Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:45

Διότι ποιος λογισμός ή ποια διάνοια θα μπορέσει να προσεγγίσει την άφατη αγαθότητα, την οποία επιδεικνύει προς το ανθρώπινο γένος, ανατέλλοντας τον ήλιο σε πονηρούς και αγαθούς, και ρίχνοντας βροχή σε δικαίους και αδίκους, και χορηγώντας κάθε άλλη αφθονία; Ίσως παρατείναμε τον λόγο περισσότερο από το δέον, χωρίς να το πράξουμε αυτό ούτε απλώς ούτε άσκοπα, αλλά για να μάθουν μέσω εσών όσοι απουσίασαν, πόσο ζημίωσαν τον εαυτό τους, επειδή για χάρη της σωματικής τροφής στέρησαν από τους εαυτούς τους την πνευματική διδασκαλία. Αλλά, για να μην επιταθεί η αθυμία τους, επιδείξτε απέναντί τους αδελφική εύνοια, μεταφέροντάς τους όσα ειπώθηκαν από εμάς· διότι αυτό αποτελεί τεκμήριο γνήσιας αγάπης. Επειδή, εάν σε ό,τι αφορά τα αισθητά εδέσματα, όσοι πράττουν κάτι τέτοιο, φυλάγοντας δηλαδή μερίδες από το τραπέζι για τους γνωστούς τους, επιδεικνύουν το μέγιστο τεκμήριο αγάπης, πολύ περισσότερο όταν αυτό γίνεται για τα πνευματικά αγαθά θα μας αποφέρει πολύν έπαινο· διότι η ωφέλεια θα επιστρέψει πάλι σε εμάς.

Η΄. Σκέψου λοιπόν, αγαπητέ μου, πόσο μεγάλο είναι το μέγεθος αυτής της αρετής από τα έπαθλα τα οποία υποσχέθηκε σε όσους την έχουν κατορθώσει ο Θεός των όλων. Διότι, αφού είπε, «Να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να ευλογείτε αυτούς που σας καταδιώκουν, να προσεύχεστε υπέρ αυτών που σας κακομεταχειρίζονται», επειδή τα προστάγματα αυτά ήταν μεγάλα και άγγιζαν την πιο ψηλή κορυφή της αρετής, προσθέτει: «Για να γίνετε όμοιοι του Πατρός σας του εν τοις ουρανοίς, διότι ανατέλλει τον ήλιό του επί πονηρών και αγαθών, και βρέχει επί δικαίων και αδίκων». Είδες, στο μέτρο της ανθρώπινης δύναμης, με ποιον γίνεται παρόμοιος εκείνος που όχι μόνο δεν εκδικείται όσους τον έχουν πικράνει, αλλά και προσπαθεί να προσεύχεται υπέρ αυτών; Ας μην στερούμε λοιπόν τους εαυτούς μας, εξαιτίας της αμέλειας, από τέτοιες δωρεές και από έπαθλα που ξεπερνούν κάθε λόγο, αλλά με κάθε τρόπο ας φροντίσουμε να το κατορθώσουμε αυτό, και, αφού πιέσουμε τον λογισμό μας, ας τον εκπαιδεύσουμε να υποτάσσεται στο πρόσταγμα του Θεού. Γι' αυτό άλλωστε και εγώ τώρα έκανα αυτή την παραίνεση και έφερα στο μέσον την παραβολή και έδειξα το μέγεθος του κατορθώματος, καθώς και πόσο μεγάλο κέρδος προκύπτει για εμάς από αυτό, ώστε, όσο υπάρχει ακόμη καιρός, ο καθένας από εμάς, εάν έχει κάποιον που διάκειται εχθρικά απέναντί του, να καταβάλει κάθε προσπάθεια, με πολλή φροντίδα, για να τον συμφιλιώσει με τον εαυτό του.

Ακόμη δεν έλαβε τίποτα, και υπόσχεται να προσφέρει στον Θεό τη δεκάτη από όσα πρόκειται να του δοθούν στο μέλλον. Ας μην προσπερνάμε επιφανειακά, αγαπητοί, τα όσα ειπώθηκαν, αλλά ας μιμηθούμε όλοι αυτόν τον δίκαιο, εμείς που ζούμε στην εποχή της Χάριτος εκείνον που έζησε πριν από τον Νόμο, και ας μη ζητάμε τίποτα το βιωτικό από τον Δεσπότη. Διότι δεν περιμένει καν τη δική μας υπενθύμιση, αλλά, ακόμη κι αν δεν το ζητήσουμε, μας δωρίζει τα αναγκαία. Επειδή ανατέλλει τον ήλιο Του σε πονηρούς και αγαθούς, και στέλνει βροχή σε δικαίους και αδίκους. Και ας υπακούμε σε Αυτόν που μας προτρέπει και λέει: Ζητάτε πρώτα τη βασιλεία του Θεού, και όλα αυτά θα σας προστεθούν.

Ας μη ζητάμε, λοιπόν, από Εκείνον τίποτα από τα βιοτικά. Διότι είναι εξαιρετικά ανάξιο το να ζητάμε από Αυτόν, που είναι τόσο μεγαλόδωρος και κατέχει τέτοια αφθονία δυνάμεως, αυτά τα οποία καταλύονται μαζί με την παρούσα ζωή και χαρακτηρίζονται από πολλή μεταβολή και αστάθεια. Επειδή τέτοια είναι όλα τα ανθρώπινα, είτε πρόκειται για τον πλούτο, είτε για την εξουσία, είτε για την ανθρώπινη δόξα· αντίθετα, ας ζητάμε τα αιώνια, τα διαρκή και εκείνα που δεν γνωρίζουν μεταβολή. Και αφού γνωρίζουμε την αγαθότητα του Δεσπότη μας, ας μην υπολογίζουμε καθόλου τα παρόντα, αλλά ας στρέψουμε όλη μας την προθυμία προς τον πόθο των επουρανίων. Διότι, εάν ανατέλλει τον ήλιο Του σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους, πολύ περισσότερο δεν θα παραβλέψει εκείνους που απέχουν από την πονηρία και αποφεύγουν την αδικία, αλλά θα τους αξιώσει μεγάλης πρόνοιας, και θα τους παράσχει τη δική Του προστασία στα πάντα. Γνωρίζοντας αυτό, αγαπητοί, ας μην απιστούμε στις υποσχέσεις του Θεού, ούτε να πράττουμε τα αντίθετα από αυτά που έχει προστάξει. Διότι τα όσα πράττονται τώρα από εμάς σε τίποτα δεν διαφέρουν από τις πράξεις αυτών που απιστούν.

Πράγματι, πρόκειται για μανία, πράγματι για μεγάλο έρωτα. Τι λες; καταφρονείς τον ουρανό; Ναι, απαντά· διότι αγαπώ αυτούς που με αδίκησαν. Ζητάς να εξαλειφθείς; Και τι να κάνω, λέει· διότι είναι έρωτας. Τι συνέβη όμως μετά από αυτά; Άκουσε τι λέει αλλού η Γραφή: «Και κακουχήθηκε ο Μωυσής εξαιτίας τους». Πόσες φορές τον ύβρισαν; πόσες φορές απέρριψαν τον ίδιο και τον αδελφό του; πόσες φορές ζήτησαν να επιστρέψουν στην Αίγυπτο; Και μετά από όλα αυτά, εκείνος φλεγόταν και μαινόταν από αγάπη, και ήταν έτοιμος να πάσχει υπέρ αυτών. Έτσι πρέπει να αγαπά κανείς τους εχθρούς του, θρηνώντας και ταλαιπωρούμενος και κάνοντας τα πάντα και δεχόμενος τον αποχωρισμό, ώστε να ποθεί διακαώς τη σωτηρία τους. Τι έκανε δε ο Παύλος, πες μου; Δεν ζήτησε ακόμη και τη γέεννα αντί γι' αυτούς; Αλλά είναι αναγκαίο να αντλήσουμε το παράδειγμα από τον Δεσπότη. Διότι έτσι πράττει και ο ίδιος, λέγοντας, ότι «ανατέλλει τον ήλιον αυτού επί πονηρούς και αγαθούς»· φέρνοντας ο ίδιος το παράδειγμα από τον Πατέρα του, ενώ εμείς το αντλούμε από τον ίδιο τον Χριστό. Ήρθε προς αυτούς, κατά την οικονομία εννοώ, έγινε δούλος εξαιτίας τους, εταπείνωσε τον εαυτό του, εκένωσε τον εαυτό του, έλαβε μορφή δούλου· και αφού ήρθε, ούτε ο ίδιος πορεύτηκε σε οδό εθνικών, και στους μαθητές του το ίδιο πρόσταξε· και όχι μόνο αυτό, αλλά και περιόδευε θεραπεύοντας κάθε νόσο και κάθε ασθένεια.

αʹ. Τα παρελθόντα διαθέτουν μεγαλύτερη ισχύ από τα μελλοντικά, και φαίνονται να είναι πιο θαυμαστά και πιο αξιόπιστα. Γι' αυτό και ο Παύλος αντλεί την προτροπή του από όσα έχουν ήδη συντελεστεί· διότι αυτά, χάριν του Χριστού, έχουν μεγαλύτερη ισχύ. Διότι το να ειπωθεί: «Συγχώρησε και θα συγχωρηθείς», και «αν δεν συγχωρήσετε, δεν πρόκειται να συγχωρεθείτε ούτε και εσείς», όταν απευθύνεται σε άνδρες φιλοσόφους και σε όσους πιστεύουν στα μελλοντικά, έχει μεγάλη δύναμη. Ο Παύλος, όμως, δεν νουθετεί μόνο με βάση αυτά, αλλά και με βάση όσα έχουν ήδη συντελεστεί. Διότι με το πρώτο είναι δυνατόν να αποφύγει κανείς την κόλαση, ενώ με το δεύτερο να γίνει μέτοχος κάποιου αγαθού. Τον Χριστό, λέει, να μιμείσαι. Αρκεί μόνο αυτό ως προτροπή προς την αρετή, το να μιμείται δηλαδή κανείς τον Θεό· αυτό είναι ανώτερο από εκείνο, ότι «Ανατέλλει τον ήλιο Του επί πονηρών και αγαθών, και βρέχει επί δικαίων και αδίκων».

Διότι, εάν δεν ξεπεράσει η δικαιοσύνη μας αυτήν των Φαρισαίων και των Γραμματέων, δεν θα εισέλθουμε στη βασιλεία των ουρανών· όταν λοιπόν έχουμε ακόμη λιγότερη από εκείνους, πώς θα εισέλθουμε; Αγαπάτε, λέγει, τους εχθρούς σας, και θα γίνετε όμοιοι με τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς. Αγάπησε λοιπόν τον εχθρό· διότι δεν ευεργετείς εκείνον, αλλά τον ίδιο σου τον εαυτό.

Διότι, εάν τιμώρησε κατ' αυτόν τον τρόπο αυτούς που αμάρτησαν πριν από τον Νόμο, δεν πρόκειται να αφήσει ατιμώρητους όσους διέπραξαν μεγαλύτερα κακά μετά την έλευση της χάριτος. Τέθηκε λοιπόν το ερώτημα: Πώς είναι άραγε αγαθός, πώς είναι φιλάνθρωπος, εάν πράγματι τιμωρεί; Και αναβάλαμε τότε την ομιλία, ώστε να μην επιβαρύνουμε τις ακοές σας με το πλήθος των λόγων. Εμπρός, ας αποδώσουμε σήμερα το χρέος και ας αποδείξουμε πώς ο Θεός είναι αγαθός, ακόμη και όταν τιμωρεί. Διότι αυτός ο λόγος θα μας φανεί χρήσιμος και έναντι των αιρετικών· γι' αυτό ας προσέξουμε με ιδιαίτερη επιμέλεια: Ο Θεός μάς δημιούργησε, χωρίς να έχει ανάγκη τίποτε από εμάς. Και το ότι δεν είχε ανάγκη από τίποτε, το φανέρωσε από το γεγονός ότι μας δημιούργησε αργότερα. Διότι, εάν είχε ανάγκη, θα μας είχε δημιουργήσει από παλιά. Εάν όμως Εκείνος υπήρχε και χωρίς εμάς, ενώ εμείς δημιουργηθήκαμε σε μεταγενέστερους χρόνους, μας δημιούργησε χωρίς να μας έχει ανάγκη. Δημιούργησε τον ουρανό, τη γη, τη θάλασσα και όλα τα όντα για χάρη μας. Αυτά δεν αποτελούν δείγμα αγαθότητας, πες μου; Και θα μπορούσε να πει κανείς πολλά· αλλά για να συντομεύσουμε τον λόγο: Ανατέλλει τον ήλιο Του σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους. Αυτό δεν είναι δείγμα αγαθότητας; «Όχι», απαντά κάποιος. Διότι κάποτε έλεγα σε κάποιον Μαρκιωνιστή: «Άραγε δεν είναι αυτά δείγματα αγαθότητας;», και εκείνος μου αποκρίθηκε: «Εάν δεν ζητούσε λόγο για τα αμαρτήματα, θα ήταν δείγμα αγαθότητας· εφόσον όμως απαιτεί λογοδοσία, δεν είναι δείγμα αγαθότητας». Αλλά εκείνος βέβαια δεν παρίσταται τώρα. Εμπρός όμως, ας πούμε όσα ειπώθηκαν τότε, και ακόμη περισσότερα από αυτά.

Διότι, όπως ακριβώς τα τέκνα των ευπόρων φέρουν χρυσό κόσμημα γύρω από τον λαιμό, και ουδέποτε το αποχωρίζονται, φέροντάς το ως δείγμα της ευγενούς καταγωγής τους· έτσι πρέπει να περιβάλλουμε πάντοτε και εμείς τον εαυτό μας με την ελεημοσύνη, αποδεικνύοντας ότι είμαστε τέκνα του Οικτίρμονος, Εκείνου που ανατέλλει τον ήλιο Του επί πονηρούς και αγαθούς.

Δ'. Ας μιμηθούμε, λοιπόν, και εμείς τις άνω δυνάμεις, και ας μη φροντίσουμε μόνο να σταθούμε κοντά στον θρόνο, αλλά και να έχουμε ένοικο μέσα μας Αυτόν που κάθεται πάνω στον θρόνο. Διότι Εκείνος αγάπησε και όσους Τον μισούσαν, και συνεχίζει να αγαπά· καθώς ανατέλλει τον ήλιο Του σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους. Εσύ, όμως, αγάπησε τουλάχιστον Αυτόν που σε αγαπά· διότι σε αγαπά. Και πώς, θα πει κάποιος, Αυτός που αγαπά, απείλησε με τη γέεννα, την κόλαση και την τιμωρία; Ακριβώς εξαιτίας αυτής της αγάπης Του· διότι, αποκόπτοντας την πονηρία σου και συγκρατώντας με τον φόβο, σαν με κάποιο χαλινάρι, την ορμή σου προς τα χειρότερα, τα πάντα κάνει και μεριμνά, και διά μέσου των ευχάριστων και των λυπηρών σε αναχαιτίζει από την πτωτική σου πορεία, και σε επαναφέρει κοντά Του, απομακρύνοντάς σε από κάθε κακία, η οποία είναι χειρότερη και από τη γέεννα.

Ας τρέχουμε, λοιπόν, προς τους κινδύνους για χάρη Του σαν προς τα μεγαλύτερα στεφάνια, και ας μη θεωρούμε ούτε τη φτώχεια, ούτε την αρρώστια, ούτε την κακοήθεια, ούτε τη συκοφαντία, ούτε τον ίδιο τον θάνατο ως κάτι βαρύ και επαχθές, όταν τα υπομένουμε αυτά για Εκείνον. Διότι, εάν έχουμε πνευματική εγρήγορση, θα αποκομίσουμε το μέγιστο κέρδος μέσα από όλα αυτά· όπως ακριβώς, εάν δεν βρισκόμαστε σε εγρήγορση, δεν πρόκειται να καρπωθούμε τίποτα καλό ούτε από τα αντίθετα. Σκέψου, λοιπόν: σε κατατρέχει κάποιος και σε πολεμά; Άρα σε προετοιμάζει να βρίσκεσαι σε επαγρύπνηση και σου παρέχει την αφορμή να γίνεις όμοιος με τον Θεό. Διότι, εάν αγαπήσεις αυτόν που σε επιβουλεύεται, θα γίνεις όμοιος με Εκείνον που ανατέλλει τον ήλιο Του σε πονηρούς και σε αγαθούς. Σου αφαιρεί κάποιος άλλος τα χρήματα; Αν το υπομείνεις με γενναιότητα, θα λάβεις τον ίδιο μισθό με εκείνους που έχουν δαπανήσει τα πάντα για τους φτωχούς. Διότι «δεχθήκατε με χαρά», λέει, «την αρπαγή των υπαρχόντων σας, γνωρίζοντας ότι έχετε περιουσία ανώτερη στους ουρανούς, η οποία παραμένει αιώνια». Σε κακολόγησε κάποιος και σε χλεύασε; Είτε είναι αληθινά αυτά, είτε είναι ψευδή, σου έπλεξε το μεγαλύτερο στεφάνι, εάν υπομείνεις τη λοιδορία με πραότητα. Επειδή, αφενός εκείνος που συκοφαντεί μας εξασφαλίζει μεγάλο μισθό («Να χαίρεστε», λέει, «και να αγαλλιάζετε, όταν πουν κάθε πονηρό λόγο εναντίον σας λέγοντας ψέματα, διότι ο μισθός σας είναι πολύς στους ουρανούς»), αφετέρου εκείνος που λέει την αλήθεια πάλι μας ωφελεί τα μέγιστα, αρκεί μόνο να υπομείνουμε με πραότητα τα όσα λέγονται.

Διότι ο Θεός καθόρισε τις εξουσίες για το κοινό συμφέρον. Πώς, λοιπόν, δεν είναι παράλογο αυτοί μεν να στρατεύονται γι' αυτόν τον σκοπό και να λαμβάνουν τα όπλα, ώστε εμείς να βρισκόμαστε σε ασφάλεια, εμείς δε ούτε καν υπέρ αυτών που κινδυνεύουν και στρατεύονται να μην αναπέμπουμε δεήσεις; Επομένως, η πράξη αυτή δεν αποτελεί κολακεία, αλλά γίνεται σύμφωνα με τον κανόνα του δικαίου. Διότι, αν δεν διασώζονταν και δεν πετύχαιναν στους πολέμους, θα ήταν αναπόφευκτο και τα δικά μας πράγματα να βρίσκονται σε ταραχές και θορύβους· επειδή, αν εκείνοι εξοντώνονταν, είτε θα έπρεπε και εμείς οι ίδιοι να στρατευθούμε, είτε να τρεπόμαστε παντού σε φυγή και να περιπλανιόμαστε. Διότι είναι σαν κάποιοι προμαχώνες, λέει, οι οποίοι είναι στημένοι μπροστά και προφυλάσσουν εν ειρήνη αυτούς που βρίσκονται στα μετόπισθεν. «Δεήσεις», λέει, «προσευχές, ικεσίες, ευχαριστίες». Διότι πρέπει να ευχαριστούμε τον Θεό και για τα αγαθά που προσφέρονται στους άλλους, όπως για παράδειγμα ότι ανατέλλει τον ήλιο σε πονηρούς και αγαθούς, και ότι βρέχει σε δικαίους και αδίκους. Βλέπεις ότι μας ενώνει και μας συνδέει στενά όχι μόνο μέσω της προσευχής, αλλά και μέσω της ευχαριστίας; Διότι εκείνος που υποχρεούται να ευχαριστεί τον Θεό για τα αγαθά του πλησίον, παρακινείται επίσης να τον αγαπά και να διάκειται φιλικά απέναντί του. Και αν πρέπει να ευχαριστούμε για τα αγαθά του πλησίον, πολύ περισσότερο πρέπει να το πράττουμε για όσα προσφέρονται σε εμάς, και για εκείνα που γίνονται κρυφά, είτε με τη θέλησή μας είτε χωρίς αυτήν, καθώς και για εκείνα που φαίνονται να είναι λυπηρά· διότι ο Θεός τα οικονομά όλα για το δικό μας αγαθό.

Έπλασα εγώ, λέγει, ένα ωραίο σώμα· δίνω σε εσένα τη δημιουργία του ανώτερου· φτιάξε εσύ μια ωραία ψυχή. Εγώ είπα: «Ας βλαστήσει η γη χλωρό χόρτο και κάθε καρποφόρο δέντρο»· πες και εσύ: «Ας βγάλει αυτή η γη τον δικό της καρπό», και θα προέλθει ό,τι κι αν θελήσεις να ενεργήσεις. Κάνω το θέρος και την ομίχλη, στερεώνω τη βροντή και δημιουργώ τον άνεμο, έπλασα τον δράκοντα για να τον περιπαίζω, δηλαδή τον διάβολο. Δεν σου στέρησα ούτε εσένα αυτήν την εξουσία· περίπαιξέ τον και εσύ, αν θέλεις· διότι μπορείς να τον δέσεις σαν σπουργίτι. Ανατέλλω τον ήλιο σε πονηρούς και αγαθούς· μιμήσου και εσύ, μετάδωσε από τα δικά σου αγαθά και σε αγαθούς και σε πονηρούς. Αν και υβρίζομαι, το ανέχομαι και ευεργετώ εκείνους που με υβρίζουν· μιμήσου και εσύ· διότι μπορείς. Κάνω το καλό, όχι με σκοπό την ανταπόδοση· μιμήσου και εσύ, και μην κάνεις το καλό με σκοπό την ανταπόδοση, ούτε με σκοπό την αμοιβή. Άναψα φωστήρες στον ουρανό· άναψε και εσύ λαμπρότερους από αυτούς, διότι μπορείς· φώτισε εκείνους που βρίσκονται στην πλάνη· είναι μεγαλύτερη εκείνη η ευεργεσία, το να επιγινώσκουν εμένα, από το να βλέπουν τον ήλιο. Άνθρωπο δεν μπορείς να πλάσεις, αλλά μπορείς να τον κάνεις δίκαιο και ευάρεστο στον Θεό. Εγώ δημιούργησα την ουσία· εσύ καλλώπισε την προαίρεση. Δες πόσο σε αγαπώ, που στα μεγαλύτερα ζητήματα σου έδωσα τη δύναμη. Βλέπετε, αγαπητοί, πώς έχουμε τιμηθεί· και κάποιοι από τους ασυλλόγιστους και αγνώμονες λένε: Γιατί άραγε είμαστε κύριοι της προαιρέσεώς μας;

Ζ΄. Και για να μάθεις ότι αυτές οι εντολές είναι περισσότερο περισπούδαστες στον Θεό από τις άλλες: όταν μεν ομιλεί περί νηστείας και παρθενίας, αναφέρει τη βασιλεία των ουρανών· όταν όμως νομοθετεί περί ελεημοσύνης και φιλανθρωπίας και του να γινόμαστε ευσπλαχνικοί, έθεσε έπαθλο πολύ μεγαλύτερο από τη βασιλεία των ουρανών, λέγοντας: «Για να γίνετε όμοιοι με τον Πατέρα σας τον εν τοις ουρανοίς». Διότι, από τους νόμους, εκείνοι κυρίως κάνουν τους ανθρώπους όμοιους με τον Θεό –στον βαθμό που είναι φυσικό οι άνθρωποι να γίνουν όμοιοι με τον Θεό– οι οποίοι αποβλέπουν στο κοινό συμφέρον. Και φανερώνοντας ακριβώς αυτό, ο Χριστός έλεγε: «Διότι ανατέλλει τον ήλιο Του επί πονηρών και αγαθών, και βρέχει επί δικαίων και αδίκων». Έτσι και εσείς, χρησιμοποιώντας τα υπάρχοντά σας, κατά τη δύναμή σας, για το κοινό συμφέρον των αδελφών, να μιμηθείτε Εκείνον που προσφέρει τα αγαθά Του σε όλους ομοίως. Μέγα είναι το αξίωμα της παρθενίας, και για τον λόγο αυτόν επιθυμώ περισσότερο να ενισχυθεί.

Διότι ο Χριστός, αφού ομίλησε περί ελεημοσύνης και φιλανθρωπίας, προσέθεσε: Για να γίνετε όμοιοι με τον Πατέρα σας που βρίσκεται στους ουρανούς, διότι ανατέλλει τον ήλιό του πάνω σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει πάνω σε δικαίους και αδίκους.

η΄. Προσέξτε με ακρίβεια τα όσα ελέχθησαν. «Στους πονηρούς και στους αγαθούς», λέει. Και εσύ, λοιπόν, όταν κάνεις ελεημοσύνη, μην εξετάζεις τον βίο, ούτε να απαιτείς εξηγήσεις για τη διαγωγή τους. Διότι γι' αυτόν τον λόγο ονομάζεται ελεημοσύνη, για να προσφέρουμε και στους ανάξιους· επειδή εκείνος που ελεεί, δεν δείχνει έλεος σε αυτόν που έχει κατορθώσει την αρετή, αλλά σε αυτόν που έχει σφάλει. Διότι αυτός μεν που κατορθώνει την αρετή είναι άξιος επαίνων και στεφάνων, ενώ αυτός που αμαρτάνει, είναι άξιος ελέους και συγγνώμης. Ώστε και σε αυτό το σημείο θα μιμηθούμε τον Θεό, εάν προσφέρουμε ακόμη και στους πονηρούς. Συλλογίσου, δηλαδή, πόσοι βλάσφημοι, μιαροί και απατεώνες κατοικούν στην οικουμένη, οι οποίοι είναι γεμάτοι από κάθε λογής κακία. Αλλά και αυτούς ο Θεός τους τρέφει καθημερινά, παιδαγωγώντας μας να εκτείνουμε την καλοσύνη μας προς όλους. Εμείς όμως πράττουμε το εντελώς αντίθετο. Διότι όχι μόνο αποστρεφόμαστε τους πονηρούς και τους φαύλους ανθρώπους, αλλά ακόμη και αν μας πλησιάσει κάποιος υγιής, ο οποίος συζεί με τη φτώχεια, είτε από καλοσύνη, είτε από ελευθεριότητα, είτε ίσως και από οκνηρία (διότι παραδέχομαι και αυτό το ενδεχόμενο), αφού αραδιάσουμε εναντίον του λοιδορίες, ύβρεις και χίλιους δυο χλευασμούς, τον αποπέμπουμε με άδεια χέρια, ονειδίζοντάς τον για την υγεία του, προβάλλοντάς του την οκνηρία του και ζητώντας του τον λόγο. Μήπως, άνθρωπε, αυτή την προσταγή έλαβες, απλώς να κατηγορείς και να επιτιμάς εκείνους που έχουν ανάγκη; Το να ελεείς και να ανακουφίζεις την πενία τους πρόσταξε ο Θεός, όχι το να απαιτείς ευθύνες και να τους υβρίζεις.

Διότι, λέγει, ανατέλλει τον ήλιο του σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους. Και πάλι: Εάν όμως το χορτάρι του αγρού, το οποίο σήμερα υπάρχει και αύριο ρίχνεται στη φωτιά, ο Θεός το ντύνει με αυτόν τον τρόπο· και ομιλώντας πάλι για τα πουλιά: Ο Πατέρας σας ο ουράνιος τα τρέφει.

Διότι δεν λάβαμε την εντολή να ελεούμε τους αγαθούς και να τιμωρούμε τους πονηρούς, αλλά να επιδεικνύουμε αυτή τη φιλανθρωπία σε όλους. Επειδή, λέει, να γίνεστε όμοιοι με τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς, διότι ανατέλλει τον ήλιό του σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους. Μην κατηγορείς, λοιπόν, με πικρία τους άλλους, ούτε να είσαι αυστηρός δικαστής, αλλά ήμερος και φιλάνθρωπος. Διότι και εμείς, ακόμη κι αν δεν έχουμε γίνει μοιχοί, ούτε τυμβωρύχοι, ούτε λωποδύτες, έχουμε άλλα παραπτώματα άξια για άπειρες τιμωρίες. Επειδή, πράγματι, πολλές φορές αποκαλέσαμε τον αδελφό μας μωρό, πράγμα που μας προξενεί τη γέεννα· και κοιτάξαμε γυναίκες με ακόλαστα μάτια, πράγμα που συνιστά ολοκληρωμένη μοιχεία· και, το χειρότερο από όλα, δεν συμμετέχουμε στα μυστήρια επάξια, πράγμα που μας καθιστά ένοχους για το σώμα και το αίμα του Χριστού. Ας μη γινόμαστε, λοιπόν, αυστηροί εξεταστές των άλλων, αλλά ας αναλογιζόμαστε τα δικά μας, και έτσι θα απαλλαγούμε από αυτή την απανθρωπιά και την ωμότητα. Εκτός δε από αυτά, μπορούμε να πούμε και τούτο: ότι θα βρούμε εκεί μέσα πολλούς επιεικείς και ενάρετους άνδρες, οι οποίοι πολλές φορές είναι αντάξιοι ολόκληρης της πόλης. Επειδή και εκείνη η φυλακή, όπου βρισκόταν ο Ιωσήφ, είχε πολλούς πονηρούς· όμως εκείνος ο δίκαιος τους φρόντιζε όλους, και βρισκόταν και ο ίδιος ανάμεσα στους άλλους, αποκρύπτοντας ποιος πραγματικά ήταν.

Αυτά, λοιπόν, κι εσύ μην περιοριστείς μόνο στο να τα πράξεις, αλλά και προσευχήσου γι' αυτόν· διότι, εάν δεν πράξεις μόνο αυτά, αλλά και προσευχηθείς υπέρ αυτού, γίνεσαι όμοιος με τον Θεό. Διότι λέγει: «Να προσεύχεσθε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται, για να γίνετε όμοιοι με τον Πατέρα σας τον εν τοις ουρανοίς». Βλέπεις πώς αποκομίζουμε τα μέγιστα από την κακομεταχείριση των άλλων; Τίποτα δεν ευφραίνει τόσο τον Θεό, όσο το να μην ανταποδίδουμε κακό αντί κακού. Και τι λέγω, να μην ανταποδίδουμε κακό αντί κακού;

Ϛʹ. Επομένως, δεν νομοθετούσε αυτά για την κατάργηση του νόμου, αλλά για την ασφαλέστερη τήρησή του. Διότι ποιος ήταν ο σκοπός του νόμου όταν πρόσταζε αυτά; Δεν ήταν το να μη φονεύει κανείς τον πλησίον του; Άρα, γνώρισμα εκείνου που αντιμάχεται τον νόμο θα ήταν το να προστάζει τον φόνο· διότι το να φονεύει κανείς είναι το αντίθετο από το να μη φονεύει. Αν όμως δεν επιτρέπει ούτε καν την οργή, τότε στερεώνει ακόμη περισσότερο αυτό ακριβώς που επιδίωκε ο νόμος. Διότι δεν θα απέχει εξίσου από τον φόνο εκείνος που απλώς μεριμνά να μη φονεύσει, με εκείνον που έχει εξαλείψει εντελώς την οργή· διότι ο δεύτερος βρίσκεται πολύ πιο μακριά από το έγκλημα. Αλλά, για να τους αντικρούσουμε και με άλλον τρόπο, ας φέρουμε στο μέσον όλα όσα υποστηρίζουν. Ποια είναι λοιπόν αυτά που λένε; Λένε ότι ο Θεός που δημιούργησε τον κόσμο, Εκείνος που ανατέλλει τον ήλιο επί πονηρών και αγαθών, Εκείνος που βρέχει επί δικαίων και αδίκων, είναι κάποιος πονηρός.

Ακούσατε ότι ειπώθηκε: «Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου και θα μισήσεις τον εχθρό σου». Εγώ όμως σας λέω: Να αγαπάτε τους εχθρούς σας και να προσεύχεσθε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται· να ευλογείτε εκείνους που σας καταρώνται, να ευεργετείτε εκείνους που σας μισούν· ώστε να γίνετε όμοιοι με τον Πατέρα σας τον εν τοις ουρανοίς· διότι ανατέλλει τον ήλιο του πάνω σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους. Πρόσεξε πώς τοποθέτησε στο τέλος την κορωνίδα των αγαθών. Διότι για τον λόγο αυτόν μας εκπαιδεύει, όχι μόνο να υπομένει κανείς όταν τον ραπίζουν, αλλά και να προσφέρει τη δεξιά σιαγόνα, και όχι μόνο να παραχωρεί το ιμάτιο μαζί με τον χιτώνα, αλλά και να συνοδεύει για δύο μίλια εκείνον που τον αγγαρεύει για ένα, ώστε με κάθε ευκολία να αποδεχθείς εκείνο που είναι κατά πολύ ανώτερο από αυτά. Και τι είναι ανώτερο από αυτά; λέγει. Το να μην έχει καν εχθρό εκείνος που τα πράττει αυτά· μάλλον δε υπάρχει και κάτι άλλο ανώτερο από αυτό. Διότι δεν είπε: «Μην μισήσεις», αλλά, «Αγάπησε»· δεν είπε: «Μην αδικήσεις», αλλά, «Ευεργέτησε».

Δ΄. Εάν όμως κάποιος εξετάσει τα πράγματα με ακρίβεια, θα διαπιστώσει ότι και σε αυτά τα ίδια υπάρχει μια άλλη προσθήκη, πολύ μεγαλύτερη από αυτά. Διότι δεν έδωσε απλώς την εντολή να αγαπάμε, αλλά και να προσευχόμαστε. Είδες πόσες βαθμίδες ανέβηκε, και πώς μας τοποθέτησε στην ίδια την κορυφή της αρετής; Παρατήρησέ το, μετρώντας τες από την αρχή. Η πρώτη βαθμίδα είναι να μην αρχίζει κανείς την αδικία· η δεύτερη, αφού αρχίσει η αδικία εις βάρος του, να αμυνθεί αποδίδοντας μόνο τα ίσα· η τρίτη, να μην κάνει σε αυτόν που τον βλάπτει αυτά που έπαθε, αλλά να ησυχάσει· η τέταρτη, το να παραδώσει τον εαυτό του στο να πάθει κακό· η πέμπτη, να του παραχωρήσει ακόμη περισσότερα από όσα θέλει εκείνος που τον έβλαψε· η έκτη, το να μη μισήσει αυτόν που τα έπραξε αυτά· η έβδομη, το να τον αγαπήσει κιόλας· η όγδοη, το να τον ευεργετήσει· η ένατη, το να παρακαλεί και τον Θεό υπέρ αυτού. Είδες ύψος φιλοσοφίας; Γι' αυτό ακριβώς τον λόγο έχει και λαμπρό το έπαθλο. Επειδή το πρόσταγμα ήταν μεγάλο και απαιτούσε γενναία ψυχή και πολλή προθυμία, του ορίζει και τέτοια αμοιβή, όμοια της οποίας δεν υπάρχει σε κανένα από τα προηγούμενα. Διότι δεν αναφέρει εδώ τη γη, όπως στην περίπτωση των πράων· ούτε την παρηγοριά και το έλεος, όπως στην περίπτωση αυτών που πενθούν και των ελεημόνων· ούτε τη βασιλεία των ουρανών· αλλά αυτό που ήταν πιο συγκλονιστικό από όλα, το να γίνουν όμοιοι με τον Θεό, στον βαθμό που είναι δυνατόν να γίνουν οι άνθρωποι. Διότι λέγει: «Για να γίνετε όμοιοι με τον Πατέρα σας τον εν τοις ουρανοίς».

Εσύ όμως πρόσεξέ μου πώς ούτε εδώ ούτε στα προηγούμενα Τον ονομάζει δικό Του Πατέρα· αλλά εκεί μεν, όταν μιλούσε για τους όρκους, Θεό και μεγάλο βασιλιά, εδώ δε δικό τους Πατέρα. Το πράττει δε αυτό, φυλάγοντας τους λόγους για αυτά τα ζητήματα για τον κατάλληλο καιρό. Έπειτα, εισάγοντας και την ομοιότητα, λέει ότι ανατέλλει τον ήλιο Του σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους. Διότι και Αυτός, λέει, όχι μόνο δεν μισεί, αλλά και ευεργετεί αυτούς που Τον υβρίζουν.

«Προσέχετε», λέει, «την ελεημοσύνη σας». Έτσι και ο Παύλος λέει στους Φιλιππησίους: «Να προσέχετε τους σκύλους». Διότι το θηρίο αυτό εισέρχεται κρυφά, σκορπίζει τα πάντα αθόρυβα και αφαιρεί ανεπαίσθητα όλα τα εσωτερικά αγαθά. Επειδή λοιπόν έκανε πολύ λόγο περί της ελεημοσύνης και επικαλέστηκε τον Θεό, ο Οποίος ανατέλλει τον ήλιο σε πονηρούς και αγαθούς, και από παντού τους προέτρεψε σε αυτήν, πείθοντάς τους να θάλλουν με την αφθονία της προσφοράς, απομακρύνει πλέον και όλα όσα βλάπτουν αυτή την ωραία ελιά. Γι' αυτό λέει: «Προσέχετε να μην κάνετε την ελεημοσύνη σας μπροστά στους ανθρώπους».

Ζ΄. Διότι όχι μόνο σε απαλλάσσει από τα επερχόμενα δεινά, αλλά μπορεί και να σε κάνει ένδοξο και λαμπρό. Διότι, όπως η δύναμή Του είναι μεγάλη, έτσι και η δόξα Του είναι άφατη, και τα πάντα είναι απέραντα και δεν υπάρχει κανένα τέλος σε αυτά. Είδες πώς από κάθε πλευρά άλειψε τον αθλητή και τον προετοίμασε να έχει θάρρος; Έπειτα, όπως προανέφερα, θέλοντας να δείξει ότι περισσότερο από όλα αποστρέφεται και μισεί τη μνησικακία, και ότι περισσότερο από όλα αποδέχεται την αρετή που είναι αντίθετη σε αυτή την κακία, και μετά την προσευχή υπενθύμισε πάλι αυτό το κατόρθωμα, παρακινώντας τον ακροατή στην υπακοή αυτής της εντολής τόσο από την επαπειλούμενη κόλαση όσο και από την καθορισμένη τιμή. Διότι, «εάν συγχωρήσετε», λέει, «στους ανθρώπους τα παραπτώματά τους, θα συγχωρήσει και εσάς ο Πατέρας σας ο επουράνιος· εάν όμως δεν συγχωρήσετε, ούτε κι εκείνος θα σας συγχωρήσει». Γι' αυτόν τον λόγο μνημόνευσε πάλι τους ουρανούς και τον Πατέρα, ώστε και με αυτό να κάνει τον ακροατή να ντραπεί, εάν, ενώ είναι παιδί ενός τέτοιου Πατέρα, πρόκειται να εξαγριώνεται σαν θηρίο, και ενώ έχει κληθεί στον ουρανό, να διατηρεί γήινο και κοσμικό φρόνημα. Διότι δεν πρέπει να γινόμαστε παιδιά Του μόνο κατά χάριν, αλλά και με τα έργα. Και τίποτα δεν μας κάνει τόσο όμοιους με τον Θεό, όσο το να είμαστε συγχωρητικοί προς τους πονηρούς και προς εκείνους που μας αδικούν· όπως ακριβώς δίδαξε και προηγουμένως, όταν έλεγε ότι ανατέλλει τον ήλιο Του σε πονηρούς και αγαθούς.

Διότι, «εάν το χορτάρι του αγρού», λέει, «ο Θεός το ντύνει με αυτόν τον τρόπο, πόσω μάλλον εσάς, ολιγόπιστοι». Και όμως, όλα αυτά τα δημιουργεί ο ίδιος· «διότι τα πάντα δημιουργήθηκαν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν δημιουργήθηκε απολύτως τίποτα»· ωστόσο, προς το παρόν δεν αναφέρει πουθενά τον εαυτό του. Διότι αρκούσε προς το παρόν, για να δείξει την αυθεντία του, το να λέει σε καθεμία από τις εντολές: «Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους· εγώ όμως σας λέω». Μην απορήσεις, λοιπόν, όταν και σε όσα ακολουθούν κρύβει τον εαυτό του ή λέει κάτι ταπεινό για τον εαυτό του. Διότι ένα πράγμα επιδίωκε πρωτίστως προς το παρόν, το να γίνει ευπρόσδεκτος σε αυτούς ο λόγος, και μέσα από όλα να αποδείξει ότι δεν είναι κάποιος αντίθεος, αλλά ότι ομονοεί και συμφωνεί με τον Πατέρα. Αυτό ακριβώς κάνει και εδώ. Διότι, έχοντας αναλώσει τόσους λόγους, συνεχώς θέτει Εκείνον στο επίκεντρο, προβάλλοντας με θαυμασμό τη σοφία Του, την πρόνοια και τη φροντίδα Του που εκδηλώνεται στα πάντα, και στα μεγάλα και στα μικρά. Επειδή και όταν μιλούσε για την Ιερουσαλήμ, την ονόμασε πόλη του μεγάλου Βασιλέως· και όταν αναφέρθηκε στον ουρανό, πάλι τον ονόμασε θρόνο του Θεού· και όταν μιλούσε για τη διακυβέρνηση του κόσμου, πάλι σε Αυτόν αποδίδει τα πάντα, λέγοντας ότι: «Ανατέλλει τον ήλιο Του σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους». Ακόμη και στην προσευχή δίδασκε να λένε ότι: «Δική Του είναι η βασιλεία και η δύναμη και η δόξα».

Γι' αυτό έλεγε: Αν τον οικοδεσπότη τον αποκάλεσαν Βεελζεβούλ, πολύ περισσότερο θα αποκαλέσουν έτσι τους οικιακούς του. Και όχι μόνο τον συκοφάντησε εκείνος ο πονηρός δαίμονας, αλλά και έγινε πιστευτός· και τον συκοφάντησε όχι με τυχαίες κατηγορίες, αλλά με τα μεγαλύτερα ονείδη και εγκλήματα. Διότι ισχυριζόταν ότι είναι δαιμονισμένος, και ότι είναι πλάνος και αντίθεος. Αλλά μήπως, μολονότι ευεργέτησες, έπαθες κακό; Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, για εκείνον μεν που έπραξε το κακό να θρηνείς και να πονάς, για τον εαυτό σου όμως να χαίρεσαι, επειδή έγινες όμοιος με τον Θεό, ο οποίος ανατέλλει τον ήλιο σε πονηρούς και αγαθούς. Αν πάλι σε ξεπερνά το να μιμείσαι τον Θεό —αν και για τον νήφοντα ούτε αυτό είναι δύσκολο— αλλά παρ' όλα αυτά, αν θεωρείς ότι τούτο είναι ανώτερο από τις δυνάμεις σου, έλα να σε οδηγήσουμε στους συνδούλους σου: στον Ιωσήφ, που υπέφερε μύρια δεινά και ευεργέτησε τους αδελφούς του· στον Μωυσή, που έπειτα από αναρίθμητες επιβουλές προσευχήθηκε υπέρ αυτών· στον μακάριο Παύλο, ο οποίος δεν μπορούσε καν να αριθμήσει όσα έπαθε από αυτούς, και όμως παρακαλούσε να γίνει ο ίδιος ανάθεμα υπέρ αυτών· στον Στέφανο, ο οποίος λιθοβολούνταν και παρακαλούσε να τους συγχωρεθεί αυτή η αμαρτία. Αναλογιζόμενος λοιπόν όλα αυτά, απόβαλε κάθε οργή, ώστε να συγχωρήσει και σε εμάς ο Θεός όλα τα παραπτώματα, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο στον Πατέρα και στο Άγιο Πνεύμα πρέπει η δόξα, το κράτος, η τιμή, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

(Κώδικας 27 της συλλογής του Αγίου Σάββα, φύλλα 27α-29β.) «Του ιδίου στο "μη θησαυρίζετε για τον εαυτό σας θησαυρούς πάνω στη γη" και τα εξής». Ο φιλάνθρωπος Δεσπότης, ο μονογενής Υιός και Λόγος του Θεού, ο όμοιος κατά πάντα με τον Πατέρα και το πανάγιο Πνεύμα, από αυτά που ο ίδιος από φιλανθρωπία χαρίζει, από αυτά προσκαλεί και εμάς στη φιλανθρωπία. Γι' αυτό έλεγε: «Να γίνεστε οικτίρμονες, όπως ακριβώς και ο ουράνιος Πατέρας σας είναι οικτίρμων», «ο οποίος ανατέλλει τον ήλιο του σε πονηρούς και αγαθούς και βρέχει σε δικαίους και αδίκους». Όταν δε αναφέρει τον Πατέρα, είναι φανερό ότι κηρύττει τη φύση της Αγίας Τριάδος. Διότι Θεός είναι ο Πατέρας, Θεός είναι και ο Υιός· επειδή ο Υιός δεν είναι αλλότριος προς τη φύση του Πατρός· είναι φανερό ότι Θεός είναι και το Άγιο Πνεύμα. Πώς άλλωστε έλεγε ο Πέτρος προς τον Ανανία: «Γιατί γέμισε ο σατανάς την καρδιά σου, ώστε να πεις ψέματα στο Άγιο Πνεύμα; ... Δεν είπες ψέματα σε ανθρώπους, αλλά στον Θεό»; Επομένως, ας προσκυνήσουμε τη θεότητα της Τριάδος, για να μην εκπέσουμε από τη θεότητα.

Τόσο γρήγορα στράφηκα, και δεν τον βρήκα. Και συ, Κύριε, με γνωρίζεις, έχεις δοκιμάσει την καρδιά μου. Όταν κάποιος φέρνει τον Θεό ως μάρτυρα της δικής του αρετής, τι θα μπορούσε να σταθεί ίσο με αυτό; Επομένως, η απορία είναι διπλή, και ως προς τα δύο μέρη: και για το ότι εκείνοι ευημερούν, και για το ότι τούτοι δυστυχούν. Αν και, ακόμη κι αν συνέβαινε το ένα μόνο από τα δύο, δηλαδή το να δυστυχεί ο αγαθός, και πάλι θα έπρεπε κανείς να απορεί· τώρα όμως, που συμβαίνει το αντίθετο, τι θα μπορούσε να πει; Ή, μάλλον, δεν πρέπει να απορεί κανείς. Διότι αυτό δεν γίνεται ούτε τυχαία, ούτε από κάποια σύμπτωση· αλλιώς δεν θα ήταν έτσι τα πράγματα. Αλλά ας εξηγήσουμε για ποιον λόγο στα παλαιά χρόνια οι ασεβείς ευημερούσαν· κατά τη γνώμη μου, για να μην ισχυριστεί κανείς ότι η αρετή είναι αποτέλεσμα ανάγκης· ή ώστε και οι αμαρτωλοί να επιγνώσουν τη δύναμη του Θεού, διότι Εκείνος «ανατέλλει τον ήλιον Αυτού επί πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει επί δικαίους και αδίκους».

Ο φτωχός έχει μόνο μία υπεράσπιση, την ένδεια και το ότι βρίσκεται σε ανάγκη. Μην του ζητάς, λοιπόν, τίποτε περισσότερο, αλλά, ακόμη κι αν είναι ο πιο πονηρός από όλους και στερείται την αναγκαία τροφή, ας θεραπεύσουμε την πείνα του. Έτσι πρόσταξε να κάνουμε και ο Χριστός, λέγοντας: Γίνετε όμοιοι με τον Πατέρα σας τον εν τοις ουρανοίς, διότι ανατέλλει τον ήλιο Του επί πονηρών και αγαθών, και βρέχει επί δικαίων και αδίκων. Λιμάνι για εκείνους που βρίσκονται σε ανάγκη είναι ο ελεήμων· και το λιμάνι υποδέχεται όλους όσοι έχουν περιπέσει σε ναυάγιο και τους απαλλάσσει από τους κινδύνους. Είτε είναι πονηροί, είτε είναι χρηστοί, είτε οτιδήποτε κι αν είναι αυτοί που κινδυνεύουν, τους δέχεται μέσα στους δικούς του κόλπους. Και εσύ, λοιπόν, βλέποντας στη γη τον άνθρωπο να έχει περιπέσει στο ναυάγιο της φτώχειας, μην τον δικάζεις, ούτε να του ζητάς ευθύνες, αλλά θεράπευσε τη συμφορά του. Γιατί υποβάλλεις τον εαυτό σου σε κόπους; Ο Θεός σε απάλλαξε από κάθε περιέργεια και πολυπραγμοσύνη. Πόσα θα έλεγαν πολλοί και θα δυσανασχετούσαν, εάν ο Θεός είχε προστάξει να εξετάζουμε με ακρίβεια τον βίο, να ερευνούμε προηγουμένως τη διαγωγή και τα πεπραγμένα του καθενός, και τότε να τον ελεούμε; Τώρα, όμως, έχουμε απαλλαγεί από κάθε τέτοια δυσκολία. Γιατί, λοιπόν, επισύρουμε επάνω μας περιττές φροντίδες; Άλλο είναι ο δικαστής, και άλλο ο ελεήμων. Η ελεημοσύνη γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο ονομάζεται έτσι, επειδή προσφέρουμε και στους ανάξιους.

Ι'. Πάνω σε όλους, λέγει, εκχέεις πλουσιοπάροχα τις πηγές του ελέους σου, και ανατέλλεις τον ήλιό σου σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχεις σε δικαίους και αδίκους, και δεν επιφέρεις την οργή σου καθημερινά, αλλά ανέχεσαι εκείνους που υπονομεύουν ξένους γάμους, και εκείνους που μολύνονται με άδικο αίμα, και άλλους που σφετερίζονται όσα δεν τους ανήκουν, και όσους μολύνουν τη γλώσσα τους με βλασφημίες, και άλλους που τολμούν να διαπράξουν οποιαδήποτε άλλη παρανομία.

Είναι ανώτερο το να προσεύχεται κανείς υπέρ των εχθρών παρά υπέρ των φίλων· διότι δεν σας ωφελεί τόσο πολύ εκείνο, όσο τούτο. Διότι, εάν αγαπάτε αυτούς που σας αγαπούν, δεν κάνετε τίποτα σπουδαίο, λέγει· επειδή και οι τελώνες το ίδιο πράττουν. Επομένως, εάν προσευχόμαστε υπέρ των φίλων μας, δεν έχουμε γίνει ακόμη καλύτεροι από τους εθνικούς ή τους τελώνες. Όταν όμως αγαπήσουμε τους εχθρούς μας, γινόμαστε όμοιοι με τον Θεό, στο μέτρο των ανθρωπίνων δυνατοτήτων, επειδή ανατέλλει τον ήλιο Του επί πονηρών και αγαθών και βρέχει επί δικαίων και αδίκων. Ας γίνουμε, λοιπόν, όμοιοι με τον Πατέρα. Διότι, λέγει, γίνεσθε όμοιοι με τον Πατέρα σας τον εν τοις ουρανοίς, ώστε να αξιωθούμε και εμείς τη βασιλεία των ουρανών, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου και Θεού και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Διότι, όσο περισσότερα είναι τα παραδείγματα, τόσο μεγαλύτερη θα είναι η κόλαση, εάν δεν τα μιμηθούμε. Διότι είναι πολύ ανώτερο το να προσεύχεται κανείς για τους εχθρούς, παρά για τους φίλους· δεν μας ωφελεί τόσο το να προσευχόμαστε για τους φίλους, όσο το να προσευχόμαστε για τους εχθρούς. Άκουσε τον Χριστό που λέει: Εάν αγαπήσετε αυτούς που σας αγαπούν, ποια χάρη σας οφείλεται; Δεν κάνουν το ίδιο και οι τελώνες; Όταν, λοιπόν, προσευχόμαστε για τους φίλους, δεν γινόμαστε ακόμη καλύτεροι από τους τελώνες· εάν όμως αγαπήσουμε τους εχθρούς και προσευχηθούμε για τους εχθρούς, γινόμαστε όμοιοι με τον Θεό, στο μέτρο της ανθρώπινης δύναμης. Διότι θα γίνετε, λέει, όμοιοι με τον Πατέρα σας τον εν ουρανοίς, επειδή ανατέλλει τον ήλιο Του σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους. Όταν, λοιπόν, έχουμε τα παραδείγματα και από τον Δεσπότη και από τους δούλους, ας δείξουμε ζήλο, ας κατορθώσουμε την αρετή· ώστε να αξιωθούμε να επιτύχουμε τη βασιλεία των ουρανών, και να προσέλθουμε σε αυτή τη φρικτή τράπεζα με μεγαλύτερη παρρησία, αφού πρώτα καθαρίσουμε τη συνείδησή μας, και να απολαύσουμε τα υποσχεθέντα αγαθά, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο στον Πατέρα, και συνάμα στο Άγιο Πνεύμα, ανήκει η δόξα, η δύναμη και η τιμή, νυν και αεί, και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Και μία είναι η κοιλιά της γης και παράγει διάφορους καρπούς· και μία είναι η θερμότητα της ηλιακής ακτίνας, η οποία όμως ωριμάζει τα πάντα με διαφορετικό τρόπο, οδηγώντας προς την ωρίμανση άλλα μεν βραδύτερα, άλλα δε ταχύτερα. Ποιος δεν θα εκπλησσόταν και δεν θα τα θαύμαζε αυτά; Μάλλον δε, δεν είναι μόνο αυτό το θαυμαστό, ότι δηλαδή την κατασκεύασε ποικίλη και διαφορετική, αλλά ότι την προσέφερε κοινή σε όλους, και σε πλούσιους και σε φτωχούς, και σε αμαρτωλούς και σε δικαίους. Όπως ακριβώς έλεγε και ο Χριστός, ότι «ανατέλλει τον ήλιο Του επί πονηρούς και αγαθούς και βρέχει επί δικαίους και αδίκους»· και, αφού τη γέμισε με μύρια ζώα και ενέθεσε στα ζώα φυσικά ήθη, έδωσε την εντολή άλλα μεν να τα μιμούμαστε, άλλα δε να τα αποφεύγουμε. Για παράδειγμα λέγω το εξής: το μυρμήγκι είναι φιλόπονο και εκτελεί την εργασία του με κόπο· εάν λοιπόν προσέξεις, θα δεχθείς από το ζώο αυτό μεγίστη παραίνεση, ώστε να μη γίνεσαι μαλθακός ούτε να αποφεύγεις τους ιδρώτες και τους κόπους. Γι' αυτόν τον λόγο και η Γραφή έστειλε τον οκνηρό σε εκείνο, λέγοντας: «Πήγαινε στο μυρμήγκι, ω οκνηρέ, και ζήλωσε τις οδούς του, και γίνε σοφότερος από αυτό». Δεν θέλεις, λέει, να μάθεις από τις Γραφές ότι το να εργάζεται κανείς είναι καλό, και ότι εκείνος που δεν εργάζεται δεν πρέπει ούτε να τρώει; Δεν θέλεις να το ακούσεις αυτό από τους διδασκάλους; Διδάξου από τα άλογα ζώα.

Άλλος λέει, «Εκείνος ο οποίος δίνει άρτο». Άλλος, «Αυτός που δίνει άρτο». Επομένως, η παραγωγή των καρπών δεν προέρχεται από τη γη, ούτε από τα ύδατα, ούτε από τον αέρα, ούτε από τις ακτίνες του ήλιου, ούτε από οτιδήποτε άλλο, αλλά τα πάντα προέρχονται από Αυτόν. Και παρατήρησε και εδώ όχι μόνο τη δύναμή Του, αλλά και την άφατη φιλανθρωπία Του. Διότι αυτό ακριβώς που λέει ο Χριστός: «Ανατέλλει τον ήλιο Του σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους»· αυτό άφησε να εννοηθεί και αυτός εδώ, λέγοντας: «Εκείνος που δίνει τροφή σε κάθε σάρκα»· δηλαδή, όχι μόνο στους δικαίους, ούτε μόνο σε όσους κατορθώνουν την αρετή, αλλά και στους αμαρτωλούς και στους ασεβείς, και σε ολόκληρη την ανθρώπινη φύση· πράγμα το οποίο κατεξοχήν διακηρύσσει την κυριαρχία Του. Είδες ότι για αυτόν κυρίως τον λόγο έχει συντεθεί ο ψαλμός, ώστε να μας καθοδηγήσει προς τη θεογνωσία;

ΣΤ΄. Είδες αυτούς που τιμωρούνται εξαιτίας του γέλιου; Δες αυτούς που σώζονται μέσα από θρήνους και νηστείες, φέρνοντας στον νου σου τους Νινευίτες. Είδες αυτούς που τιμωρούνται εξαιτίας της λοιδορίας; Παρατήρησε αυτούς που λαμβάνουν ανταμοιβή χάρη στον καλό τους λόγο. Εκείνος που σε ευλογεί είναι ευλογημένος, και εκείνος που σε καταριέται είναι επικατάρατος. Να ευλογείτε αυτούς που σας καταδιώκουν, να προσεύχεστε για εκείνους που σας κακομεταχειρίζονται, ώστε να γίνετε όμοιοι με τον Πατέρα σας τον εν τοις ουρανοίς. Βλέπεις ότι δεν πρέπει το στόμα ούτε να είναι εντελώς κλειστό, ούτε να είναι ανοιχτό στα πάντα, αλλά να γνωρίζουμε τον κατάλληλο καιρό για το καθένα; Αυτά γνωρίζοντας και ο προφήτης έλεγε: Τοποθέτησε, Κύριε, φρουρά στο στόμα μου, και θύρα προστασίας γύρω από τα χείλη μου. Και ποια άλλη φρουρά θα μπορούσε να υπάρξει, παρά ο λογισμός που στέκεται με φόβο ως επιστάτης, κρατώντας στα χέρια του το πυρ που πρόκειται να κατακάψει εκείνους που χρησιμοποιούν το στόμα τους επιπόλαια; Αυτόν στήσε ως θυρωρό και φύλακα που θα απειλεί τη συνείδηση, και τότε ποτέ δεν θα ανοίξει αυτή τη θύρα άκαιρα, παρά μόνο στον κατάλληλο καιρό, για πνευματικό κέρδος και για αναρίθμητα αγαθά. Γι' αυτό έλεγε κάποιος: Να θυμάσαι πάντοτε τα έσχατά σου, και δεν πρόκειται να αμαρτήσεις ποτέ. Είδες πώς και αυτός έθεσε ως επιστάτη αυτόν τον λογισμό; Εγώ όμως τον έκανα ακόμη πιο φοβερό, συνδέοντάς τον όχι μόνο με τον θάνατο, αλλά και με όσα ακολουθούν μετά τον θάνατο, λέγοντας ότι κρατάει το πυρ στα χέρια του. Εάν υπάρχει αυτό, τότε κανένα πονηρό δεν πρόκειται να γεννηθεί στη διάνοια.

Έπειτα αναφέρει και ένα άλλο είδος ευεργεσίας· διότι η κηδεμονία του είναι ποικίλη και παντοειδής. «Τα μάτια όλων ελπίζουν σε εσένα, και εσύ δίνεις την τροφή τους στον κατάλληλο καιρό». Είδες πώς απέδειξε ότι είναι αγαθός προς όλους, και ότι οι οικτιρμοί του εκτείνονται σε όλα τα έργα του; Εκείνο που έχει αναφερθεί στα Ευαγγέλια, «ότι ανατέλλει τον ήλιο του σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους», αυτό ακριβώς υπονόησε και εδώ με το να πει: «Και εσύ δίνεις την τροφή τους στον κατάλληλο καιρό». Διότι δεν είναι οι βροχές, η γη και ο αέρας, αλλά το δικό του πρόσταγμα που είθισται να ωριμάζει τους καρπούς.

Αυτό, λοιπόν, και μόνο πρέπει να πιστεύουμε ακράδαντα, ότι δηλαδή τα πάντα οικονομούνται από τον Θεό προς το συμφέρον μας· και να μην αναζητούμε πλέον τον τρόπο, ούτε επειδή τον αγνοούμε να δυσφορούμε ή να αποθαρρυνόμαστε. Διότι ούτε είναι δυνατόν να τα γνωρίζουμε αυτά, ούτε συμφέρει, αφενός επειδή είμαστε θνητοί και αφετέρου επειδή εύκολα παρασυρόμαστε σε αλαζονεία. Διότι ο Θεός θέλει να σωθούν, μεταστρεφόμενοι, και εκείνοι που δεν πιστεύουν σε Αυτόν, όπως ακριβώς λέει και ο Ίδιος: «Δεν ήρθα για να καλέσω δικαίους, αλλά αμαρτωλούς σε μετάνοια». Όταν όμως, παρότι έχουν απολαύσει τόσο μεγάλη φροντίδα, δεν θελήσουν να γίνουν καλύτεροι και να γνωρίσουν την αλήθεια, ούτε και τότε τους εγκαταλείπει· αλλά, επειδή στέρησαν εκούσια τον εαυτό τους από την ουράνια ζωή, τους χορηγεί τουλάχιστον όλα τα αγαθά για την παρούσα ζωή, ανατέλλοντας τον ήλιο του σε πονηρούς και αγαθούς, και στέλνοντας βροχή σε δικαίους και αδίκους, και παρέχοντας όλα τα υπόλοιπα που είναι αναγκαία για τη συντήρηση της παρούσας ζωής. Αν, λοιπόν, δείχνει τέτοια πρόνοια για τους εχθρούς, πώς θα παραβλέψει εκείνους που πιστεύουν σε Αυτόν και Τον λατρεύουν ανάλογα με τις δυνάμεις τους; Και για ποιον λόγο δεν έχει εξαλειφθεί από τη μέση ο διάβολος;

Διότι πώς, πες μου, ανατέλλει τον ήλιο πάνω σε πονηρούς και αγαθούς; Και τι θα συνέβαινε, εάν έστω και για έναν χρόνο συγκρατούσε τη βροχή; Δεν θα τα είχε καταστρέψει όλα; Τι θα συνέβαινε, εάν προκαλούσε πολυομβρία; Τι θα συνέβαινε, εάν έβρεχε υπερβολικά; Τι θα συνέβαινε, εάν έστελνε μύγες; Αλλά τι λέω; Εάν ενεργούσε κατ' αυτόν τον τρόπο, όπως έπραξε κάποτε, δεν θα χάνονταν οι πάντες; «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι;». Είναι η κατάλληλη στιγμή να πούμε τώρα: Εάν έστω και μόνο απειλήσει τη γη, οι πάντες θα γίνονταν ένας τάφος.

Άραγε, εάν είχε προστάξει ο Θεός να ερευνούμε τους βίους των άλλων, να απαιτούμε ευθύνες και να περιεργαζόμαστε τους τρόπους τους, δεν θα δυσανασχετούσαν πολλοί; Δεν θα έλεγαν μέσα τους: «Τι άραγε είναι αυτό; Δύσκολο μας έκανε το πράγμα ο Θεός· μήπως τάχα μπορούμε να εξετάζουμε τη ζωή των άλλων; Μήπως γνωρίζουμε τα αμαρτήματα του δείνα;» Δεν θα έλεγαν πολλοί πολλά τέτοια; Τώρα όμως, ενώ μας απάλλαξε από κάθε τέτοια πολυπραγμοσύνη και υποσχέθηκε να μας δώσει ακέραιο τον μισθό, είτε είναι πονηροί είτε είναι χρηστοί αυτοί που λαμβάνουν, εμείς δημιουργούμε προβλήματα στον εαυτό μας. Και από πού είναι φανερό, λέει, ότι, εάν δώσουμε και στους χρηστούς και σε εκείνους που δεν είναι τέτοιοι, θα λάβουμε τον μισθό; Από όσα ο ίδιος είπε: «Να προσεύχεσθε υπέρ εκείνων που σας κακοποιούν και σας καταδιώκουν, για να γίνετε όμοιοι με τον Πατέρα σας, τον εν τοις ουρανοίς, διότι ανατέλλει τον ήλιό του επί πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει επί δικαίους και αδίκους». Όπως, λοιπόν, ο Δεσπότης σου, μολονότι αναρίθμητοι τον βλασφημούν, αναρίθμητοι πορνεύουν, κλέβουν, ληστεύουν, συλούν τάφους και διαπράττουν μύρια κακά, δεν παύει να ευεργετεί τους πάντες, αλλά προσφέρει σε όλους κοινές τις ακτίνες του ηλίου, κοινές τις βροχές και τους καρπούς της γης, επιδεικνύοντας τη δική του φιλανθρωπία· έτσι ακριβώς να πράξεις κι εσύ, και όταν είναι καιρός για έλεος και φιλανθρωπία, να ανακουφίζεις την πενία, να θεραπεύεις την πείνα, να απαλλάσσεις από τη θλίψη, και να μην περιεργάζεσαι τίποτε περισσότερο.