Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:44

Και ο μεν Ιούδας δεν πουλούσε τον Χριστό υβρίζοντας, αλλά καταφιλώντας τον· εσύ όμως και υβρίζεις και συκοφαντείς και εξυφαίνεις παντοειδείς επιβουλές, και, γινόμενος δούλος της οργής και τυφλωμένος από τον θυμό, λες στον πλησίον εκείνα που είναι ξένα προς τον Χριστό και προσφιλή στον διάβολο. Ο Χριστός είπε: «Αγαπάτε τους εχθρούς σας»· εσύ όμως μισείς και τον αδελφό σου. «Κάνετε καλό σε αυτούς που σας μισούν»· εσύ όμως κακοποιείς και αυτόν που σε αγαπά. Άραγε, όταν δεις ότι ο αδελφός αποκαλεί τον αδελφό και ο φίλος τον φίλο φονιά και μάγο και δαιμονισμένο, και με όρκους και επιορκίες επιβεβαιώνει τις συκοφαντίες και απειλεί σφοδρά να εξολοθρεύσει τον πλησίον ως εχθρό και βιάζεται να γίνει άλλος Κάιν για τον Άβελ, πόσων θρήνων και οδυρμών θεωρείς ότι είναι άξιος ένας τέτοιος άνθρωπος; Διότι, ενώ είναι σώμα Χριστού, κατακομματιάζουν τους εαυτούς τους· διότι τα μέλη δεν μεριμνούν το ένα για το άλλο, αλλά οπλίζονται το ένα εναντίον του άλλου. Και τα λιοντάρια μεν δεν κατασπαράζουν λιοντάρια και οι λεοπαρδάλεις δεν οπλίζονται εναντίον λεοπαρδάλεων. Ο αδελφός όμως επιτίθεται στον αδελφό όπως το θηρίο στο αρνί. Η αρκούδα δεν επιβουλεύεται την αρκούδα, και ο Ησαύ απειλούσε να σκοτώσει τον Ιακώβ: «Ας πλησιάσουν οι ημέρες του πατέρα μου, για να σκοτώσω τον Ιακώβ τον αδελφό μου». Η κερασφόρος οχιά δεν βλάπτει άλλη κερασφόρο οχιά, και οι αδελφοί οπλίζονται κατά του Ιωσήφ: «Ιδού έρχεται εκείνος ο ονειροπόλος· ελάτε να τον σκοτώσουμε», και τα εξής.

Διότι τους μεν τους αποστρεφόμαστε, επειδή είναι κλέφτες· τους δε τους θαυμάζουμε, επειδή πλουτίζουν από την κλοπή. Για τι άλλο κατηγορούνται οι άρχοντες; Ότι αγαπούν τα δώρα. Με απόλυτη ακρίβεια έχει ειπωθεί το «εκείνοι που αγαπούν τα δώρα», και όχι «εκείνοι που λαμβάνουν δώρα». Διότι διαφορετικά θα είχαν διαβληθεί και όσα δίνονται από καθήκον στις κοινωνικές σχέσεις του βίου· αντίθετα, λέει «που αγαπούν τα δώρα», δηλαδή εκείνους που έχουν προσκολληθεί στην επιθυμία τού να λαμβάνουν. Αποτελεί δε κατηγορία των αρχόντων, το ότι έχουν εκχύσει την ιερή αγάπη στα φθαρτά και τα γήινα. Διότι πρέπει να αγαπάμε Κύριον τον Θεό με όλη τη δύναμη που ενυπάρχει μέσα μας προς το να αγαπούμε, και να αγαπάμε και τον πλησίον και να αγαπάμε και τους εχθρούς, για να είμαστε τέλειοι, μιμούμενοι τη χρηστότητα του εν ουρανοίς Πατρός, ο οποίος ανατέλλει τον ήλιό Του πάνω σε πονηρούς και αγαθούς.

Ολοφάνερα μαθητής των ευαγγελικών προσταγμάτων είναι αυτός που εύχεται αυτά. Διότι προσεύχεται υπέρ εκείνων που τον κακομεταχειρίζονται, ζητώντας να περιοριστεί με κάποιο τέρμα και όριο η πονηρία όσων αμαρτάνουν. Όπως ακριβώς, αν κάποιος προσευχόμενος υπέρ εκείνων που ασθενούν στο σώμα έλεγε: Ας λάβει πλέον τέλος η νόσος των ασθενούντων.

Διότι, για να μην επεκταθεί η αμαρτία έρποντας περισσότερο σαν γάγγραινα, προσεύχεται στον Θεό να σταματήσει και να περιοριστεί η περαιτέρω διάχυση της αμαρτίας, εκείνος που αγαπά τους εχθρούς του και επιθυμεί να ευεργετεί αυτούς που τον μισούν, και για τον λόγο αυτό προσεύχεται υπέρ εκείνων που τον κακομεταχειρίζονται. Και θα κατευθύνεις τον δίκαιο. Ευθύς ονομάζεται ο δίκαιος· και ευθεία είναι η καρδιά που είναι ορθά συγκροτημένη.

Διότι πρέπει να αγαπάμε τον Κύριο και Θεό με όλη τη δύναμη που υπάρχει μέσα μας για να αγαπάμε, και να αγαπάμε και τον πλησίον, και να αγαπάμε και τους εχθρούς, ώστε να είμαστε τέλειοι, μιμούμενοι τη χρηστότητα του επουράνιου Πατέρα, ο οποίος ανατέλλει τον ήλιο του σε πονηρούς και αγαθούς· δεν επιτρέπεται όμως να σπαταλάμε τη δύναμη της αγάπης σε άλλα πράγματα.

Κεφάλαιο Αʹ. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Ακούσατε ότι ελέχθη στους αρχαίους: Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου, και θα μισήσεις τον εχθρό σου. Εγώ όμως σας λέω: Να αγαπάτε τους εχθρούς σας. Και λίγο παρακάτω: Να είστε λοιπόν εσείς τέλειοι, όπως ο Πατέρας σας ο ουράνιος είναι τέλειος. ΙΩΑΝΝΗΣ. Διότι τόσο αγάπησε ο Θεός τον κόσμο, ώστε έδωσε τον Υιό του τον μονογενή. Αυτή είναι η δική μου εντολή, να αγαπάτε ο ένας τον άλλον, όπως εγώ σας αγάπησα. Μεγαλύτερη αγάπη από αυτή δεν έχει κανείς, από το να θυσιάσει κάποιος τη ζωή του για τους φίλους του. ΛΟΥΚΑΣ. Και θα είστε υιοί του Υψίστου, διότι αυτός είναι αγαθός προς τους αχάριστους και τους πονηρούς. Να γίνεστε λοιπόν οικτίρμονες, όπως και ο Πατέρας σας είναι οικτίρμων. ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ. Αποδεικνύει δε τη δική του αγάπη ο Θεός σε εμάς, επειδή, ενώ ήμασταν ακόμη αμαρτωλοί, ο Χριστός πέθανε για εμάς. ΠΡΟΣ ΕΦΕΣΙΟΥΣ. Να γίνεστε λοιπόν μιμητές του Θεού ως τέκνα αγαπητά, και να πορεύεστε με αγάπη, όπως και ο Χριστός μας αγάπησε, και παρέδωσε τον εαυτό του για εμάς ως προσφορά και θυσία στον Θεό.

Κεφάλαιο ΣΤ΄. Ματθαίος. Να προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται και σας καταδιώκουν, ώστε να γίνετε υιοί του Πατέρα σας που βρίσκεται στους ουρανούς. Ότι δεν πρέπει ο άνδρας να προσεύχεται ή να προφητεύει με καλυμμένο το κεφάλι, ούτε η γυναίκα ασκεπής.

Και εγώ αποκρίθηκα: Δεν σου φαίνεται, λοιπόν, ότι είναι φιλάνθρωπη ακόμα και η ξενοδόχος που ευεργέτησε μια ξένη, την οποία δεν γνώριζε; Και ο Πέτρος απάντησε: Μπορώ βέβαια να την πω ελεήμονα, αλλά δεν τολμώ να την πω φιλάνθρωπη, όπως ακριβώς δεν λέω φιλότεκνη εκείνη που γέννησε, διότι έχει πειστεί να αγαπά εξαιτίας των ωδίνων της γέννας και της ανατροφής. Διότι, όπως αυτός που αγαπά κολακεύεται από τη συνήθεια, και ο φίλος από την ανταπόδοση, έτσι και αυτός που ελεεί παρακινείται από τη συμφορά. Πάντως, ο ελεήμων βρίσκεται κοντά στον φιλάνθρωπο, διότι πείθεται να ευεργετεί χωρίς να επιδιώκει να λάβει κάτι. Όμως δεν είναι ακόμη φιλάνθρωπος. Και εγώ είπα: Με ποιες πράξεις λοιπόν μπορεί κάποιος να είναι φιλάνθρωπος; Και ο Πέτρος αποκρίθηκε: Επειδή βλέπω ότι επιθυμείς διακαώς να ακούσεις ποιο είναι τελικά το έργο της φιλανθρωπίας, δεν θα διστάσω να το πω. Φιλάνθρωπος είναι αυτός που ευεργετεί και τους εχθρούς. Και για να καταλάβεις ότι τα πράγματα έχουν έτσι, άκουσε: Η φιλανθρωπία είναι αρρενοθήλυκη, της οποίας το θηλυκό μέρος λέγεται ελεημοσύνη, ενώ το αρσενικό της έχει ονομαστεί αγάπη προς τον πλησίον. Και πλησίον του ανθρώπου είναι κάθε άνθρωπος, όχι μόνο ένας συγκεκριμένος άνθρωπος. Διότι άνθρωπος είναι και ο κακός και ο αγαθός, και ο εχθρός και ο φίλος. Πρέπει, λοιπόν, αυτός που ασκεί τη φιλανθρωπία να είναι μιμητής του Θεού, ευεργετώντας δικαίους και αδίκους, όπως ακριβώς ο ίδιος ο Θεός παρέχει σε όλους στον παρόντα κόσμο και τον ήλιο Του και τις βροχές Του.

Ματθ. 5, 44 〈Ας αγαπούμε τους εχθρούς〉 όχι καθόσον είναι μοιχοί ή φονείς, αλλά καθόσον είναι άνθρωποι· διότι το να αμαρτάνει κανείς είναι γνώρισμα της ενέργειας, όχι της ουσίας· γι' αυτό και η αμαρτία δεν είναι έργο του Θεού.

Ματθ. 5, 44 Ίσως πει κάποιος, πώς ο μακάριος Παύλος καταράστηκε τον Αλέξανδρο τον χαλκέα; Προς αυτόν απαντούμε ότι δεν τον καταράστηκε ως προσωπικό του εχθρό, αλλά ως εχθρό του Ευαγγελίου, διδάσκοντας ότι πρέπει πάντοτε να πολεμούμε τους εχθρούς του Θεού.

Άραγε, αν κάποιος είναι πλούσιος στον κόσμο, στερείται οπωσδήποτε της ελπίδας να ελεηθεί από τον Θεό; Δεν λέμε αυτό, αλλά μάλλον το εξής: είχε τη δυνατότητα ο πλούσιος να ελεήσει τον Λάζαρο, ώστε να γίνει κοινωνός και της δικής του παρηγοριάς. Γι' αυτό άλλωστε ο Σωτήρας υπέδειξε οδό σωτηρίας σε όσους κατέχουν επίγειο πλούτο, λέγοντας: «Κάντε φίλους για τον εαυτό σας από τον άδικο μαμωνά, ώστε να σας υποδεχθούν στις δικές τους σκηνές». <Αγαπάτε τους εχθρούς σας.> (A f 101 b, B f. 66, C f. 118 b) Λέει την αλήθεια ο μακάριος Παύλος όταν αναφέρει ότι «Αν κάποιος είναι εν Χριστώ, είναι καινή κτίση· διότι τα πάντα έγιναν καινούργια εν αυτώ και δι' αυτού, και η διαθήκη, και ο νόμος, και η πολιτεία». Παρατήρησε δε πόσο εξαιρετικά ταιριαστή είναι στους αγίους μυσταγωγούς μια τέτοια πολιτεία και ζωή, σε αυτούς που επρόκειτο να εξαγγείλουν το σωτήριο κήρυγμα σε όλα τα πέρατα της γης.

Αδικούν τους αγίους πάρα πολλοί και σε πολλά ζητήματα, αυτούς δηλαδή που ορθοτομούν τον λόγο της αληθείας, όσοι είναι αδαείς περί τα ιερά δόγματα και έχουν απομακρυνθεί από κάθε ορθότητα. Αυτοί δε είναι τα μιαρά και βέβηλα εργαστήρια των αιρετικών, τα οποία θα μπορούσε κάποιος να αποκαλέσει πύλες του θανάτου. Αυτοί επιφέρουν διωγμούς και θλίψεις σε όσους ορθοποδούν στην πίστη. Εναντίον αυτών κάνουν τις δεήσεις τους οι γνώριμοι του Θεού, μιμούμενοι τους αγίους αποστόλους, οι οποίοι, καταβοώντας ενάντια στη σκληρότητα των Ιουδαίων, έλεγαν: «Και τώρα, Κύριε, επίβλεψε στις απειλές τους και δώσε στους δούλους σου να λαλούν τον λόγο σου με παρρησία». Αλλά ίσως πει κάποιος: Στους αγίους αποστόλους είπε κάπου ο Χριστός: «Να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να προσεύχεστε για εκείνους που σας κακομεταχειρίζονται». Πώς λοιπόν θα προσευχηθούμε εναντίον τους, χωρίς να αθετήσουμε τη θεία εντολή; Προς αυτό απαντούμε: Μήπως άραγε θα προσευχηθούμε να τους δοθεί παρρησία και δύναμη από τον Θεό, ώστε να μην επιτρέπουν να μυσταγωγούν εκείνοι που πρεσβεύουν τα ίδια;

Έτσι και ο Χριστός, ενώ λιθοβολούνταν από τους Ισραηλίτες, φώναζε παρόλα αυτά: «Όσο έχετε το φως, να περπατάτε στο φως, για να μη σας καταλάβει το σκοτάδι.» Και αν κάποιος από εκείνους που μας έχουν εχθρευτεί θλίβεται από πόνο και πειρασμούς, και σαν να έχει ριχτεί στη γη καταπιέζεται από αναπόφευκτες ανάγκες, λέει, ας βοηθηθεί από εμάς, και ας ανυψωθεί πάνω από τη λύπη, έστω κι αν είναι εχθρός. Ή μήπως δεν είναι αυτό ακριβώς το: «Να ευεργετείτε τους εχθρούς σας και να προσεύχεστε για εκείνους που σας κακομεταχειρίζονται;» ΠΑΛΛ. Πολύ σωστά μίλησες. ΚΥΡ. Είναι λοιπόν αγιοπρεπές το να συμπάσχουμε με όσους υποφέρουν, και όχι βέβαια εκείνα για τα οποία θα έπρεπε καλύτερα να τους σπλαχνιστούμε, να τα κάνουμε αφορμή για να πλεονεκτήσουμε εις βάρος τους, επιτιθέμενοι και κρατώντας ακόμη μνησικακία σε αυτούς που έχουν αδικηθεί. Ακόμη κι αν μπορούσε κάποιος να πραγματοποιήσει μυστικά τα σχέδια της επιβουλής του, ο νόμος λέει πολύ σωστά ότι πρέπει να απέχει κανείς και από τα κακουργήματα που γίνονται με αυτόν τον τρόπο· διότι είπε πάλι: «Δεν θα κακολογήσεις τον κωφό, και μπροστά στον τυφλό δεν θα βάλεις εμπόδιο.» Και όμως πώς να μην είναι καλύτερο, και σε αυτούς που είναι πολύ επιεικείς ταιριάζει απόλυτα να βάζουν σαν χαλινάρι στη γλώσσα τους, και να αποφεύγουν την κατάκριση για οποιονδήποτε, ή μάλλον για κάθε άνθρωπο; Διότι, «Μην καταλαλείτε,» λέει ο μαθητής του Σωτήρα, «αδελφοί μου, ο ένας τον άλλον.»

Ας ανανήψουμε, αγαπητοί, και ας μην καθιστούμε τους εαυτούς μας υπόλογους στην κρίση και την καταδίκη που έχει οριστεί από τον Κύριο για όσους κρίνουν άκαιρα και καταδικάζουν άδικα. Και πάλι, ενώ ο Κύριος παραγγέλλει να αγαπάμε τους εχθρούς μας, εμείς οφείλουμε να πενθούμε, επειδή έχουμε απομακρυνθεί τόσο πολύ από τις εντολές του Θεού και εντούτοις υπερηφανευόμαστε σαν να έχουμε πετύχει σπουδαία κατορθώματα. Έχουμε απομακρυνθεί τόσο πολύ από το να αγαπάμε τους εχθρούς μας, ώστε αποστρεφόμαστε και μισούμε ακόμη και εκείνους που μας αγαπούν.

Αφού ο λόγος προφήτευσε ότι τα πάντα θα γίνουν καινούργια κατά τον καιρό των επαγγελιών, σε συνέχεια αυτών, μέσω των όσων ακολουθούν, απευθύνεται σε εκείνους που έχουν προδιδαχθεί αυτά κατά τον παρόντα βίο, λέγοντας: «Ακούστε το ρήμα του Κυρίου, εσείς που τρέμετε τον λόγο του». Το ποιοι ήταν αυτοί, το δίδαξε στα προηγούμενα, λέγοντας: «Σε ποιον θα επιβλέψω παρά στον ταπεινό και ήσυχο και σε αυτόν που τρέμει τους λόγους μου;». Σε αυτούς, λοιπόν, που έχουν αναδείξει τον ευλαβή και θεοσεβή τρόπο ζωής με το να «τρέμουν τον λόγο του», απευθύνεται λέγοντας: «Ακούστε το ρήμα του Κυρίου, εσείς που τρέμετε τον λόγο του· πείτε "αδελφοί μας" σε αυτούς που σας μισούν και σας βδελύσσονται». Ακολούθως, τους παραδίδει ένα ευαγγελικό παράγγελμα, το οποίο δεν διαφέρει σε τίποτα από το: «Να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να ευεργετείτε αυτούς που σας μισούν, να προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται και σας διώκουν, για να γίνετε υιοί του Πατέρα σας που βρίσκεται στους ουρανούς».

Διότι, είτε μέσω του εαυτού του είτε μέσω κάποιου άλλου, πρέπει κανείς, προσφέροντας την εφικτή βοήθεια, να θεραπεύει· ή, τουλάχιστον, να προσεύχεται να τιμωρηθεί η πονηρή έξη, δηλαδή να εκριζωθεί από εκείνον που την έχει. Αυτό διδάσκει και το «Προσεύχεσθε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται», και το «Αγαπάτε τους εχθρούς σας». Εκείνος που δεν αγαπά επιφανειακά, συνεργεί και στο να γίνει καλά ο άλλος, και εκείνο που αναφέρεται στον έβδομο ψαλμό: «Αν ανταπέδωκα σε εκείνους που μου ανταποδίδουν κακά, ας πέσω λοιπόν άδειος από τους εχθρούς μου», διδάσκει σαφώς να μη μισούμε κανέναν. Πώς, λοιπόν, έχει ειπωθεί: «Μήπως δεν μίσησα, Κύριε, εκείνους που σε μισούν;» Αλλά μάλλον, ποιος είναι τόσο άθεος, ώστε να μισεί αυτόν που θεωρεί Θεό; Είναι φανερό, λοιπόν, πως εκείνοι που μισούν και αναθεματίζουν τον Ιησού, μισούν τον Θεό. Διότι «αυτός που δέχεται εμένα», λέει, «δέχεται εκείνον που με απέστειλε»· και, «Εκείνος που ομολογεί τον Υιό, έχει και τον Πατέρα»· επομένως, και εκείνος που μισεί τον Υιό, μισεί και τον Πατέρα. Και καθένας που αμαρτάνει μισεί τον Θεό· διότι μισεί τη σοφία και τη δικαιοσύνη, τα οποία είναι ο Χριστός. Και τι το παράδοξο, εφόσον ο αμαρτωλός μισεί τον ίδιο του τον εαυτό; Διότι σύμφωνα με τον Σολομώντα: «Εκείνος που αποστρέφεται την παιδεία, μισεί τον εαυτό του». Επομένως, εκείνος που μισεί αυτούς που μισούν τον Θεό, με εξαίρεση τους ευσεβεστάτους λογίους, θα μισήσει τους πάντες, ακόμη και τον ίδιο του τον εαυτό όταν αμαρτάνει.

«Αντί να με αγαπούν, με συκοφαντούσαν· εγώ όμως προσευχόμουν». Και ανταπέδωσαν σε εμένα κακά αντί αγαθών, και μίσος αντί για την αγάπη μου· διδάσκοντας έτσι έμπρακτα σχεδόν και τους δικούς μου μαθητές πώς αρμόζει να συμπεριφέρονται και οι ίδιοι, εάν ποτέ βρεθούν σε παρόμοιες καταστάσεις. Επειδή όμως το «Εγώ όμως προσευχόμουν» έχει διατυπωθεί αόριστα, και δεν αναφέρεται τι προσευχόταν υπέρ εκείνων, θα μπορούσε εύλογα να πει κανείς ότι προσευχόταν υπέρ εκείνων αυτά που ήταν απολύτως σύμφωνα με τις διδασκαλίες Του, με τις οποίες έλεγε: «Προσεύχεσθε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται και σας διώκουν». —«Και ανταπέδωσαν σε εμένα κακά αντί αγαθών, και μίσος αντί για την αγάπη μου». Περί αυτών δεν χρειάζεται να πούμε τίποτε, καθώς η ευαγγελική ιστορία περιέχει το πλήθος των ευεργεσιών που τους παρέσχε όταν ενανθρώπησε, θεραπεύοντας κάθε νόσο τους και κάθε αδυναμία τους.

Αλλά και το αδωροδόκητο του χαρακτήρα του το παρουσιάζει ως εξής: «Αν τα χέρια μου άγγιξαν δώρα, τότε ας σπείρω εγώ και ας φάνε άλλοι, και ας ξεριζωθώ από τη γη». Το πώς δε συμπεριφερόταν στους οικιακούς του, μπορεί να το μάθει κανείς από όσα διδάσκει λέγοντας: «Αν τυχόν περιφρόνησα το δίκαιο του δούλου μου ή της δούλης μου, όταν αυτοί έρχονταν σε κρίση μαζί μου». Και πάλι παραθέτει το σκεπτικό του: «Διότι τι θα κάνω αν ο Θεός με περάσει από εξέταση; Μήπως όπως εγώ πλάστηκα με σάρκα, έτσι δεν έχουν πλαστεί και εκείνοι; Στην ίδια κοιλιά έχουμε δημιουργηθεί». Σε αυτά προσθέτει: «Τα μάτια της χήρας δεν τα έκανα να μαραζώσουν. Αν έφαγα την μπουκιά μου μόνος, και δεν τη μοιράστηκα με το ορφανό, αν είδα γυμνό να χάνεται, και δεν τον έντυσα». Και πάλι, προχωρώντας παρακάτω, λέει: «Αν στήριξα την ελπίδα μου σε πολύτιμο λίθο, αν χάρηκα επειδή απέκτησα πολύ πλούτο, αν άπλωσα το χέρι μου σε αμέτρητα αγαθά». Και παραθέτει και πάλι τον συλλογισμό: «Ή μήπως δεν βλέπουμε τον ήλιο να ανατέλλει και να χάνεται, και τη σελήνη να φθίνει;». Έπειτα πάλι, ενώ η ευαγγελική διδασκαλία αναφέρει: «Ειπώθηκε στους αρχαίους, θα αγαπάς τον πλησίον σου και θα μισείς τον εχθρό σου, εγώ όμως σας λέω, να αγαπάτε τους εχθρούς σας», αυτός ο θαυμάσιος άνθρωπος, προλαμβάνοντάς την με έμφυτη διδασκαλία, εκπλήρωσε το έργο αυτό. Γι' αυτό λέει: «Αν χάρηκα για την πτώση του εχθρού μου, και η καρδιά μου είπε "εύγε", τότε ας ακούσει το αυτί μου την κατάρα μου».

Και πάλι: εκείνος μεν παρακινούσε να αμύνονται απέναντι σε όσους τους αδικούν και να ανταποδίδουν την αδικία, λέγοντας: «οφθαλμό αντί οφθαλμού και δόντι αντί δοντιού, εγώ όμως σας λέω να μην αντισταθείτε στον πονηρό, αλλά σε όποιον σε ραπίσει στη δεξιά σου σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη· και σε εκείνον που θέλει να δικαστεί μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο». Και πάλι: εκείνος μεν συμβούλευε να αγαπά κανείς τον φίλο και να μισεί τους εχθρούς, εγώ όμως, από υπερβολική φιλανθρωπία και ανεξικακία, νομοθετώ να αγαπάτε τους εχθρούς σας και να προσεύχεστε «υπέρ αυτών που σας διώκουν, για να γίνετε υιοί του Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς, ο οποίος ανατέλλει τον ήλιο σε πονηρούς και αγαθούς και βρέχει σε δικαίους και αδίκους». Και επιπλέον, εκείνος μεν προσαρμοζόταν στη σκληρότητα των πολλών και θέσπιζε διατάξεις κατάλληλες για τους εμπαθείς, παραδίδοντας έναν τρόπο ευσέβειας αλλαγμένο και κατώτερο από τον παλαιό· εγώ όμως επαναφέρω τους πάντες στον ευσεβή και θεοφιλή βίο των αρχαίων θεοφιλών ανδρών. Και, πάνω από όλα, εκείνος μεν υποσχόταν «γη ρέουσα γάλα και μέλι» σαν σε νήπια· εγώ όμως προσφέρω τη Βασιλεία των Ουρανών σε όσους είναι ικανοί να την χωρέσουν.

«Αλλά εμμένω και συμφωνώ· λέγε λοιπόν.» «Λέω λοιπόν τώρα το επόμενο, ή μάλλον ρωτώ: όσα συμφωνήσει κανείς με κάποιον ότι είναι δίκαια, πρέπει να τα πράττει ή να τον εξαπατά;» «Πρέπει να τα πράττει.» Σε αυτά παράβαλε το «σε κανέναν μην ανταποδίδετε κακό αντί για κακό» και το «να ευλογείτε αυτούς που σας καταρώνται· να προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται και σας καταδιώκουν, για να γίνετε υιοί του Πατέρα σας που βρίσκεται στους ουρανούς, ο οποίος ανατέλλει τον ήλιό του πάνω σε πονηρούς και αγαθούς και βρέχει πάνω σε δικαίους και αδίκους», και επιπλέον το «όταν μας λοιδορούν, ευλογούμε· όταν μας καταδιώκουν, υπομένουμε· όταν μας δυσφημούν, παρακαλούμε», τα οποία αναφέρονται στα δικά μας ιερά γράμματα. Και ο προφήτης των Εβραίων επίσης λέει: «Αν ανταπέδωσα κακό σε αυτούς που μου ανταπέδιδαν κακά»· και πάλι: «Με αυτούς που μισούν την ειρήνη, εγώ ήμουν ειρηνικός.»

Και για τον λόγο αυτό αρμόζει να εξετάσουμε με ακρίβεια τα ιδιώματα του γεννήτορά μας, ώστε, μορφοποιώντας και διαπλάθοντας τους εαυτούς μας προς την ομοιότητα του Πατρός, να αναδειχθούμε γνήσια τέκνα εκείνου που μας κάλεσε στην κατά χάριν υιοθεσία. Διότι αποτελεί βαριά μομφή να είναι κανείς νόθος και υποβολιμαίος, και με τα έργα του να διαψεύδει την πατρική ευγένεια. Γι' αυτό νομίζω πως και ο ίδιος ο Κύριος στα Ευαγγέλια, ορίζοντας σε εμάς τους κανόνες του βίου, χρησιμοποίησε προς τους μαθητές Του τα εξής λόγια: «Να κάνετε το καλό σε εκείνους που σας μισούν, να προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται και σας καταδιώκουν, ώστε να γίνετε υιοί του Πατρός σας που βρίσκεται στους ουρανούς, διότι ανατέλλει τον ήλιο Του σε πονηρούς και αγαθούς και στέλνει τη βροχή σε δικαίους και αδίκους». Διότι λέγει πως τότε γίνονται υιοί, όταν, μέσω της φιλανθρωπίας προς τους συνανθρώπους τους, αποτυπώσουν στους δικούς τους λογισμούς την ομοίωση της πατρικής αγαθότητας.

Βεβαίως, ο αθλητής δεν αγνοούσε ότι ευεργετείτο μέσα από τη σκληρότητα των φονιάδων του. Διότι, στεφανωμένος από τον κύκλο αυτών που τον λιθοβολούσαν γύρω του, αποδέχθηκε αυτό που συνέβαινε σαν ένα νικητήριο στεφάνι, το οποίο πλεκόταν στα χέρια των εχθρών του. Γι' αυτό και ανταποδίδει στους φονιάδες του με ευλογία, μη θεωρώντας σωστό η πράξη που γινόταν εις βάρος του να καταμεριστεί σε αντίθετες καταλήξεις, ώστε σε εκείνον μεν να φέρει τη ζωή, ενώ στους αντιπάλους του τον όλεθρο, αλλά επιθυμούσε να μην εκπέσουν από τα ίδια αγαθά και οι εχθροί του, ως συναίτιοι των όσων αυτός είχε αξιωθεί. Έτσι γνωρίζει να συμπεριφέρεται στους πολεμίους του αυτός που βλέπει τον Χριστό. Διότι, επειδή είδε τον νομοθέτη της μακροθυμίας, θυμήθηκε τους νόμους που προστάζουν να αγαπάμε τους εχθρούς, να κάνουμε καλό σε αυτούς που μας μισούν και να προσευχόμαστε υπέρ εκείνων που μας πολεμούν. Αλλά ο αθλητής αυτός δεν δοξάζεται από ανθρώπινους επαίνους. Διότι ούτε και ο σκοπός της άθλησής του απέβλεπε στην ανθρώπινη δόξα, αλλά, υπερβαίνοντας ολόκληρο τον κόσμο με το μεγαλείο του κατορθώματός του, ξεπέρασε μαζί και τα μέτρα της ανθρώπινης δύναμης, αφήνοντας πίσω του κάθε εγκωμιαστική ικανότητα.

Αλλά, αφού η στάση, μακάρι να μην είχε συμβεί, ξέσπασε, τι έπρεπε να κάνουμε εμείς; Να παρακινήσουμε σε αλληλοσπαραγμό τους ομοφύλους ή να τους προτρέψουμε να αναγνωρίσουν ότι είναι μέλη ο ένας του άλλου και να μην συμπεριφέρονται στους ομογενείς ως αλλοφύλους; Να εισηγούμαστε σε αυτούς που ζητούν τη συμβουλή μας να θεραπεύουν το κακό με το αγαθό και να νικούν έτσι τους αντιπάλους, σύμφωνα με τη φωνή του Κυρίου, ή να ανταποδίδουμε στα κακά τα χειρότερα και να επιχειρούμε να αποκρούουμε τη μάχη με μάχη, και να μην διδάσκουμε να λύνονται οι έχθρες μέσω της ειρήνης, και αυτά εμείς που έχουμε ταχθεί να είμαστε διάκονοι της ειρήνης; «Ναι, λέγει ο τωρινός προστάτης, πρέπει και εσύ να συμπεριφέρεσαι ως προς εχθρό σε αυτόν που θεωρείται τώρα από εμάς πολέμιος και να λέγεις και να πράττεις τα πάντα, με τα οποία αναζωπυρώνεται ο πόλεμος εναντίον του». Αλλά εμένα το Ευαγγέλιο με προστάζει να αγαπώ και τους εχθρούς και, προσευχόμενος στον Θεό κάθε μέρα, διδάχθηκα να λέγω «τα έθνη πράϋνον»· πόσο μάλλον τους χριστιανούς, και να επικαλούμαι την άνωθεν ειρήνη και να μεσιτεύω υπέρ της ειρήνης των πάντων; Πώς, λοιπόν, γι' αυτά που προσευχόμαστε, θα εισηγηθούμε το εντελώς αντίθετο σε εκείνους υπέρ των οποίων προσευχόμαστε;

Αλλά τα όσα λέγονται και πράττονται από εμάς, έτσι τα περιόρισε και τα περιφρούρησε στην αλήθεια, τη δικαιοσύνη, την αγνεία και την απουσία οργής, περικλείοντας έτσι τη ζωή μας. Και απέναντι σε αυτούς που οργίζονται εναντίον μας και μας αντιμάχονται και μας επιτίθενται με λόγια και έργα, πώς μας νουθετεί να συμπεριφερόμαστε; Νίκα, λέει, το κακό με το αγαθό και δίνε τόπο στην οργή, και μην αντιστέκεσαι στον πονηρό, και μην ανταποδίδεις κακό αντί κακού ή λοιδορία αντί λοιδορίας, αλλά να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να ευλογείτε αυτούς που σας καταρώνται, να κάνετε το καλό σε αυτούς που σας μισούν και να προσεύχεστε για αυτούς που σας κακομεταχειρίζονται και σας διώκουν. Ποιο είναι όμως το τέλος αυτού του σκληρού βίου και το έπαθλο των αγώνων; «Για να γίνετε», λέει, «υιοί του Πατέρα σας του εν τοις ουρανοίς», και κληρονόμοι μεν του Θεού, συγκληρονόμοι δε του Χριστού, και να αποκτήσετε ζωή αθάνατη και να παραλάβετε βασιλεία ανέκφραστη, ασάλευτη, αδιάδοχη, συμβιώνοντας και συμβασιλεύοντας με τον Θεό στους απέραντους αιώνες.

Διότι διαφορετικά δεν θα είχε προσθέσει την ανάγκη της πείνας, αλλά θα πρόσταζε να φερόμαστε καλά σε κάθε περίσταση. Εγώ τουλάχιστον δεν θαυμάζω αυτούς που κάνουν αυτό, αλλά εκείνους που βλέπουν τους εχθρούς τους να ευημερούν και όχι μόνο δεν δυσανασχετούν, αλλά και τους επαινούν και προσεύχονται γι' αυτούς, πράγμα το οποίο προστάζει η νέα φιλοσοφία λέγοντας: Αγαπάτε τους εχθρούς σας, κάνετε καλό σε όσους σας μισούν και προσεύχεστε για εκείνους που σας κακομεταχειρίζονται και σας διώκουν.

Διότι καθένας που επιχαίρει για μία ψυχή που χάνεται, είναι όμοιος με τον διάβολο, ο οποίος δεν θέλει να σωθεί κανείς. Πρέπει δε να σημειωθεί ότι εδώ αποκάλεσε τον εχθρό άνθρωπο, υπέρ του οποίου προσταζόμαστε στα Ευαγγέλια και να προσευχόμαστε και να τον αγαπούμε. Διότι, εάν είναι καλό για σένα το να αγωνίζεσαι, εύχου μάλλον να παραμένει ο αντίπαλος.

Η΄. Σκέψου λοιπόν, αγαπητέ μου, πόσο μεγάλο είναι το μέγεθος αυτής της αρετής από τα έπαθλα τα οποία υποσχέθηκε σε όσους την έχουν κατορθώσει ο Θεός των όλων. Διότι, αφού είπε, «Να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να ευλογείτε αυτούς που σας καταδιώκουν, να προσεύχεστε υπέρ αυτών που σας κακομεταχειρίζονται», επειδή τα προστάγματα αυτά ήταν μεγάλα και άγγιζαν την πιο ψηλή κορυφή της αρετής, προσθέτει: «Για να γίνετε όμοιοι του Πατρός σας του εν τοις ουρανοίς, διότι ανατέλλει τον ήλιό του επί πονηρών και αγαθών, και βρέχει επί δικαίων και αδίκων». Είδες, στο μέτρο της ανθρώπινης δύναμης, με ποιον γίνεται παρόμοιος εκείνος που όχι μόνο δεν εκδικείται όσους τον έχουν πικράνει, αλλά και προσπαθεί να προσεύχεται υπέρ αυτών; Ας μην στερούμε λοιπόν τους εαυτούς μας, εξαιτίας της αμέλειας, από τέτοιες δωρεές και από έπαθλα που ξεπερνούν κάθε λόγο, αλλά με κάθε τρόπο ας φροντίσουμε να το κατορθώσουμε αυτό, και, αφού πιέσουμε τον λογισμό μας, ας τον εκπαιδεύσουμε να υποτάσσεται στο πρόσταγμα του Θεού. Γι' αυτό άλλωστε και εγώ τώρα έκανα αυτή την παραίνεση και έφερα στο μέσον την παραβολή και έδειξα το μέγεθος του κατορθώματος, καθώς και πόσο μεγάλο κέρδος προκύπτει για εμάς από αυτό, ώστε, όσο υπάρχει ακόμη καιρός, ο καθένας από εμάς, εάν έχει κάποιον που διάκειται εχθρικά απέναντί του, να καταβάλει κάθε προσπάθεια, με πολλή φροντίδα, για να τον συμφιλιώσει με τον εαυτό του.

Ποιος θα μπορούσε να θαυμάσει επάξια την αρετή αυτού του δικαίου, ο οποίος εφάρμοσε με μεγάλη αφθονία τη φιλοσοφία της Καινής Διαθήκης; Και αυτό που προτρέπει ο Χριστός λέγοντας στους αποστόλους: «Να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας κατατρέχουν», αυτός το έπραξε και με το παραπάνω. Διότι, όχι μόνο επέδειξε τόσο μεγάλη αγάπη απέναντι σε εκείνους που τον θανάτωσαν —στο μέτρο τουλάχιστον που εξαρτιόταν από αυτούς— αλλά κάνει τα πάντα για να τους διδάξει ότι ούτε καν αμάρτησαν σε τίποτα απέναντί του. Ω, υπέρτατη φιλοσοφία! Ω, μέγεθος ευγνωμοσύνης και αφθονία αγάπης προς τον Θεό! «Διότι, μήπως εσείς», λέει, «διαπράξατε αυτά εις βάρος μου; Η φροντίδα του Θεού για εμένα παραχώρησε να συμβούν αυτά, ώστε και σε εμένα να παράσχει την εκπλήρωση των ονείρων μου, και για εσάς να γίνω επαρκής αιτία σωτηρίας». Το να βρίσκεται, λοιπόν, κανείς μέσα σε θλίψεις ή πειρασμούς, αποτελεί τεκμήριο της μεγάλης κηδεμονίας και πρόνοιας του φιλάνθρωπου Θεού για εμάς.

Διότι, εάν δεν ξεπεράσει η δικαιοσύνη μας αυτήν των Φαρισαίων και των Γραμματέων, δεν θα εισέλθουμε στη βασιλεία των ουρανών· όταν λοιπόν έχουμε ακόμη λιγότερη από εκείνους, πώς θα εισέλθουμε; Αγαπάτε, λέγει, τους εχθρούς σας, και θα γίνετε όμοιοι με τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς. Αγάπησε λοιπόν τον εχθρό· διότι δεν ευεργετείς εκείνον, αλλά τον ίδιο σου τον εαυτό.

Πόσο πλούτο δεν θα ήθελες να προσφέρεις ώστε να σου συγχωρεθούν οι αμαρτίες; Αυτό ακριβώς, λοιπόν, συμβαίνει τώρα· διότι, εάν υπομείνεις γενναία και δεν καταραστείς, έλαβες ένα λαμπρό στεφάνι. Τα λόγια δεν είναι δικά μου, αλλά άκουσες τον Χριστό να λέει: «Να προσεύχεσθε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται». Και αναλογίσου πόσο μεγάλο είναι το έπαθλο: «Για να γίνετε όμοιοι με τον Πατέρα σας που βρίσκεται στους ουρανούς». Επομένως, δεν στερήθηκες τίποτα, αλλά επιπλέον κέρδισες· δεν αδικήθηκες, αλλά και στεφανώθηκες, καθώς η ψυχή σου απέκτησε μεγαλύτερη πνευματική σοφία, κατέστης όμοιος με τον Θεό, απαλλάχθηκες από τη μέριμνα των χρημάτων και απέκτησες τη βασιλεία των ουρανών. Αναλογιζόμενοι, λοιπόν, όλα αυτά, ας αντιμετωπίζουμε με πνευματική σύνεση τις αδικίες, αγαπητοί, ώστε και από την ταραχή του παρόντος βίου να απαλλαγούμε, και την ανώφελη αθυμία να αποβάλουμε, και τη μέλλουσα χαρά να επιτύχουμε, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο στον Πατέρα και στο Άγιο Πνεύμα ανήκει η δόξα, η δύναμη και η τιμή, νυν και αεί, και εις τους αιώνας των αιώνων.

Τώρα όμως προκατέλαβες την απόφαση του δικαστή με τη δική σου, απαιτώντας να τιμωρηθούν όσοι αμαρτάνουν· γεγονός που σε στερεί από κάθε συγχώρηση. Αν όμως προσευχηθείς για αυτούς, έστω και αν δεν πεις τίποτα για τα δικά σου σφάλματα, έχεις κατορθώσει το παν. Αναλογίσου πόσες θυσίες υπάρχουν στον Νόμο: θυσία αινέσεως, θυσία εξομολογήσεως, θυσία σωτηρίου, θυσία καθαρμών και άλλες αμέτρητες, και καμία δεν είναι εναντίον των εχθρών, αλλά η καθεμία προσφέρεται για τα δικά μας αμαρτήματα ή και για τα κατορθώματά μας. Μήπως τάχα προσέρχεσαι σε άλλον Θεό; Σε Εκείνον προσέρχεσαι, ο Οποίος είπε: «Να προσεύχεστε για τους εχθρούς σας». Πώς λοιπόν κραυγάζεις εναντίον τους; Πώς παρακαλείς τον Θεό να καταλύσει τον ίδιο Του τον νόμο; Αυτή δεν είναι στάση ικέτη· κανείς δεν ικετεύει για να καταστραφεί ο άλλος, αλλά για να σωθεί ο ίδιος. Γιατί λοιπόν περιβάλλεσαι το σχήμα του ικέτη, ενώ τα λόγια σου είναι λόγια κατηγόρου; Και όταν μεν προσευχόμαστε για τους εαυτούς μας, και ξυνόμαστε και χασμουριόμαστε και πέφτουμε σε αμέτρητους λογισμούς· όταν όμως προσευχόμαστε εναντίον των εχθρών μας, το κάνουμε με απόλυτη εγρήγορση. Διότι, επειδή ο διάβολος γνωρίζει ότι στρέφουμε το ξίφος εναντίον του ίδιου μας του εαυτού, δεν μας αποσπά την προσοχή ούτε μας περισπά εκείνη την ώρα, ώστε να μας προκαλέσει μεγαλύτερη φθορά. «Μα έχω αδικηθεί», λέει κάποιος, «και θλίβομαι».

Και για να μάθεις ότι, εξαιτίας της αδυναμίας εκείνων που δεν δέχονταν διαφορετικά να συνδεθούν μεταξύ τους, εισήγαγε αυτόν τον νόμο, άκουσε πώς ο Χριστός, νομοθετώντας ακριβώς το ίδιο πράγμα, δεν έθεσε το ίδιο έπαθλο. Αλλά, αφού είπε «Να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να κάνετε καλό σε όσους σας μισούν», το οποίο σημαίνει να τους τρέφετε και να τους ποτίζετε, δεν πρόσθεσε, «Διότι, κάνοντας αυτό, θα σωρεύσετε αναμμένα κάρβουνα στο κεφάλι τους», αλλά τι; «Για να γίνετε όμοιοι με τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς». Και δικαίως· διότι απευθυνόταν στον Πέτρο, τον Ιάκωβο, τον Ιωάννη και στην υπόλοιπη χορεία των αποστόλων· γι' αυτό ακριβώς έθεσε αυτό το έπαθλο. Εάν όμως ισχυριστείς ότι ακόμη και έτσι η προσταγή είναι δυσβάσταχτη, από τη μία πλευρά υπερασπίζεσαι και πάλι σθεναρότερα τον Παύλο απέναντί μας, από την άλλη όμως στερείς από τον εαυτό σου κάθε δικαιολογία. Γιατί άραγε; Διότι αυτό που σου φαίνεται να είναι δυσβάσταχτο, σου αποδεικνύω ότι κατορθωνόταν ήδη στην Παλαιά Διαθήκη, όταν ακόμη δεν υπήρχε επίδειξη τόσο υψηλής πνευματικής φιλοσοφίας. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο Παύλος δεν εισήγαγε τον νόμο με δικά του λόγια, αλλά χρησιμοποίησε τις ίδιες τις φράσεις που διατύπωσε εκείνος ο οποίος τον εισήγαγε εξαρχής, ώστε να μην αφήσει καμία δικαιολογία σε όσους δεν τον τηρούν. Διότι το «Εάν πεινά ο εχθρός σου δώσε του να φάει, εάν διψά δώσε του να πιει», δεν είναι πρωτίστως λόγος του Παύλου, αλλά του Σολομώντα.

Διότι τηρούσαν το πρόσταγμα του Κυρίου που λέγει: «Αγαπάτε τους εχθρούς σας και προσεύχεσθε υπέρ εκείνων που σας καταδιώκουν». Αυτοί δεν εγγυώντο για τους εαυτούς τους πολλά έτη ζωής· διότι ο καθένας από αυτούς έλεγε: «Καθημερινά πεθαίνω, μα την καύχηση που έχω για εσάς». Άκουε τον απόστολο που λέγει: «Ως πλάνοι και αληθινοί, ως πεθαίνοντες και ιδού ζούμε». Διότι, ως προς το φαινόμενο, είμαστε σαν πλάνοι, επειδή φαινόμαστε ως απλοί άνθρωποι· ως προς το κήρυγμα όμως της καρδιάς και της πολιτείας, είμαστε αληθινοί. «Και πεθαίνοντες και ιδού ζούμε». Διότι όσον αφορά τη δική μας πρόθεση, κάθε ημέρα πεθαίνουμε, όσον αφορά όμως την πίστη του Κυρίου, ζούμε.

Αυτά, λοιπόν, κι εσύ μην περιοριστείς μόνο στο να τα πράξεις, αλλά και προσευχήσου γι' αυτόν· διότι, εάν δεν πράξεις μόνο αυτά, αλλά και προσευχηθείς υπέρ αυτού, γίνεσαι όμοιος με τον Θεό. Διότι λέγει: «Να προσεύχεσθε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται, για να γίνετε όμοιοι με τον Πατέρα σας τον εν τοις ουρανοίς». Βλέπεις πώς αποκομίζουμε τα μέγιστα από την κακομεταχείριση των άλλων; Τίποτα δεν ευφραίνει τόσο τον Θεό, όσο το να μην ανταποδίδουμε κακό αντί κακού. Και τι λέγω, να μην ανταποδίδουμε κακό αντί κακού;

Ακούσατε ότι ειπώθηκε: «Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου και θα μισήσεις τον εχθρό σου». Εγώ όμως σας λέω: Να αγαπάτε τους εχθρούς σας και να προσεύχεσθε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται· να ευλογείτε εκείνους που σας καταρώνται, να ευεργετείτε εκείνους που σας μισούν· ώστε να γίνετε όμοιοι με τον Πατέρα σας τον εν τοις ουρανοίς· διότι ανατέλλει τον ήλιο του πάνω σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους. Πρόσεξε πώς τοποθέτησε στο τέλος την κορωνίδα των αγαθών. Διότι για τον λόγο αυτόν μας εκπαιδεύει, όχι μόνο να υπομένει κανείς όταν τον ραπίζουν, αλλά και να προσφέρει τη δεξιά σιαγόνα, και όχι μόνο να παραχωρεί το ιμάτιο μαζί με τον χιτώνα, αλλά και να συνοδεύει για δύο μίλια εκείνον που τον αγγαρεύει για ένα, ώστε με κάθε ευκολία να αποδεχθείς εκείνο που είναι κατά πολύ ανώτερο από αυτά. Και τι είναι ανώτερο από αυτά; λέγει. Το να μην έχει καν εχθρό εκείνος που τα πράττει αυτά· μάλλον δε υπάρχει και κάτι άλλο ανώτερο από αυτό. Διότι δεν είπε: «Μην μισήσεις», αλλά, «Αγάπησε»· δεν είπε: «Μην αδικήσεις», αλλά, «Ευεργέτησε».

ϛʹ. Τότε, μετά από όλα αυτά και το ποικιλόμορφο στεφάνι αυτών των προσταγμάτων, προσθέτει λέγοντας: «Να προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται», ανεβάζοντάς μας επάνω στην ίδια την ανώτατη κορυφή της φιλοσοφίας. Διότι, όπως ακριβώς το να δέχεται κανείς ραπίσματα είναι ανώτερο από το να είναι πράος, και το να παραχωρεί το ιμάτιο μαζί με τον χιτώνα είναι ανώτερο από το να είναι ελεήμων, και το να υπομένει την αδικία είναι ανώτερο από το να είναι δίκαιος, και το να ακολουθεί αδιαμαρτύρητα ενώ ραπίζεται και αγγαρεύεται είναι ανώτερο από το να είναι ειρηνοποιός· έτσι και το να ευλογεί κανείς όταν διώκεται είναι ανώτερο από το να διώκεται. Βλέπεις πώς λίγο-λίγο μας ανεβάζει στις ίδιες τις αψίδες του ουρανού; Τι λοιπόν θα μας άξιζε, εμάς που έχουμε λάβει την εντολή να δείχνουμε ζήλο προς τον Θεό, και ίσως δεν φτάνουμε στο σημείο να γίνουμε ίσοι ούτε καν με τους τελώνες; Διότι, αν το να αγαπάμε εκείνους που μας αγαπούν είναι γνώρισμα των τελωνών και των αμαρτωλών και των εθνικών· όταν δεν κάνουμε ούτε αυτό (διότι δεν το κάνουμε όταν φθονούμε τους αδελφούς μας που ευδοκιμούν), ποια καταδίκη δεν θα υποστούμε, εφόσον προσταχθήκαμε να ξεπεράσουμε τους γραμματείς, αλλά εμείς στεκόμαστε κατώτεροι και από τους εθνικούς; Πώς λοιπόν θα αντικρίσουμε τη Βασιλεία, πες μου; Πώς θα διαβούμε εκείνα τα ιερά πρόθυρα, όταν δεν γινόμαστε καλύτεροι ούτε από τους τελώνες;

Πάντοτε σου λέω: Άρπαξες; Φάνηκες πλεονέκτης; Έλα, και σε μεταβάλλω, μετατρέπω την έχθρα σε φιλία, τον κίνδυνο σε ασφάλεια· αυτά εδώ, και εκεί σου δίνω πάλι τη βασιλεία των ουρανών, για να μην καταλήξεις στις απέραντες κολάσεις, για να απολαύσεις τα αγαθά τα οποία μάτι δεν είδε, ούτε αυτί άκουσε, και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν. Αυτά, λοιπόν, είναι γνωρίσματα κάποιου που σε καταδιώκει ή κάποιου που σε συμβουλεύει; Κάποιου που σε αγαπά ή κάποιου που σε μισεί; Αλλά εσύ με μισείς. Εγώ όμως σε αγαπώ. Έχω προσταγή από τον Δεσπότη μου: Αγαπάτε τους εχθρούς σας. Δεν απομακρύνομαι από κοντά σου, θεραπεύοντάς σε. Ο Δεσπότης μας σταυρωνόταν και έλεγε: Πατέρα, συγχώρεσέ τους, διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν. Μήπως εσένα καταδιώκω; Το πάθος σου εκδιώκω. Μήπως εσένα πολεμώ; Την κακία σου.

Άνοιξε δρόμο στην οργή του. Είναι δε χειρότερος ο πονηρός άνθρωπος από τον πονηρό άγγελο. Διότι ο μεν πονηρός άγγελος τηρεί τις προσταγές, ενώ ο πονηρός άνθρωπος παραχαράσσει τα όσα έχουν προσταχθεί. Τι είναι πιο πονηρό από τον διάβολο; Αλλά όμως, αν και φθόνησε τον Ιώβ, δεν τόλμησε να τον πλησιάσει χωρίς θεϊκό πρόσταγμα. Ο πονηρός άνθρωπος όμως, ενώ ακούει το «Αγαπάτε τους εχθρούς σας», όχι μόνο δεν αγαπά τους εχθρούς, αλλά μισεί ακόμη και αυτούς που τον ευεργετούν, και τους φονεύει, όπως ακριβώς έκανε ο Σαούλ στον Δαβίδ. Διότι ο ένας χτύπησε με τη σφενδόνη και σκότωσε τον αντίπαλό του, τον Γολιάθ, και τον απάλλαξε από τον φόβο· ο άλλος όμως έπνεε δολοφονία εναντίον του. Και πάλι, ο ένας έδιωχνε τον δαίμονά του με την ψαλμωδία του, ενώ ο άλλος, αφού ακόνισε το ξίφος του εναντίον του, το εξακόντιζε.

ΣΤ΄. Είδες αυτούς που τιμωρούνται εξαιτίας του γέλιου; Δες αυτούς που σώζονται μέσα από θρήνους και νηστείες, φέρνοντας στον νου σου τους Νινευίτες. Είδες αυτούς που τιμωρούνται εξαιτίας της λοιδορίας; Παρατήρησε αυτούς που λαμβάνουν ανταμοιβή χάρη στον καλό τους λόγο. Εκείνος που σε ευλογεί είναι ευλογημένος, και εκείνος που σε καταριέται είναι επικατάρατος. Να ευλογείτε αυτούς που σας καταδιώκουν, να προσεύχεστε για εκείνους που σας κακομεταχειρίζονται, ώστε να γίνετε όμοιοι με τον Πατέρα σας τον εν τοις ουρανοίς. Βλέπεις ότι δεν πρέπει το στόμα ούτε να είναι εντελώς κλειστό, ούτε να είναι ανοιχτό στα πάντα, αλλά να γνωρίζουμε τον κατάλληλο καιρό για το καθένα; Αυτά γνωρίζοντας και ο προφήτης έλεγε: Τοποθέτησε, Κύριε, φρουρά στο στόμα μου, και θύρα προστασίας γύρω από τα χείλη μου. Και ποια άλλη φρουρά θα μπορούσε να υπάρξει, παρά ο λογισμός που στέκεται με φόβο ως επιστάτης, κρατώντας στα χέρια του το πυρ που πρόκειται να κατακάψει εκείνους που χρησιμοποιούν το στόμα τους επιπόλαια; Αυτόν στήσε ως θυρωρό και φύλακα που θα απειλεί τη συνείδηση, και τότε ποτέ δεν θα ανοίξει αυτή τη θύρα άκαιρα, παρά μόνο στον κατάλληλο καιρό, για πνευματικό κέρδος και για αναρίθμητα αγαθά. Γι' αυτό έλεγε κάποιος: Να θυμάσαι πάντοτε τα έσχατά σου, και δεν πρόκειται να αμαρτήσεις ποτέ. Είδες πώς και αυτός έθεσε ως επιστάτη αυτόν τον λογισμό; Εγώ όμως τον έκανα ακόμη πιο φοβερό, συνδέοντάς τον όχι μόνο με τον θάνατο, αλλά και με όσα ακολουθούν μετά τον θάνατο, λέγοντας ότι κρατάει το πυρ στα χέρια του. Εάν υπάρχει αυτό, τότε κανένα πονηρό δεν πρόκειται να γεννηθεί στη διάνοια.

Άραγε, εάν είχε προστάξει ο Θεός να ερευνούμε τους βίους των άλλων, να απαιτούμε ευθύνες και να περιεργαζόμαστε τους τρόπους τους, δεν θα δυσανασχετούσαν πολλοί; Δεν θα έλεγαν μέσα τους: «Τι άραγε είναι αυτό; Δύσκολο μας έκανε το πράγμα ο Θεός· μήπως τάχα μπορούμε να εξετάζουμε τη ζωή των άλλων; Μήπως γνωρίζουμε τα αμαρτήματα του δείνα;» Δεν θα έλεγαν πολλοί πολλά τέτοια; Τώρα όμως, ενώ μας απάλλαξε από κάθε τέτοια πολυπραγμοσύνη και υποσχέθηκε να μας δώσει ακέραιο τον μισθό, είτε είναι πονηροί είτε είναι χρηστοί αυτοί που λαμβάνουν, εμείς δημιουργούμε προβλήματα στον εαυτό μας. Και από πού είναι φανερό, λέει, ότι, εάν δώσουμε και στους χρηστούς και σε εκείνους που δεν είναι τέτοιοι, θα λάβουμε τον μισθό; Από όσα ο ίδιος είπε: «Να προσεύχεσθε υπέρ εκείνων που σας κακοποιούν και σας καταδιώκουν, για να γίνετε όμοιοι με τον Πατέρα σας, τον εν τοις ουρανοίς, διότι ανατέλλει τον ήλιό του επί πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει επί δικαίους και αδίκους». Όπως, λοιπόν, ο Δεσπότης σου, μολονότι αναρίθμητοι τον βλασφημούν, αναρίθμητοι πορνεύουν, κλέβουν, ληστεύουν, συλούν τάφους και διαπράττουν μύρια κακά, δεν παύει να ευεργετεί τους πάντες, αλλά προσφέρει σε όλους κοινές τις ακτίνες του ηλίου, κοινές τις βροχές και τους καρπούς της γης, επιδεικνύοντας τη δική του φιλανθρωπία· έτσι ακριβώς να πράξεις κι εσύ, και όταν είναι καιρός για έλεος και φιλανθρωπία, να ανακουφίζεις την πενία, να θεραπεύεις την πείνα, να απαλλάσσεις από τη θλίψη, και να μην περιεργάζεσαι τίποτε περισσότερο.