Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:45

Αλλά ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός δεν πράττει τούτο, ούτε όταν ομιλεί περί παρθενίας ούτε περί ανεξικακίας. Αλλά εκεί μεν θέτει τη βασιλεία των ουρανών· «Διότι υπάρχουν», λέγει, «ευνούχοι, οι οποίοι έκαναν τον εαυτό τους ευνούχο για τη βασιλεία των ουρανών». Όταν όμως προέτρεπε να προσεύχονται υπέρ των εχθρών, χωρίς να πει τίποτα για τη βλάβη εκείνων που τους προκάλεσαν λύπη, ούτε μνημονεύοντας τους άνθρακες του πυρός, αλλά αφήνοντας όλα εκείνα να λέγονται προς τους μικρόψυχους και τους ταλαίπωρους, ο Ίδιος τους προτρέπει με τα σπουδαιότερα. Ποια είναι άραγε αυτά; «Για να γίνετε», λέγει, «όμοιοι με τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς». Βλέπε πόσο μεγάλο είναι το έπαθλο.

Να αγαπάτε, λέγει, τους εχθρούς σας, να ευεργετείτε εκείνους που σας μισούν, να προσεύχεστε υπέρ αυτών που σας κακομεταχειρίζονται και σας καταδιώκουν, ώστε να γίνετε όμοιοι με τον Πατέρα σας που βρίσκεται στους ουρανούς, διότι ανατέλλει τον ήλιό του πάνω σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει πάνω σε δικαίους και αδίκους.

Επειδή, λοιπόν, οι μεν εντολές είναι κοπιαστικές και υψηλές, τα δε έπαθλα και τα βραβεία είναι αντικείμενα της πίστεως, δες τι κάνει· πώς καθιστά εύκολο τον αγώνα· πώς κάνει εύκολους τους στίβους. Πώς και με ποιον τρόπο; Με αυτούς τους δύο τρόπους: αφενός, με το να τις εφαρμόσει ο ίδιος· αφετέρου, με το να δείξει ο ίδιος τα βραβεία και να τα φέρει μπροστά στα μάτια μας. Διότι από όσα έλεγε ο ίδιος, άλλα αποτελούσαν εντολή και άλλα έπαθλο. Εντολή μεν ήταν το: «Να προσεύχεσθε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται και σας καταδιώκουν»· έπαθλο δε το: «Για να γίνετε υιοί του Πατέρα σας που βρίσκεται στους ουρανούς». Και πάλι: «Μακάριοι είστε, όταν σας χλευάσουν και σας καταδιώξουν, και πουν κάθε κακό λόγο εναντίον σας ψευδόμενοι. Να χαίρεσθε και να αγαλλιάζεσθε, διότι ο μισθός σας είναι πολύς στους ουρανούς». Είδες ότι το ένα είναι εντολή και το άλλο έπαθλο; Και πάλι: «Εάν θέλεις να γίνεις τέλειος, πούλησε τα υπάρχοντά σου και δώσε τα στους φτωχούς, και έλα ακολούθησέ με, και θα αποκτήσεις θησαυρό στον ουρανό». Είδες άλλη εντολή και έπαθλο; Διότι το ένα διέταξε να το κάνουν εκείνοι, ενώ το άλλο το ετοίμασε ο ίδιος, το οποίο αποτελούσε τον μισθό και την ανταπόδοση. Και πάλι: «Όποιος άφησε σπίτια και αδελφούς και αδελφές»· αυτό είναι εντολή· «θα λάβει εκατονταπλάσια και θα κληρονομήσει ζωή αιώνια»· αυτό είναι βραβείο και στεφάνι.

Αλλά δεν διδάχθηκες μάταια να προφέρεις αυτή τη φωνή, αλλά για να μιμείσαι την αγαθότητά Του, νιώθοντας σεβασμό για την ονομασία του Πατέρα που προφέρεται από τη γλώσσα σου, όπως άλλωστε λέει και αλλού: «Να γίνεστε όμοιοι με τον Πατέρα σας τον εν ουρανοίς, διότι ανατέλλει τον ήλιό Του σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους». Διότι δεν μπορεί να αποκαλεί Πατέρα τον φιλάνθρωπο Θεό εκείνος που έχει φρόνημα θηριώδες και απάνθρωπο· επειδή δεν διασώζει τα γνωρίσματα της αγαθότητας που υπάρχουν στον επουράνιο Πατέρα, αλλά μεταμόρφωσε τον εαυτό του σε είδος θηρίου, και εξέπεσε από τη θεϊκή ευγένεια, σύμφωνα με τα λόγια του Δαβίδ: «Ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν το κατανόησε, εξισώθηκε με τα ανόητα κτήνη και έγινε όμοιος με αυτά». Διότι, όταν κάποιος σκιρτά σαν ταύρος, κλωτσά σαν όνος, μνησικακεί σαν καμήλα, λαιμαργεί σαν αρκούδα, αρπάζει σαν λύκος, πλήττει σαν σκορπιός, είναι ύπουλος σαν αλεπού, και χλιμιντρίζει για τις γυναίκες σαν θηλυμανές άλογο, πώς μπορεί ένας τέτοιος άνθρωπος να αναπέμψει τη φωνή που ταιριάζει σε υιό, και να αποκαλέσει τον Θεό Πατέρα του; Τι λοιπόν πρέπει να ονομάζεται ένας τέτοιος; Θηρίο; Αλλά τα θηρία κατέχονται από ένα μόνο από αυτά τα ελαττώματα· ενώ αυτός, συγκεντρώνοντας όλα αυτά μέσα του, έγινε πιο άλογος και από τη δική τους αλογία. Και τι λέω θηρίο;

Έχε εμπιστοσύνη στον Θεό, ο οποίος δίνει τροφή σε κάθε σάρκα. Εκείνος που σου έδωσε το σώμα και σου εμφύσησε την ψυχή, και σε δημιούργησε ως έλλογο ον, και ετοίμασε για σένα όλα τα αγαθά πριν από την πλάση σου, πώς είναι δυνατόν να σε παραβλέψει αφότου πλάστηκες; Αυτός που ανατέλλει τον ήλιό του επί πονηρών και αγαθών, και βρέχει επί δικαίων και αδίκων; Έχοντας, λοιπόν, εμπιστοσύνη σε Αυτόν, να ζητάς μόνο την καθημερινή τροφή, και την φροντίδα για την αυριανή άφησέ την σε Εκείνον, όπως ακριβώς έλεγε και ο μακάριος Δαβίδ: «Απόθεσε στον Κύριο τη μέριμνά σου και Αυτός θα σε διαθρέψει». Αφού μας δίδαξε με αυτόν τον τρόπο την ύψιστη φιλοσοφία μέσα από τα προλεχθέντα, και γνωρίζοντας ότι είναι αδύνατον, όντας άνθρωποι που περιβάλλονται από θνητό σώμα, να μην σφάλλουμε, μας δίδαξε να λέμε: «Και συγχώρεσέ μας τα οφειλήματά μας, όπως κι εμείς συγχωρούμε τους οφειλέτες μας». Μέσα από αυτόν τον λόγο πραγματεύεται τρία αγαθά: σε όσους έχουν φτάσει στο αποκορύφωμα της αρετής, διδάσκει τη μετριοφροσύνη και τους προτρέπει να μην επαναπαύονται στα κατορθώματά τους, αλλά να έχουν φόβο, να τρέμουν και να θυμούνται τα προηγούμενα αμαρτήματά τους. Όπως ακριβώς πράττει και ο θεσπέσιος Παύλος, ο οποίος μετά από αναρίθμητα κατορθώματα λέγει: «Ο Ιησούς Χριστός ήλθε στον κόσμο για να σώσει τους αμαρτωλούς, από τους οποίους ο πρώτος είμαι εγώ»· δεν είπε «ήμουν», αλλά «είμαι», καταδεικνύοντας ότι διατηρούσε αδιάκοπη τη μνήμη των όσων είχε διαπράξει.

Ότι δε δεν μεριμνά μόνο συνολικά για όλους, αλλά και για τον καθένα ξεχωριστά, μπορεί κανείς να το ακούσει και πάλι από τον ίδιο να το λέει: «Δεν είναι θέλημα ενώπιον του Πατέρα μου, του εν τοις ουρανοίς, να χαθεί ένας από αυτούς τους μικρούς», μιλώντας για εκείνους που πιστεύουν σε αυτόν. Διότι επιθυμεί να σωθούν, αλλάζοντας τρόπο ζωής, και αυτοί που δεν τον πιστεύουν, και να πιστέψουν όλοι, όπως ακριβώς λέει και ο Παύλος: «Ο οποίος θέλει να σωθούν όλοι οι άνθρωποι και να φτάσουν στην επίγνωση της αλήθειας»· και ο ίδιος πάλι έλεγε στους Ιουδαίους: «Δεν ήρθα για να καλέσω δικαίους, αλλά αμαρτωλούς σε μετάνοια»· και, πάλι μέσω του προφήτη: «Έλεος θέλω και όχι θυσία». Όταν όμως, παρόλο που έχουν απολαύσει τόση φροντίδα, δεν θελήσουν να γίνουν καλύτεροι και να επιγνώσουν την αλήθεια, ούτε και τότε τους εγκαταλείπει· αλλά, επειδή στέρησαν εκούσια τον εαυτό τους από την ουράνια ζωή, τους χορηγεί τουλάχιστον όλα τα αγαθά για τον παρόντα βίο, ανατέλλοντας τον ήλιο σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχοντας σε δικαίους και αδίκους, και παρέχοντας όλα τα υπόλοιπα που είναι αναγκαία για τη συντήρηση της παρούσας ζωής. Εάν λοιπόν δείχνει τόση πρόνοια για τους εχθρούς, πώς είναι δυνατόν να παραβλέψει ποτέ εκείνους που τον πιστεύουν και τον υπηρετούν ανάλογα με τις δυνάμεις τους; Δεν συμβαίνει αυτό, δεν συμβαίνει, αλλά αντίθετα, περιβάλλει αυτούς με τη μεγαλύτερη φροντίδα από όλους: «Διότι», λέει, «ακόμη και όλες οι τρίχες της κεφαλής σας είναι μετρημένες».

Κʹ. Εσείς, λοιπόν, να θυμάστε πάντοτε όσα ειπώθηκαν, φέροντας μέσα στην καρδιά σας εκείνη τη θεία ωραιότητα, έχοντας πάντοτε να ηχεί στα αυτιά σας η φωνή του Πατέρα: «Αυτός δεν είναι δούλος, ούτε πρεσβευτής, ούτε άγγελος, αλλά ο Υιός μου ο αγαπητός· αυτόν να ακούτε». Ας τον ακούσουμε, επομένως, να λέει: «Να αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη σου την καρδιά. Δεν θα φονεύσεις· αλλά ούτε και να οργιστείς χωρίς λόγο εναντίον του αδελφού σου· πρώτα να συμφιλιωθείς με τον αδελφό σου, και έπειτα να έλθεις να προσφέρεις το δώρο σου. Δεν θα μοιχεύσεις· αλλά ούτε και να περιεργαστείς ξένη ομορφιά. Δεν θα επιορκήσεις· αλλά ούτε και να ορκιστείς καθόλου· ας είναι ο λόγος σας "Ναι, ναι" και "Όχι, όχι"· ό,τι περισσότερο από αυτό είναι εφεύρημα του πονηρού. Δεν θα ψευδομαρτυρήσεις. Δεν θα αποστερήσεις· αλλά και σε όποιον σου ζητά να δίνεις, και εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα να μην τον αποστρέφεσαι, και εκείνον που παίρνει τα δικά σου να μην τον εμποδίζεις. Να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να ευλογείτε εκείνους που σας καταριούνται, να ευεργετείτε εκείνους που σας μισούν, και να προσεύχεστε για εκείνους που σας κακομεταχειρίζονται και σας διώκουν. Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε. Συγχωρείτε, και θα συγχωρηθείτε, για να γίνετε υιοί του Πατέρα σας, τέλειοι και οικτίρμονες, όπως ο ουράνιος Πατέρας σας, διότι ανατέλλει τον ήλιο του σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους».

Εκείνος που έλαβε χάρη οφείλει να την παραδίδει άφθονα σε όσους επιθυμούν να μάθουν, όπως ακριβώς είπε και ο Κύριος: «Δωρεάν ελάβετε, δωρεάν δότε». Διότι από εκείνον που έλαβε και δεν μεταδίδει, θα αφαιρεθεί ακόμη και αυτό που έχει. Και δεν δίνει τη χάρη μόνο στους δικαίους, αλλά και στους αμαρτωλούς. Επειδή ο Θεός είναι γενναιόδωρος και απροσωπόληπτος, και ανατέλλει τον ήλιο Του σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους· και δεν παραβλέπει αυτόν που αμαρτάνει, αλλά δίνει και σε εκείνον μικρή χάρη. Επομένως, ο καθένας οφείλει να διδάσκει άφθονα.

Διότι βρέχει επί δικαίους και αδίκους, και ανατέλλει τον ήλιο επί πονηρούς και αγαθούς. Αυτή όμως η αγαθότητα συσσωρεύει μεγαλύτερη την κόλαση σε εκείνους που ενεργούν πονηρά. Με τις βροχές έκανε να καρποφορήσει η γη που καλλιεργούνταν από πλεονεκτικά χέρια. Έδωσε τον ήλιο για να θερμαίνει τους σπόρους, και να πολλαπλασιάζει τους καρπούς μέσω της ευφορίας. Και όσα μεν προέρχονταν από τον Θεό ήταν τέτοια: η καταλληλότητα της γης, οι εύκρατες καιρικές συνθήκες, η αφθονία των σπόρων, η συνδρομή των βοδιών, και τα υπόλοιπα με τα οποία η γεωργία από τη φύση της ευδοκιμεί. Τα όσα δε προέρχονταν από τον άνθρωπο, ποια ήταν; Η πικρία του ήθους, η μισανθρωπία, η απροθυμία να μοιραστεί τα αγαθά· αυτά επεδείκνυε ως ανταπόδοση προς τον Ευεργέτη. Δεν αναλογίστηκε την κοινή φύση.

Να δίνεις σε όποιον σου ζητά, και να μην αποστραφείς εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα. Ακούσατε ότι ειπώθηκε: «Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου και θα μισήσεις τον εχθρό σου». Εγώ όμως σας λέω: Να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να ευλογείτε αυτούς που σας καταριούνται, να ευεργετείτε αυτούς που σας μισούν, ώστε να γίνετε υιοί του Πατέρα σας που βρίσκεται στους ουρανούς, διότι ανατέλλει τον ήλιο του πάνω σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους. «Εσείς είστε το φως του κόσμου. Δεν μπορεί να κρυφτεί μια πόλη που είναι χτισμένη πάνω σε βουνό, ούτε ανάβουν λύχνο και τον τοποθετούν κάτω από το μόδιο, αλλά πάνω στον λυχνοστάτη, και φέγγει σε όλους όσους βρίσκονται στο σπίτι. Έτσι ας λάμψει το φως σας μπροστά στους ανθρώπους, για να δουν τα καλά σας έργα και να δοξάσουν τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς.» «Φροντίζοντας να πράττετε το καλό ενώπιον του Θεού και των ανθρώπων.» «Ας πορευθούμε με ευπρέπεια όπως ταιριάζει στην ημέρα· όχι με γλέντια και μεθύσια, όχι με ακολασίες και ασέλγειες, όχι με φιλονικία και φθόνο· αλλά ενδυθείτε τον Κύριο Ιησού Χριστό, και μην φροντίζετε για την ικανοποίηση των επιθυμιών της σάρκας.» «Είτε τρώτε, είτε πίνετε, είτε κάνετε οτιδήποτε, όλα να τα κάνετε προς δόξαν Θεού. Να μην γίνεστε αιτία προσκόμματος ούτε στους Ιουδαίους, ούτε στους Έλληνες, ούτε στην Εκκλησία του Θεού.» «Προσέχετε, λοιπόν, με ακρίβεια πώς πορεύεστε, όχι ως άσοφοι, αλλά ως σοφοί· αξιοποιώντας τον χρόνο σας, επειδή οι ημέρες είναι πονηρές.»

«Εσιώπησα· μήπως και θα σιωπώ παντοτινά, και θα ανέχομαι;» «Δεν θα οργισθώ εναντίον σας στον αιώνα, ούτε η φωνή της αδικίας θα σας καταπατήσει.» «Άπλωσα τα χέρια μου προς λαό απειθή και αντιλέγοντα, σε εκείνους που πορεύονται σε οδό που δεν είναι καλή, αλλά οπίσω από τις αμαρτίες τους.» «Ελεείς τους πάντες, διότι τα πάντα δύνασαι, και παραβλέπεις τα αμαρτήματα των ανθρώπων για να οδηγηθούν σε μετάνοια. Σπλαχνίζεσαι δε τα πάντα, επειδή δικά σου είναι τα πάντα, Φιλόψυχε. Διότι το άγιό σου Πνεύμα υπάρχει μέσα σε όλα.» «Εσύ, όντας κύριος της ισχύος, κρίνεις με επιείκεια, και με πολλή ευσπλαχνία μας διοικείς. Διότι η δύναμη είναι παρούσα σε εσένα, όποτε το θελήσεις. Και δίδαξας τον λαό σου μέσα από τέτοια έργα, ότι ο δίκαιος πρέπει να είναι φιλάνθρωπος.» «Ας πέσουμε στα χέρια του Κυρίου, και όχι στα χέρια των ανθρώπων. Διότι όση είναι η μεγαλωσύνη του, τόσο είναι και το έλεός του.» «Τον ήλιό του ανατέλλει σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους.» «Εάν εσείς, αν και είστε πονηροί, γνωρίζετε να δίνετε αγαθά δώρα στα παιδιά σας, πόσο μάλλον ο Πατέρας σας ο εν ουρανοίς θα δώσει αγαθά σε εκείνους που του τα ζητούν;» «Τότε απήλθαν στον τόπο που ονομάζεται Κρανίο, και εκεί σταύρωσαν τον Ιησού, καθώς και τους κακούργους, τον έναν από τα δεξιά και τον άλλον από τα αριστερά.»

Ο τρίτος τρόπος είναι αυτός της ευχαριστίας για τα αγαθά που μας έχουν δοθεί· διότι όλα τα όντα οφείλουν να ευχαριστούν τον Θεό και να προσφέρουν αέναη προσκύνηση, επειδή από αυτόν αντλούν τα πάντα το είναι τους και μέσα σε αυτόν συγκροτούνται, και σε όλους μεταδίδει άφθονα τις δωρεές του ακόμη και χωρίς να του ζητηθεί, και θέλει όλοι να σωθούν και να μετέχουν στην αγαθότητά του, και μακροθυμεί απέναντί μας όταν αμαρτάνουμε, και ανατέλλει τον ήλιο σε δικαίους και αδίκους και βρέχει σε πονηρούς και αγαθούς, και επειδή ο Υιός του Θεού για χάρη μας έγινε όμοιος με εμάς και μας έκανε κοινωνούς της θείας φύσεως, επειδή «όμοιοι με αυτόν θα είμαστε», όπως αναφέρει ο Ιωάννης ο Θεολόγος στην καθολική επιστολή.

Οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος εκεί· εδώ όμως: Όποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε του, λέει, και την άλλη· και σε εκείνον που θέλει να κριθεί μαζί σου και να σου πάρει τον χιτώνα, άφησέ του και το ιμάτιο· και όποιος σε αγγαρέψει για ένα μίλι, πήγαινε μαζί του δύο· σε αυτόν που σου ζητά δίνε, και εκείνον που θέλει να δανειστεί από εσένα μην τον αποστραφείς· αγαπάτε τους εχθρούς σας, ευλογείτε αυτούς που σας καταρώνται, κάνετε το καλό σε αυτούς που σας μισούν, και προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας κακομεταχειρίζονται και σας διώκουν, ώστε να γίνετε υιοί του Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς, διότι ανατέλλει τον ήλιο του πάνω σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει πάνω σε δικαίους και αδίκους. Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε· συγχωρείτε, και θα συγχωρεθείτε. Μη θησαυρίζετε για τους εαυτούς σας θησαυρούς πάνω στη γη, όπου ο σκόρος και η φθορά τους αφανίζουν και όπου οι κλέφτες κάνουν διαρρήξεις και κλέβουν· αλλά θησαυρίζετε για τους εαυτούς σας θησαυρούς στον ουρανό, όπου ούτε ο σκόρος ούτε η φθορά τους αφανίζουν και όπου οι κλέφτες δεν κάνουν διαρρήξεις, ούτε κλέβουν· διότι όπου είναι ο θησαυρός σας, εκεί θα είναι και η καρδιά σας.

Πώς όμως γίνεται αυτό; Ο μακάριος Παύλος στέλνοντας επιστολή ως απόστολος, και προτρέποντας τους πάντες στη μίμηση του Θεού και του εαυτού του, λέει: «Γίνετε λοιπόν μιμητές του Θεού, ως αγαπητά τέκνα». Έπειτα πάλι δηλώνοντας ότι τίποτα δεν κατορθώνει τόσο αυτή τη μίμηση, όσο το να ζει κανείς για το κοινό όφελος και να αποβλέπει στο τι είναι χρήσιμο για τους πάντες, πρόσθεσε: «περιπατείτε εν αγάπη». Και πολύ σωστά, αφού είπε «να γίνεστε μιμητές μου», αμέσως κάνει λόγο για την αγάπη, δείχνοντας ότι αυτή η αρετή περισσότερο από κάθε άλλη μάς κάνει να βρισκόμαστε κοντά στον Θεό. Διότι όλες οι άλλες, όντας κατώτερες από αυτήν, περιστρέφονται γύρω από τους ανθρώπους, όπως ο αγώνας ενάντια στις επιθυμίες, ο πόλεμος ενάντια στη γαστριμαργία, η παράταξη ενάντια στη φιλαργυρία, η πάλη ενάντια στον θυμό. Το να αγαπούμε όμως, αυτό είναι κοινό σε εμάς και στον Θεό. Γι' αυτό και ο Χριστός έλεγε: «Να προσεύχεστε υπέρ εκείνων που σας κατατρέχουν, για να γίνετε όμοιοι με τον Πατέρα μας που είναι στους ουρανούς». Και πάλι ο απόστολος: «Ο σκοπός της παραγγελίας είναι αγάπη από καθαρή καρδιά και αγαθή συνείδηση». Και πάλι: «Έγινα στους Ιουδαίους ως Ιουδαίος, για να κερδίσω Ιουδαίους. Και σε εκείνους που είναι υπό τον νόμο ως υπό τον νόμο, και στους ασθενείς ως ασθενής, στους πάντες έγινα τα πάντα, για να σώσω τους πάντες ή έστω μερικούς». Και αλλού: «Για να παρουσιάσω κάθε άνθρωπο τέλειο εν Χριστώ».

Διότι βλέπουμε τον παντοκράτορα Θεό αγαθό και οικτίρμονα, να ανατέλλει τον ήλιό του σε αχάριστους και δικαίους, και να βρέχει σε οσίους και πονηρούς, τους οποίους όλους δίδαξε ότι πρόκειται και να κρίνει.

Αυτά έχουν παραγγελθεί στους ένδοξους και θείους αποστόλους, και σε αυτούς έδωσε εντολή να τα μεταβιβάσουν και σε εμάς. «Πηγαίνοντας», λέει μετά τη σωτήρια και λαμπρή ανάσταση, «κάντε μαθητές μου όλα τα έθνη, διδάσκοντάς τους να τηρούν όλα όσα σας παρήγγειλα». «Σας δίνω νέα εντολή», όχι όπως ακούσατε να λέγεται στους αρχαίους, ότι δηλαδή «θα αγαπήσεις τον πλησίον σου και θα μισήσεις τον εχθρό σου», αλλά «να αγαπάτε τους εχθρούς σας, να ευλογείτε αυτούς που σας καταρώνται, να κάνετε το καλό σε αυτούς που σας μισούν και να προσεύχεστε για αυτούς που σας κακομεταχειρίζονται και σας καταδιώκουν». Αν πάλι αυτά είναι σκληρά και δυσκατόρθωτα, δες την αμοιβή: «Για να γίνετε υιοί του Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς», δηλαδή δικοί μου αδελφοί και μιμητές, κατά το δυνατόν, «διότι ανατέλλει τον ήλιό του πάνω σε πονηρούς και αγαθούς και βρέχει σε δικαίους και αδίκους». Δεν δίνει τον ήλιο και τη βροχή μόνο στους αγαθούς και δικαίους, εμποδίζοντας την παροχή τους στους πονηρούς, τους απίστους και τους αμαρτωλούς, αλλά όλους μαζί τους ευεργετεί και τους περιθάλπει. Έτσι λοιπόν και εσύ, απλώνοντας την αγάπη προς εχθρούς και φίλους, μιμείσαι Εκείνον κατά το μέτρο του δυνατού. «Διότι, εάν αγαπάτε αυτούς που σας αγαπούν, ποια ανταμοιβή έχετε; Και εάν χαιρετάτε μόνο τους φίλους σας, τι παραπάνω κάνετε; Μήπως και οι τελώνες δεν κάνουν το ίδιο;»

Πρόσεξε πώς ανάγει προς την τελειότητα όσους τηρούν αυτά τα θεία προστάγματα. Με το να αγαπάτε, λέει, τους εχθρούς και να ευλογείτε όσους σας καταριούνται και να ευεργετείτε όσους σας μισούν, θα γίνετε τέλειοι και υιοί του επουράνιου Πατέρα. Δεν είναι γι' αυτόν τον λόγο τέλειος ο Πατέρας, επειδή δηλαδή «ανατέλλει τον ήλιό του επί πονηρών και αγαθών και βρέχει επί δικαίων και αδίκων»· διότι και ήταν τέλειος και υπέρτελειος, και είναι, και θα είναι, ακόμη και χωρίς αυτό. Αλλά εσείς θα γίνετε τέλειοι με το να έχετε αγάπη προς όλους και να προσεύχεστε υπέρ των εχθρών σας. Όπως ακριβώς αναφέρει και αλλού: «Εάν θέλεις να είσαι τέλειος, λέει, πούλησε τα υπάρχοντά σου και δώσε τα στους φτωχούς, και έλα ακολούθησέ με, και θα έχεις θησαυρό στους ουρανούς».

Αλλά επειδή ο λόγος είναι περί αγάπης, σε αυτήν πρέπει πάλι να επανέλθουμε. «Αγαπάτε», λέει, «τους εχθρούς σας, ευλογείτε αυτούς που σας καταρώνται, ευεργετείτε αυτούς που σας μισούν και προσεύχεστε υπέρ αυτών που σας κακομεταχειρίζονται και σας διώκουν, για να γίνετε υιοί του Πατέρα μας που είναι στους ουρανούς»· και πάλι: «Εάν συγχωρήσετε στους ανθρώπους τα παραπτώματά τους, θα συγχωρήσει και ο ουράνιος Πατέρας μας τα παραπτώματά σας· εάν όμως δεν συγχωρήσετε, ούτε και ο ουράνιος Πατέρας μας θα συγχωρήσει σε εσάς τα παραπτώματά σας». Και το τέλος της παραβολής των μυρίων ταλάντων το διατυπώνει με τρόπο φοβερό: «Έτσι», λέει, «και ο ουράνιος Πατέρας μου θα κάνει σε εσάς, εάν δεν συγχωρήσετε καθένας στον αδελφό του μέσα από τις καρδιές σας τα παραπτώματά τους». Όπως ακριβώς ένας φιλόστοργος πατέρας, ο οποίος θέλει να ρυθμίσει τη συμπεριφορά των παιδιών του με την κοσμιότητα της ευταξίας ώστε να μην επιδεικνύουν έξω τίποτε το ασύμβατο προς την πατρική ευγένεια, δείχνει πολλή φροντίδα, έτσι και ο Χριστός, θέλοντας να γαληνεύει η καρδιά μας διαρκώς, δείχνει πολλή φροντίδα, εισάγει μεγάλη ευταξία, δεν θέλει να τρέφουμε έχθρες, ούτε να μαχόμαστε, ούτε να μνησικακούμε, ούτε να αντιλέγουμε· γι' αυτό και προσθέτει να μην αντιστεκόμαστε στον πονηρό. «

Αποστράφηκε ο λαός ενός τόσο μεγάλου βασιλιά, εναντίον του οποίου δικαίως θα μπορούσε κανείς να διατυπώσει κατηγορία λιποταξίας· συνεπώς, τα ανάκτορα έχουν εγκαταλειφθεί κενά και έρημα, διότι προσχώρησαν σε άλλον βασιλιά. Διότι τέτοια είναι η λογική αυτών που δεν έχουν βασιλιά, οι οποίοι ίσως δεν θα υπαχθούν στη βασιλεία του Χριστού, εφόσον κυβερνώνται από αλλού και συγκεκριμένα από τον Μαμωνά. Ας εξηγήσουν, λοιπόν, τον τρόπο της εγκατάλειψης· ας αναζητηθεί ποια είναι η αιτία της μεταστροφής. Αν βέβαια ο λαός διέφυγε με τη θέλησή του από το χέρι εκείνου που έχει την εξουσία, αυτό έγινε μήπως επειδή εκείνος δεν έχει τη δύναμη να κυβερνά, ή επειδή δεν έχει τη δύναμη να σώζει; Και όμως, αυτός που δεσπόζει με τη δύναμή του στον αιώνα, αυτός είναι που γεμίζει τον ουρανό και τη γη, και στο χέρι του βρίσκονται τα πέρατα της γης. Και ονομάζεται Θεός που σώζει, και Θεός των σωτηριών μας· και αυτός γεννήθηκε για εμάς ως Σωτήρας Κύριος, και δεν υπάρχει άλλος σωτήρας εκτός από αυτόν. Ή μήπως τον απαρνήθηκαν επειδή δεν προνοεί και δεν κατευθύνει τα επίγεια πράγματα με τρόπο θεοπρεπή; Αλλά αυτός είναι που ανατέλλει τον ήλιό του επί πονηρών και αγαθών, και βρέχει επί δικαίων και αδίκων· αυτός που δίνει στη γη την πρώιμη και την όψιμη βροχή, και δίνει τροφή σε κάθε σάρκα. Και λέει: «Ο Πατέρας μου εργάζεται μέχρι τώρα, κι εγώ εργάζομαι», εισάγοντας από εδώ τους λόγους για τη φροντίδα και την πρόνοια προς εμάς. Ή μήπως δεν τον αποδέχονται επειδή δεν είναι μεγάλος; Αλλά είναι μέγας βασιλιάς σε όλη τη γη, και της μεγαλωσύνης του δεν υπάρχει τέλος.

Αυτά μας προσάπτετε, ω τέκνα των Ιουδαίων, και νομίζετε ότι μιλάτε δίκαια και ότι προβάλλετε απορίες για να υπερασπιστείτε την απιστία σας. Απαντήστε, λοιπόν, σε εμάς που ρωτούμε, εάν υπάρχει μέσα σας λόγος συνέσεως. Ο Θεός είναι μεγαλύτερος από το σύμπαν ή μικρότερος; Μεγαλύτερος, προφανέστατα. Βρίσκεται, λοιπόν, εντός του σύμπαντος ή εκτός; Και εντός είναι και εκτός, και υπεράνω των πάντων, σύμφωνα με το: «Ο μεν ουρανός είναι θρόνος, η δε γη υποπόδιο των ποδιών του» και το «να περιπατεί πάνω σε φτερά ανέμων» και το «μέσα στη θάλασσα είναι τα μονοπάτια του, και βρέχει επί δικαίους και αδίκους, και ανατέλλει τον ήλιο του επί πονηρούς και αγαθούς». Εάν, λοιπόν, εισέρχεται στο σύμπαν, παρότι είναι μεγαλύτερος από το σύμπαν, και εφόσον ο άνθρωπος είναι το πιο εξαίρετο κτίσμα από τα υπόλοιπα, πώς θεωρείς, ω Ιουδαίε, απίστευτο το ότι στην ανθρώπινη φύση, την ανώτερη των άλλων κτισμάτων, κατέρχεται ο Θεός, ενοικεί και περιπατεί, και σαρκώνεται από τα πανάγια αίματα της Παναγίας Παρθένου, προκειμένου τον Αδάμ, που συνετρίβη από την παράβαση και πάλιωσε από τις αμαρτίες, αφού τον αναπλάσει μέσα στον Εαυτό Του, να τον καταστήσει καινούργιο;

μδ΄. Αυτός που κατέλαβε αυτή την ακρόπολη, δεν μπορεί να κρατείται από τα δεσμά της αισθήσεως του υλικού κόσμου, δεν βλέπει τίποτα από τις απολαύσεις του βίου, δεν ξεχωρίζει τον όσιο από τον ανόσιο· αλλά, όπως ακριβώς ο Θεός βρέχει και ανατέλλει τον ήλιο εξίσου σε δικαίους και αδίκους, σε πονηρούς και αγαθούς, έτσι εξίσου και αυτός ανατέλλει και απλώνει προς όλους τις ακτίνες της αγάπης, και δεν στενεύουν τα σπλάγχνα του, καθώς κυοφορεί την αγάπη για όλους, ενώ στενοχωρείται και θλίβεται όταν δεν ευεργετεί όσο επιθυμεί. Από αυτό εκπορεύεται μια άλλη πηγή κατανύξεως, όπως από την Εδέμ, η οποία διαιρείται σε τέσσερις αρχές: στην ταπεινοφροσύνη, στην αγνεία, στην απάθεια και στο ύψος της απερίσπαστης προσευχής, και ποτίζει το πρόσωπο όλης της νοητής κτίσεως του Θεού.

Ρωμ 12,19 Αν και, ενώ εσύ ευεργετείς τον εχθρό, ο Θεός, εκδικούμενος για σένα, οργίζεται εναντίον του και στρέφει στο κεφάλι του το πυρ των πειρασμών και των κακουχιών που εκείνος μηχανευόταν εναντίον του πλησίον, εσύ όμως μην επιθυμήσεις να τον ευεργετήσεις γι' αυτόν τον λόγο, για να τον δεις δηλαδή σε τέτοια κακά, επειδή έτσι νικήθηκες από το κακό, και εκείνος μεν παθαίνει ούτως ή άλλως αυτά που έπρεπε να πάθει, εσύ όμως έχασες τον μισθό σου επειδή νικήθηκες από το κακό. Μάλλον δε, αν ο Θεός δει τέτοια πρόθεση σε σένα, ούτε καν θα σε δικαιώσει· διότι εκδικείται υπέρ του αγαθού, του πράου και του αδικημένου, αλλά όχι υπέρ εκείνου που εκδικήθηκε μόνος του μέσω του θυμού και της προαίρεσής του, και που μέσω της αγαθής πράξης της ευεργεσίας φέρθηκε πονηρά για να δει την καταστροφή εκείνου που τον λύπησε. Ευεργέτει, λοιπόν, εσύ, για να νικήσεις το κακό, και για να γίνεις υιός, όπως λέει ο Κύριος, του εν ουρανοίς Πατρός. Ρωμ 12,20-21 Επομένως, δεν πρέπει, λέει, να το κάνουμε για να μη σωρεύσουμε άνθρακες, αλλά αλλιώς θέλεις να σωρεύσεις άνθρακες στο δικό σου κεφάλι. Διότι αυτό προκαλεί η μνησικακία· διότι δεν το κάνεις εσύ αυτό, αλλά εκείνος ο απάνθρωπος. Επειδή, αν ενώ τον ευεργετείς αυτός παραμένει διατηρώντας την έχθρα του, άναψε ο ίδιος το πυρ στον εαυτό του, ο ίδιος έκαψε το κεφάλι του, ενώ εσύ είσαι αναίτιος. Μη γίνεσαι πιο φιλάνθρωπος από τον Θεό, επειδή θα υποστείς μύρια δεινά, και ας μην προσπαθούμε να διαστρέψουμε τα προστάγματα του Θεού.

Ματθ. 5, 39 Το «να αντισταθεί κανείς στον πονηρό», λέει, σημαίνει το να φιλονικήσει, να πράξει όμοια με εκείνον και να ανταποδώσει τη λύπη και το χτύπημα. Δεν πρέπει λοιπόν, λέει, να πράττει κανείς όμοια με τον πονηρό. Ματθ. 5, 45 Για τον λόγο αυτόν μας ονόμασε αδελφούς, αν και είμαστε δούλοι του, και μας έκανε συγκληρονόμους, εφόσον γίναμε μιμητές εκείνου που «βρέχει σε δικαίους» και αμαρτωλούς και «ανατέλλει τον ήλιο» παρομοίως για όλους.

Ο Δαβίδ λέγεται ότι βρέθηκε ως άνδρας κατά την καρδιά του Θεού, επειδή, ενώ υπάρχουν πολλές εντολές με τις οποίες χαρακτηρίζεται ο τρόπος της αρετής, καμία άλλη δεν φέρνει τον άνθρωπο τόσο κοντά στον Θεό και δεν τον υψώνει, όσο είναι δυνατόν στην ανθρώπινη φύση, προς την ομοίωση με Εκείνον, όσο το να ανταποδίδει κανείς στους εχθρούς του με αγαθά. Διότι και ο κυριακός λόγος στα Ευαγγέλια λέει: «Να γίνεστε οικτίρμονες, όπως και ο Πατέρας σας είναι οικτίρμων· διότι αυτός βρέχει <επί δικαίους και αδίκους και ανατέλλει> τον ήλιο του επί αγαθούς και πονηρούς», και πάλι: «Να κάνετε το καλό σε αυτούς που σας μισούν, ώστε να γίνετε όμοιοι με τον Πατέρα μου τον εν ουρανοίς». Ο Δαβίδ, λοιπόν, έχοντας κατορθώσει αυτήν την αρετή, έστω κι αν σε άλλα παρασύρθηκε, επειδή ακριβώς ήταν άνθρωπος, δικαίως λέγεται ότι βρέθηκε κατά την καρδιά του φιλάνθρωπου Θεού. Εξάλλου, επειδή ο Σαούλ παρεκτράπηκε στα καίρια ζητήματα των εντολών του Κυρίου, ενώ ο Δαβίδ όχι μόνο απέναντι σε εκείνον υπερτερούσε ως προς την ευσέβεια και την εν γένει αρετή, αλλά και απέναντι σχεδόν σε όλους τους μεταγενέστερους (διότι λέει: «Κανείς δεν υπήρξε όπως ο Δαβίδ, που έπραξε το ευθές ενώπιον του Κυρίου»), για τον λόγο αυτό, προνοώντας την αρετή του Δαβίδ, ο προφήτης λέει ότι «ο Θεός θα εκλέξει για τον εαυτό Του άνδρα κατά την καρδιά Του, ο οποίος θα πράξει όλα τα αρεστά ενώπιόν Του».

Αλλά και το σεντόνι που εμφανίστηκε στον Πέτρο, και το οποίο ήταν γεμάτο από καθαρά και ακάθαρτα ζώα, υπονοούσε μάλλον τη συναναστροφή και την αποδοχή των φαύλων, και όχι την αποστροφή προς αυτούς. Αν όμως, παρόλο που ο Λόγος του Θεού παντού νομοθετεί κατ' αυτόν τον τρόπο την αγάπη και διακηρύττει μέσω των μαθητών του ότι αυτή υπερέχει από κάθε άλλη αρετή, εμείς ωστόσο διακείμεθα εχθρικά μεταξύ μας, και ο καθένας μας σχεδόν κατηγορεί τον πλησίον του από φθόνο, ακόμη κι αν αυτός είναι άριστος, και μερικές φορές μάλιστα τον επιβουλευόμαστε, αν βρίσκαμε μια τέτοια αφορμή, εννοώ δηλαδή το να αποτασσόμαστε τους πονηρούς βάσει νομοθεσίας και ομολογίας, εγώ τουλάχιστον, κρίνοντας από αυτά που βλέπω στην ανθρώπινη φύση, ισχυρίζομαι ότι ακόμη και τους ευεργέτες μας θα αποστρεφόμασταν, επειδή αυτούς που μας στενοχωρούν, έστω κι αν το κάνουν δίκαια, οπωσδήποτε θα τους μισούσαμε και θα τους αποστρεφόμασταν υπερβολικά, προβάλλοντας τη θεία εντολή και έχοντάς την ως συνήγορο σαν συγκάλυμμα της φθονερής μας διάθεσης και της μεγάλης ντροπής για το ότι μισούμε ο ένας τον άλλον, και ούτε μέχρι θανάτου δεν θα εγκαταλείπαμε την έχθρα προς τέτοιους ανθρώπους, παρόλο που η δεσποτική αγαθότητα νομοθετεί να μη δύει ο ήλιος πάνω στον θυμό μας, και μας καθιστά μιμητές του Πατέρα όταν είμαστε χρηστοί προς όλους, ακόμη και προς αυτούς που μας μισούν, Εκείνου που βρέχει επί δικαίων και αδίκων και ανατέλλει τον ήλιό Του όμοια και για τις δύο μερίδες.

Και μάλλον υπόσχεται να τους θεραπεύσει και, ενώ ακόμη βρίσκονται μακριά, αλλά παρ' όλα αυτά τον πλησιάζουν, τρέχει προς το μέρος τους και τους προϋπαντά, και αγκαλιάζοντάς τους ολόκληρους ολοκληρωτικά, τους ασπάζεται και δεν τους κατηγορεί για τα προηγούμενα, αλλά αγαπά την παρούσα κατάσταση και κάνει γιορτή και «συγκαλεί τους φίλους» —δηλαδή τους αγαθούς—, ώστε η κατοικία να ανήκει σε όλους όσοι ευφραίνονται. (Ο Δημόφιλος δε, και οποιοσδήποτε άλλος απεχθάνεται τους αγαθούς, πολύ δίκαια επιτιμάται και διδάσκεται τα καλά και οδηγείται στην αγαθότητα). Διότι πώς δεν έπρεπε, λέει, ο αγαθός να ευφραίνεται για τη σωτηρία των απολωλότων και για τη ζωή των νεκρωμένων; Αναμφίβολα, σηκώνει στους ώμους του αυτόν που μόλις επέστρεψε από την πλάνη, και παρακινεί σε ευφροσύνη τους αγαθούς αγγέλους, και «είναι αγαθός προς τους αχάριστους», και ανατέλλει τον ήλιο του «σε πονηρούς και αγαθούς», και την ίδια «την ψυχή του προσφέρει για χάρη» εκείνων που τον αποφεύγουν. Εσύ όμως, όπως φανερώνουν τα γραφόμενά σου, τον ασεβή και αμαρτωλό, όπως λες, αν και είχε προσπέσει στον ιερέα —δεν γνωρίζω πώς παρευρέθηκες εκεί λειτουργώντας εναντίον του ίδιου σου του εαυτού— τον απώθησες λακτίζοντάς τον.

Διότι ο αισθητός ήλιος φωτίζει μόνο τα σωματικά μάτια, όχι μόνο των ανθρώπων αλλά και των άλογων ζώων, τόσο των τετράποδων όσο και των πτηνών· ενώ ο νοητός ήλιος, που εμφανίστηκε στον κόσμο, φωτίζει μόνο τις λογικές ψυχές. Αλλά ούτε και αυτές τις φωτίζει όλες αδιακρίτως και ανάξια· διότι δεν είναι άψυχος ή, καλύτερα να πούμε, δεν είναι άζωος, όπως δεν είναι ούτε δούλος ούτε κτίσμα που έχει ταχθεί στην υπηρεσία άλλων, όπως ακριβώς συμβαίνει με αυτόν τον αισθητό ήλιο που ανατέλλει σε δικαίους και αδίκους και ταυτόχρονα σε πονηρούς και αγαθούς. Αλλά αν και ονομάζεται φως και αποκαλείται ήλιος, βρίσκεται ωστόσο και πάνω από κάθε φως και πάνω από τον ήλιο, ως δημιουργός και Δεσπότης του φωτός και του ηλίου, είναι ζωή και ζωοποιός, αλήθεια, δικαιοσύνη και αγιασμός, απλός, ασύνθετος, αγαθός και κάθε τι αγαθό και υπεράνω κάθε αγαθού.

Άλλωστε, και εφόσον ένα τόσο μεγάλο έπαθλο μάς δίνει ο Θεός. Διότι άκου: «Για να γίνετε υιοί του Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς· διότι ανατέλλει τον ήλιο του πάνω σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους.» Βλέπεις πόσο μεγάλο αγαθό σου προσφέρει αυτός που σε μισεί και σε κακομεταχειρίζεται, αν μόνο θελήσεις να δείξεις υπομονή;