Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:45

Ερώτηση: Αλλά υπάρχουν και εκείνοι που ζήτησαν χωρίς ορθό λογισμό και έλαβαν το αγαθό παρά την αναξιότητά τους; Τι συμβαίνει λοιπόν; Απόκριση: Εξαιτίας των αξίων ο Θεός ελεεί και τους αναξίους, διότι αυτός «βρέχει επί δικαίους και αδίκους». Και μας το φανέρωσε αυτό μέσω της θείας Γραφής, λέγοντας στον Αβραάμ ότι «Εάν βρω δέκα δικαίους στην πόλη, δεν θα καταστρέψω τον τόπο εξαιτίας τους». Αν λοιπόν για δέκα δικαίους θα άφηνε ανέπαφη την πόλη, πόσο μάλλον για τόσους δικαίους δείχνει φιλανθρωπία και στους άλλους!

Ο Θεός γνωρίζει την καρδιά αυτών που προσεύχονται. Τι ανάγκη έχει, λοιπόν, λέγει κάποιος, ο Θεός από τη δική μας αίτηση; Δεν γνωρίζει αυτά που έχουμε ανάγκη; Ποιος είναι επομένως ο λόγος να τα ζητούμε; Ο Θεός βεβαίως γνωρίζει όσα χρειαζόμαστε, και μας παρέχει πλουσιοπάροχα όλα τα υλικά αγαθά προς απόλαυση, και επειδή είναι αγαθός, βρέχει επί δικαίων και αδίκων, και ανατέλλει τον ήλιό του σε πονηρούς και αγαθούς, πριν ακόμη εμείς του τα ζητήσουμε. Όμως την πίστη, και τα κατορθώματα της αρετής, και τη βασιλεία των ουρανών, εάν δεν τα ζητήσεις με κόπο και πολλή καρτερία, δεν τα λαμβάνεις. Διότι πρέπει πρώτα να τα ποθήσεις, και αφού τα ποθήσεις, να τα ζητήσεις αληθινά με πίστη και υπομονή, εισφέροντας από την πλευρά σου όλα όσα εξαρτώνται από εσένα, χωρίς να κατακρίνεσαι σε τίποτα από τη δική σου συνείδηση ότι ζητάς με αμέλεια ή με ραθυμία, και τότε να τα λάβεις, όταν το θέλει ο Κύριος. Διότι Εκείνος γνωρίζει καλύτερα από εσένα τα συμφέροντά σου. Και ίσως γι' αυτό αναβάλλει να τα δώσει, επιδιώκοντας με σοφία τη συνεχή παραμονή σου κοντά Του, και για να γνωρίσεις τι σημαίνει δώρο του Θεού, ώστε να φυλάξεις αυτό που σου δόθηκε με φόβο. Επειδή καθετί που αποκτά κανείς με πολύ κόπο, φροντίζει με ζήλο να το φυλάττει, ώστε χάνοντάς το, να μη χάσει μαζί και τον πολύ του κόπο, και, αθετώντας τη χάρη του Θεού, καταστεί ανάξιος της αιώνιας ζωής. Διότι σε τι ωφέλησε τον Σολομώντα το γεγονός ότι έλαβε γρήγορα τη χάρη της σοφίας και έπειτα την έχασε;

Ερώτηση ΡΟΘ΄. Πώς μπορεί κάποιος χωρίς αγάπη να αποκτήσει τόση πίστη, ώστε να μετακινεί βουνά, ή να δώσει όλα τα υπάρχοντά του στους φτωχούς, ή να παραδώσει το σώμα του για να καεί; Απόκριση. Εάν θυμηθούμε τον Κύριο που είπε: «Διότι τα κάνουν για να θεαθούν από τους ανθρώπους», και την απόκρισή του προς εκείνους που είπαν: «Κύριε, Κύριε, δεν προφητεύσαμε στο όνομά σου και στο όνομά σου δεν εκβάλαμε δαιμόνια, και στο όνομά σου δεν κάναμε πολλά θαύματα;», προς τους οποίους λέει: «Δεν σας γνωρίζω από πού είστε»· όχι διότι είπαν ψέματα, αλλά διότι καταχράστηκαν τη χάρη του Θεού για τα δικά τους θελήματα, πράγμα που είναι ξένο προς την αγάπη για τον Θεό, τότε δεν δυσκολευόμαστε να κατανοήσουμε τα όσα έχουν ειπωθεί. Το να λαμβάνει, μάλιστα, χάρισμα του Θεού ή δωρεά ακόμη και ο ανάξιος δεν είναι καθόλου παράδοξο. Διότι ο Θεός, σε καιρό χρηστότητας και μακροθυμίας, ανατέλλει τον ήλιό του επί πονηρών και αγαθών. Πολλές φορές, εξάλλου, αυτό γίνεται και προς ωφέλεια είτε του ίδιου που υποδέχεται το χάρισμα, εάν τυχόν, νιώθοντας συστολή μπροστά στη χρηστότητα του Θεού, παρακινηθεί να φροντίσει ώστε να γίνει ευάρεστος σε Αυτόν, είτε και προς ωφέλεια άλλων, σύμφωνα με όσα ειπώθηκαν από τον Απόστολο: «Μερικοί βέβαια κηρύττουν τον Χριστό από φθόνο και έριδα, μερικοί όμως και από καλή πρόθεση».

«Θα γκρεμίσω τις αποθήκες μου και θα οικοδομήσω μεγαλύτερες». Γιατί, λοιπόν, καρποφόρησε άφθονα το χωράφι του ανθρώπου, εφόσον δεν επρόκειτο να πράξει κανένα αγαθό από αυτή την ευφορία; Για να φανεί περισσότερο η μακροθυμία του Θεού, και ότι η χρηστότητά Του εκτείνεται μέχρι και σε τέτοιους ανθρώπους. Διότι βρέχει επί δικαίων και αδίκων, και ανατέλλει τον ήλιο επί πονηρών και αγαθών. Αυτή, όμως, η αγαθότητα του Θεού επισωρεύει μεγαλύτερη την κόλαση σε εκείνους που πράττουν την πονηριά. Έφερε τις βροχές πάνω στη γη που καλλιεργούνταν από πλεονεκτικά χέρια· έδωσε τον ήλιο για να θερμαίνει τα σπόρια και να πολλαπλασιάζει τους καρπούς μέσω της ευφορίας. Και από την πλευρά του Θεού προσφέρθηκαν τα εξής: η καταλληλότητα της γης, οι εύκρατες καιρικές συνθήκες, η αφθονία των σπόρων, η συνεργία των βοδιών και όλα τα άλλα με τα οποία η γεωργία από τη φύση της ευημερεί· από την πλευρά του ανθρώπου όμως, ποια ήταν τα αντίστοιχα; Η σκληρότητα του χαρακτήρα, η μισανθρωπία, το δυσμετάδοτο.

Διότι τους μεν τους αποστρεφόμαστε, επειδή είναι κλέφτες· τους δε τους θαυμάζουμε, επειδή πλουτίζουν από την κλοπή. Για τι άλλο κατηγορούνται οι άρχοντες; Ότι αγαπούν τα δώρα. Με απόλυτη ακρίβεια έχει ειπωθεί το «εκείνοι που αγαπούν τα δώρα», και όχι «εκείνοι που λαμβάνουν δώρα». Διότι διαφορετικά θα είχαν διαβληθεί και όσα δίνονται από καθήκον στις κοινωνικές σχέσεις του βίου· αντίθετα, λέει «που αγαπούν τα δώρα», δηλαδή εκείνους που έχουν προσκολληθεί στην επιθυμία τού να λαμβάνουν. Αποτελεί δε κατηγορία των αρχόντων, το ότι έχουν εκχύσει την ιερή αγάπη στα φθαρτά και τα γήινα. Διότι πρέπει να αγαπάμε Κύριον τον Θεό με όλη τη δύναμη που ενυπάρχει μέσα μας προς το να αγαπούμε, και να αγαπάμε και τον πλησίον και να αγαπάμε και τους εχθρούς, για να είμαστε τέλειοι, μιμούμενοι τη χρηστότητα του εν ουρανοίς Πατρός, ο οποίος ανατέλλει τον ήλιό Του πάνω σε πονηρούς και αγαθούς.

Διότι πρέπει να αγαπάμε τον Κύριο και Θεό με όλη τη δύναμη που υπάρχει μέσα μας για να αγαπάμε, και να αγαπάμε και τον πλησίον, και να αγαπάμε και τους εχθρούς, ώστε να είμαστε τέλειοι, μιμούμενοι τη χρηστότητα του επουράνιου Πατέρα, ο οποίος ανατέλλει τον ήλιο του σε πονηρούς και αγαθούς· δεν επιτρέπεται όμως να σπαταλάμε τη δύναμη της αγάπης σε άλλα πράγματα.

Έτσι λοιπόν, αρμόζει η αγάπη να είναι κοινή και ίση για όλους αναμεταξύ τους, όπως ακριβώς αισθάνεται φυσικά ο άνθρωπος για καθένα από τα μέλη του, επιθυμώντας εξίσου την υγεία για όλο το σώμα, διότι και ο πόνος του κάθε μέλους προκαλεί την ίδια δυσφορία σε όλο το σώμα. Διότι εκείνος που μέσα στη συνοδεία αγαπά κάποιον περισσότερο από τους άλλους, καταδικάζει τον εαυτό του ότι δεν κατέχει την τέλεια αγάπη. Παρομοίως λοιπόν, είναι αποβλητέα από τη συνοδεία τόσο η απρεπής διαμάχη όσο και η μεροληπτική διάθεση. Διότι από μεν τη διαμάχη γεννιέται η έχθρα, από δε τη μεροληπτική φιλία και συναναστροφή προκύπτουν υποψίες και φθόνοι. Παντού άλλωστε η στέρηση της ισότητας γίνεται αρχή και αφορμή φθόνου και δυσμένειας για όσους μειονεκτούν. Όπως λοιπόν ο αγαθός Θεός παρέχει σε όλους κοινή τη μετοχή του φωτός, ανατέλλοντας τον ήλιο επί δικαίους και αδίκους, έτσι και οι μιμητές του Θεού ας στρέφουν προς όλους κοινή και ισότιμη την ακτίνα της αγάπης. Διότι όπου ελλείπει η αγάπη, εκεί οπωσδήποτε εισέρχεται στη θέση της το μίσος. Εάν δε, όπως λέει ο Ιωάννης, ο Θεός είναι αγάπη, είναι απόλυτη ανάγκη το μίσος να είναι ο διάβολος.

Κεφάλαιο ΣΤ΄. Ματθαίος. Να προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται και σας καταδιώκουν, ώστε να γίνετε υιοί του Πατέρα σας που βρίσκεται στους ουρανούς. Ότι δεν πρέπει ο άνδρας να προσεύχεται ή να προφητεύει με καλυμμένο το κεφάλι, ούτε η γυναίκα ασκεπής.

Διότι, ακόμη και αν αποφύγετε την τιμωρία με τη διάλυση του σώματος, πώς θα μπορέσετε να κάνετε την ψυχή σας, που είναι άφθαρτη, να διαφύγει μέσω της φθοράς; Αφού αθάνατη είναι η ψυχή ακόμη και των ασεβών, για τους οποίους θα ήταν προτιμότερο να μην την έχουν άφθαρτη. Διότι, τιμωρούμενη από το άσβεστο πυρ με ατελείωτη τιμωρία και χωρίς να πεθαίνει, προς δική της δυστυχία δεν βρίσκει τέλος. Αλλά ίσως πει κάποιος από εσάς: Μας φοβίζεις, Πέτρε. Διδάξτε μας, λοιπόν, πώς σιωπώντας θα πούμε τα πράγματα όπως έχουν; Διότι διαφορετικά δεν μπορούμε να σας τα καταστήσουμε γνωστά. Και αν σιωπήσουμε, παγιδεύεστε από τα κακά εξαιτίας της άγνοιας, και αν μιλήσουμε, θεωρούμαστε ύποπτοι ότι σας φοβίζουμε βασισμένοι σε ψευδείς υποθέσεις. Πώς, λοιπόν, να κατευνάσουμε το κακό φίδι που κρύβεται στην καρδιά σας και σπέρνει ύπουλα μέσα σας σκέψεις εχθρικές προς τον Θεό; Με πρόφαση τη φιλία προς τον Θεό, συμφιλιωθείτε με τους εαυτούς σας. Διότι για τη δική σας σωτηρία γίνεται η καταφυγή προς Αυτόν με αγαθά έργα. Κάποια άλογη επιθυμία μέσα σας αποτελεί έχθρα προς τον Θεό, διότι με την ψευδαίσθηση της φρόνησης ισχυροποιεί την άγνοια. Άλλοι πάλι λένε: Δεν μας φρόντισε ο Θεός. Και αυτό είναι ψέμα. Διότι αν πραγματικά δεν φρόντιζε, δεν θα ανέτελλε τον ήλιό Του σε αγαθούς και πονηρούς, ούτε θα έστελνε τη βροχή Του σε δικαίους και αδίκους. Έτεροι δε λένε: Είμαστε πιο ευσεβείς επειδή σεβόμαστε και Αυτόν και τα αγάλματα.

Και εγώ αποκρίθηκα: «Δεν σου φαίνεται, λοιπόν, ότι είναι φιλάνθρωπη έστω και η γυναίκα που φιλοξένησε την ξένη, την οποία δεν γνώριζε, ευεργετώντας την;» Και ο Πέτρος είπε: «Μπορώ να πω ότι είναι ελεήμων, αλλά δεν τολμώ να την αποκαλέσω φιλάνθρωπη, όπως ακριβώς δεν θα ονόμαζα φιλότεκνη εκείνη που γέννησε, διότι έχει πειστεί να αγαπά λόγω των ωδίνων και της ανατροφής. Διότι, όπως ακριβώς αυτός που αγαπά κολακεύεται από τη συνήθεια, και ο φίλος από την ανταπόδοση, έτσι και ο ελεήμων από τη συμφορά. Πάντως, ο ελεήμων βρίσκεται κοντά στον φιλάνθρωπο, επειδή πείθεται να ευεργετεί χωρίς να επιδιώκει να θηρεύσει ή να λάβει κάτι, όμως δεν είναι ακόμη φιλάνθρωπος.» Και εγώ αποκρίθηκα: «Με ποιες πράξεις, λοιπόν, μπορεί κάποιος να είναι φιλάνθρωπος;» Και ο Πέτρος αποκρίθηκε: «Επειδή βλέπω ότι λαχταράς να ακούσεις τι επιτέλους είναι το έργο της φιλανθρωπίας, δεν θα διστάσω να σου πω. Φιλάνθρωπος είναι εκείνος που συμπεριφέρεται με ηπιότητα και ευεργετικά ακόμη και στους εχθρούς. Και για να καταλάβεις ότι έτσι έχουν τα πράγματα, άκουσε προσεκτικά. Να θεωρείς ότι η φιλανθρωπία αποτελείται από δύο μέρη, εκ των οποίων το ένα είναι η ελεημοσύνη και το άλλο η αγάπη προς τον πλησίον. Πλησίον, όμως, για τον άνθρωπο είναι κάθε άνθρωπος, και όχι μόνο ένας συγκεκριμένος. Διότι άνθρωπος είναι και ο κακός και ο αγαθός, και ο εχθρός και ο φίλος. Πρέπει, λοιπόν, αυτός που ασκεί τη φιλανθρωπία να γίνεται μιμητής του Θεού, ευεργετώντας τόσο τους δικαίους όσο και τους αδίκους, όπως ακριβώς ο ίδιος ο Θεός στον παρόντα κόσμο παρέχει τον ήλιο και τις βροχές Του σε όλους.»

Και εγώ αποκρίθηκα: Δεν σου φαίνεται, λοιπόν, ότι είναι φιλάνθρωπη ακόμα και η ξενοδόχος που ευεργέτησε μια ξένη, την οποία δεν γνώριζε; Και ο Πέτρος απάντησε: Μπορώ βέβαια να την πω ελεήμονα, αλλά δεν τολμώ να την πω φιλάνθρωπη, όπως ακριβώς δεν λέω φιλότεκνη εκείνη που γέννησε, διότι έχει πειστεί να αγαπά εξαιτίας των ωδίνων της γέννας και της ανατροφής. Διότι, όπως αυτός που αγαπά κολακεύεται από τη συνήθεια, και ο φίλος από την ανταπόδοση, έτσι και αυτός που ελεεί παρακινείται από τη συμφορά. Πάντως, ο ελεήμων βρίσκεται κοντά στον φιλάνθρωπο, διότι πείθεται να ευεργετεί χωρίς να επιδιώκει να λάβει κάτι. Όμως δεν είναι ακόμη φιλάνθρωπος. Και εγώ είπα: Με ποιες πράξεις λοιπόν μπορεί κάποιος να είναι φιλάνθρωπος; Και ο Πέτρος αποκρίθηκε: Επειδή βλέπω ότι επιθυμείς διακαώς να ακούσεις ποιο είναι τελικά το έργο της φιλανθρωπίας, δεν θα διστάσω να το πω. Φιλάνθρωπος είναι αυτός που ευεργετεί και τους εχθρούς. Και για να καταλάβεις ότι τα πράγματα έχουν έτσι, άκουσε: Η φιλανθρωπία είναι αρρενοθήλυκη, της οποίας το θηλυκό μέρος λέγεται ελεημοσύνη, ενώ το αρσενικό της έχει ονομαστεί αγάπη προς τον πλησίον. Και πλησίον του ανθρώπου είναι κάθε άνθρωπος, όχι μόνο ένας συγκεκριμένος άνθρωπος. Διότι άνθρωπος είναι και ο κακός και ο αγαθός, και ο εχθρός και ο φίλος. Πρέπει, λοιπόν, αυτός που ασκεί τη φιλανθρωπία να είναι μιμητής του Θεού, ευεργετώντας δικαίους και αδίκους, όπως ακριβώς ο ίδιος ο Θεός παρέχει σε όλους στον παρόντα κόσμο και τον ήλιο Του και τις βροχές Του.

Ο δίκαιος όμως ανταποδίδει με ευσπλαχνία, μιμούμενος τον δικό του Δεσπότη. Διότι, ακόμη κι αν δεν λάβει πίσω αυτό που έδωσε, εντούτοις παραμένει γενναιόδωρος και δεν παύει να είναι πρόθυμος να προσφέρει. Επειδή μιμείται τον δικό του Πατέρα Θεό, ο οποίος ανατέλλει τον ήλιο του σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους. (B f. 129) Καθένας από εμάς δέχεται από τον Θεό πάρα πολλές και μεγάλες ευεργεσίες, αισθητές και νοητές. Αλλά εάν κάποιος αγαπά την αμαρτία και έχει ακατάσχετα παραδοθεί στη φιληδονία, και έχει καταχώσει τον νου του στην τύρβη των πραγμάτων αυτού του κόσμου, έχοντας λάβει πολλά από τον Θεό δεν θα ανταποδώσει τίποτα, δηλαδή δεν θα προσφέρει την υπακοή, δεν θα υποτάξει τον αυχένα του στον ζυγό Του, δεν θα ακολουθήσει τα θελήματά Του, δεν θα καρποφορήσει την αρετή, ούτε καν θα καταθέσει στον Θεό την επιείκεια των τρόπων του ως έναν πνευματικό τόκο, δεν θα φροντίσει για την ορθή δογματική γνώση, αλλά παραμένει σκληρός και άκαρπος. Εντούτοις, λέει, ακόμη και αν βρίσκεται σε τέτοια κατάσταση, ο δίκαιος και αγαθός, δηλαδή προφανώς ο Θεός, δεν θα παύσει να τον σπλαχνίζεται και να του παρέχει τις δωρεές Του, ώστε τελικά να του ειπωθεί: «Ή καταφρονείς τον πλούτο της χρηστότητάς Του, και της ανοχής, και της μακροθυμίας;»

Διότι ο Κήρινθος λυμάνθηκε την Εκκλησία, και ο Μένανδρος, και ο Καρποκράτης· οι Εβιωναίοι επίσης και ο Μαρκίων, το στόμα της αθεΐας. Επειδή αυτός που ανακήρυξε διαφορετικούς θεούς, άλλον τον αγαθό και άλλον τον δίκαιο, αντιλέγει στον Υιό ο οποίος λέει: «Πάτερ δίκαιε». Και [εκείνος που λέει] πάλι ότι άλλος είναι ο Πατέρας και άλλος ο Δημιουργός του κόσμου, εναντιώνεται στον Υιό, που λέει: «Εάν δε τον χόρτο του αγρού που σήμερα υπάρχει και αύριο ρίχνεται σε κλίβανο [πυρός], ο Θεός έτσι τον ντύνει»· και: «Ο οποίος ανατέλλει τον ήλιο του σε αγαθούς και πονηρούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους». Έτσι πάλι εφευρέτης άλλης κακίας έγινε ο Μαρκίων δεύτερος. Διότι, επειδή ελεγχόταν από τις μαρτυρίες της Παλαιάς Διαθήκης που περιέχονται στην Καινή, πρώτος τόλμησε να περικόψει τις μαρτυρίες, και να αφήσει αμάρτυρο τον κηρυττόμενο λόγο της πίστεως, εγκαταλείποντας τον Θεό· και ωσάν να μην υπήρχαν κήρυκες, θέλησε να κάνει σαθρή την πίστη της Εκκλησίας.

Αυτόν, αν τον συναντήσεις, θα τον ασπαστείς ποτέ με φιλί; Άραγε, πέρα από την υπόλοιπη ασέβεια, δεν αποφεύγεις τον μολυσμένο, και αυτούς που είναι χειρότεροι από τους ακόλαστους, αυτούς που είναι πιο σιχαμεροί από κάθε πόρνη; Η Εκκλησία παραγγέλλει και διδάσκει αυτά, και αγγίζει τους βούρκους, για να μη λερωθείς εσύ από τον βούρκο. Αναφέρει τα τραύματα, για να μην τραυματιστείς εσύ. Σου αρκεί μόνο να τα γνωρίζεις· από το να τα γνωρίσεις εμπειρικά, να απέχεις. Βροντά ο Θεός, και όλοι τρέμουμε· κι εκείνοι βλασφημούν. Αστράφτει ο Θεός, και όλοι σκύβουμε στη γη· κι εκείνοι στρέφουν τις δυσφημιστικές τους γλώσσες προς τον ουρανό. Ο Ιησούς λέει για τον Πατέρα [του], ότι ανατέλλει τον ήλιο Του σε δικαίους και αδίκους, και βρέχει σε αγαθούς και πονηρούς. Κι εκείνοι λένε ότι οι βροχές προέρχονται από ερωτική μανία. Και τολμούν να λένε ότι υπάρχει κάποια όμορφη παρθένος στον ουρανό μαζί με έναν όμορφο νεαρό· και πως, όπως την εποχή των καμήλων ή των λύκων, έχουν και αυτοί τις περιόδους της αισχρής τους επιθυμίας· και ότι κατά την περίοδο των χειμώνων, αυτός κυνηγάει μανιωδώς την παρθένο, και λένε ότι αυτή φεύγει, κι εκείνος την καταδιώκει· έπειτα, καθώς την καταδιώκει, ιδρώνει· και από τους ιδρώτες του δημιουργείται η βροχή. Αυτά είναι γραμμένα στα βιβλία των Μανιχαίων.

Μην παύετε λοιπόν να παρακαλείτε τον φιλάνθρωπο Θεό, ώστε να ελευθερωθεί η καρδιά μου από τη δουλεία των ατιμωτικών παθών. Έχει πωρωθεί η καρδιά μου, έχει αλλοιωθεί ο ευσεβής λογισμός μου, έχει σκοτιστεί η διάνοιά μου. Επιστρέφω σαν τον σκύλο στο ίδιο του το ξέρασμα· και η μετάνοιά μου δεν είναι καθαρή. Δεν έχω δάκρυα κατά την προσευχή. Και αν αναστενάξω, δροσίζω το πρόσωπό μου που έχει καλυφθεί από ντροπή. Ας χτυπήσω το στήθος μου, το κατοικητήριο των παθών. Δόξα σε Σένα, που μας ανέχεσαι· δόξα σε Σένα, μακρόθυμε· δόξα σε Σένα, ανεξίκακε· δόξα σε Σένα, αγαθέ· δόξα σε Σένα, μόνε σοφέ· δόξα σε Σένα, ευεργέτη των ψυχών και των σωμάτων· δόξα σε Σένα, που ανατέλλεις τον ήλιο σε πονηρούς και αγαθούς και βρέχεις σε δικαίους και αδίκους· δόξα σε Σένα, που τρέφεις όλα τα έθνη και ολόκληρη την ανθρώπινη φύση σαν έναν άνθρωπο· δόξα σε Σένα, που τρέφεις τα πετεινά του ουρανού και τα θηρία και τα ερπετά και τα ένυδρα, όπως το ταπεινό σπουργίτι. Διότι τα πάντα προσδοκούν από Σένα, να τους δώσεις την τροφή τους στην κατάλληλη ώρα· διότι είναι μεγάλη η δύναμή Σου και οι οικτιρμοί Σου απλώνονται σε όλα τα έργα Σου, Κύριε. Γι' αυτό παρακαλώ, Κύριε, να μην με απορρίψεις μαζί με αυτούς που Σου λένε, Κύριε, Κύριε, και δεν κάνουν το θέλημά Σου, με τις πρεσβείες όλων όσοι υπήρξαν ευάρεστοι ενώπιόν Σου· διότι Εσύ γνωρίζεις το κρυμμένο πάθος μέσα μου· Εσύ ξέρεις τα τραύματα της ψυχής μου. Θεράπευσέ με, Κύριε, και θα θεραπευθώ.

Γι' αυτό και ο Κύριος, επαινώντας τη νομοθεσία και τους δικαίους της, έλεγε: «Στολίζετε τους τάφους των προφητών και οικοδομείτε τα μνημεία των δικαίων, και οι πατέρες σας τους σκότωσαν». Από πού, λοιπόν, αναδείχθηκαν προφήτες και δίκαιοι, παρά από την αγαθότητα του Πατρός; Και για να δείξει ότι ο δίκαιος στέκεται στην πλευρά της αγαθότητας, έλεγε: «Να γίνετε όμοιοι με τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς, διότι ανατέλλει τον ήλιο Του σε αγαθούς και πονηρούς και βρέχει σε δικαίους και αδίκους», ώστε να δείξει ότι το δίκαιο είναι αγαθό και το αγαθό δίκαιο, και το πονηρό άδικο και το άδικο πονηρό.

Διότι, ακριβώς επειδή είναι αγαθός, χαρίζει το αγαθό δικαίως και μετ' αληθείας σε εκείνον που έπραξε τα αγαθά, και δεν θα είναι πλέον ενάντιος στο αγαθό ως προς τον αγαθό, παρέχοντας σύμφωνα με τη δικαιοσύνη το αγαθό στον αγαθό και στον φαύλο την ποινή της τιμωρίας. Ούτε πάλι θα ήταν αγαθός αυτός που στο τέλος θα απέδιδε τον αγαθό μισθό στον πονηρό που δεν μετανοεί, έστω και αν στον παρόντα βίο ανατέλλει τον ήλιό του σε αγαθούς και φαύλους και παρέχει τη βροχή του, εξαιτίας της παρούσας αυτεξουσιότητας, τόσο στους πονηρούς όσο και στους αγαθούς ανθρώπους. Διότι η φύση εκείνου που παρέχει μισθό σωτηρίας στον πονηρό κατά τον μέλλοντα αιώνα και δεν μισεί αντιθέτως το πονηρό και το φαύλο, δεν θα είναι πλέον αγαθή και δίκαιη. Ο δε τρίτος, ο οποίος σύμφωνα με αυτόν θεωρείται πονηρός, εάν έχει την εξουσία να πράττει τα πονηρά και να υπερισχύει όσων βρίσκονται στον κόσμο ή των άνωθεν αγαθών ή του ενδιάμεσου δίκαιου, αυτός θα βρεθεί ισχυρότερος από τους δύο θεούς για τους οποίους κάνει λόγο ο Μαρκίων, επειδή έχει την εξουσία να αρπάζει τα ξένα. Και συνεπώς, οι δύο θα καταδικαστούν ως αδρανείς μπροστά στον έναν πονηρό, εφόσον δεν μπορούν να αντισταθούν και να διασώσουν τα δικά τους από εκείνον που τα αρπάζει και τα μεταβάλλει σε πονηρία. 7. Ας το εξετάσουμε όμως και διαφορετικά, προκειμένου να ξεσκεπάσουμε τη χλεύη της ματαιοφροσύνης του αγύρτη.

Διότι ιδού, από την κτίση και τη δημιουργία του Δημιουργού, καθώς και από τα εδέσματα και τα ενδύματα, ο γόης και ο αγύρτης μετέρχεται τη χρήση των ποτών και των φαγητών, και με κανέναν άλλον τρόπο δεν θα μπορέσει να την αποφύγει και να μην τα χρησιμοποιεί. Διότι ο Θεός, ο Δεσπότης και Δημιουργός των πάντων, ο οποίος προνοεί για τα πάντα, ανατέλλει τον ήλιο Του και στους πονηρούς και στους αγαθούς, και στέλνει τη βροχή Του και σε αυτούς που Τον βλασφημούν και σε αυτούς που Τον δοξάζουν, και τρέφει τους πάντες, όχι με κάποιον άλογο και αναίσθητο κανόνα, αλλά δείχνοντας μακροθυμία ενόψει της απόδοσης δικαιοσύνης που έχει οριστεί από Αυτόν κατά τη μέλλουσα κρίση, και διοικώντας τα πάντα με τους δικούς Του ορισμούς και με σοφία, όπως αρμόζει για την ωφέλεια που παρέχει σε όλους, ώστε όσοι μετανοήσουν, αφού τύχουν της αμνηστίας Του, να αποκτήσουν τη σωτηρία· εάν όμως επιμείνουν στις βλάσφημες αντιλήψεις τους και στις ματαιοφροσύνες που δεν τους δόθηκαν από τον Θεό, τότε, μετά την αναχώρησή τους από τον παρόντα βίο, εφόσον το αυτεξούσιο δεν τους παραμένει πλέον, ούτε εξαιτίας θυμού θα επιφέρει σε αυτούς την κρίση που πρόκειται να γίνει τότε, ούτε σαν να διακατέχεται από οργή θα επιφέρει τα μέλλοντα —διότι τα προθέσπισε όλα λόγω της θεότητάς Του, η οποία δεν υπόκειται σε πάθη—, αλλά επειδή καθένας, πράττοντας κάτι προς βλάβη του εαυτού του, έγινε ο ίδιος υπαίτιος της κατάστασής του, αφού ο Θεός είναι αναίτιος τόσο για τη δική μας παρεκτροπή όσο και για την καταδίκη που πρόκειται να επέλθει εναντίον μας εξαιτίας αυτής.

Αφού ο λόγος προφήτευσε ότι τα πάντα θα γίνουν καινούργια κατά τον καιρό των επαγγελιών, σε συνέχεια αυτών, μέσω των όσων ακολουθούν, απευθύνεται σε εκείνους που έχουν προδιδαχθεί αυτά κατά τον παρόντα βίο, λέγοντας: «Ακούστε το ρήμα του Κυρίου, εσείς που τρέμετε τον λόγο του». Το ποιοι ήταν αυτοί, το δίδαξε στα προηγούμενα, λέγοντας: «Σε ποιον θα επιβλέψω παρά στον ταπεινό και ήσυχο και σε αυτόν που τρέμει τους λόγους μου;». Σε αυτούς, λοιπόν, που έχουν αναδείξει τον ευλαβή και θεοσεβή τρόπο ζωής με το να «τρέμουν τον λόγο του», απευθύνεται λέγοντας: «Ακούστε το ρήμα του Κυρίου, εσείς που τρέμετε τον λόγο του· πείτε "αδελφοί μας" σε αυτούς που σας μισούν και σας βδελύσσονται». Ακολούθως, τους παραδίδει ένα ευαγγελικό παράγγελμα, το οποίο δεν διαφέρει σε τίποτα από το: «Να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να ευεργετείτε αυτούς που σας μισούν, να προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται και σας διώκουν, για να γίνετε υιοί του Πατέρα σας που βρίσκεται στους ουρανούς».

Έτσι παραγγέλλει και η προφητεία, πράγμα το οποίο διδάσκει και το Ευαγγέλιο. Διότι για μεν την τελείωση δεν αρκεί το να τρέμει κανείς μπροστά στα θεία λόγια και να διάκειται απέναντί τους με απόλυτη ευλάβεια, για δε την απόκτηση της ύψιστης αρετής αρμόζει να φτάνει σε τέτοιο άκρο ανεξικακίας, ώστε να ονομάζει αδελφούς τους εχθρούς που μας μισούν και να μη βλέπει ως πολεμίους αυτούς που μας αποστρέφονται, αλλά να τους περιβάλλει με στοργή και να τους αγαπά ως γνήσιους φίλους. Διότι «έτσι θα γίνετε», λέει ο Σωτήρας, «υιοί του Πατρός σας του εν τοις ουρανοίς, ο οποίος ανατέλλει τον ήλιο του σε δικαίους και αδίκους και βρέχει σε πονηρούς και αγαθούς».

ΨΑΛΜΟΣ ΤΟΥ ΑΣΑΦ. ΟΒ΄. Πόσο αγαθός είναι ο Θεός στον Ισραήλ, σε εκείνους που είναι ευθείς στην καρδιά! Το τρίτο μέρος του βιβλίου των Ψαλμών αρχίζει μεν από τον παρόντα, περατώνεται δε στον πη΄ (88ο), ώστε να περιέχει συνολικά δεκαεπτά ψαλμούς· εξ αυτών οι έντεκα επόμενοι ανήκουν στον Ασάφ, έπειτα τέσσερις στους υιούς Κορέ, ένας στον Δαυίδ, και τελευταίος αυτός του Αιθάν του Εζραΐτη. Ο προκείμενος όμως ψαλμός του Ασάφ (ο οποίος ήταν προφήτης σύγχρονος του Δαυίδ) επιγράφεται ως Ψαλμός, επειδή περιέχει στο τέλος των λόγων την καταστροφή μεν των ασεβών, και το αγαθό τέλος δε που έχει αποταμιευτεί από τον Θεό για τους ευσεβείς. Αυτά ακριβώς παριστά λέγοντας: «Διότι ιδού, εκείνοι που απομακρύνονται από εσένα θα απολεστούν, εξολόθρευσες καθέναν που πορνεύει απομακρυνόμενος από εσένα. Σε εμένα όμως το να προσκολλώμαι στον Θεό είναι αγαθό». Αρχίζει δε με μια δογματική διδασκαλία, διά της οποίας αποδίδει την αιτία της κατά καιρούς ευπραγίας των ασεβών: διότι, λέγει, το ότι ο Θεός είναι αγαθός και μακρόθυμος αποτελεί την αιτία. Αυτό ακριβώς διδάσκει και ο θείος Απόστολος λέγοντας: «Ή καταφρονείς τον πλούτο της χρηστότητάς Του και της μακροθυμίας, αγνοώντας ότι η χρηστότητα του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια;» Και αλλού έχει ειπωθεί: «Ο Θεός είναι κριτής δίκαιος και αγαθός και μακρόθυμος, που δεν επιφέρει την οργή Του κάθε ημέρα». Ως αγαθός, λοιπόν, ανατέλλει τον ήλιο Του επί δικαίους και αδίκους, και βρέχει επί πονηρούς και αγαθούς.

Λάβετε θάρρος, λοιπόν, μαθαίνοντας ότι έχετε Θεό εκδικήσεων. Διότι ο Θεός σας είναι εκ φύσεως Θεός εκδικήσεων, και ενεργώντας με παρρησία ως Θεός εκδικητής των αδικουμένων, κηρύττει τούτο ρητά και ξεκάθαρα μέσω των προφητών του. Έτσι, εξάλλου, συνίσταται και ο λόγος του περί της θείας προνοίας, σύμφωνα με την οποία διοικεί τα σύμπαντα με δικαιοσύνη και σοφία. Προς το παρόν, κατά την παρούσα ζωή, ανατέλλει τον ήλιο του επί δικαίους και αδίκους, και βρέχει επί πονηρούς και αγαθούς, παρέχοντας τα αγαθά του εξίσου σε όλους· στον κατάλληλο όμως καιρό θα αναδειχθεί Θεός εκδικήσεων, οπότε και θα επιβάλει την πρέπουσα τιμωρία σε όσους δεν έκαναν καλή χρήση των ευεργεσιών του.

Εάν κατανοήσεις το πλήθος αυτών που αμαρτάνουν, που ασεβούν, που εκστομίζουν αδικία προς το Ύψος, και αντικρίσεις τη μακροθυμία του Θεού απέναντι σε τόσα αμαρτήματα, πώς δηλαδή, ακόμη και μετά από όλα αυτά, κάνει τον ήλιο Του να ανατέλλει σε πονηρούς και αγαθούς και στέλνει τη βροχή σε δικαίους και αδίκους, θα πεις: Από το έλεος του Κυρίου είναι πλήρης η γη· τα δικαιώματά Σου δίδαξέ με.

Και πάλι: εκείνος μεν παρακινούσε να αμύνονται απέναντι σε όσους τους αδικούν και να ανταποδίδουν την αδικία, λέγοντας: «οφθαλμό αντί οφθαλμού και δόντι αντί δοντιού, εγώ όμως σας λέω να μην αντισταθείτε στον πονηρό, αλλά σε όποιον σε ραπίσει στη δεξιά σου σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη· και σε εκείνον που θέλει να δικαστεί μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο». Και πάλι: εκείνος μεν συμβούλευε να αγαπά κανείς τον φίλο και να μισεί τους εχθρούς, εγώ όμως, από υπερβολική φιλανθρωπία και ανεξικακία, νομοθετώ να αγαπάτε τους εχθρούς σας και να προσεύχεστε «υπέρ αυτών που σας διώκουν, για να γίνετε υιοί του Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς, ο οποίος ανατέλλει τον ήλιο σε πονηρούς και αγαθούς και βρέχει σε δικαίους και αδίκους». Και επιπλέον, εκείνος μεν προσαρμοζόταν στη σκληρότητα των πολλών και θέσπιζε διατάξεις κατάλληλες για τους εμπαθείς, παραδίδοντας έναν τρόπο ευσέβειας αλλαγμένο και κατώτερο από τον παλαιό· εγώ όμως επαναφέρω τους πάντες στον ευσεβή και θεοφιλή βίο των αρχαίων θεοφιλών ανδρών. Και, πάνω από όλα, εκείνος μεν υποσχόταν «γη ρέουσα γάλα και μέλι» σαν σε νήπια· εγώ όμως προσφέρω τη Βασιλεία των Ουρανών σε όσους είναι ικανοί να την χωρέσουν.

Και την ίδια στιγμή που προσευχόταν, αντήχησε μια φοβερή βροντή και όλος ο περιβάλλων αέρας καλύφθηκε από σύννεφα· ξέσπασαν δε ραγδαίες και συνεχείς βροχές, οι οποίες γέμισαν ολόκληρη τη χώρα. Εξαιτίας αυτού προέκυψε άφθονη και πλούσια καρποφορία, η οποία καλλιεργήθηκε με τις προσευχές του Αιακού. «Και επικαλέστηκε», λέει, «ο Σαμουήλ τον Κύριο, και ο Κύριος έδωσε βροντές και βροχή κατά την ημέρα του θερισμού». Βλέπεις ότι αυτός που «βρέχει επί δικαίους και αδίκους» μέσω των υποτεταγμένων δυνάμεων», και τα εξής.

«Αλλά εμμένω και συμφωνώ· λέγε λοιπόν.» «Λέω λοιπόν τώρα το επόμενο, ή μάλλον ρωτώ: όσα συμφωνήσει κανείς με κάποιον ότι είναι δίκαια, πρέπει να τα πράττει ή να τον εξαπατά;» «Πρέπει να τα πράττει.» Σε αυτά παράβαλε το «σε κανέναν μην ανταποδίδετε κακό αντί για κακό» και το «να ευλογείτε αυτούς που σας καταρώνται· να προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται και σας καταδιώκουν, για να γίνετε υιοί του Πατέρα σας που βρίσκεται στους ουρανούς, ο οποίος ανατέλλει τον ήλιό του πάνω σε πονηρούς και αγαθούς και βρέχει πάνω σε δικαίους και αδίκους», και επιπλέον το «όταν μας λοιδορούν, ευλογούμε· όταν μας καταδιώκουν, υπομένουμε· όταν μας δυσφημούν, παρακαλούμε», τα οποία αναφέρονται στα δικά μας ιερά γράμματα. Και ο προφήτης των Εβραίων επίσης λέει: «Αν ανταπέδωσα κακό σε αυτούς που μου ανταπέδιδαν κακά»· και πάλι: «Με αυτούς που μισούν την ειρήνη, εγώ ήμουν ειρηνικός.»

ΚΕʹ. Ας μιμηθούμε τον ανώτατο και πρώτο νόμο του Θεού, ο οποίος βρέχει επί δικαίους και αμαρτωλούς, και ανατέλλει τον ήλιο ομοίως για όλους· ο οποίος άπλωσε ελεύθερη τη γη για όλα τα χερσαία, όπως και τις πηγές, τους ποταμούς και τα δάση· έδωσε τον αέρα στις πτηνές φύσεις και το νερό σε όσα διάγουν ένυδρο βίο, και χάρισε σε όλους άφθονα τις πρωταρχικές προϋποθέσεις της ζωής, οι οποίες δεν εξουσιάζονται από καμία δύναμη, ούτε περιορίζονται από κανέναν νόμο, ούτε διαχωρίζονται από σύνορα· αντιθέτως, τα προσέφερε κοινά και πλούσια σε όλους, και καθόλου ελλιπή εξαιτίας αυτού· τιμώντας την ομοτιμία της φύσεως με την ισότητα της δωρεάς, και φανερώνοντας τον πλούτο της δικής Του χρηστότητας.

Και αυτό το θαύμα δεν αφορά μόνο τους λόγους, αλλά και την ίδια τη δημιουργία, εάν ποτέ το έχεις κατανοήσει. Ούτε στα κτίσματα τα πρωτεία ανήκουν σε ορισμένους, αλλά σε όλους, και η χάρη του ενός πλάσματος είναι κοινή· ούτε στην πίστη τα σωτήρια δωρήματα ανήκουν στους ισχυρότερους, αλλά σε εκείνους που το επιθυμούν. Τι είναι ωραιότερο από τον αέρα, τη φωτιά, το νερό, τη γη, τις βροχές, τους ήμερους και άγριους καρπούς, τη στέγη, το ένδυμα; Η μετοχή σε αυτά είναι κοινή, σε άλλα μεν απολύτως, σε άλλα δε σε κάποιο βαθμό· και κανείς δεν είναι τόσο τύραννος, ώστε να απολαύσει μόνος του την κοινή χάρη. Ο Θεός ανατέλλει τον ήλιο ισότιμα, βρέχει σε πλούσιους και φτωχούς· κοινή είναι η εναλλαγή νύχτας και ημέρας, κοινό δώρο η υγεία, κοινό το όριο της ζωής, κοινό το μέτρο και η χάρη του σώματος, κοινή η δύναμη των αισθήσεων· ίσως μάλιστα ο φτωχός να κατέχει και κάτι περισσότερο, το να ευχαριστεί πιο πολύ για αυτά και να απολαμβάνει τα κοινά αγαθά πιο γλυκά από ό,τι οι ισχυρότεροι από την περίσσειά τους. Αυτά, λοιπόν, είναι κοινά, και ισότιμα, και γνωρίσματα της δικαιοσύνης του Θεού· ο χρυσός όμως, και οι διαφανείς και περιζήτητοι λίθοι, και όσα από τα ενδύματα είναι μαλακά και περίτεχνα, και το τραπέζι που εξάπτει τα πάθη και οδηγεί στην παραφροσύνη, και τα περιττά αποκτήματα, που αποτελούν βάσανο για εκείνους που τα κατέχουν, είναι στολίδια των λίγων.

Ας γίνουμε χρηστοί, εύσπλαγχνοι, συμπονετικοί· ας μιμηθούμε την αγαθότητα του Δεσπότη, ο οποίος κάνει τον ήλιο να ανατέλλει για αγαθούς και πονηρούς, και τρέφει με τη βροχή τους πάντες ομοίως. Ας μην δεχθούμε να πλουτίζουμε εξαιτίας της φτώχειας των άλλων· ας μην απομακρυνθούμε τόσο πολύ από τη θεία ισότητα· ούτε να αναμείξουμε τον δικό μας πλούτο με ξένα δάκρυα, από τα οποία θα καταναλωθεί όπως από τη σκουριά και τον σκόρο, ή, για να χρησιμοποιήσουμε την έκφραση της Γραφής, θα εξεμεθεί. Αλλά μήπως είμαστε πιο αχόρταγοι από το δέον; Είναι δυνατόν να πλεονεκτήσουμε και με καλό τρόπο.

Και για τον λόγο αυτό αρμόζει να εξετάσουμε με ακρίβεια τα ιδιώματα του γεννήτορά μας, ώστε, μορφοποιώντας και διαπλάθοντας τους εαυτούς μας προς την ομοιότητα του Πατρός, να αναδειχθούμε γνήσια τέκνα εκείνου που μας κάλεσε στην κατά χάριν υιοθεσία. Διότι αποτελεί βαριά μομφή να είναι κανείς νόθος και υποβολιμαίος, και με τα έργα του να διαψεύδει την πατρική ευγένεια. Γι' αυτό νομίζω πως και ο ίδιος ο Κύριος στα Ευαγγέλια, ορίζοντας σε εμάς τους κανόνες του βίου, χρησιμοποίησε προς τους μαθητές Του τα εξής λόγια: «Να κάνετε το καλό σε εκείνους που σας μισούν, να προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται και σας καταδιώκουν, ώστε να γίνετε υιοί του Πατρός σας που βρίσκεται στους ουρανούς, διότι ανατέλλει τον ήλιο Του σε πονηρούς και αγαθούς και στέλνει τη βροχή σε δικαίους και αδίκους». Διότι λέγει πως τότε γίνονται υιοί, όταν, μέσω της φιλανθρωπίας προς τους συνανθρώπους τους, αποτυπώσουν στους δικούς τους λογισμούς την ομοίωση της πατρικής αγαθότητας.

Διότι το «κατ’ εικόνα» το κατέχω από το ότι είμαι έλλογο ον, ενώ το «καθ’ ομοίωσιν» το αποκτώ με το να γίνω χρηστός. Γίνετε τέλειοι, όπως ο Πατέρας σας ο ουράνιος είναι τέλειος. Είδες πού μας αποδίδει ο Κύριος το «καθ’ ομοίωσιν»; Στο ότι ανατέλλει τον ήλιό Του επί πονηρών και αγαθών και βρέχει επί δικαίων και αδίκων. Εάν γίνεις μισοπόνηρος, αμνησίκακος, αν δεν μνημονεύεις τη χθεσινή έχθρα, εάν γίνεις φιλάδελφος, συμπαθής, ομοιώθηκες με τον Θεό. Εάν συγχωρήσεις τον εχθρό σου από καρδιάς, ομοιώθηκες με τον Θεό. Εάν συμπεριφερθείς απέναντι στον αδελφό που έσφαλε εις βάρος σου όπως ακριβώς συμπεριφέρεται ο Θεός απέναντι σε εσένα τον αμαρτωλό, τότε με την ευσπλαγχνία προς τον πλησίον ομοιώθηκες με τον Θεό. Ώστε το μεν «κατ’ εικόνα» το κατέχεις από το να είσαι έλλογος, το δε «καθ’ ομοίωσιν» το αποκτάς με το να ενστερνιστείς τη χρηστότητα. Περιβλήσου σπλάγχνα οικτιρμού, χρηστότητα, για να ενδυθείς τον Χριστό. Διότι διά των τρόπων με τους οποίους αναλαμβάνεις τη συμπάθεια, διά των ίδιων ενδύεσαι τον Χριστό και, διά της οικειώσεως προς Αυτόν, έγινες οικείος του Θεού. Έτσι, η ιστορία αποτελεί διαπαιδαγώγηση του ανθρωπίνου βίου.

Υπάρχει λοιπόν εν δυνάμει μέσα μου το λογικό και νοερό στοιχείο, το οποίο ακριβώς αποδεικνύει ότι έχω πλασθεί «κατ' εικόνα» Θεού, ενώ εν ενεργεία είναι η επιδίωξη της αρετής και η έμπρακτη κατόρθωση του αγαθού, ώστε να φθάσω μέσω του άριστου τρόπου ζωής στο «καθ' ομοίωσιν» του Θεού. Ώστε το μεν «κατ' εικόνα» Θεού είναι η αρχή και η ρίζα του αγαθού, την οποία έλαβα αμέσως κατά τη δημιουργία μου εντεθειμένη μέσα στη φύση μου, το δε «καθ' ομοίωσιν» Θεού το αποκτώ στο τέλος, μέσα από τα έργα μου, τους κόπους μου για το καλό και την ενάρετη διαγωγή μου σε όλη τη ζωή. Εύλογα, λοιπόν, ο Δημιουργός δεν αποφάνθηκε ότι έγινα αμέσως και «καθ' ομοίωσιν» Θεού ταυτόχρονα με τη δημιουργία μου. Διότι, άκουσε και τι λέει στο Ευαγγέλιο: «Να γίνεστε τέλειοι, όπως ακριβώς και ο Πατέρας σας ο ουράνιος είναι τέλειος. Διότι ανατέλλει τον ήλιο του πάνω σε πονηρούς και αγαθούς και βρέχει πάνω σε δικαίους και αδίκους». Βλέπεις πού και πότε μας αποδίδει ο Κύριος το «καθ' ομοίωσιν»; Όταν γίνεις πολέμιος της πονηρίας, αμνησίκακος, χωρίς να εκδικείσαι τον εχθρό, όταν γίνεις φιλάδελφος και συμπονετικός, τότε ομοιώθηκες με τον Θεό. Εάν, όπως είναι ο Θεός απέναντί σου, τον αμαρτωλό, που του εναντιώνεσαι καθημερινά, τέτοιος γίνεις και εσύ απέναντι στον αδελφό σου που έχει σφάλει απέναντί σου, τότε με την τέλεια αγάπη και με την ευσπλαχνία προς τον πλησίον ομοιώθηκες με τον Θεό. Ανάλαβε, λοιπόν, σπλάγχνα οικτιρμών και αγαθότητα, για να ενδυθείς τον Χριστό.

Τι κάνει λοιπόν αυτός που βρέχει επί δικαίων και αδίκων, που ανατέλλει τον ήλιο επί πονηρών και αγαθών; Μοίρασε σε αυτούς, λέει, τον βίο. Βλέπεις ότι αυτός ο άνθρωπος και πατέρας είναι ανενδεής; Διότι δεν θα τα μοίραζε μόνο στους δύο, ούτε μόνο σε δύο μέρη, αλλά θα κρατούσε και ένα τρίτο μερίδιο του βίου για τον εαυτό του. Εκείνος όμως, ως Θεός, όπως ακριβώς λέει και ο προφήτης Δαβίδ, μη έχοντας ανάγκη από τα δικά μας αγαθά, μοίρασε, λέει, τον βίο μόνο σε αυτά τα δύο παιδιά, δηλαδή ολόκληρο τον κόσμο. Διότι, όπως ακριβώς η μία φύση διαιρείται από τη διαφορετική προαίρεση, έτσι και ο ένας κόσμος διαιρείται από τη διαφορετική χρήση. Ο ένας λέει προς τον Θεό: «όλη την ημέρα άπλωσα προς εσένα τα χέρια μου», και «επτά φορές την ημέρα σε δοξολόγησα», και «τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν», και «έκραξα μέσα στη νύχτα», και «ήλπισα στους λόγους σου», και «τα πρωινά εξολόθρευα όλους τους αμαρτωλούς της γης», δηλαδή απέκοπτα τις ορέξεις της σάρκας που κινούνταν προς την ηδυπάθεια· ο άλλος όμως περνάει τη μέρα του στο κρασί και ψάχνει πού γίνεται οινοποσία και ξενυχτά με άσεμνες και άνομες πράξεις και σπεύδει προς κρυφούς δόλους, ή φανερές επιβουλές και αρπαγές χρημάτων και πονηρές σκέψεις. Άραγε δεν μοίρασαν αυτοί τη μία νύχτα και τον έναν ήλιο και, πριν από αυτά, την ίδια τους τη φύση, χρησιμοποιώντας τα με ασύμφωνο μεταξύ τους τρόπο; Ο Θεός όμως μοίρασε αδιαίρετα σε όλους όλη την κτίση, προσφέροντάς την για χρήση σύμφωνα με τη βούληση του καθενός. «

Αλλά τα όσα λέγονται και πράττονται από εμάς, έτσι τα περιόρισε και τα περιφρούρησε στην αλήθεια, τη δικαιοσύνη, την αγνεία και την απουσία οργής, περικλείοντας έτσι τη ζωή μας. Και απέναντι σε αυτούς που οργίζονται εναντίον μας και μας αντιμάχονται και μας επιτίθενται με λόγια και έργα, πώς μας νουθετεί να συμπεριφερόμαστε; Νίκα, λέει, το κακό με το αγαθό και δίνε τόπο στην οργή, και μην αντιστέκεσαι στον πονηρό, και μην ανταποδίδεις κακό αντί κακού ή λοιδορία αντί λοιδορίας, αλλά να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να ευλογείτε αυτούς που σας καταρώνται, να κάνετε το καλό σε αυτούς που σας μισούν και να προσεύχεστε για αυτούς που σας κακομεταχειρίζονται και σας διώκουν. Ποιο είναι όμως το τέλος αυτού του σκληρού βίου και το έπαθλο των αγώνων; «Για να γίνετε», λέει, «υιοί του Πατέρα σας του εν τοις ουρανοίς», και κληρονόμοι μεν του Θεού, συγκληρονόμοι δε του Χριστού, και να αποκτήσετε ζωή αθάνατη και να παραλάβετε βασιλεία ανέκφραστη, ασάλευτη, αδιάδοχη, συμβιώνοντας και συμβασιλεύοντας με τον Θεό στους απέραντους αιώνες.

Λένε, λοιπόν, σχετικά με την ουσία του πνεύματος, η οποία είναι η αιτία όλων όσων δημιουργούνται, ότι δεν ταυτίζεται με κανένα από αυτά, αλλά γεννά και ποιεί όλα τα γινόμενα, λέγοντας τα εξής: «Γίνομαι ό,τι θέλω και είμαι ό,τι είμαι». Γι' αυτόν τον λόγο, λέει, είναι ακίνητο αυτό που κινεί τα πάντα· διότι παραμένει αυτό που είναι, δημιουργώντας τα πάντα, και δεν μεταβάλλεται σε τίποτε από όσα δημιουργούνται. Αυτόν θεωρεί ως τον μόνο αγαθό, και ότι γι' αυτόν ειπώθηκε ο λόγος του Σωτήρος: «Τι με λέγεις αγαθόν; Ένας είναι ο αγαθός, ο Πατέρας μου ο εν τοις ουρανοίς· ο οποίος ανατέλλει τον ήλιο αυτού επί δικαίους και αδίκους και βρέχει επί οσίους και αμαρτωλούς» —το ποιοι, δε, είναι οι όσιοι στους οποίους βρέχει και ποιοι οι αμαρτωλοί στους οποίους ο ίδιος βρέχει, αυτό μαζί με τα άλλα θα το πούμε αργότερα. —Και ότι αυτό είναι το μέγα, κρύφιο και άγνωστο μυστήριο των όλων στους Αιγυπτίους, το οποίο είναι συγκεκαλυμμένο και αποκεκαλυμμένο. Διότι, όπως λέει, δεν υπάρχει κανένας ναός όπου μπροστά από την είσοδο να μην στέκεται γυμνό το κεκρυμμένο, βλέποντας από κάτω προς τα πάνω και στεφανωμένο με όλους τους καρπούς των όσων γεννώνται από αυτό.

Με έναν τέτοιο άνθρωπο να μη συναναστρέφεστε, για να μη χαθείτε μαζί του, έστω κι αν είναι πατέρας ή γιος ή αδελφός ή συγγενής. Διότι «δεν θα τον σπλαχνιστεί», λέει η Γραφή, «το μάτι σου». Πρέπει λοιπόν και εσείς να μισείτε αυτούς που μισούν τον Θεό και να λιώνετε από θλίψη για τους εχθρούς Του· όχι βέβαια να τους χτυπάτε ή να τους καταδιώκετε, όπως τα έθνη που δεν γνωρίζουν τον Κύριο και Θεό, αλλά να τους θεωρείτε μεν εχθρούς και να αποχωρίζεστε από αυτούς, να τους νουθετείτε δε και να τους προτρέπετε σε μετάνοια, μήπως τυχόν ακούσουν, μήπως τυχόν ενδώσουν. Διότι ο Θεός μας είναι φιλάνθρωπος και θέλει να σωθούν όλοι οι άνθρωποι και να έλθουν σε επίγνωση της αλήθειας. Γι' αυτό ανατέλλει τον ήλιο Του σε πονηρούς και αγαθούς και βρέχει σε δικαίους και αδίκους. Θέλοντας ο Κύριος να γίνουμε και εμείς μιμητές αυτής της χρηστότητας, λέει: Γίνεσθε τέλειοι, όπως και ο Πατέρας σας ο επουράνιος είναι τέλειος.

Επειδή είμαστε μέλη του και τρεφόμαστε μέσω της κτίσης, την δε κτίση μάς την παρέχει ο ίδιος, ανατέλλοντας τον ήλιό του και βρέχοντας όπως βούλεται, ομολόγησε το ποτήριο που προέρχεται από την κτίση ως δικό του αίμα, από το οποίο θα αρδεύσει το δικό μας αίμα, και διαβεβαίωσε τον άρτο που προέρχεται από την κτίση ως δικό του σώμα, από τον οποίο αυξάνονται τα δικά μας σώματα.

Για όσους όμως βρίσκονται στη χάρη, διακηρύττει ο υιός της βροντής: «Σε όσους τον δέχθηκαν, έδωσε την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού». Ιδού τιμή απαλλαγμένη από κάθε κατηγορία, ιδού το αξίωμα της υιοθεσίας, ιδού το σύνθημα της υπερκόσμιας συγκλήτου, το οποίο ο Σωτήρας επαναλάμβανε παντού λέγοντας: «Για να γίνετε όμοιοι με τον Πατέρα σας, που είναι στους ουρανούς», και: «Γνωρίζει ο ουράνιος Πατέρας σας όσα χρειάζεστε, προτού ακόμη του τα ζητήσετε». Ο ίδιος, λοιπόν, ο αίτιος της υιοθεσίας διακηρύττει παντού αυτό το αξίωμα· και εκείνος που, από προμαχώνας του Ιουδαϊσμού, έγινε όργανο του Ευαγγελίου, δείχνοντας ότι η τιμή αυτή επιβεβαιώθηκε έμπρακτα, είπε: «Διότι δεν λάβατε πνεύμα δουλείας, ώστε να περιπέσετε πάλι στον φόβο, αλλά πνεύμα υιοθεσίας, με το οποίο κραυγάζουμε: Αββά, Πατέρα».

343. Στον Σιλουανό. Περί της θείας αγαθότητος. Διαφεύγει της προσοχής σου, μάλλον επειδή το θέλεις (διότι δεν αγνοείς την αλήθεια), η δύναμη του θείου δόγματος. Διότι το ότι ο Θεός είναι δημιουργός και των αγγέλων, το αναφέρει ο Προφήτης θεολογώντας για τον Θεό: «Του οποίου τα χέρια έκτισαν όλη τη στρατιά του ουρανού». Το ότι είναι δημιουργός και των υδάτων και των νεφών, ο Δαβίδ το αναφωνεί στους ύμνους: «Και το ύδωρ το υπεράνω των ουρανών ας αινεί το όνομα του Κυρίου. Διότι αυτός είπε και έγιναν». Ο ίδιος δε ο Θεός λέει μέσα από τη θύελλα στον Ιώβ: «Εγώ έθεσα το νέφος ως ένδυμα στη θάλασσα». Και για το ότι ο Ποιητής είναι αγαθός, ο Κύριος λέει: «Ανατέλλει τον ήλιο του επί πονηρών και αγαθών, και βρέχει επί δικαίων και αδίκων». Πράγμα που αποτελεί ένδειξη της μέγιστης αγαθότητας.

Εάν το πράξετε αυτό, λέγει, θα γίνετε όμοιοι με τον Πατέρα σας που βρίσκεται στους ουρανούς. Και για να μας καταστήσει τον λόγο σαφέστερο, πρόσθεσε: «Διότι ανατέλλει τον ήλιό του σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους». Διότι, λέγει, μιμείσαι τον Θεό κατά το μέτρο της ανθρώπινης δύναμης. Επειδή, όπως ακριβώς Εκείνος δεν ανατέλλει τον ήλιο μόνο για τους δικαίους, αλλά και για αυτούς που διαπράττουν τα πονηρά, και χορηγεί τη βροχή και τους ετήσιους όμβρους όχι μόνο στους αγαθούς, αλλά και στους πονηρούς· έτσι και εσύ, εάν δεν αγαπάς μόνο αυτούς που σε αγαπούν, αλλά και εκείνους που διάκεινται εχθρικά απέναντί σου, μιμείσαι, ανάλογα με τη δική σου δύναμη, τον Δεσπότη σου.