μαλλί· ο απόστολος όμως φανέρωσε τη λεπτομέρεια του πώς ακριβώς κατασκευάζεται.

ΙΘ΄. Το μεν Ευαγγέλιο, λέει, προστάζει κατηγορηματικά κάθε άνθρωπο τι να μην κάνει ή τι να κάνει, ώστε να γίνει φίλος με τον φιλάνθρωπο Βασιλιά. Διότι, «Μην οργιστείς», λέει, «μην επιθυμήσεις· εάν κάποιος σε ραπίσει στο δεξί μάγουλο, στρέψε του και το άλλο». Ο δε Απόστολος, ακολουθώντας κατά πόδας όσα έχουν διαταχθεί, εκπαιδεύει για το πώς πρέπει να επιτελείται σιγά-σιγά το έργο της κάθαρσης, δηλαδή με υπομονή και μακροθυμία. Πρώτον, τρέφοντας με γάλα σαν νήπια, έπειτα οδηγώντας προς την αύξηση και στη συνέχεια προς την τελειότητα. Όπως, για παράδειγμα, το μεν Ευαγγέλιο είπε, ας κατασκευαστεί ένας τέλειος χιτώνας από μαλλί· ο δε Απόστολος διευκρίνισε με σαφήνεια και πώς πρέπει να ξαίνεται το μαλλί, να υφαίνεται και να κατασκευάζεται ο χιτώνας.

Και το μεν Ευαγγέλιο με κατηγορηματικό τρόπο πρόσταξε να είναι κάθε άνθρωπος φίλος του Βασιλέως Θεού, λέγοντας: «μην οργιστείς, μην επιθυμήσεις· εάν κάποιος σε ραπίσει στη σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη· εάν κάποιος κινηθεί δικαστικά εναντίον σου για να σου πάρει τον χιτώνα, δώσε του και το ιμάτιο», και τα εξής. Ο δε απόστολος, ακολουθώντας κατά πόδας τα όσα ειπώθηκαν, εκπαιδεύει για το πώς πρέπει να επιτελείται σιγά-σιγά το έργο της κάθαρσης με υπομονή και μακροθυμία, αρχικά βέβαια τρέφοντάς τους με γάλα σαν νήπια, έπειτα οδηγώντας τους στην αύξηση και την προκοπή, και τελικά προς την τελειότητα. Όπως, για παράδειγμα, το Ευαγγέλιο είπε: ας κατασκευαστεί τέλειος μάλλινος χιτώνας, ο δε απόστολος δίδαξε πώς πρέπει να ξαίνεται το μαλλί, να υφαίνεται ο χιτώνας και να κατασκευάζεται.

Ποια είναι δε η πίστη που απαιτείται από εμάς από τον Θεό και τι είδους πίστη οφείλουμε να έχουμε προς αυτόν, ο ίδιος το φανέρωσε μέσω των Ευαγγελίων, λέγοντας τα εξής: «Όποιος θέλει να έλθει οπίσω μου, ας απαρνηθεί τον εαυτό του και ας σηκώσει τον σταυρό του και ας με ακολουθεί· διότι όποιος έρχεται προς εμένα και δεν μισεί τον πατέρα του και τη μητέρα και τους αδελφούς και τις αδελφές, ακόμη δε και την ίδια του τη ζωή, δεν μπορεί να είναι μαθητής μου.» Και πάλι: «Εκείνος που βρήκε τη ζωή του», στα προαναφερθέντα δηλαδή, «θα την χάσει· ενώ όποιος χάσει τη ζωή του εξαιτίας μου και εξαιτίας του Ευαγγελίου μου», δηλαδή της εκπληρώσεως των εντολών μου, «θα τη βρει εις ζωήν αιώνιον». Ακούσατε τα γνωρίσματα της πίστεως; Αρκείσθε στα όσα ελέχθησαν ή έχετε ακόμη ανάγκη να υπενθυμίσουμε και τα επόμενα; Εάν λοιπόν θέλετε να μάθετε ότι τέτοια πίστη απαιτεί από εμάς ο Θεός, ώστε πιστεύοντας σε αυτόν να μην φροντίζουμε απολύτως καθόλου για την παρούσα ζωή, μάθετέ το με ακρίβεια από τον ίδιο τον Κύριο που διακηρύττει ρητώς: «Μη μεριμνήσετε για το αύριο, τι θα φάτε ή τι θα πιείτε ή τι θα ντυθείτε.» Και ανεβάζοντάς μας σιγά σιγά προς τα τελειότερα, λέγει: «Εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε σε αυτόν και την άλλη· και σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο· και από εκείνον που παίρνει τα δικά σου μην τα απαιτείς πίσω.»

Σε καμία περίπτωση· και αυτό το δηλώνει μέσα από τα όσα λέει στη συνέχεια· διότι λέει: «Ιδού, σας αποστέλλω σαν πρόβατα ανάμεσα σε λύκους», και πάλι: «Εγώ όμως σας λέω να μην αντισταθείτε στον πονηρό· αλλά σε όποιον σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη· και σε εκείνον που θέλει να δικαστεί μαζί σου και να πάρει τον χιτώνα σου, άφησέ του και το ιμάτιο· και από εκείνον που παίρνει τα δικά σου μην τα απαιτείς πίσω.» Αυτός, λοιπόν, που απέστειλε τους μαθητές του σαν πρόβατα ανάμεσα σε λύκους και νομοθέτησε σε αυτούς και μέσω αυτών σε εμάς να στρέφουμε και την άλλη σιαγόνα σε εκείνον που μας χτυπά στη δεξιά, και σε εκείνον που θέλει να δικαστεί και να πάρει τον χιτώνα μας να του αφήνουμε και το ιμάτιο και να μην απαιτούμε την επιστροφή των αγαθών μας από εκείνον που τα παίρνει, πώς ήταν δυνατόν να προστάξει αυτόν που πρόκειται να ποιμάνει τα πρόβατά του να ενδιαφέρεται για την εκδίκηση οποιουδήποτε εντελώς γήινου πράγματος, ή να καταπιάνεται έστω και στο ελάχιστο με βιωτικές μέριμνες, ή να εμπλέκει τα πρόβατα σε τέτοιες φροντίδες και εγχειρήματα, από τα οποία ο ίδιος ο ποιμένας διατάχθηκε πρώτος να απέχει; Σε καμία περίπτωση. Και αυτό το επιβεβαίωσαν οι απόστολοι με τα ίδια τους τα έργα μετά την ανάληψη του Κυρίου στους ουρανούς. Διότι όχι μόνο δεν φρόντισαν καθόλου για τις υλικές ανάγκες τόσο τις δικές τους όσο και εκείνων που μαθήτευαν κοντά τους, αλλά ούτε καν τα χρήματα που προσφέρονταν από εκείνους που πίστευαν στον Κύριό μας Ιησού Χριστό και καταθέτονταν στα πόδια τους δεν δέχτηκαν να τα διαχειριστούν οι ίδιοι και να αναλάβουν την πρόνοια των αδελφών για την τροφή και την ένδυσή τους.

Είναι φοβερό να γίνουμε εχθροί του Θεού, και μόνο στο άκουσμα. Το πώς είναι δυνατόν να στρατευθεί κανείς εναντίον του Χριστού και να αγωνιστεί για την ίδια του την απώλεια, θα το εξηγήσω ευθύς αμέσως. Εάν κάποιος σε βρίσει, δικαίως ή αδίκως, ή σε λοιδορήσει ή σε διαβάλει, και δεν υπομείνεις με πραότητα την ατιμία, ή, έχοντας λυπηθεί και πληγωθεί στην καρδιά, δεν επιδείξεις υπομονή και δεν χαλιναγωγήσεις τις παρορμήσεις της ψυχής σου, αλλά ανταποδώσεις την ύβρη σε εκείνον που σε έβρισε ή τον λοιδορήσεις ή πράξεις κάτι άλλο εναντίον του, ή, πάλι, αν δεν του κάνεις τίποτα από αυτά, αλλά φύγεις κρατώντας οργή εναντίον του στην καρδιά σου και δεν τον συγχωρήσεις με όλη σου την ψυχή και δεν προσευχηθείς γι' αυτόν μέσα από την καρδιά σου, τότε ιδού, στρατεύθηκες εναντίον του Χριστού, πράττοντας αντίθετα προς τα προστάγματά Του, και έγινες εχθρός Του, και κατέστρεψες την ίδια σου την ψυχή, επισφραγίζοντας και επικυρώνοντας τις προηγούμενες αμαρτίες σου και καθιστώντας τες ανεξάλειπτες. Εάν πάλι κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, και εσύ δεν του στρέψεις και την άλλη, αλλά αντίθετα τον χτυπήσεις και εσύ, έχεις γίνει στρατιώτης και υπηρέτης του αντιδίκου Σατανά, και δεν χτύπησες μόνο τον αδελφό, αλλά μέσω αυτού και Εκείνον που έδωσε την εντολή να μην ανταποδώσεις το χτύπημα, αλλά μάλλον να του προσφέρεις και την άλλη.

Δεν ακούγατε αυτούς που έλεγαν: «Μακάριοι όσοι κλαίνε τώρα, διότι θα γελάσουν»; Δεν ακούγατε εμένα που φώναζα: «Μακάριοι όσοι πενθούν»; Εσείς όμως γελούσατε δυνατά, συζητώντας μεταξύ σας και παρατείνοντας τις αργολογίες σας, προσκαλώντας ο ένας τον άλλον σε συμπόσια και περιποιούμενοι τις κοιλιές σας. Ενώ εγώ έλεγα: «Πόσο στενή είναι η πύλη και τεθλιμμένη η οδός που οδηγεί στη ζωή» και ότι «η βασιλεία των ουρανών βιάζεται και οι βιαστές την αρπάζουν», εσείς αναπαυόσασταν σε μαλακά στρώματα και επιδιώκατε με κάθε τρόπο την άνεση; Ενώ εγώ έλεγα: «Εκείνος που θέλει να είναι πρώτος, ας είναι ο έσχατος όλων και δούλος όλων και διάκονος όλων», εσείς προτιμήσατε τις πρώτες θέσεις στα δείπνα και τις πρωτοκαθεδρίες, τις εξουσίες και τις ηγεμονίες και τα υψηλά αξιώματα, και δεν θελήσατε να υποταχθείτε ή να υπηρετήσετε με ταπείνωση ψυχής τον ευτελή και φτωχό και περιφρονημένο; Ενώ εγώ έλεγα: «Όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, κάντε και εσείς ομοίως σε αυτούς», εσείς εκπληρώσατε μόνο τις δικές σας ανέσεις και τα θελήματα και τις επιθυμίες σας, πλεονεκτώντας, αρπάζοντας, αδικώντας, και φροντίσατε μόνο τους εαυτούς σας; Ενώ εγώ έλεγα: «Εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σου σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη», άλλοι από εσάς γελούσατε, και άλλοι ούτε να το ακούσετε δεν ανεχόσασταν, αλλά λέγατε ότι κακώς και αδίκως το διέταξα αυτό;

Μην φλυαρείτε λοιπόν, τέκνα, ούτε να αντιλέγετε, ούτε να επιζητείτε κυριαρχίες και πρωτεία και φιλονικίες, ώστε να εκλαμβάνεστε με αυτόν τον τρόπο από τους κοσμικούς· διότι αυτά είναι αποδοκιμασμένα από τον Θεό και από την ταπεινότητά μου. Για εμένα όμως και για τον Θεό, καλό είναι να προσκολλάσθε ο ένας στον άλλον μέσω της ταπεινώσεως και να εναποθέτετε τις ελπίδες σας στον Κύριο, και όχι σε ανθρώπους, ώστε να εξαγγελθούν όλοι οι ύμνοι σας όχι σε αυτό το χωριό, ούτε σε αυτό το κτήμα και την πόλη και την παροικία, αλλά «εν ταις πύλαις της θυγατρός Σιών», όπως ανακράζει ο θείος Δαβίδ. Οι έριδες και οι ζηλοτυπίες ανήκουν σε αυτούς που ζουν κατά κόσμον, οι φθόνοι, οι πρωτοκλισίες και οι πρωτοκαθεδρίες στους ματαιόφρονες· σε εμάς όμως αρμόζουν τα αντίθετα, η υποταγή, η μετριοφροσύνη, η εσχατότητα, η ιλαρότητα, η πραότητα, η ειρηνικότητα, το να χτυπηθούμε, αν τύχει, και να ραπιστούμε και σε αυτό να στρέψουμε και την άλλη σιαγόνα, ή να αγγαρευτούμε για ένα μίλι και να πάμε δύο, όπως λέει ο Διδάσκαλός μας Χριστός. Αναγνωρίστε λοιπόν τίνος είστε μαθητές από τα ίδια σας τα έργα· γνωρίζετε ότι είστε του Ιησού Χριστού του Κυρίου και Θεού μας. Γι' αυτόν τον λόγο, κάθε ημέρα και κάθε ώρα αυτά να αναλογίζεστε και να επιζητείτε και να εφαρμόζετε, και να τα συζητάτε και να αλληλοβοηθείστε, ώστε να ορθοποδείτε στην οδό του Θεού, και ας είναι το όνομα του Κυρίου ευλογημένο από τώρα που αρχίζετε να πορεύεστε καλύτερα έως του αιώνος.

Διότι αν είναι δικό σου το κεφάλι, άλλαξε, αν μπορείς, μία τρίχα. «Ας είναι δε ο λόγος σας, ναι, ναι· όχι, όχι.» Για να μην πεις, «Και πώς θα με πιστέψουν;», λέει: Αν λέγεις πάντοτε την αλήθεια και δεν ορκίζεσαι ποτέ. Διότι κανείς δεν αντιμετωπίζεται με τόση δυσπιστία όσο αυτός που ορκίζεται με ευκολία. «Το δε περισσότερο από αυτά προέρχεται από τον πονηρό.» Το να ορκίζεται κανείς, λέει, επειδή είναι κάτι παραπάνω από το ναι και το όχι, είναι εκ του διαβόλου. Αλλά θα πεις: «Και λοιπόν ο νόμος του Μωυσή, που πρόσταζε να ορκίζονται, ήταν πονηρός;» Μάθε, λοιπόν, ότι δεν ήταν πονηρό τότε το να ορκίζεται κανείς· αλλά μετά τον Χριστό, είναι πονηρό· όπως ακριβώς και η περιτομή, και γενικά το να τηρεί κανείς τα ιουδαϊκά έθιμα. Επειδή και ο θηλασμός ταιριάζει στα βρέφη, ενώ για τους άνδρες είναι ντροπή. «Ακούσατε ότι ελέχθη, Οφθαλμόν αντί οφθαλμού, και οδόντα αντί οδόντος.» Ο νόμος από συγκατάβαση επέτρεπε την ανταπόδοση της ίδιας βλάβης, ώστε από φόβο μήπως πάθουν τα ίδια, να μην αδικούν ο ένας τον άλλον. «Εγώ όμως σας λέγω να μην αντισταθείτε στον πονηρό, αλλά όποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη.» Πονηρό εδώ εννοεί τον διάβολο, που ενεργεί μέσω του ανθρώπου.