Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:44

Γι' αυτό και ο Κύριός μας, αν κάποιος οργιστεί χωρίς λόγο και μάταια εναντίον του αδελφού του και τον αποκαλέσει μωρό, τον απείλησε με τη γέεννα. Δεν υποσχέθηκε όμως τη βασιλεία των ουρανών σε αυτούς που απλώς δεν οργίζονται μάταια και αποφεύγουν τις ύβρεις, αλλά ζήτησε κάτι περισσότερο και μεγαλύτερο από αυτό, λέγοντας: «Αγαπάτε τους εχθρούς σας». Και θέλοντας να δείξει πόσο πάρα πολύ μικρό, ευτελές και ανάξιο καμίας τιμής είναι το να μην αισθανόμαστε έχθρα προς τους αδελφούς μας, αφού έθεσε κάτι πολύ ανώτερο από αυτό, δηλαδή το να τους αγαπούμε και να τους δείχνουμε στοργή, είπε ότι ούτε αυτό μας αρκεί για να αξιωθούμε κάποιας τιμής. Διότι, πώς θα μπορούσε, όταν ως προς αυτό δεν υπερέχουμε σε τίποτα από τους εθνικούς; Επομένως, μας χρειάζεται μια άλλη προσθήκη, πολύ μεγαλύτερη από αυτήν, εάν πρόκειται να απαιτήσουμε μισθό. Διότι, λέει, το ότι δεν σε καταδικάζω στη γέεννα, επειδή απέχεις από την ύβρη και την οργή προς τον αδελφό σου, δεν σημαίνει πως πρέπει εξαιτίας αυτού να θεωρήσεις ήδη τον εαυτό σου άξιο στεφάνων.

Διότι εγώ δεν απαιτώ μόνο ένα τόσο περιορισμένο μέτρο φιλικής διαθέσεως, αλλά ακόμη και αν ισχυριστείς ότι, εκτός από το να μην τον λοιδορείς, τον αγαπάς, εξακολουθείς να βρίσκεσαι κάπου χαμηλά και να κατατάσσεις τον εαυτό σου μαζί με τους τελώνες. Αλλά εάν επιθυμείς να είσαι τέλειος και άξιος των ουρανών, μην σταματήσεις μόνο μέχρι αυτό το σημείο, αλλά ανέβα υψηλότερα και απόκτησε φρόνημα ανώτερο από την ίδια τη φύση. Και αυτό είναι το να αγαπάς τους εχθρούς.

Να αγαπάτε, λέγει, τους εχθρούς σας, να ευεργετείτε εκείνους που σας μισούν, να προσεύχεστε υπέρ αυτών που σας κακομεταχειρίζονται και σας καταδιώκουν, ώστε να γίνετε όμοιοι με τον Πατέρα σας που βρίσκεται στους ουρανούς, διότι ανατέλλει τον ήλιό του πάνω σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει πάνω σε δικαίους και αδίκους.

Όλα αυτά τα παραγγέλματα δεν δόθηκαν για κανέναν άλλο λόγο, παρά για την ιερή και πολυπόθητη στον Θεό αγάπη· διότι σε αυτόν ακριβώς τον σκοπό κατατείνουν και τα ευαγγελικά παραγγέλματα. Διότι, αφού είπε πολλά που εκπληρώνουν τον νόμο, πρόσθεσε: «Να κάνετε το καλό σε εκείνους που σας μισούν και να προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται». Με όλα αυτά καταλύει την έχθρα και εμφυτεύει την αγάπη.

Και πάλι λέει: «Να προσεύχεστε για εκείνους που σας κακομεταχειρίζονται· να προσεύχεστε για τους εχθρούς σας· να κάνετε το καλό σε εκείνους που σας μισούν». Εισήγαγε και πάλι τη συμβουλή περί της παρθενίας λέγοντας: «Εκείνος που μπορεί να το χωρέσει, ας το χωρέσει». Διότι, επειδή η αρετή αυτή είχε πετάξει μακριά από τον Παράδεισο και είχε αποχωρήσει μετά την παρακοή, κατεβαίνοντας Εκείνος από τον ουρανό, την επανέφερε πάλι, επαναφέροντάς την όπως έναν φυγάδα στην αρχαία του πατρίδα, και απαλλάσσοντάς την από τη μακρά εξορία. Και όταν ήλθε, πρώτα γεννήθηκε από παρθένο και ανέτρεψε τους νόμους της φύσης, τιμώντας την παρθενία ευθύς εξ αρχής, και αναδεικνύοντας την παρθένο σε μητέρα.

Επειδή, λοιπόν, οι μεν εντολές είναι κοπιαστικές και υψηλές, τα δε έπαθλα και τα βραβεία είναι αντικείμενα της πίστεως, δες τι κάνει· πώς καθιστά εύκολο τον αγώνα· πώς κάνει εύκολους τους στίβους. Πώς και με ποιον τρόπο; Με αυτούς τους δύο τρόπους: αφενός, με το να τις εφαρμόσει ο ίδιος· αφετέρου, με το να δείξει ο ίδιος τα βραβεία και να τα φέρει μπροστά στα μάτια μας. Διότι από όσα έλεγε ο ίδιος, άλλα αποτελούσαν εντολή και άλλα έπαθλο. Εντολή μεν ήταν το: «Να προσεύχεσθε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται και σας καταδιώκουν»· έπαθλο δε το: «Για να γίνετε υιοί του Πατέρα σας που βρίσκεται στους ουρανούς». Και πάλι: «Μακάριοι είστε, όταν σας χλευάσουν και σας καταδιώξουν, και πουν κάθε κακό λόγο εναντίον σας ψευδόμενοι. Να χαίρεσθε και να αγαλλιάζεσθε, διότι ο μισθός σας είναι πολύς στους ουρανούς». Είδες ότι το ένα είναι εντολή και το άλλο έπαθλο; Και πάλι: «Εάν θέλεις να γίνεις τέλειος, πούλησε τα υπάρχοντά σου και δώσε τα στους φτωχούς, και έλα ακολούθησέ με, και θα αποκτήσεις θησαυρό στον ουρανό». Είδες άλλη εντολή και έπαθλο; Διότι το ένα διέταξε να το κάνουν εκείνοι, ενώ το άλλο το ετοίμασε ο ίδιος, το οποίο αποτελούσε τον μισθό και την ανταπόδοση. Και πάλι: «Όποιος άφησε σπίτια και αδελφούς και αδελφές»· αυτό είναι εντολή· «θα λάβει εκατονταπλάσια και θα κληρονομήσει ζωή αιώνια»· αυτό είναι βραβείο και στεφάνι.

Όταν, λοιπόν, σε αυτό δεν διαφέρουμε σε τίποτα από τους τελώνες και τους εθνικούς, πώς δεν είναι άξιο να πενθούμε και να οδυρόμαστε; Και μακάρι να ήταν μόνο αυτό το φοβερό· τώρα όμως απέχουμε τόσο πολύ από το να αγαπούμε τους εχθρούς, ώστε να αποστρεφόμαστε και να μισούμε ακόμη και αυτούς που μας αγαπούν. Διότι το να βασκαίνουμε και να φθονούμε, και με όσα πράττουμε και με όσα λέμε να καταρρίπτουμε τη δόξα και την καλή τους φήμη, είναι γνώρισμα εκείνων που τρέφουν σφοδρό μίσος και αποστροφή. Έτσι, όχι μόνο δεν διαφέρουμε σε τίποτα από τους εθνικούς, αλλά βρισκόμαστε σε πολύ χειρότερη κατάσταση από αυτούς ως προς αυτό. Και ενώ ο μεν Χριστός έδωσε εντολή να προσευχόμαστε υπέρ εκείνων που μας κακομεταχειρίζονται, εμείς μηχανευόμαστε δόλους, και ενώ προστάχθηκε να ευλογούμε αυτούς που μας καταρώνται, εμείς τους περιβάλλουμε με μύριες κατάρες.

Αλλά όμως, και αυτούς, ενώ επρόκειτο να κινδυνεύσουν, τους διέσωσε από τη θεήλατη πληγή, χωρίς να τους μνησικακήσει για κανένα από τα προειρημένα. Και εδώ πάλι εκπλήρωνε εκείνο το παράγγελμα, το: «Να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται». Διότι πράγματι τους αγάπησε και προσευχήθηκε υπέρ αυτών, και την οργή του Θεού απέτρεψε και την αμαρτία τους εξάλειψε· καίτοι δεν είχε ακούσει ούτε προφήτες, ούτε ευαγγελιστές, ούτε ιερείς, ούτε δάσκαλο, ούτε κανέναν άλλον να τον συμβουλεύει περί αρετής.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Βʹ. «Παρακαλώ, λοιπόν, πρώτα από όλα να γίνονται δεήσεις, προσευχές, παρακλήσεις, ευχαριστίες υπέρ όλων των ανθρώπων». Όχι για να τους τιμωρήσει, λέει, αλλά για να παιδαγωγηθούν. Διότι δεν το κάνει εκείνος αυτό, αλλά προκύπτει μέσα από την τιμωρία. «Υπέρ των βασιλέων και όλων εκείνων που βρίσκονται σε εξουσία, ώστε να διάγουμε ήρεμο και ήσυχο βίο με κάθε ευσέβεια και σεμνότητα. Διότι αυτό είναι καλό και ευπρόσδεκτο ενώπιον του Σωτήρος μας Θεού, ο οποίος θέλει να σωθούν όλοι οι άνθρωποι και να φτάσουν στην επίγνωση της αλήθειας. Διότι ένας είναι ο Θεός, και ένας ο μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων, ο άνθρωπος Ιησούς Χριστός, ο οποίος έδωσε τον εαυτό του». Επειδή τότε κυρίως διώκονταν, λέει να προσεύχονται γι' αυτούς, ώστε να τους διδάξει να μην τους μισούν. Λέγοντας αυτό, επαναλαμβάνει εκείνο που πρόσταξε ο Κύριος όταν έλεγε: «Να προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας διώκουν». Γι' αυτό και πρόσθεσε: «Αυτό είναι καλό και ευπρόσδεκτο». «Ως αντίλυτρο υπέρ όλων· η μαρτυρία». Επρόκειτο, λέει, να τιμωρηθούν για τα αμαρτήματά τους, αλλά αντί γι' αυτούς έδωσε τον δικό Του Υιό. «Στους καθορισμένους καιρούς, για την οποία εγώ τέθηκα κήρυκας και απόστολος, λέω την αλήθεια, δεν ψεύδομαι, δάσκαλος των εθνών στην πίστη και την αλήθεια. Θέλω λοιπόν να προσεύχονται οι άνδρες». Δηλαδή, με τον τρόπο που αρμόζει. «Σε κάθε τόπο, υψώνοντας όσια χέρια, χωρίς οργή και αμφισβητήσεις». Δείχνει ότι, μέσω της θυσίας του Χριστού, κάθε τόπος της οικουμένης έχει γίνει Ιερουσαλήμ.

Κʹ. Εσείς, λοιπόν, να θυμάστε πάντοτε όσα ειπώθηκαν, φέροντας μέσα στην καρδιά σας εκείνη τη θεία ωραιότητα, έχοντας πάντοτε να ηχεί στα αυτιά σας η φωνή του Πατέρα: «Αυτός δεν είναι δούλος, ούτε πρεσβευτής, ούτε άγγελος, αλλά ο Υιός μου ο αγαπητός· αυτόν να ακούτε». Ας τον ακούσουμε, επομένως, να λέει: «Να αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη σου την καρδιά. Δεν θα φονεύσεις· αλλά ούτε και να οργιστείς χωρίς λόγο εναντίον του αδελφού σου· πρώτα να συμφιλιωθείς με τον αδελφό σου, και έπειτα να έλθεις να προσφέρεις το δώρο σου. Δεν θα μοιχεύσεις· αλλά ούτε και να περιεργαστείς ξένη ομορφιά. Δεν θα επιορκήσεις· αλλά ούτε και να ορκιστείς καθόλου· ας είναι ο λόγος σας "Ναι, ναι" και "Όχι, όχι"· ό,τι περισσότερο από αυτό είναι εφεύρημα του πονηρού. Δεν θα ψευδομαρτυρήσεις. Δεν θα αποστερήσεις· αλλά και σε όποιον σου ζητά να δίνεις, και εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα να μην τον αποστρέφεσαι, και εκείνον που παίρνει τα δικά σου να μην τον εμποδίζεις. Να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να ευλογείτε εκείνους που σας καταριούνται, να ευεργετείτε εκείνους που σας μισούν, και να προσεύχεστε για εκείνους που σας κακομεταχειρίζονται και σας διώκουν. Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε. Συγχωρείτε, και θα συγχωρηθείτε, για να γίνετε υιοί του Πατέρα σας, τέλειοι και οικτίρμονες, όπως ο ουράνιος Πατέρας σας, διότι ανατέλλει τον ήλιο του σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους».

«Θα εγείρω σε αυτούς φυτό ειρήνης, και δεν θα χάνονται πλέον.» «Σε τρία πράγματα βρήκα ωραιότητα και στάθηκα ωραία ενώπιον του Κυρίου και των ανθρώπων: η ομόνοια των αδελφών, η φιλία προς τον πλησίον, και η αρμονική συμβίωση ανδρός και γυναικός.» «Μακάριοι οι ειρηνοποιοί, διότι αυτοί υιοί Θεού θα ονομαστούν.» «Να αγαπάτε τους εχθρούς σας· να ευλογείτε εκείνους που σας καταρώνται· να προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται και σας καταδιώκουν.» «Αλήθεια σας λέγω, ότι εάν δύο από εσάς συμφωνήσουν πάνω στη γη για οποιοδήποτε πράγμα ζητήσουν, θα γίνει σε αυτούς από τον Πατέρα μου τον εν τοις ουρανοίς.» «Νέα εντολή σας δίνω, να αγαπάτε ο ένας τον άλλον· όπως εγώ σας αγάπησα, για να αγαπάτε και εσείς ο ένας τον άλλον. Από αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν αγαπάτε ο ένας τον άλλον.» «Την ειρήνη μου σας αφήνω, την ειρήνη μου σας δίνω.» «Όπως με αγάπησε ο Πατέρας, έτσι και εγώ αγάπησα εσάς· μείνετε στην αγάπη μου, καθώς εγώ έχω τηρήσει τις εντολές του Πατέρα μου και μένω στη δική του αγάπη. Αυτή είναι η δική μου εντολή, να αγαπάτε ο ένας τον άλλον, καθώς εγώ σας αγάπησα. Μεγαλύτερη αγάπη από αυτήν δεν έχει κανείς, από το να θυσιάσει κάποιος τη ζωή του υπέρ των φίλων του.» «Σε όποια οικία και αν εισέρχεστε, πρώτα να λέτε: Ειρήνη στον οίκο τούτο. Και εάν υπάρχει εκεί υιός ειρήνης, θα αναπαυθεί πάνω του η ειρήνη.» «

Να δίνεις σε όποιον σου ζητά, και να μην αποστραφείς εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα. Ακούσατε ότι ειπώθηκε: «Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου και θα μισήσεις τον εχθρό σου». Εγώ όμως σας λέω: Να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να ευλογείτε αυτούς που σας καταριούνται, να ευεργετείτε αυτούς που σας μισούν, ώστε να γίνετε υιοί του Πατέρα σας που βρίσκεται στους ουρανούς, διότι ανατέλλει τον ήλιο του πάνω σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους. «Εσείς είστε το φως του κόσμου. Δεν μπορεί να κρυφτεί μια πόλη που είναι χτισμένη πάνω σε βουνό, ούτε ανάβουν λύχνο και τον τοποθετούν κάτω από το μόδιο, αλλά πάνω στον λυχνοστάτη, και φέγγει σε όλους όσους βρίσκονται στο σπίτι. Έτσι ας λάμψει το φως σας μπροστά στους ανθρώπους, για να δουν τα καλά σας έργα και να δοξάσουν τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς.» «Φροντίζοντας να πράττετε το καλό ενώπιον του Θεού και των ανθρώπων.» «Ας πορευθούμε με ευπρέπεια όπως ταιριάζει στην ημέρα· όχι με γλέντια και μεθύσια, όχι με ακολασίες και ασέλγειες, όχι με φιλονικία και φθόνο· αλλά ενδυθείτε τον Κύριο Ιησού Χριστό, και μην φροντίζετε για την ικανοποίηση των επιθυμιών της σάρκας.» «Είτε τρώτε, είτε πίνετε, είτε κάνετε οτιδήποτε, όλα να τα κάνετε προς δόξαν Θεού. Να μην γίνεστε αιτία προσκόμματος ούτε στους Ιουδαίους, ούτε στους Έλληνες, ούτε στην Εκκλησία του Θεού.» «Προσέχετε, λοιπόν, με ακρίβεια πώς πορεύεστε, όχι ως άσοφοι, αλλά ως σοφοί· αξιοποιώντας τον χρόνο σας, επειδή οι ημέρες είναι πονηρές.»

Οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος εκεί· εδώ όμως: Όποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του, λέει, και την άλλη· και σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο· και όποιος σε αγγαρέψει για ένα μίλι, πήγαινε μαζί του δύο· σε αυτόν που σου ζητά δίνε, και εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα μην τον αποστραφείς· αγαπάτε τους εχθρούς σας, ευλογείτε αυτούς που σας καταρώνται, κάνετε το καλό σε αυτούς που σας μισούν, και προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται και σας διώκουν, ώστε να γίνετε υιοί του Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς, διότι ανατέλλει τον ήλιο του πάνω σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει πάνω σε δικαίους και αδίκους. Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε· συγχωρείτε, και θα συγχωρεθείτε. Μη θησαυρίζετε για τους εαυτούς σας θησαυρούς πάνω στη γη, όπου ο σκόρος και η φθορά τους αφανίζουν και όπου οι κλέφτες κάνουν διαρρήξεις και κλέβουν· αλλά θησαυρίζετε για τους εαυτούς σας θησαυρούς στον ουρανό, όπου ούτε ο σκόρος ούτε η φθορά τους αφανίζουν και όπου οι κλέφτες δεν κάνουν διαρρήξεις, ούτε κλέβουν· διότι όπου είναι ο θησαυρός σας, εκεί θα είναι και η καρδιά σας.

Πώς όμως γίνεται αυτό; Ο μακάριος Παύλος στέλνοντας επιστολή ως απόστολος, και προτρέποντας τους πάντες στη μίμηση του Θεού και του εαυτού του, λέει: «Γίνετε λοιπόν μιμητές του Θεού, ως αγαπητά τέκνα». Έπειτα πάλι δηλώνοντας ότι τίποτα δεν κατορθώνει τόσο αυτή τη μίμηση, όσο το να ζει κανείς για το κοινό όφελος και να αποβλέπει στο τι είναι χρήσιμο για τους πάντες, πρόσθεσε: «περιπατείτε εν αγάπη». Και πολύ σωστά, αφού είπε «να γίνεστε μιμητές μου», αμέσως κάνει λόγο για την αγάπη, δείχνοντας ότι αυτή η αρετή περισσότερο από κάθε άλλη μάς κάνει να βρισκόμαστε κοντά στον Θεό. Διότι όλες οι άλλες, όντας κατώτερες από αυτήν, περιστρέφονται γύρω από τους ανθρώπους, όπως ο αγώνας ενάντια στις επιθυμίες, ο πόλεμος ενάντια στη γαστριμαργία, η παράταξη ενάντια στη φιλαργυρία, η πάλη ενάντια στον θυμό. Το να αγαπούμε όμως, αυτό είναι κοινό σε εμάς και στον Θεό. Γι' αυτό και ο Χριστός έλεγε: «Να προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας κατατρέχουν, για να γίνετε όμοιοι με τον Πατέρα μας που είναι στους ουρανούς». Και πάλι ο απόστολος: «Ο σκοπός της παραγγελίας είναι αγάπη από καθαρή καρδιά και αγαθή συνείδηση». Και πάλι: «Έγινα στους Ιουδαίους ως Ιουδαίος, για να κερδίσω Ιουδαίους. Και σε εκείνους που είναι υπό τον νόμο ως υπό τον νόμο, και στους ασθενείς ως ασθενής, στους πάντες έγινα τα πάντα, για να σώσω τους πάντες ή έστω μερικούς». Και αλλού: «Για να παρουσιάσω κάθε άνθρωπο τέλειο εν Χριστώ».

Είπε δε ως εξής: «Δεν ήλθα για να καλέσω δικαίους, αλλά αμαρτωλούς σε μετάνοια, διότι ο ουράνιος Πατέρας θέλει τη μετάνοια του αμαρτωλού παρά την κόλασή του». Σχετικά δε με το να αγαπούμε τους πάντες δίδαξε τα εξής: «Εάν αγαπάτε αυτούς που σας αγαπούν, τι το ξεχωριστό κάνετε; Διότι και οι πόρνοι το κάνουν αυτό. Εγώ όμως σας λέω, να προσεύχεσθε για τους εχθρούς σας και να αγαπάτε αυτούς που σας μισούν και να ευλογείτε αυτούς που σας καταρώνται και να προσεύχεσθε για αυτούς που σας κακομεταχειρίζονται». Ως προς το να προσφέρουμε σε όσους έχουν ανάγκη και να μην κάνουμε τίποτε για την ανθρώπινη δόξα, είπε τα εξής: «Σε καθέναν που σου ζητά να δίνεις, και αυτόν που θέλει να δανειστεί από εσένα να μην τον αποστραφείς. Διότι, εάν δανείζετε σε αυτούς από τους οποίους ελπίζετε να πάρετε πίσω, τι το ξεχωριστό κάνετε; Αυτό το κάνουν και οι τελώνες. Εσείς, όμως, να μη θησαυρίζετε για τον εαυτό σας θησαυρούς πάνω στη γη, όπου ο σκόρος και η φθορά τους καταστρέφουν και όπου κλέφτες κάνουν διαρρήξεις, αλλά να θησαυρίζετε για τον εαυτό σας στους ουρανούς, όπου ούτε ο σκόρος ούτε η φθορά καταστρέφουν. Διότι τι ωφελείται ο άνθρωπος, αν κερδίσει ολόκληρο τον κόσμο, αλλά χάσει την ψυχή του; Ή τι θα δώσει ως αντάλλαγμα για την ψυχή του; Θησαυρίζετε, λοιπόν, στους ουρανούς, όπου ούτε ο σκόρος ούτε η φθορά καταστρέφουν». Και: «Να γίνεστε αγαθοί και οικτίρμονες, όπως και ο Πατέρας σας είναι αγαθός και οικτίρμων, και ανατέλλει τον ήλιό του πάνω σε αμαρτωλούς και αδίκους και πονηρούς. Και μην μεριμνάτε τι θα φάτε ή τι θα ντυθείτε».

ΞΑ΄. «Εγώ όμως σας λέω», λέει ο Κύριος, «αγαπάτε τους εχθρούς σας, κάνετε το καλό σε εκείνους που σας μισούν, προσεύχεστε για εκείνους που σας κακομεταχειρίζονται». Γιατί τα πρόσταξε αυτά; Για να σε ελευθερώσει από το μίσος, τη λύπη, την οργή και τη μνησικακία, και να σε αξιώσει να λάβεις το μέγιστο απόκτημα της τέλειας αγάπης. Την οποία είναι αδύνατο να έχει εκείνος που δεν αγαπά όλους τους ανθρώπους εξίσου, κατά μίμηση του Θεού, ο Οποίος αγαπά όλους τους ανθρώπους εξίσου και θέλει όλοι να σωθούν και να φθάσουν στην επίγνωση της αλήθειας.

Αυτά έχουν παραγγελθεί στους ένδοξους και θείους αποστόλους, και σε αυτούς έδωσε εντολή να τα μεταβιβάσουν και σε εμάς. «Πηγαίνοντας», λέει μετά τη σωτήρια και λαμπρή ανάσταση, «κάντε μαθητές μου όλα τα έθνη, διδάσκοντάς τους να τηρούν όλα όσα σας παρήγγειλα». «Σας δίνω νέα εντολή», όχι όπως ακούσατε να λέγεται στους αρχαίους, ότι δηλαδή «θα αγαπήσεις τον πλησίον σου και θα μισήσεις τον εχθρό σου», αλλά «να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να ευλογείτε αυτούς που σας καταρώνται, να κάνετε το καλό σε αυτούς που σας μισούν και να προσεύχεστε για αυτούς που σας κακομεταχειρίζονται και σας καταδιώκουν». Αν πάλι αυτά είναι σκληρά και δυσκατόρθωτα, δες την αμοιβή: «Για να γίνετε υιοί του Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς», δηλαδή δικοί μου αδελφοί και μιμητές, κατά το δυνατόν, «διότι ανατέλλει τον ήλιό του πάνω σε πονηρούς και αγαθούς και βρέχει σε δικαίους και αδίκους». Δεν δίνει τον ήλιο και τη βροχή μόνο στους αγαθούς και δικαίους, εμποδίζοντας την παροχή τους στους πονηρούς, τους απίστους και τους αμαρτωλούς, αλλά όλους μαζί τους ευεργετεί και τους περιθάλπει. Έτσι λοιπόν και εσύ, απλώνοντας την αγάπη προς εχθρούς και φίλους, μιμείσαι Εκείνον κατά το μέτρο του δυνατού. «Διότι, εάν αγαπάτε αυτούς που σας αγαπούν, ποια ανταμοιβή έχετε; Και εάν χαιρετάτε μόνο τους φίλους σας, τι παραπάνω κάνετε; Μήπως και οι τελώνες δεν κάνουν το ίδιο;»

Έδειξε λοιπόν ο Υπεράγαθος τι πρέπει να κάνουν οι εραστές της μακάριας τελειότητας, να αγαπούν τους εχθρούς, να ευλογούν αυτούς που τους καταρώνται, να ευεργετούν αυτούς που τους μισούν και να προσεύχονται για εκείνους που τους κακομεταχειρίζονται και τους διώκουν, και να πωλούν τα υπάρχοντά τους και να τα διανέμουν στους φτωχούς. Διότι μέσω της αγάπης προς τους εχθρούς και των υπολοίπων φέρνει γαλήνη και αταραξία στην ψυχή, μέσω της οποίας καθίσταται εράσμιο δοχείο του Αγίου Πνεύματος και μιμητής του Χριστού, όπως λέγει το «Πατέρα, συγχώρεσέ τους την αμαρτία, διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν». Από την άλλη, με την πώληση των υπαρχόντων και τη διανομή τους στους φτωχούς κατορθώνεται τριπλή ωφέλεια, δηλαδή ακτημοσύνη, ελεημοσύνη και η ιδιότητα του ακολούθου του Χριστού, σύμφωνα με το «ιδού εμείς τα αφήσαμε όλα και σε ακολουθήσαμε». Εάν δε και εσύ ρωτήσεις τι άραγε θα κερδίσουμε εμείς, θα ακούσεις αληθινές υποσχέσεις και μεγάλη αμοιβή, ότι θα λάβεις εκατονταπλάσια από όσα εγκατέλειψες σε αυτόν τον αιώνα, και στον μέλλοντα την κληρονομιά της αιώνιας ζωής.

Αλλά επειδή ο λόγος είναι περί αγάπης, σε αυτήν πρέπει πάλι να επανέλθουμε. «Αγαπάτε», λέει, «τους εχθρούς σας, ευλογείτε αυτούς που σας καταρώνται, ευεργετείτε αυτούς που σας μισούν και προσεύχεστε υπέρ αυτών που σας κακομεταχειρίζονται και σας διώκουν, για να γίνετε υιοί του Πατέρα μας που είναι στους ουρανούς»· και πάλι: «Εάν συγχωρήσετε στους ανθρώπους τα παραπτώματά τους, θα συγχωρήσει και ο ουράνιος Πατέρας μας τα παραπτώματά σας· εάν όμως δεν συγχωρήσετε, ούτε και ο ουράνιος Πατέρας μας θα συγχωρήσει σε εσάς τα παραπτώματά σας». Και το τέλος της παραβολής των μυρίων ταλάντων το διατυπώνει με τρόπο φοβερό: «Έτσι», λέει, «και ο ουράνιος Πατέρας μου θα κάνει σε εσάς, εάν δεν συγχωρήσετε καθένας στον αδελφό του μέσα από τις καρδιές σας τα παραπτώματά τους». Όπως ακριβώς ένας φιλόστοργος πατέρας, ο οποίος θέλει να ρυθμίσει τη συμπεριφορά των παιδιών του με την κοσμιότητα της ευταξίας ώστε να μην επιδεικνύουν έξω τίποτε το ασύμβατο προς την πατρική ευγένεια, δείχνει πολλή φροντίδα, έτσι και ο Χριστός, θέλοντας να γαληνεύει η καρδιά μας διαρκώς, δείχνει πολλή φροντίδα, εισάγει μεγάλη ευταξία, δεν θέλει να τρέφουμε έχθρες, ούτε να μαχόμαστε, ούτε να μνησικακούμε, ούτε να αντιλέγουμε· γι' αυτό και προσθέτει να μην αντιστεκόμαστε στον πονηρό. «

Δες πώς, όπως ακριβώς ένας άριστος γεωργός περιφράσσει τα χωράφια, έτσι και ο Δεσπότης περιφράσσει από παντού αυτούς που αγαπούν τις άγιες εντολές του, διότι δεν προστάζει μόνο να αγαπούμε τους εχθρούς και να προσευχόμαστε για όσους μας βλάπτουν και να ευεργετούμε εκείνους που μας μισούν και μας καταδιώκουν, αλλά και να μην αντιστεκόμαστε στον πονηρό, και να παραδίδουμε τους εαυτούς μας σε εκείνον που θέλει να μας καταδυναστεύσει· και όχι απλώς να παραδιδόμαστε, αλλά να το κάνουμε αυτό προσθέτοντας ακόμη περισσότερα, ώστε, είτε θελήσει να μας χτυπήσει είτε να μας επιβάλει αγγαρεία είτε να μας πάρει τον χιτώνα, να μην αντιστεκόμαστε στον πονηρό, αλλά ο Δεσπότης προστάζει να του δίνουμε και το ιμάτιο.

Και με το να λέει ότι «η αγάπη μακροθυμεί, δεν ζητεί τα δικά της, δεν παροξύνεται, δεν λογαριάζει το κακό» και όλα τα παρόμοια, νομίζω πως συμφωνούν και πάλι με τα λόγια του Δεσπότου, όπως το «αγαπάτε τους εχθρούς σας, ευλογείτε εκείνους που σας καταριούνται και κάνετε το καλό σε αυτούς που σας μισούν και προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται, και σε όποιον σε ραπίσει, στρέψε του και την άλλη» και όσα άλλα τέτοια. Μάλιστα, στην προς Ρωμαίους επιστολή χρησιμοποίησε φανερά τα λόγια του Δεσπότου: «Ευλογείτε», λέει, «εκείνους που σας διώκουν, ευλογείτε και μην καταριέστε».

Και ποια, λέγει, είναι εκείνη η τεθλιμμένη οδός, και τι είδους είναι άραγε οι οδοιπόροι της; Τεθλιμμένη οδός είναι η τήρηση των εντολών, μέσω των οποίων αποκόπτονται ολοκληρωτικά οι σαρκικές ηδονές, και επιτυγχάνεται η φυγή από τον κόσμο και η άρνηση των επίγειων παθών. Οδοιπόροι δε, είναι οι εραστές και συνάμα τηρητές των θείων εντολών, οι οποίοι βιάζουν τον εαυτό τους όχι μόνο να μην ανταποδίδουν κακό αντί κακού, αλλά μάλλον καλό αντί για κακό, και να αγαπούν τους εχθρούς τους, να ευλογούν όσους τους καταριούνται, να κάνουν το καλό σε όσους τους μισούν, να προσεύχονται για εκείνους που τους διώκουν και τους κακομεταχειρίζονται, να μην αντιστέκονται στον πονηρό, να ακολουθούν πρόθυμα εκείνον που τους αγγαρεύει, σε εκείνον που τους ραπίζει στη μία σιαγόνα να προσφέρουν και την άλλη, σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί τους για να πάρει τον χιτώνα να παραχωρούν σε εκείνον τον πλεονέκτη και το ιμάτιο, να μην βαραίνουν από κραιπάλη και μέθη και βιωτικές μέριμνες, να μην αμαρτάνουν και γίνονται δούλοι της αμαρτίας, και να μην βιάζονται να πλουτίσουν, διότι δύσκολα οι πλούσιοι οδηγούνται στη βασιλεία, αλλά μάλλον να σηκώνουν τον σταυρό και να ακολουθούν τον Δεσπότη, να αγρυπνούν και να προσεύχονται, επειδή δεν γνωρίζουν την ώρα ή την ημέρα που έρχεται σαν κλέφτης ο θάνατος.

Διότι, ακούγοντας τον Χριστό να προστάζει να αγαπάμε τους εχθρούς μας, να ευλογούμε εκείνους που μας καταριούνται, να προσευχόμαστε υπέρ εκείνων που μας κακομεταχειρίζονται, να κάνουμε το καλό σε εκείνους που μας μισούν, να έχουμε μάτια απλά και απαλλαγμένα από την περιέργεια, να μη βαραίνουμε την καρδιά μας με κραιπάλη και μέθη, να μην υποδουλωνόμαστε στις βιοτικές μέριμνες, να μη θησαυρίζουμε πάνω στη γη, να μην αντιστεκόμαστε στον πονηρό άνθρωπο, σε αυτόν που μας χτυπά στη μία σιαγόνα να στρέφουμε και την άλλη, σε αυτόν που μας αγγαρεύει να τον ακολουθούμε πρόθυμα, να έχουμε ταπεινή καρδιά, να μην κάνουμε κανένα έργο με σκοπό να δοξαστούμε από τους ανθρώπους, να περιφρονούμε τα επίγεια, να προσκολλώμαστε στα επουράνια, να σηκώνουμε τον σταυρό και να Τον ακολουθούμε, να θησαυρίζουμε στον ουρανό, να είμαστε έτοιμοι επειδή δεν γνωρίζουμε πότε έρχεται ο θάνατος σαν κλέφτης, και από εκείνον που παίρνει τα δικά σου να μην τα απαιτείς πίσω, και σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο, και πρώτα συμφιλιώσου με τον αδελφό σου και έπειτα με αυτόν τον τρόπο πρόσφερε το δώρο σου, και σε αυτόν που σου ζητά να δίνεις και εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα να μην τον αποστραφείς, και καθένας που δεν απαρνείται όλα τα υπάρχοντά του δεν είναι άξιός μου ούτε μπορεί να είναι μαθητής μου· ακούγοντας, λοιπόν, εμείς αυτές και όσες τέτοιες άγιες εντολές, νομίζουμε ίσως ότι ακούμε εκείνον τον γεωργό που προστάζει σκληρά να σπέρνουμε σε κάθε αυλάκι άλλο και διαφορετικό σπόρο, να ποτίζουμε σε ακατάλληλη ώρα, να θερίζουμε εκτός εποχής, να μετράμε τον καρπό μέσα στο ψύχος, και όλα όσα γενικώς φανέρωσε μέσα από τη ρηθείσα παραβολή εκείνος ο θείος άγγελος.

Όσοι πάλι πολεμούνται από πονηρούς λογισμούς, με τους οποίους σχεδιάζουν πώς να βλάψουν και πώς να εκδικηθούν τον εχθρό τους, αυτοί πρέπει να καταπραΰνουν τα πάθη του θυμικού μέρους της ψυχής τους (από τα οποία γεννώνται τέτοιοι λογισμοί) με την αγάπη, όπως λέει ο Άγιος Μάξιμος, με το να προσεύχονται στον Θεό για τους εχθρούς τους, όπως είπε ο Κύριος «Προσεύχεσθε υπέρ των επηρεαζόντων υμάς και διωκόντων υμάς», με το να συμφιλιώνονται με τους εχθρούς τους, εάν είναι παρόντες, και με το να φέρνουν στη φαντασία τους το πρόσωπο του εχθρού τους, όταν αυτός απουσιάζει, και με γλυκύτητα και αγάπη νοερά να το καταφιλούν και να το αγκαλιάζουν, σύμφωνα με τον Άγιο Διάδοχο.

Και γιατί επέδειξες τη δριμύτητα των συλλογισμών σου και το βάθος και την ένταση της ευθύβολης φύσης σου μόνο σε αυτή τη διδασκαλία; Διότι θα μπορούσες να ματαιολογείς με τον ίδιο τρόπο και για πολλά άλλα: «Ας λάμψει το φως σας μπροστά στους ανθρώπους, για να δουν τα καλά σας έργα και να δοξάσουν τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς». Αλλά αν όλοι λάμψουν, ποιοι θα είναι εκείνοι που θα δουν και θα λατρέψουν τον Θεό, δοξάζοντάς τον για όσα είδαν; «Δίνετε και θα σας δοθεί»· αν όλοι επιλέξουν να δίνουν, ποιος θα είναι αυτός που θα λαμβάνει; «Συγχωρείτε, και θα σας συγχωρεθεί»· αν όλοι συγχωρήσουν, σε ποιους θα προσφέρουν συγχώρεση; «Αγαπάτε τους εχθρούς σας»· αν όλοι αγαπούν, πού θα είναι εκείνοι που εχθρεύονται; Αν όλοι, σε αυτούς που τους ραπίζουν τη δεξιά σιαγόνα, προσφέρουν και την άλλη για ισότιμη προσβολή, πού θα είναι αυτοί που θα τους χτυπήσουν; Και χίλια δυο άλλα. Ή μάλλον, για να το πω έτσι, δεν υπάρχει καμία θεία προτροπή, η οποία να κατορθώνεται με την πράξη του ενός προς τον άλλον, ενάντια στην οποία να μην μπορεί να δει κανείς να στρέφεται αυτή η παράλογη και μωρή κακοήθεια.

Διότι πάλι και πολλές φορές, από πνευματική χαρά και πόθο, λέγω τα ίδια. Όπου υπάρχει πλήθος δακρύων, αδελφοί, μαζί με αληθινή γνώση, εκεί υπάρχει και η λάμψη του θείου φωτός. Και όπου υπάρχει λάμψη φωτός, εκεί παρέχονται όλα τα αγαθά και βρίσκεται εμφυτευμένη στην καρδιά η σφραγίδα του Αγίου Πνεύματος, από το οποίο πηγάζουν και όλοι οι καρποί της ζωής· από εκεί καρποφορείται για τον Χριστό η πραότητα, η ειρήνη, η ελεημοσύνη, η συμπάθεια, η χρηστότητα, η αγαθοσύνη, η πίστη, η εγκράτεια, από εκεί προέρχεται η αγάπη προς τους εχθρούς και η προσευχή υπέρ αυτών, η χαρά στους πειρασμούς, η καύχηση στις θλίψεις, το να λογαριάζει κανείς τα σφάλματα των άλλων ως δικά του και να τα πενθεί, το να θυσιάζει τη ζωή του υπέρ των αδελφών πρόθυμα μέχρι θανάτου.

Και ενώ εγώ έλεγα: «Εάν κάποιος σε αγγαρέψει για ένα μίλι, πήγαινε μαζί του δύο», όχι μόνο κανείς από εσάς δεν το έκανε αυτό, αλλά οι περισσότεροι αγγαρέψατε και τους αδελφούς σας; Ενώ εγώ έλεγα: «Μακάριοι είστε όταν σας ονειδίσουν και σας διώξουν και πουν κάθε πονηρό λόγο εναντίον σας ψευδόμενοι εξαιτίας μου», εσείς ούτε έναν σκληρό λόγο δεν ανεχόσασταν να ακούσετε, όχι μόνο από τους ομοίους σας, αλλά ούτε και από τους ανωτέρους σας; Ενώ εγώ έλεγα: «Χαίρετε και αγαλλιάσθε για τους διωγμούς και τις θλίψεις», εσείς αγκαλιάσατε μάλλον τους επαίνους, την τιμή και τη δόξα, ενώ μπροστά σε τέτοιες καταστάσεις αποστρεφόσασταν ακόμη και την ίδια σας τη ζωή; Ενώ εγώ μακάριζα τους πτωχούς, εσείς δεν ποθήσατε ποτέ από τα βάθη της ψυχής σας να γίνετε πτωχοί; Ενώ εγώ έλεγα ότι οι πράοι θα κληρονομήσουν τη βασιλεία των ουρανών, εσείς συμπεριφερόσασταν σαν άγρια θηρία απέναντι σε όσους δεν έκαναν αμέσως τα θελήματά σας; Και πάλι, όταν τους βλέπατε να παραβαίνουν τις εντολές μου, δεν γινόσασταν τότε συμπονετικοί και επιεικείς και λέγατε: «Άφησε, είπε ο Κύριος· μην οργίζεσαι εναντίον κανενός»; Δεν ήσασταν εσείς που λέγατε, όταν εγώ έλεγα: «Να προσεύχεστε για εκείνους που σας κακομεταχειρίζονται, να αγαπάτε τους εχθρούς σας και να ευεργετείτε εκείνους που σας μισούν», — «Αυτό είναι γνώρισμα των αποστόλων, αυτό είναι των μεγάλων αγίων! Διότι ποιος άλλος μπορεί να το κάνει αυτό;» — Άθλιοι, και εσείς γιατί δεν γίνατε άγιοι;

«Εγώ όμως σας λέω να μην ορκίζεστε καθόλου.» Πάλι λέει: «Ειπώθηκε: Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου και θα μισήσεις τον εχθρό σου. Εγώ όμως σας λέω: Αγαπάτε τους εχθρούς σας, ευλογείτε αυτούς που σας καταρώνται, κάνετε καλό σε αυτούς που σας μισούν.» Βλέπεις πόσο μεγάλη είναι η διαφορά των δύο διαθηκών; Η μεν πρώτη απαγορεύει τις ίδιες τις πράξεις, η δε δεύτερη απαγορεύει ακόμη και τις αφορμές από τις οποίες πηγάζουν οι πράξεις, ώστε να μη ριζώσει από εκεί η αμαρτία. Εάν, λοιπόν, εμείς βρεθούμε να μη ζούμε ούτε σύμφωνα με τον Νόμο ούτε σύμφωνα με το Ευαγγέλιο, αλλά, τρόπον τινά, σαν τους εθνικούς, τι θα πάθουμε εκείνη την ημέρα; «Μην πλανάσθε», λέει, «ούτε πόρνοι ούτε ειδωλολάτρες ούτε μοιχοί ούτε μαλακοί ούτε αρσενοκοίτες ούτε πλεονέκτες ούτε κλέφτες ούτε μέθυσοι ούτε λοίδοροι ούτε άρπαγες θα κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού.» Και γι' αυτό, όπως πολλές φορές, έτσι και τώρα για λόγους ασφαλείας παραγγέλλω, να μη ζει κανείς απομονωμένος, να μη συμπεριφέρεται με αδιαφορία, να μη θησαυρίζει χρυσάφι, να μην κατέχει δούλο· να μην εκτρέφει άλογα, να μην εκτρέφει βόδια, ούτε να ασχολείται με οτιδήποτε άλλο πέρα από τον κανόνα του διωγμού· διότι από αυτά προέρχονται τα μεγαλύτερα και χειρότερα αμαρτήματα.

Περί του να μην απολύει κανείς τη γυναίκα του. Περί του να μην ορκίζεται καθόλου. Περί του να ανέχεται κανείς τις ύβρεις και να αντιστέκεται στον πονηρό. Περί του να αγαπά κανείς τους εχθρούς. ΣΤ΄. Περί ελεημοσύνης, προσευχής και νηστείας. Περί του να καταφρονεί κανείς τα του κόσμου.

Δεν πρέπει λοιπόν να αντιστεκόμαστε στον διάβολο; Ναι· αλλά όχι ανταποδίδοντας το χτύπημα, αλλά υπομένοντας. Διότι η φωτιά δεν σβήνει με φωτιά, αλλά με νερό. Και μην νομίζεις ότι αναφέρεται μόνο στο χτύπημα στη σιαγόνα, αλλά και σε κάθε άλλο και γενικά σε κάθε κακό. «Και σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί σου στο δικαστήριο και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο.» Εάν σε σέρνει στο δικαστήριο και σε ενοχλεί, άφησέ του και το ιμάτιο· όχι εάν απλώς το ζητά. Χιτώνας είναι κυρίως αυτό που εμείς ονομάζουμε υποκάμισο, ενώ ιμάτιο αυτό που φοριέται από πάνω· αν και οι λέξεις χρησιμοποιούνται και η μία αντί της άλλης. «Και όποιος σε αγγαρέψει για ένα μίλι, πήγαινε μαζί του δύο.» Τι μιλώ, λέει, για ιμάτια και χιτώνες; Ακόμη και το ίδιο σου το σώμα δώσε σε εκείνον που σε σέρνει άδικα, και κάνε περισσότερα από όσα εκείνος θέλει. «Σε εκείνον που σου ζητά να δίνεις, και αυτόν που θέλει να δανειστεί από εσένα, μην τον αποστραφείς.» Είτε είναι εχθρός, είτε φίλος, είτε άπιστος, είτε ζητά χρήματα, είτε άλλη βοήθεια. Ως δάνειο δε, δεν εννοεί αυτό που δίνεται με τόκο, αλλά την απλή χρήση. Επειδή και κατά τον Νόμο δάνειζαν χωρίς τόκο. «Ακούσατε ότι ειπώθηκε· Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου και θα μισήσεις τον εχθρό σου· εγώ όμως σας λέω·»

«Αγαπάτε τους εχθρούς σας.» Έφθασε στην κορυφή των αρετών· διότι τι είναι μεγαλύτερο από αυτό; Και δεν είναι αδύνατο. Διότι ο Μωυσής και ο Παύλος αγάπησαν τους Ιουδαίους που μαίνονταν εναντίον τους περισσότερο από τον εαυτό τους, καθώς και όλοι οι άγιοι τους εχθρούς τους. «Ευλογείτε αυτούς που σας καταρώνται, ευεργετείτε αυτούς που σας μισούν, και προσεύχεστε υπέρ αυτών που σας κακομεταχειρίζονται και σας διώκουν.» Διότι πρέπει να τους θεωρούμε ως ευεργέτες. Επειδή καθένας που μας διώκει και μας βάζει σε δοκιμασία, μας ελαφρύνει την τιμωρία για τα αμαρτήματά μας.