Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 5:7

Ερώτηση: Γιατί άραγε, δέσποτα, οφείλουμε εντελώς να απομακρύνουμε την οργή του Θεού; Μήπως με αυτό παροργίζουμε τον Θεό; Απόκριση: Οι μεν τέλειοι δεν την απομακρύνουν, διότι έχουν όλη τους την ελπίδα στον Θεό. Αλλά εμείς, επειδή είμαστε σαρκικοί και έχουμε ανάγκη τα γήινα, κατακρίνοντας τους εαυτούς μας ως αμαρτωλούς σε αυτό, ας την απομακρύνουμε με προσευχή και ψαλμωδία, παρακαλώντας τον Θεό να μας συγχωρήσει, και φροντίζοντας στο εξής να τον ευαρεστήσουμε. Διότι, εάν περάσει και αυτό, οι αμαρτίες θα μας επιφέρουν χειρότερα, και δεν είναι δυνατόν να παύσουν τα κακά από εμάς χωρίς μετάνοια και έλεος. Διότι λέει: «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν.» Και μην πεις: Και γιατί, ενώ ο Θεός επιφέρει την οργή προς παιδαγωγία, ανέχεται αυτούς που δεν μετανοούν και την απομακρύνουν; Διότι ο Θεός επιφέρει την οργή ως απειλή, για να μετανοήσουμε, και μας ανέχεται όταν την απομακρύνουμε, περιμένοντας με μακροθυμία την επιστροφή μας προς Αυτόν. Εάν όμως επιμένουμε στα ίδια, και αφού την απομακρύνουμε πέσουμε σε χειρότερα κακά, τότε εκπληρώνεται σε εμάς το προφητικό ρητό: «Ιατρεύσαμε τη Βαβυλώνα, αλλά δεν ιατρεύθηκε.» Και δεν υπολείπεται να προσδοκούμε τίποτε άλλο, παρά μόνο την αιώνια κόλαση, το εξώτερο σκοτάδι, το ιοβόλο σκουλήκι και τον βρυγμό των οδόντων.

Ποιος στρατηγός κάλεσε ποτέ στη διανομή των λαφύρων, ισότιμα με τους νικητές, εκείνους που ούτε καν εμφανίστηκαν στη μάχη; Αγαθός είναι ο Θεός, αλλά και δίκαιος. Ίδιον δε του δικαίου είναι η ανταπόδοση ανάλογα με την αξία, καθώς είναι γεγραμμένο: «Ευεργέτησε, Κύριε, τους αγαθούς». Εκείνους όμως που εκτρέπονται στις διεστραμμένες οδούς, θα τους απομακρύνει ο Κύριος μαζί με αυτούς που εργάζονται την ανομία. Είναι ελεήμων, αλλά και κριτής. Διότι ο Κύριος αγαπά την ελεημοσύνη και την κρίση. Έμαθες σε ποιους απευθύνεται το έλεος; «Μακάριοι», λέγει, «οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν».

Κεφάλαιο Αʹ. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν. ΛΟΥΚΑΣ. Στον καθένα που σου ζητά, να δίνεις. ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ. Άστοργους, ανελεήμονες, οι οποίοι, έχοντας επιγνώσει το δικαίωμα του Θεού, ότι όσοι πράττουν τέτοια είναι άξιοι θανάτου. ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ Αʹ. Να είναι ευμετάδοτοι, κοινωνικοί.

Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν. Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό. Μακάριοι οι ειρηνοποιοί, διότι αυτοί θα ονομαστούν υιοί του Θεού. Μακάριοι όσοι έχουν διωχθεί για χάρη της δικαιοσύνης, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών. Μακάριοι είστε όταν σας ονειδίσουν, και σας καταδιώξουν, και πουν κάθε πονηρό λόγο εναντίον σας ψευδόμενοι, εξαιτίας μου. Να χαίρεστε και να αγαλλιάζετε, διότι ο μισθός σας είναι μεγάλος στους ουρανούς. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Ελάτε, οι ευλογημένοι του Πατέρα μου, κληρονομήστε τη βασιλεία που έχει ετοιμαστεί για εσάς από καταβολής κόσμου.

Πώς θα βρεθεί μαζί με τον καθένα από τους αγίους εκείνος που δεν βάδισε στα ίχνη τους; Ποιος αγωνοθέτης είναι τόσο άκριτος, ώστε να αξιώσει με ίσα στεφάνια τον νικητή και εκείνον που δεν αγωνίστηκε καθόλου; Ποιος στρατηγός κάλεσε ποτέ στο μερίδιο των λαφύρων, εξίσου με τους νικητές, εκείνους που δεν εμφανίστηκαν καν στη μάχη; Ο Θεός είναι αγαθός, αλλά είναι και δίκαιος. Ίδιον δε του δικαίου είναι η ανταπόδοση ανάλογα με την αξία, καθώς έχει γραφτεί: «Κάνε αγαθά, Κύριε, στους αγαθούς και σε εκείνους που έχουν ευθεία καρδιά». Εκείνους δε που παρεκκλίνουν στις διεστραμμένες οδούς, θα τους απομακρύνει ο Κύριος μαζί με αυτούς που εργάζονται την ανομία. Είναι ελεήμων, αλλά και κριτής. Διότι, όπως λέγει η Γραφή, «ελεημοσύνη και κρίση αγαπά ο Κύριος». Γι' αυτό λέγει: «Έλεος και κρίση θα σου ψάλω, Κύριε». Μάθαμε σε ποιους απευθύνεται το έλεος· διότι «Μακάριοι», λέγει, «είναι οι ελεήμονες, επειδή αυτοί θα ελεηθούν». Βλέπεις πώς με κρίση χρησιμοποιεί το έλεος; Ούτε ελεεί άκριτα, ούτε κρίνει ανελέητα. Διότι ο Κύριος είναι ελεήμων και δίκαιος. Ας μην γνωρίζουμε, λοιπόν, τον Θεό κατά το ήμισυ, και ας μην λαμβάνουμε τη φιλανθρωπία Του ως αφορμή για ραθυμία.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΑ'. <Και αφού σήκωσε το βλέμμα του, είδε τους πλούσιους που έριχναν τα δώρα τους στο γαζοφυλάκιο.> (B f. 187 b, C f. 150 b) Είπε κάπου ο Σωτήρας: «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν». Αυτούς παρακολουθεί να προσφέρουν τα δώρα τους στο γαζοφυλάκιο· αλλά επειδή προέρχονταν από μεγάλο πλούτο, ήταν μεν πολλά, όπως ήταν φυσικό, αυτά που προσφέρονταν από τον καθένα· αλλά και πάλι ήταν λίγα και ανάξια των χεριών αυτών που τα προσέφεραν. Έπειτα, μετά από αυτούς, εισήλθε μια φτωχή γυναίκα, καταβαρυμένη από δεινή φτώχεια, η οποία από ελεημοσύνες με δυσκολία και με ιδρώτα συγκέντρωνε την πιο ευτελή αλλά επαρκή για την ημέρα τροφή της· έπειτα προσέφερε δύο οβολούς, σαν να αποχωριζόταν την ίδια της τη ζωή. Ω, τι παράδοξο θαύμα! Αυτή που ζητούσε συνεχώς το έλεος των άλλων, η ίδια δανείζει στον Θεό, καθιστώντας καρποφόρα για Εκείνον ακόμη και την ίδια τη φτώχεια της. Νικά, λοιπόν, τους άλλους και στεφανώνεται με δίκαιη κρίση από τον Θεό. <Και ενώ κάποιοι έλεγαν για τον ναό, ότι είναι στολισμένος με ωραίους λίθους και αφιερώματα, κ.τ.λ.> (C f. 151, D f. 69) Επεδείκνυαν κάποιοι στον Χριστό τα μεγαλοπρεπή έργα στον ναό και τον στολισμό των αφιερωμάτων· διότι νόμισαν ότι θα θαυμάσει μαζί τους τα ορώμενα, καίτοι ήταν Θεός και είχε για θρόνο Του τον ουρανό.

Και εκείνος που καρποφόρησε ελεημοσύνες, ελπίζει στο έλεος του Θεού, γνωρίζοντας ότι οι ελεήμονες θα ελεηθούν. Έχει δε την ελπίδα όχι μόνο για έναν αιώνα, αλλά και για το διάστημα που τους υπερβαίνει, του οποίου μέτρο είναι η απειρία, και το οποίο ονομάζει αιώνα αιώνων.

Διότι, όπως έχουμε ήδη προαναφέρει, στη γνώση και την απογραφή παρά τω Θεώ και στη βίβλο των ζώντων, δεν καταγράφεται το αδύναμο και αδρανές, ούτε βέβαια αυτό που νηπιάζει ακόμη ως προς τη φρόνηση, αλλά καθετί που είναι ήδη ρωμαλέο και έτοιμο για την παράταξη κατά των παθών και της αμαρτίας, και έχει προχωρήσει σε σύνεση, και είναι ήδη κατάλληλο στο να πρέπει να ενεργεί και να μπορεί να κατορθώνει όσα θα ήθελε ο Θεός. Και αυτοί μοιράστηκαν πάρα πολύ καλά τη γη και κατά φυλές, και ονομαστικά, και ατομικά. Διότι θα γίνουν κληρονόμοι της άγιας γης και θα συμμετάσχουν στα ελπιζόμενα αγαθά, αυτοί για τους οποίους γίνεται ο λόγος κατά φυλές και κατά γένος, όπως αναφέρεται στο: «Μακάριοι οι πράοι, διότι αυτοί θα κληρονομήσουν τη γη· μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν» και όπως και στους άλλους μακαρισμούς. Διότι αυτός είναι ένας ιδιαίτερος κλήρος των ελεημένων, των πράων και των πτωχών τω πνεύματι, και εκείνων που έχουν διωχθεί ένεκα της δικαιοσύνης.

Είναι γεγραμμένο: μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν. Μην αδικείς τον πλησίον σου, προβάλλοντας ως πρόφαση τον τόπο· διότι η εκκλησία δεν βρίσκεται στους κίονες, αλλά στους ανθρώπους· επειδή είναι γεγραμμένο: αλίμονο σε αυτόν που συσσωρεύει για τον εαυτό του όσα δεν του ανήκουν, έως πότε; Και ο οποίος βαραίνει τον κλοιό του ασφυκτικά· διότι ξαφνικά θα εγερθούν εκείνοι που θα τον δαγκώσουν, και θα αφυπνιστούν οι επίβουλοί σου, και θα παραδοθείς στη διαρπαγή τους.

Ο οκνηρός και φίλαυτος μοναχός, όταν βλέπει εργασία, κρύβεται, ενώ στο δείπνο συγκαταλέγει τον εαυτό του στους πρώτους. Ο φρόνιμος μοναχός δεν προτάσσει τον εαυτό του έναντι των ταπεινών αδελφών, αλλά γίνεται πρότυπο των πιστών. Ανελεήμων είναι εκείνος που δεν συμπάσχει με τον ασθενή. Διότι μακάριοι είναι οι ελεήμονες, επειδή αυτοί θα ελεηθούν.

Σχετικά δε με τη φιλοξενία δεν έχετε ανάγκη να σας γράφει κανείς, διότι γνωρίζετε ότι η φιλοξενία είναι ανώτερη από πολλές αρετές. Διότι και ο πατριάρχης Αβραάμ μέσω αυτής φιλοξένησε Αγγέλους, και ο δίκαιος Λωτ χάρη στη φιλοξενία δεν χάθηκε κατά την καταστροφή των Σοδόμων. Παρομοίως δε και η Ραάβ, η επονομαζόμενη πόρνη, χάρη στη φιλοξενία δεν καταστράφηκε μαζί με τους απειθείς, επειδή υποδέχθηκε τους κατασκόπους με ειρήνη. Διότι λέγει ο Σωτήρας: ξένος ήμουν και με περιμαζέψατε· και, μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν.

Η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει. Καλή είναι λοιπόν η προσευχή μαζί με τη νηστεία. Αυτά όμως τα επισφραγίζει η ελεημοσύνη· διότι «έλεος θέλω και όχι θυσία», λέει. Δες και τον Προφήτη, πώς έλεγξε τους ανελέητους: «Επειδή δεν θυμήθηκε να δείξει έλεος, και καταδίωξε άνθρωπο πένητα και φτωχό και συντετριμμένο στην καρδιά για να τον θανατώσει, ας εξολοθρευτεί από τη γη η μνήμη του». Και: «Διότι αυτόν που εσύ χτύπησες, εκείνοι τον καταδίωξαν, και πρόσθεσαν πόνο στα τραύματά μου». Γι' αυτό μακαρίζει ο Σωτήρας τους ελεήμονές του, λέγοντας: «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν». Τι λέει άλλωστε ο Άγγελος προς τον Κορνήλιο; Είπε: «Όχι μόνο οι προσευχές σου, αλλά και οι ελεημοσύνες σου ανέβηκαν ως μνημόσυνο ενώπιον του Θεού». Δέξου, λοιπόν, αυτόν που πλανήθηκε και μετανοεί, αυτόν που αναστήθηκε από τους νεκρούς, από το βάθος της έλλειψης του φόβου του Θεού και της αμέλειας. Άκουσε τον Απόστολο που λέει: «Επικυρώστε απέναντί του την αγάπη, ώστε να μην καταποθεί ένας τέτοιος άνθρωπος από την υπερβολική λύπη». Και πάλι λέει: «Σας παρακαλούμε, αδελφοί, νουθετείτε τους άτακτους, παρηγορείτε τους ολιγόψυχους, στηρίζετε τους ασθενείς, να δείχνετε μακροθυμία προς όλους. Προσέχετε να μην ανταποδώσει κάποιος σε κάποιον κακό αντί για κακό, αλλά πάντοτε να επιδιώκετε το αγαθό και μεταξύ σας και προς όλους».

Ενώ ο Κύριος είπε, μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν, εσείς συμπεριφερθήκατε ανελέητα και άσπλαχνα προς τους ομοιοπαθείς με εσάς ανθρώπους. Ενώ ο Κύριος είπε, μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό, οι δικές σας καρδιές μελέτησαν πλεονεξίες και κακές επιθυμίες.

Προσέχετε, αδελφοί, μήπως βρεθεί κανείς άκαρπος. Εκείνος που σπέρνει στη σάρκα του την απόλαυση του κόσμου, τρυφή και δείπνα και γεύματα, από τη σάρκα θερίζει φθορά· ενώ εκείνος που σπέρνει στο πνεύμα, προσευχή και νηστεία και αγρυπνία, από το πνεύμα θα θερίσει ζωή αιώνια. Κατανοήστε και δείτε ότι πουθενά δεν επαινούνται αυτοί που ζουν μέσα στην τρυφή, ούτε οι μετεωριζόμενοι, ούτε αυτοί που γελούν· διότι αυτά τα κάνουν οι εθνικοί. Ο δικός μας όμως νόμος είναι αυτός: μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι· μακάριοι οι πενθούντες· μακάριοι οι ελεήμονες· μακάριοι οι δεδιωγμένοι· μακάριοι οι ονειδιζόμενοι· μακάριοι οι καθαροί τη καρδία· μακάριοι οι εγκρατευόμενοι· μακάριοι αυτοί που φύλαξαν αγνό το βάπτισμα· μακάριοι αυτοί που απαρνήθηκαν αυτόν τον κόσμο για τον Χριστό· μακάρια τα σώματα των παρθένων· μακάριοι όσοι έχουν γυναίκες σαν να μην έχουν· μακάριοι όσοι αγρυπνούν και προσεύχονται· μακάριοι όσοι προσβλέπουν σε αυτόν που έρχεται να κρίνει ζώντες και νεκρούς· μακάριοι όσοι δακρύζουν στην προσευχή. Αυτά ανήκουν στη θεία Γραφή των Ορθοδόξων. Ποια όμως Γραφή μακαρίζει όσους παίζουν αυλό και κιθάρα ή όσους γελούν ή όσους ζουν στην τρυφή ή όσους μεθούν και χορεύουν, όσους αγαπούν τον κόσμο και τα του κόσμου;

Αυτό είναι μεγαλύτερο από το προηγούμενο. Ο καθένας ας ερευνά στις εκκλησίες μήπως υπάρχει κάποιος φτωχός ή ξένος, και αφού τον βρει ας σπεύσει να τον πάρει στο σπίτι του και να τον αναπαύσει. Ας δείχνει ο καθένας προθυμία στο να προλάβει να πάρει τον φτωχό πριν από όλους όσους θέλουν να το κάνουν· διότι μαζί με τον φτωχό εισέρχεται στο σπίτι και ο Χριστός, ο Οποίος για χάρη μας έγινε φτωχός· διότι με τέτοιες θυσίες ευαρεστείται ο Θεός. Και αν εκείνος που δέχεται προφήτη λαμβάνει μισθό προφήτη, άραγε εκείνος που υποδέχεται τον ίδιο τον Χριστό, τι λογής μισθό λαμβάνει; Είναι φανερό ότι θα λάβει αυτά που έχουν γραφτεί: εκείνα που μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν. Εκείνος που βάζει τον φτωχό στο ίδιο του το σπίτι, συνάγει τον Χριστό, ο Οποίος είπε: Μακάριοι οι ελεήμονες. Εκείνος που ελεεί φτωχό δανείζει στον Θεό, ο Οποίος είπε: Εφόσον το κάνατε σε έναν από αυτούς τους ελάχιστους, σε εμένα το κάνατε. Εκείνος που δέχεται τον ξένο κάτω από τη στέγη του, υποδέχεται τον Χριστό, ο Οποίος είπε: Ο δε Υιός του Θεού δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι.

Εκείνοι, βεβαίως, που πρόκειται να συμβασιλεύσουν με τον Υιό του Θεού ήταν, πρώτοι μεν, όσοι χαρακτηρίστηκαν ως πτωχοί τω πνεύματι· δεύτεροι δε, μετά από εκείνους, οι γενναίοι μάρτυρες του Θεού, για τους οποίους δίδασκε στη συνέχεια λέγοντας: «Μακάριοι όσοι διώκονται για τη δικαιοσύνη»· διότι με αυτά τα λόγια μακάριζε όσους επρόκειτο να υπεραγωνιστούν για τη βασιλεία ως ευγενείς στρατιώτες του Θεού, υποσχόμενος αναγκαίως και σε αυτούς, ως αδελφούς των προηγουμένως μακαρισθέντων πτωχών, τη βασιλεία των ουρανών ως βραβείο των αγώνων τους. Με πολλή τάξη και λογική αλληλουχία τους μετέδιδε μερίδιο από τη βασιλεία του, μετά τους πτωχούς τω πνεύματι· διότι πρέπει κανείς να έχει ζήσει προηγουμένως θεοφιλώς ολόκληρο τον χρόνο της ζωής του, διάγοντας τον βίο του με ακτήμονα και φιλόσοφο τρόπο, και έπειτα κατ' αυτόν τον τρόπο να φτάσει στο θεοφιλές τέλος. Οι μεν πρώτοι, λοιπόν, ακολουθούσαν την άκρως ακτήμονα αγωγή του βίου, αγωνιζόμενοι σε όλη τους τη ζωή στους άθλους της αρετής· οι δε δεύτεροι καταδιώκονταν ένεκα της μαρτυρίας τους σε Αυτόν, δεχόμενοι πόλεμο και μίσος, και συκοφαντούνταν με ψευδείς διαβολές για κανέναν άλλον λόγο παρά μόνο για την ομολογία τους στον Χριστό. Άλλωστε, εκείνους που πεινούν και κλαίνε και ονειδίζονται για τον Χριστό θα τους συναντήσουμε και στον Λουκά· ενώ τους πράους, τους ελεήμονες, τους καθαρούς στην καρδιά και τους ειρηνοποιούς τούς παραθέτει σε εμάς προς εξέταση ο Ματθαίος.

ΛΗ΄. «Μακάριοι», λέει, «οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν». Το έλεος δεν κατέχει την τελευταία θέση στους μακαρισμούς. Και αλλού λέει: «Μακάριος αυτός που κατανοεί τον φτωχό και τον πένητα»· και: «Καλός είναι ο άνθρωπος που σπλαχνίζεται και δανείζει»· και: «Όλη την ημέρα ελεεί και δανείζει ο δίκαιος». Ας αρπάξουμε τον μακαρισμό, ας ονομαστούμε συνετοί, ας γίνουμε χρηστοί. Ας μην διακόψει το έλεός σου ούτε η νύχτα. Μην πεις: «Φύγε και έλα ξανά, και αύριο θα σου δώσω»· για να μην μεσολαβήσει τίποτα ανάμεσα στην προθυμία και στην ευεργεσία· διότι μόνο η φιλανθρωπία δεν επιδέχεται αναβολή. Μοίραζε τον άρτο σου σε αυτόν που πεινά, και βάλε στο σπίτι σου φτωχούς άστεγους, και μάλιστα να τα κάνεις αυτά με προθυμία. Διότι «εκείνος που ελεεί», λέει, «ας το κάνει με ιλαρότητα»· και η αγαθή σου πράξη διπλασιάζεται χάρη στην ετοιμότητά σου.

Διότι πολλές είναι οι κατοικίες για τους πολλούς τρόπους ζωής. Μακάριος είναι εκείνος τον οποίο το μέγα Πνεύμα ανέδειξε φτωχό από πάθη· Εκείνος που έχει εδώ ζωή γεμάτη πένθος· Εκείνος που είναι πάντοτε αχόρταγος για την επουράνια τροφή, Εκείνος που με την πραότητά του γίνεται κληρονόμος μεγάλων αγαθών· Εκείνος που με την ευσπλαχνία του προσελκύει το μέγα έλεος του Θεού, Και είναι φίλος της ειρήνης, και καθαρός στην καρδιά· Εκείνος που υπέμεινε πολλούς πόνους για χάρη του μεγαλόδοξου Χριστού, Και θα αξιωθεί μεγάλης δόξας.

Διότι μακάριοι είναι οι ελεήμονες, επειδή αυτοί θα ελεηθούν. Αλλά ίσως πει κάποιος ότι η εντολή είναι μεν καλή για το μέλλον, τώρα όμως φοβάται κάποια μετάδοση και συμμετοχή στην πάθηση, και προκειμένου να μην πάθει κάτι το ανεπιθύμητο, νομίζει ότι πρέπει να αποφεύγει την προσέγγιση τέτοιων ανθρώπων. Αυτά είναι λόγια, προφάσεις, επινοήσεις και εύλογα προσχήματα της ραθυμίας απέναντι στις εντολές του Θεού. Η αλήθεια όμως δεν έχει έτσι· διότι κανένας φόβος δεν υφίσταται κατά την εφαρμογή της εντολής. Κανένας ας μην αντιμετωπίζει το κακό με κακό. Διότι πόσους μπορεί να δει κανείς να ασχολούνται από τη νεότητά τους μέχρι τα γηρατειά με τη φροντίδα αυτών των ανθρώπων, χωρίς να έχουν φθείρει καθόλου τη φυσική ευεξία του σώματός τους εξαιτίας αυτής της ενασχόλησης; Διότι δεν είναι λογικό να συμβαίνουν αυτά. Αλλά επειδή ορισμένα από τα νοσήματα, όπως οι λοιμώδεις επιδημίες και όσα παρόμοια εξαρτώνται από εξωτερική αιτία, όταν προέρχονται από μόλυνση του αέρα ή του νερού, θεωρούνται από τους πολλούς ύποπτα, ότι δηλαδή μεταδίδονται από όσους έχουν ήδη προσβληθεί σε όσους τους πλησιάζουν (αν και ούτε εκεί, όπως νομίζω, η ίδια η πάθηση προκαλεί την αρρώστια στον υγιή μέσω μετάδοσης, αλλά η κοινή συμφορά επιφέρει την ομοιότητα της ασθένειας), θεωρήθηκε για τη νόσο ότι μεταδίδεται από εκείνους που έχουν ήδη προσβληθεί και στους υπολοίπους.

Αυτά, λοιπόν, που ατενίζει κανείς από αυτό το ύψος, το ποια και πόσα είναι, τα εξιστορεί ο ίδιος ο Θεός Λόγος, μακαρίζοντας όσους έχουν συνανέλθει μαζί του, δείχνοντάς τα σαν με το δάκτυλο: από τη μία πλευρά τη βασιλεία των ουρανών, και από την άλλη την κληρονομιά της άνω γης· έπειτα το έλεος, τη δικαιοσύνη, την παράκληση και τη συγγένεια που αποκτάται με τον Θεό των όλων· καθώς και τον καρπό των διωγμών, που είναι το να καταστεί κανείς σύνοικος του Θεού· και όσα άλλα είναι δυνατόν να δει κανείς επιπλέον αυτών, αγναντεύοντάς τα από την υψηλή σκοπιά μέσω των ελπίδων, καθώς τα δακτυλοδεικτεί ο Λόγος άνωθεν, από το όρος.

ΛΟΓΟΣ Ε΄. Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν. Ίσως να είναι κάτι τέτοιο αυτό για το οποίο διδάχθηκε αινιγματικά ο Ιακώβ μέσω κάποιας οπτασίας, όταν είδε μια κλίμακα να εκτείνεται από τη γη έως το ουράνιο ύψος και τον Θεό να στηρίζεται επάνω της, όπως ακριβώς κάνει τώρα και σε εμάς η διδασκαλία των μακαρισμών, ανυψώνοντας διαρκώς προς τα υψηλότερα νοήματα εκείνους που ανεβαίνουν μέσω αυτής.

Μου φαίνεται, λοιπόν, ότι με την καθοδήγηση του μακαρισμού που ακολουθεί, θεοποιεί κατά κάποιον τρόπο αυτόν που ακούει και κατανοεί τον λόγο. Διότι λέει: «Μακάριοι οι ελεήμονες, επειδή αυτοί θα ελεηθούν». Γνωρίζω ότι σε πολλά σημεία της Θείας Γραφής οι άγιοι άνδρες επικαλούνται τη θεία δύναμη με το όνομα του ελεήμονος· έτσι ο Δαβίδ στις ψαλμωδίες, έτσι ο Ιωνάς στη δική του προφητεία, έτσι ο μέγας Μωυσής σε πολλά σημεία της νομοθεσίας ονομάζει το Θείο. Εάν, λοιπόν, αρμόζει στον Θεό η προσωνυμία του ελεήμονος, τι άλλο σε προσκαλεί να γίνεις ο λόγος παρά θεός, διαμορφωμένος, τρόπον τινά, σύμφωνα με το ίδιο το γνώρισμα της θεότητας; Διότι, εάν ο Θεός ονομάζεται ελεήμων από τη θεόπνευστη Γραφή, και το αληθινά μακαριστό είναι η θεότητα, είναι φανερό το λογικό συμπέρασμα: ότι αν κάποιος, αν και άνθρωπος, γίνει ελεήμων, αξιώνεται της θείας μακαριότητας, αφού γίνεται εκείνο ακριβώς με το οποίο ονομάζεται το Θείο. «Ελεήμων ο Κύριος και δίκαιος, και ο Θεός ημών ελεεί». Πώς, λοιπόν, δεν είναι μακάριο το να ονομαστεί και να γίνει ο άνθρωπος εκείνο ακριβώς που ονομάζεται ο Θεός από τις πράξεις Του;

Τι είναι λοιπόν το έλεος και σε τι εφαρμόζεται; Και πώς είναι μακάριος εκείνος που λαμβάνει αυτό που δίνει; Διότι, λέει, «μακάριοι είναι οι ελεήμονες, επειδή αυτοί θα ελεηθούν». Η άμεση λοιπόν έννοια του ρητού προσκαλεί τον άνθρωπο στη φιλαλληλία και τη συμπόνια, εξαιτίας της ανισότητας και της ανωμαλίας των πραγμάτων του βίου, εφόσον δεν διαβιούν όλοι κάτω από τις ίδιες συνθήκες, ούτε ως προς την αξία, ούτε ως προς τη σωματική κατασκευή, ούτε ως προς την υπόλοιπη περιουσία.

Επομένως, εύλογα ο Λόγος μακαρίζει τον ελεήμονα, αφού τόσα πολλά αγαθά φανερώνονται με αυτό το όνομα. Αλλά το ότι μια τέτοια συμβουλή είναι βιωφελής, κανείς δεν μπορεί να το αγνοήσει· σε μένα, όμως, φαίνεται ότι το νόημα της φράσης, με τη χρήση του μέλλοντα χρόνου, υποδηλώνει με τρόπο μυστικό κάτι περισσότερο από όσα κατανοούνται επιφανειακά. Διότι λέει: «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν»· υποδεικνύοντας ότι η ανταπόδοση του ελέους φυλάσσεται για αργότερα σε αυτούς που ελεούν.

Επομένως, αφήνοντας πίσω αυτήν την εύκολα αντιληπτή και πρόχειρα ευρισκόμενη από τους πολλούς σημασία, ας επιχειρήσουμε μέσω του λόγου, στο μέτρο του δυνατού, να εισδύσουμε στο εσωτερικό του καταπετάσματος. Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν.

Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν. Ποιος ανθρώπινος λόγος θα μπορούσε να εξαντλήσει το βάθος των νοημάτων που περικλείονται σε αυτήν τη ρήση; Διότι ο απόλυτος και αόριστος χαρακτήρας της έκφρασης μάς δίνει την αφορμή να ερευνήσουμε κάτι περισσότερο από τα λεγόμενα, εφόσον δεν προσθέτει ποιοι είναι εκείνοι προς τους οποίους αρμόζει να εκδηλώνεται το έλεος, αλλά λέει απλώς: «Μακάριοι οι ελεήμονες». Ίσως, λοιπόν, μέσα από αυτά τα λόγια να μας υπονοείται κάτι τέτοιο: ότι δηλαδή η έννοια του ελέους ακολουθεί το μακάριο πένθος. Διότι, όπως εκεί μακαριζόταν αυτός που περνά την παρούσα ζωή με πένθος, έτσι και εδώ νομίζω ότι ο λόγος υποδηλώνει την ίδια ακριβώς διδασκαλία. Διότι, όπως ακριβώς διακείμεθα απέναντι στις συμφορές των άλλων, όταν ορισμένοι από τους οικείους μας περιπέσουν σε ανεπιθύμητες θλίψεις, είτε χάνοντας την πατρική τους εστία, είτε διασώζονται γυμνοί από ναυάγιο, είτε πέφτουν στα χέρια πειρατών ή ληστών, είτε γίνονται δούλοι ενώ ήταν ελεύθεροι, ή αιχμάλωτοι ενώ ήταν ευτυχισμένοι, ή έχοντας υποστεί κάποιο άλλο παρόμοιο κακό αυτοί που μέχρι πρότινος περνούσαν τη ζωή τους με κάποια ευημερία· όπως, λοιπόν, σε αυτές τις περιπτώσεις αναπτύσσεται στις ψυχές μας μια οδυνηρή συμπάθεια, ίσως πολύ περισσότερο θα ταίριαζε να στρέψουμε αυτή την ίδια διάθεση στους εαυτούς μας για την ανάξια κατάπτωση της ζωής μας.

Αυτή, αφού υποδουλώσει την άθλια ψυχή, την αναγκάζει να ικανοποιεί διαρκώς τις άπληστες επιθυμίες της, λαμβάνοντας πάντοτε χωρίς ποτέ να χορταίνει. Μοιάζει με ένα πολυκέφαλο θηρίο, το οποίο με αμέτρητα στόματα στέλνει την τροφή στην αχόρταγη κοιλιά του. Σε αυτήν δεν επέρχεται ποτέ κορεσμός στο να κερδίζει, αλλά αυτό που συνεχώς λαμβάνει μετατρέπεται σε ύλη και προσάναμμα για την επιθυμία απόκτησης περισσότερων. Ποιος λοιπόν, κατανοώντας αυτόν τον δυστυχισμένο βίο, μπορεί να διατίθεται ανελέητα και σκληρά απέναντι σε τέτοιες συμφορές; Η αιτία, ωστόσο, του ότι δεν ελεούμε τους ίδιους τους εαυτούς μας είναι το ότι βρισκόμαστε σε αναισθησία των κακών. Παθαίνουμε ό,τι περίπου παθαίνουν εκείνοι που παραφέρονται από μανία, στους οποίους η υπερβολή του κακού έχει αφαιρέσει ακόμη και την αίσθηση αυτών που υποφέρουν. Εάν λοιπόν κάποιος αποκτήσει επίγνωση του εαυτού του, του πώς ήταν προηγουμένως και του πώς είναι τώρα –λέει άλλωστε κάπου και ο Σολομών ότι «σοφοί είναι όσοι έχουν επίγνωση του εαυτού τους»– ένας τέτοιος άνθρωπος δεν θα παύσει ποτέ να δείχνει έλεος, και σε αυτή τη διάθεση της ψυχής, όπως είναι επόμενο, θα ακολουθήσει και το θείο έλεος. Γι' αυτό λέγει: «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν».

Ακούγοντας από την Αλήθεια για τον Πατέρα και τον Υιό, διδαχθήκαμε την ενότητα της φύσεως σε δύο υποκείμενα, η οποία σημαίνεται φυσικώς τόσο από τα ίδια τα ονόματα μέσω της μεταξύ τους σχέσης, όσο και από αυτήν την ίδια τη φωνή του Κυρίου. Διότι Εκείνος που είπε «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», τι άλλο κάνει παρά να καταδεικνύει, μέσω της ομολογίας του Πατέρα, ότι ο ίδιος δεν είναι άναρχος, και να σημαίνει την κοινότητα της φύσεως μέσω της ενότητάς Του με τον Πατέρα; Ώστε, νομίζω, μέσω αυτών που ελέχθησαν, ο λόγος της πίστεως να διατηρείται καθαρός από την εκτροπή προς οποιαδήποτε από τις δύο αιρέσεις· χωρίς δηλαδή ούτε ο Σαβέλλιος να βρίσκει έδαφος να οδηγήσει σε σύγχυση την ιδιότητα των υποστάσεων, καθώς ο Μονογενής φανερά διέκρινε τον εαυτό Του από τον Πατέρα με το να πει «Εγώ και ο Πατέρας», ούτε ο Άρειος να έχει τη δύναμη να υποστηρίξει την ετερότητα της φύσεως, αφού η ενότητα και των δύο δεν επιδέχεται τη διαίρεση κατά τη φύση. Διότι τίποτε άλλο δεν σημαίνεται σε αυτόν τον λόγο μέσω της ενότητας για τον Πατέρα και τον Υιό, παρά η ίδια η ουσία. Επειδή, εάν κάποιος πει ότι τα υπόλοιπα αγαθά, όσα διαπιστώνονται στη φύση, προσφέρονται ως κοινά σε όλους και στα κτιστά δημιουργήματα, δεν θα σφάλει. Όπως, για παράδειγμα, λέγεται από τον προφήτη: «Οικτίρμων και ελεήμων ο Κύριος». Τέτοιοι ακριβώς θέλει πάλι ο Κύριος να γίνουμε και εμείς και έτσι να ονομαζόμαστε· διότι λέει «Γίνεσθε οικτίρμονες» και «Μακάριοι οι ελεήμονες» και όλα τα παρόμοια.

Και από την οδό που οδηγεί στον θάνατο διασώζει με τέτοιους λόγους, ενώ την οδό της ζωής την φανερώνει πάλι αλλού μακαρίζοντας: «μακάριοι οι πτωχοί, μακάριοι οι ελεήμονες, μακάριοι οι δεδιωγμένοι ένεκεν δικαιοσύνης», και, «πώλησε τα υπάρχοντά σου και δώσε τα στους πτωχούς, και θα έχεις θησαυρό στον ουρανό», και, «καθένας που άφησε οικία ή αγρούς ή οτιδήποτε άλλο από τα γήινα ένεκεν εμού και του ευαγγελίου, θα λάβει εκατονταπλάσια και θα κληρονομήσει αιώνια ζωή». Και τον θυμό σε τέτοιο βαθμό τον περιόρισε, ώστε να αποφανθεί ότι η οργή είναι ίση με τον φόνο, θέτοντάς την υπό την ίδια καταδίκη με αυτόν, και ότι εκείνος που από οργή κινείται σε λοιδορία εναντίον κάποιου, είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός. Την πραότητα, όμως, όχι μόνο την εμακάρισε, αλλά και την αξίωσε με τα μεγαλύτερα βραβεία. Την ακολασία πάλι σε τέτοιο βαθμό την τιμώρησε, ώστε να αποκαλέσει μοιχεία ακόμη και το εμπαθές και περίεργο βλέμμα προς ξένη γυναίκα. Ενώ για εκείνον που επιδιώκει την αγνεία, αφού τον μακαρίσει, διατείνεται ότι θα γίνει και θεόπτης. Και την επιορκία δεν την έδειξε σε τέτοιο βαθμό αποτρόπαιη, ώστε να απαγορεύσει ακόμη και την ευορκία και να αποφανθεί ότι καθετί πέρα από το ναι και το όχι προέρχεται από τον πονηρό, λέγοντας: «ας είναι ο λόγος σας ναι ναι, όχι όχι, ενώ το παραπάνω από αυτά προέρχεται από τον πονηρό»; Και τι σημαίνει αυτός ο διπλασιασμός;

Διότι ο νομοθέτης θα δώσει ευλογίες· θα πορευθούν από δύναμη σε δύναμη· θα εμφανιστεί ο Θεός των θεών στη Σιών. Αναφέρεται, λοιπόν, στις ευαγγελικές εντολές, στις οποίες δεν μπορεί να βρει κανείς μόνο μία ευλογία, αλλά πολλές, δηλαδή τους διάφορους μακαρισμούς που νομοθέτησε ο Χριστός, στους οποίους όποιος δίνει προσοχή πορεύεται από δύναμη σε δύναμη, βαδίζοντας από αρετή σε αρετή: από την ταπεινοφροσύνη στο πένθος για τις αμαρτίες, από εκεί στην πραότητα, έπειτα στη διαρκή επιθυμία της δικαιοσύνης· στη συνέχεια στην ελεημοσύνη, από εκεί στην καθαρότητα της καρδιάς, και από αυτήν στην επίτευξη της ειρήνης. Και ως στεφάνι όλων αυτών θέτει τους διωγμούς υπέρ του Χριστού, στους οποίους όποιος καταρτιστεί και φθάσει στην τελειότητα, θα δει τον Θεό στη Σιών, στο παρατηρητήριο της ψυχής. Διότι η Σιών μεταφράζεται ως παρατηρητήριο. Η προκοπή, λοιπόν, της μακαριότητας είναι το να δει κάποιος τον Θεό, όχι κατά τη φύση Του, αλλά κατά το μέτρο που Εκείνος χαρίζεται. Θα μπορούσες δε να πεις ότι όλα αυτά, από το σημείο που αναφέρθηκε από εμάς το διάψαλμα, λέγονται και για τον Πέτρο. Διότι υπήρξε μακάριος επειδή έτυχε της θείας βοήθειας τον καιρό της άρνησης· γι' αυτό δεν απελπίστηκε, αλλά έθεσε στην καρδιά του αναβάσεις μέσω της μετάνοιας «στην κοιλάδα του κλαυθμώνος».

Άρα την ελεημοσύνη υπονοεί ο ψαλμωδός· διότι αυτή αποτελεί το κατεξοχήν έργο των χεριών μας. Γι' αυτόν τον λόγο την ξεχώρισε από τα πολλά έργα που μνημόνευσε στους προηγούμενους στίχους, θέλοντας να περιβάλει την ελεημοσύνη με ένα ιδιαίτερο αξίωμα. Όταν αυτή ευοδώνεται, δεν αποκομίζουμε τυχαία οφέλη, αλλά το έλεος και τη συμπάθεια από τον Θεό· διότι μακάριοι οι ελεήμονες, γιατί αυτοί θα ελεηθούν.

«Ελάτε οι ευλογημένοι του Πατέρα μου, κληρονομήστε τη βασιλεία που έχει ετοιμαστεί για εσάς από την καταβολή του κόσμου. Διότι πείνασα, και μου δώσατε να φάω· δίψασα, και με ποτίσατε», και τα όσα ακολουθούν αυτά· τα λέει δε αυτά επειδή ελεεί: «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν». «Αυτόν που χορταίνει με αγαθά.» Και ποια είναι η επιθυμία μας; Το να ονομαστούμε θεοί· διότι αυτό επιθύμησε ο Αδάμ, και γεύτηκε την απαγορευμένη τροφή. Αυτήν λοιπόν την επιθυμία μας ο Κύριος την εκπλήρωσε με αγαθά, καθιστώντας μας σύμμορφους με τον Εαυτό του μέσω της δωρεάς του βαπτίσματος, ώστε εξαιτίας αυτού να ονομαζόμαστε και εμείς θεοί κατά χάριν. «Θα ανακαινιστεί σαν του αετού.» Διότι αυτό το ζώο, αφού γεράσει με την πάροδο πολύ χρόνου, επανέρχεται στην ακμή του· λέγεται μάλιστα ότι παραμένει ισχυρό και μετά το γήρας. Πάντως τότε η νεότητά μας φτάνει στον ανακαινισμό της, όταν γίνουμε όμοιοι με τον υψιπετή αετό, και δεν φρονούμε πλέον τα γήινα, αλλά τα άνω· όπως ακριβώς μας υπέδειξε και ο Παύλος. Και για ποιον αετό μιλάει, παρά βεβαίως για τον Χριστό, για τον οποίο ο Μωυσής αινισσόταν ψάλλοντας τα εξής: «Όπως ο αετός σκεπάζει τη φωλιά του, και έδειξε στοργή στους νεοσσούς του»; Και ποιος είναι αυτός; Ο ίδιος πρόσθεσε: «Μόνος ο Κύριος τους καθοδηγούσε· και δεν υπήρχε μαζί τους ξένος θεός». «Έκανε γνωστές τις οδούς του στον Μωυσή.» Από παλιά, λέει, αποδίδει δικαιοσύνη στους αδικουμένους.

Αυτό είναι ένα αγαθό χρέος απέναντι στον Θεό, σύμφωνα με τον ευαγγελικό λόγο της ζωής: «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν». Όταν πλησιάσεις την κλίνη σου, πες της: «Ω κλίνη, ίσως αυτή τη νύχτα να γίνεις ο τάφος μου, και δεν γνωρίζω μήπως αντί για τον πρόσκαιρο ύπνο, έρθει σε εμένα αυτή τη νύχτα εκείνος ο αιώνιος, ο μέλλων».

88. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΠΙΣΚΟΠΟ ΑΣΚΛΗΠΙΟ. Επειδή έγραψες ότι απορείς πώς ο Χριστός αποστόμωσε τους μαθητές, οι οποίοι επέπληξαν εκείνη που δεν δίστασε να χύσει το πολύτιμο μύρο, καίτοι φάνηκε ότι μιλούσαν υπέρ των φτωχών· σου απαντώ, ότι Εκείνος που διαρκώς μιλούσε για την ελεημοσύνη, και την προτιμούσε από τις θυσίες, δεν θα την απέρριπτε τώρα, όπως νομίζεις. Διότι αυτός που λέει, «Έλεος θέλω και όχι θυσία·» και, «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν·» και, «Εφόσον το κάνατε σε έναν από αυτούς τους ελάχιστους αδελφούς μου, σε εμένα το κάνατε», δεν θα μετέπιπτε ποτέ στο αντίθετο.

Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα. «Δεν θα επιορκήσεις. Δεν θα επιθυμήσεις όσα ανήκουν στον πλησίον σου», και όσα είναι παρόμοια με αυτά. Αν όμως προχωρήσεις και στα ευαγγελικά παραγγέλματα, πάλι το ίδιο θα βρεις: Διότι «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, οι πράοι, οι ελεήμονες, αυτοί που πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη, οι καθαροί στην καρδιά, οι ειρηνοποιοί», και όλα τα παρόμοια. Και αυτό που έχει λεχθεί περί αγαμίας και αγνείας, έχει λεχθεί και για τα δύο φύλα, έστω και αν έχει διατυπωθεί σε αρσενικό γένος, για λόγους ευπρέπειας του θείου λόγου και επειδή ο άνδρας είναι το ηγεμονικότερο ον. Διότι «όποιος μπορεί να το χωρέσει, ας το χωρέσει». Και τούτο είναι φανερό από το γεγονός ότι πολλές γυναίκες και το εχώρεσαν και το κατόρθωσαν.

Τι είναι λοιπόν το ένδυμα της ψυχής; Η αρετή, προφανώς. Και τι είναι η γυμνότητα; Η κακία. Διότι, όπως ακριβώς αν κάποιος απογυμνώσει έναν ελεύθερο άνθρωπο, εκείνος ντρέπεται, συστέλλεται και φεύγει, έτσι ακριβώς και η ψυχή, αν θελήσουμε να την αντικρίσουμε, εφόσον δεν έχει αυτά τα ενδύματα, κοκκινίζει από ντροπή. Πόσες ψυχές νομίζεις ότι ντρέπονται τώρα και βυθίζονται στο βάθος, αναζητώντας σαν κάποιο παραπέτασμα και προκάλυμμα, προκειμένου να μην ακούνε αυτούς τους λόγους; Εκείνες όμως που δεν ελέγχονται σε τίποτα από τη συνείδησή τους, αγάλλονται, χαίρονται, σεμνύνονται και καλλωπίζονται με τα όσα λέγονται. Άκουσε για τη μακαρία Θέκλα. Εκείνη, για να δει τον Παύλο, έδωσε ακόμη και τα χρυσαφικά της· εσύ όμως, για να δεις τον Χριστό, ούτε έναν οβολό δεν δίνεις, αλλά ενώ θαυμάζεις τα όσα έπραξε εκείνη, δεν τη μιμείσαι. Δεν ακούς πώς μακαρίζει τους ελεήμονες ο Λόγος; «Μακάριοι οι ελεήμονες», λέει, «διότι αυτοί θα ελεηθούν». Ποιο είναι το κέρδος από τα πολυτελή ενδύματα; Μέχρι πότε θα μένουμε με ανοιχτό το στόμα μπροστά σε αυτές τις στολές;

Ελάτε, λοιπόν, όσοι τυγχάνει να είστε ακροατές των λόγων μου, ας εορτάσουμε σήμερα χριστιανικά. Πώς θα γίνει αυτό; Ας μην ανταποδώσουμε σε κανέναν κακό αντί κακού, διότι είναι γραμμένο στις Παροιμίες: «Εάν πεινάει ο εχθρός σου, δώσε του τροφή· διότι κάνοντας αυτό θα σωρεύσεις αναμμένα κάρβουνα στο κεφάλι του». Μην γίνεσαι αίτιος σκανδάλου, διότι λέει ο Κύριος στα Ευαγγέλια: «Αλήθεια σας λέω· όποιος σκανδαλίσει έναν από αυτούς τους μικρούς που πιστεύουν σε εμένα, τον συμφέρει να κρεμαστεί μια μεγάλη μυλόπετρα στον λαιμό του και να ριχτεί στη θάλασσα». Πρόσφερε σε αυτόν που έχει ανάγκη στέγη, ένδυση και τροφή, εσύ που τα απολαμβάνεις πέρα από τις ανάγκες σου· διότι πάλι λέει ο Κύριος: «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν». Μην υπερηφανεύεσαι· «διότι όποιος νομίζει ότι είναι κάτι ενώ δεν είναι τίποτα, εξαπατά τον εαυτό του». Τους ιερείς σας να τους αξιώνετε με πολλή τιμή και σεβασμό· «διότι αυτοί αγρυπνούν για τις ψυχές σας, καθώς πρόκειται να δώσουν λόγο». Απέχετε από την πορνεία, από το κρέας πνιγμένου ζώου και από το αίμα. Διότι είναι επικατάρατος ενώπιον του Κυρίου αυτός που τρώει αίμα ή πνιγμένο ζώο ή κατασπαραγμένο από θηρίο ή νεκρό πτηνό ή θήραμα που έχει πεθάνει σε παγίδα· και θα εξολοθρευθεί από τη γη η μνήμη του.

Εμείς όμως, αφήνοντας αυτούς που έχουν απολέσει την καρδιά τους, για τους οποίους ο Σολομών έλεγε εκ μέρους του Κυρίου: «Μιλούσα και δεν ακούγατε, απηύθυνα λόγια και δεν προσέχατε», ας επανέλθουμε στο προκείμενο ζήτημα, και ας πλησιάσουμε στον άμβωνα, για να ακούσουμε τι θα μας πει ο Κύριος ο Θεός, ο μέγας ευαγγελιστής, αυτός που μας αναγγέλλει πάνω στη γη το ουράνιο πρόσταγμα του Πατρός. Είναι δε φανερό ότι θα μιλήσει για ειρήνη προς τον λαό του, ως Θεός της ειρήνης· ή θα προσκαλέσει κοντά του ως αγαθός τους καταπονημένους, και θα τους προστατεύσει ως δίκαιος βασιλιάς. Μακαρίζει αυτούς που κλαίνε με μετάνοια, ταλανίζει όσους ζουν με υποκρισία, μακαρίζει εκείνους που γρηγορούν και ταλανίζει τους ράθυμους· δοξάζει τους εύσπλαχνους ως εύσπλαχνος και μακαρίζει τους ελεήμονες ως ελεήμων: «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν». Και καθώς είναι εντελώς ξένος προς την ασπλαχνία και τη σκληρότητα, και αμέτοχος σε κάθε κακία, απωθεί και εξορίζει την ασπλαχνία, και αποστρέφεται τους σκληρούς, τους ανελεήμονες και όσους δεν δίνουν στους άλλους· και θα έλθει σε αντιλογία μαζί τους, πότε ο ίδιος, πότε διά του πατριάρχη Αβραάμ ή και δι' άλλων αγίων. Αυτούς που πρόκειται τότε να βρεθούν στα αριστερά του, ο ίδιος τους εγκαλεί και τους ονειδίζει, επειδή, ενώ μπορούσαν να ελεήσουν, δεν ελέησαν.

Αμήν. Β΄. Έκλεισε την επιστολή με ευχή. Η δε ευχή είναι μεγάλο και σωτήριο αγαθό και φυλακτήριο των ψυχών μας· είναι μεγάλη, όμως, όταν πράττουμε έργα άξιά της και δεν καθιστούμε τους εαυτούς μας ανάξιους. Και εσύ, λοιπόν, όταν προσέρχεσαι στον ιερέα και εκείνος σου λέει: «Ο Θεός να σε ελεήσει, τέκνο μου», μην παίρνεις θάρρος μόνο από τα λόγια, αλλά να προσθέτεις και τα έργα· κάνε πράξεις άξιες ελέους. «Ο Θεός να σε ευλογήσει, τέκνο μου»· εάν πράττεις έργα άξια ευλογίας, θα σε ευλογήσει, εφόσον ελεείς τον πλησίον. Διότι, εκείνα τα οποία επιθυμούμε να λάβουμε από τον Θεό, οφείλουμε πρώτα εμείς να τα μεταδίδουμε στον πλησίον· εάν όμως τα στερούμε από τον πλησίον μας, πώς επιθυμούμε να τα λάβουμε εμείς; «Μακάριοι», λέει, «οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν». Διότι, εάν οι άνθρωποι ελεούν τέτοιους ανθρώπους, πολύ περισσότερο ο Θεός· εκείνους όμως που δεν ελεούν, δεν τους ελεεί. «Διότι η κρίση θα είναι ανελέητη για εκείνον που δεν έδειξε έλεος». Καλό πράγμα το έλεος· τι έκανες, λοιπόν, εσύ στον άλλον; Θέλεις να λάβεις συγχώρεση όταν σφάλλεις· γιατί λοιπόν ο ίδιος δεν συγχώρεσες εκείνον που έσφαλε; Αλλά, ενώ προσέρχεσαι στον Θεό ζητώντας τη Βασιλεία των Ουρανών, εσύ ο ίδιος, όταν σου ζήτησαν χρήματα, δεν έδωσες. Γι' αυτό δεν ελεούμαστε, επειδή δεν ελεούμε. Γιατί; λέει κάποιος· μα αυτό ακριβώς είναι το γνώρισμα του ελέους, το να ελεούνται οι ανελεήμονες. Διότι, πώς θα μπορούσε να είναι ελεήμων αυτός που συμπεριφέρεται φιλάνθρωπα σε κάποιον σκληρό και απάνθρωπο, ο οποίος διαπράττει αμέτρητα κακά εις βάρος του πλησίον του; Τι λοιπόν; λέει (ο αντίλογος)· το Λουτρό (το άγιο Βάπτισμα) δεν μας έσωσε, ενώ είχαμε πράξει αμέτρητα κακά;

Διότι, όταν λέει, «Μακάριοι οι ελεήμονες, μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, μακάριοι οι πράοι, μακάριοι οι φτωχοί στο πνεύμα, μακάριοι οι ειρηνοποιοί», ο ίδιος βέβαια δεν αποκομίζει κανένα όφελος από αυτά, αλλά τα προστάζει για να μας στολίσει και να μας διαπλάσει. Και όταν λέει, «Πείνασα», δεν το λέει επειδή έχει ανάγκη από τη δική μας διακονία, αλλά για να σε προετοιμάσει για τη φιλανθρωπία. Διότι μπορούσε και χωρίς εσένα να θρέψει τον φτωχό, αλλά σου τα πρόσταξε αυτά, για να σου χαρίσει τον μέγιστο θησαυρό. Διότι, εάν ο ήλιος, που είναι κτίσμα, δεν έχει καμία ανάγκη από τα δικά μας μάτια (αφού διατηρεί τη δική του λαμπρότητα, ακόμη και αν κανείς δεν τον κοιτάζει), αλλά εμείς είμαστε εκείνοι που κερδίζουμε όταν απολαμβάνουμε τις ακτίνες του, πολύ περισσότερο συμβαίνει αυτό με τον Θεό. Για να το μάθεις δε αυτό και από άλλη σκοπιά, άκουσε: Πόση νομίζεις ότι είναι η απόσταση μεταξύ του Θεού και εμάς; Άραγε είναι τόση όση υπάρχει μεταξύ των κουνουπιών και εμάς, ή πολύ μεγαλύτερη; Είναι ολοφάνερο ότι είναι πολύ μεγαλύτερη, και μάλιστα άπειρη.